Wikisource lawikisource https://la.wikisource.org/wiki/Pagina_prima MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Media Specialis Disputatio Usor Disputatio Usoris Vicifons Disputatio Vicifontis Fasciculus Disputatio Fasciculi MediaWiki Disputatio MediaWiki Formula Disputatio Formulae Auxilium Disputatio Auxilii Categoria Disputatio Categoriae Scriptor Disputatio Scriptoris Pagina Disputatio Paginae Liber Disputatio Libri TimedText TimedText talk Modulus Disputatio Moduli Event Event talk 0 1731 269408 127649 2026-06-07T07:24:32Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Apophoreta (Epigrammaton liber XIV)]] ad [[Apophoreta]] 127649 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Apophoreta |OperaeWikiPagina= Apophoreta (Epigrammaton liber XIV) |Annus= Saeculum II |SubTitulus= Epigrammaton liber XIV |Genera=Epigrammata }} <div class=text> ==== I ==== <poem> Synthesibus dum gaudet eques dominusque senator Dumque decent nostrum pillea sumpta Iovem; Nec timet aedilem moto spectare fritillo, Cum videat gelidos tam prope verna lacus: 5 Divitis alternas et pauperis accipe sortes: Praemia convivae dent sua quisque suo. 'Sunt apinae tricaeque et si quid vilius istis.' Quis nescit? vel quis tam manifesta negat? Sed quid agam potius madidis, Saturne, diebus, 10 Quos tibi pro caelo filius ipse dedit? Vis scribam Thebas Troiamve malasve Mycenas? 'Lude,' inquis, 'nucibus'. Perdere nolo nuces. </poem> ==== II ==== <poem> Quo vis cumque loco potes hunc finire libellum: Versibus explicitumst omne duobus opus. Lemmata si quaeris cur sint adscripta, docebo: Ut, si malueris, lemmata sola legas. </poem> ==== III Pugillares citrei ==== <poem> Secta nisi in tenues essemus ligna tabellas, Essemus Libyci nobile dentis onus. </poem> ==== IV Quinquiplices ==== <poem> Caede iuvencorum domini calet area felix, Quinquiplici cera cum datur altus honos. </poem> ==== V Pugillares eborei ==== <poem> Languida ne tristes obscurent lumina cerae, Nigra tibi niveum littera pingat ebur. </poem> ==== VI Triplices ==== <poem> Tunc triplices nostros non vilia dona putabis, Cum se venturam scribet amica tibi. </poem> ==== VII Pugillares membranei ==== <poem> Esse puta ceras, licet haec membrana vocetur: Delebis, quotiens scripta novare voles. </poem> ==== VIII Vitelliani ==== <poem> Nondum legerit hos licet puella, Novit quid cupiant Vitelliani. </poem> ==== IX Idem ==== <poem> Quod minimos cernis, mitti nos credis amicae. Falleris: et nummos ista tabella rogat. </poem> ==== X Chartae maiores ==== <poem> Non est, munera quod putes pusilla, Cum donat vacuas poeta chartas. </poem> ==== XI Chartae epistulares ==== <poem> Seu leviter noto, seu caro missa sodali Omnes ista solet charta vocare suos. </poem> ==== XII Loculi eborei ==== <poem> Hos nisi de flava loculos implere moneta Non decet: argentum vilia ligna ferant. </poem> ==== XIII Loculi lignei ==== <poem> Si quid adhuc superest in nostri faece locelli, Munus erit. Nihil est: ipse locellus erit. </poem> ==== XIV Tali eborei ==== <poem> Cum steterit nullus vultu tibi talus eodem, Munera me dices magna dedisse tibi. </poem> ==== XV Tesserae ==== <poem> Non sim talorum numero par tessera, dum sit Maior, quam talis, alea saepe mihi. </poem> ==== XVI Turricula ==== <poem> Quae scit compositos manus improba mittere talos, Si per me misit, nil nisi vota feret. </poem> ==== XVII Tabula lusoria ==== <poem> Hac mihi bis seno numeratur tessera puncto; Calculus hac gemino discolor hoste perit. </poem> ==== XVIII Calculi ==== <poem> Insidiosorum si ludis bella latronum, Gemmeus iste tibi miles et hostis erit. </poem> ==== XIX Nuces ==== <poem> Alea parva nuces et non damnosa videtur; Saepe tamen pueris abstulit illa natis. </poem> ==== XX Theca libraria ==== <poem> Sortitus thecam calamis armare memento: Cetera nos dedimus, tu leviora para. </poem> ==== XXI Graphiarium ==== <poem> Haec tibi erunt armata suo graphiaria ferro: Si puero dones, non leve munus erit. </poem> ==== XXII Dentiscalpium ==== <poem> Lentiscum melius: sed si tibi frondea cuspis Defuerit, dentes pinna levare potest. </poem> ==== XXIII Auriscalpium ==== <poem> Si tibi morosa prurigine verminat auris, Arma damus tantis apta libidinibus. </poem> ==== XXIV Acus aurea ==== <poem> Splendida ne madidi violent bombycina crines, Figat acus tortas sustineatque comas. </poem> ==== XXV Pectines ==== <poem> Quid faciet nullos hic inventura capillos Multifido buxus quae tibi dente datur? </poem> ==== XXVI Crines ==== <poem> Chattica Teutonicos accendit spuma capillos: Captivis poteris cultior esse comis. </poem> ==== XXVII Sapo ==== <poem> Si mutare paras longaevos cana capillos, Accipe Mattiacas - quo tibi calva? - pilas. </poem> ==== XXVIII Umbella ==== <poem> Accipe quae nimios vincant umbracula soles: Sit licet et ventus, te tua vela tegent. </poem> ==== XXIX Causea ==== <poem> In Pompeiano tecum spectabo theatro: Mandatus populo vela negare solet. </poem> ==== XXX Venabula ==== <poem> Excipient apros expectabuntque leones, Intrabunt ursos, sit modo firma manus. </poem> ==== XXXI Culter venatorius ==== <poem> Si deiecta gemas longo venabula rostro, Hic brevis ingentem comminus ibit aprum. </poem> ==== XXXII Parazonium ==== <poem> Militiae decus hoc gratique erit omen honoris, Arma tribunicium cingere digna latus. </poem> ==== XXXIII Pugio ==== <poem> Pugio, quem curva signat brevis orbita vena. Stridentem gelidis hunc Salo tinxit aquis. </poem> ==== XXXIV Falx ==== <poem> Pax me certa ducis placidos curvavit in usus. Agricolae nunc sum, militis ante fui. </poem> ==== XXXV Securicula ==== <poem> Cum fieret tristis solvendis auctio nummis, Haec quadringentis milibus empta fuit. </poem> ==== XXXVI Ferramenta tonsoria ==== <poem> Tondendis haec arma tibi sunt apta capillis; Unguibus hic longis utilis, illa genis. </poem> ==== XXXVII Scrinium ==== <poem> Selectos nisi das mihi libellos, Admittam tineas trucesque blattas. </poem> ==== XXXVIII Fasces calamorum ==== <poem> Dat chartis habiles calamos Memphitica tellus; Texantur reliqua tecta palude tibi. </poem> ==== XXXIX Lucerna cubicularis ==== <poem> Dulcis conscia lectuli lucerna, Quidquid vis facias licet, tacebo. </poem> ==== XL Cicindela ==== <poem> Ancillam tibi sors dedit lucernae, Totas quae vigil exigit tenebras. </poem> ==== XLI Lucerna polymyxos ==== <poem> Inlustrem cum tota meis convivia flammis Totque geram myxos, una lucerna vocor. </poem> ==== XLII Cereus ==== <poem> Hic tibi nocturnos praestabit cereus ignes: Subducta est puero namque lucerna tuo. </poem> ==== XLIII Candelabrum Corinthium ==== <poem> Nomina candelae nobis antiqua dederunt: Non norat parcos uncta lucerna patres. </poem> ==== XLIV Candelabrum ligneum ==== <poem> Esse vides lignum; servas nisi lumina, fiet De candelabro magna lucerna tibi. </poem> ==== XLV Pila paganica ==== <poem> Haec quae difficili turget paganica pluma, Folle minus laxast et minus arta pila. </poem> ==== XLVI Pila trigonalis ==== <poem> Si me nobilibus scis expulsare sinistris, Sum tua. Tu nescis? rustice, redde pilam. </poem> ==== XLVII Follis ==== <poem> Ite procul, iuvenes: mitis mihi convenit aetas: Folle decet pueros ludere, folle senes. </poem> ==== XLVIII Harpasta ==== <poem> Haec rapit Antaei velox in pulvere draucus, Grandia qui vano colla labore facit. </poem> ==== XLIX Halteres ==== <poem> Quid pereunt stulto fortes haltere lacerti? Exercet melius vinea fossa viros. </poem> ==== L Galericulum ==== <poem> Ne lutet inmundum nitidos ceroma capillos, Hac poteris madidas condere pelle comas. </poem> ==== LI Strigiles ==== <poem> Pergamon has misit. Curvo destringere ferro: Non tam saepe teret lintea fullo tibi. </poem> ==== LII Gutus corneus ==== <poem> Gestavit modo fronte me iuvencus: Verum rhinocerota me putabas. </poem> ==== LIII Rhinoceros ==== <poem> Nuper in Ausonia domini spectatus harena Hic erit ille tibi, cui pila taurus erat. </poem> ==== LIV Crepitacillum ==== <poem> Si quis plorator collo tibi vernula pendet, Haec quatiat tenera garrula sistra manu. </poem> ==== LV Flagellum ==== <poem> Proficies nihil hoc, caedas licet usque, flagello, Si tibi purpureo de grege currit equus. </poem> ==== LVI Dentifricium ==== <poem> Quid mecum est tibi? me puella sumat: Emptos non soleo polire dentes. </poem> ==== LVII Myrobalanum ==== <poem> Quod nec Vergilius nec carmine dicit Homerus, Hoc ex unguento constat et ex balano. </poem> ==== LVIII Aphronitrum ==== <poem> Rusticus es? nescis, quid Graeco nomine dicar: Spuma vocor nitri. Graecus es? aphronitrum. </poem> ==== LIX Opobalsama ==== <poem> Balsama me capiunt, haec sunt unguenta virorum: Delicias Cosmi vos redolete, nurus. </poem> ==== LX Lomentum ==== <poem> Gratum munus erit scisso nec inutile ventri, Si clara Stephani balnea luce petes. </poem> ==== LXI Lanterna cornea ==== <poem> Dux lanterna viae clusis feror aurea flammis, Et tuta est gremio parva lucerna meo. </poem> ==== LXII Lanterna de vesica ==== <poem> Cornea si non sum, numquid sum fuscior? aut me Vesicam, contra qui venit, esse putat? </poem> ==== LXIII Tibiae ==== <poem> Ebria nos madidis rumpit tibicina buccis: Saepe duas pariter, saepe monaulon habet. </poem> ==== LXIV Fistula ==== <poem> Quid me conpactam ceris et harundine rides? Quae primum structa est fistula talis erat. </poem> ==== LXV Soleae lanatae ==== <poem> Defuerit si forte puer soleasque libebit Sumere, pro puero pes erit ipse sibi. </poem> ==== LXVI Mamillare ==== <poem> Taurino poteras pectus constringere tergo: Nam pellis mammas non capit ista tuas. </poem> ==== LXVII Muscarium pavoninum ==== <poem> Lambere quae turpes prohibet tua prandia muscas, Alitis eximiae cauda superba fuit. </poem> ==== LXVIII Muscarium bubulum ==== <poem> Sordida si flavo fuerit tibi pulvere vestis, Colligat hunc tenui verbere cauda levis. </poem> ==== LXIX Copta Rhodiaca ==== <poem> Peccantis famuli pugno ne percute dentes: Clara Rhodos coptam quam tibi misit edat. </poem> ==== LXX Priapus siligineus ==== <poem> Si vis esse satur, nostrum potes esse Priapum: Ipsa licet rodas inguina, purus eris. </poem> ==== LXXI Porcus ==== <poem> Iste tibi faciet bona Saturnalia porcus, Inter spumantes ilice pastus apros. </poem> ==== LXXII Botulus ==== <poem> Qui venit botulus mediae tibi tempore brumae, Saturni septem venerat ante dies. </poem> ==== LXXIII Psittacus ==== <poem> Psittacus a vobis aliorum nomina discam: Hoc didici per me dicere &7caesar have&. </poem> ==== LXXIV Corvus ==== <poem> Corve salutator, quare fellator haberis? In caput intravit mentula nulla tuum. </poem> ==== LXXV Luscinia ==== <poem> Flet Philomela nefas incesti Tereos, et quae Muta puella fuit, garrula fertur avis. </poem> ==== LXXVI Pica ==== <poem> Pica loquax certa dominum te voce saluto: Si me non videas, esse negabis avem. </poem> ==== LXXVII Cavea eborea ==== <poem> Si tibi talis erit, qualem dilecta Catullo Lesbia plorabat, hic habitare potest. </poem> ==== LXXVIII Narthecium ==== <poem> Artis ebur medicae narthecia cernis: habebis Munera, quae cuperet Paccius esse sua. </poem> ==== LXXIX Flagra ==== <poem> Ludite lascivi, sed tantum ludite, servi: Haec signata mihi quinque diebus erunt. </poem> ==== LXXX Ferulae ==== <poem> Invisae nimium pueris grataeque magistris, Clara Prometheo munere ligna sumus. </poem> ==== LXXXI Pera ==== <poem> Ne mendica ferat barbati prandia nudi Dormiat et tetrico cum cane, pera rogat. </poem> ==== LXXXII Scopae ==== <poem> In pretio scopas testatur palma fuisse. Otia sed scopis nunc analecta dedit. </poem> ==== LXXXIII Scalptorium eboreum ==== <poem> Defendet manus haec scapulas mordente molesto Pulice, vel si quid pulice sordidius. </poem> ==== LXXXIV Manuale ==== <poem> Ne toga barbatos faciat vel paenula libros, Haec abies chartis tempora longa dabit. </poem> ==== LXXXV Lectus pavoninus ==== <poem> Nomina dat spondae pictis pulcherrima pinnis Nunc Iunonis avis, sed prius Argus erat. </poem> ==== LXXXVI Ephippium ==== <poem> Stragula succincti venator sume veredi: Nam solet a nudo surgere ficus equo. </poem> ==== LXXXVII Stibadia ==== <poem> Accipe lunata scriptum testudine sigma. Octo capit; veniat quisquis amicus erit. </poem> ==== LXXXVIII Gustatorium ==== <poem> Femineam nobis cherson si credis inesse, Deciperis: pelagi mascula praeda sumus. </poem> ==== LXXXIX Mensa citrea ==== <poem> Accipe felices, Atlantica munera, silvas: Aurea qui dederit dona, minora dabit. </poem> ==== XC Mensa acerna ==== <poem> Non sum crispa quidem nec silvae filia Maurae, Sed norunt lautas et mea ligna dapes. </poem> ==== XCI Dentes eborei ==== <poem> Grandia taurorum portant qui corpora, quaeris, An Libycas possint sustinuisse trabes? </poem> ==== XCII Quinquepedal ==== <poem> Puncta notis ilex et acuta cuspide clusa Saepe redemptoris prodere furta solet. </poem> ==== XCIII Pocula archetypa ==== <poem> Non est ista recens nec nostri gloria caeli: Primus in his Mentor, dum facit illa, bibit. </poem> ==== XCIV Calices audaces ==== <poem> Nos sumus audacis plebeia toreumata vitri, Nostra neque ardenti gemma feritur aqua. </poem> ==== XCV Phiala aurea caelata ==== <poem> Quamvis Callaïco rubeam generosa metallo, Glorior arte magis: nam Myos iste labor. </poem> ==== XCVI Calices Vatinii ==== <poem> Vilia sutoris calicem monimenta Vatini Accipe; sed nasus longior ille fuit. </poem> ==== XCVII Lances chrysendetae ==== <poem> Grandia ne viola parvo chrysendeta mullo: Ut minimum, libras debet habere duas. </poem> ==== XCVIII Vasa Arretina ==== <poem> Arretina nimis ne spernas vasa monemus: Lautus erat Tuscis Porsena fictilibus. </poem> ==== XCIX Bascauda ==== <poem> Barbara de pictis veni bascauda Britannis; Sed me iam mavolt dicere Roma suam. </poem> ==== C Panaca ==== <poem> Si non ignotast docti tibi terra Catulli, Potasti testa Raetica vina mea. </poem> ==== CI Boletaria ==== <poem> Cum mihi boleti dederint tam nobile nomen, Prototomis - pudet heu! - servio coliculis. </poem> ==== CII Calices Surrentini ==== <poem> Accipe non vili calices de pulvere natos, Sed Surrentinae leve toreuma rotae. </poem> ==== CIII Colum nivarium ==== <poem> Setinos, moneo, nostra nive frange trientes: Pauperiore mero tingere lina potes. </poem> ==== CIV Saccus nivarius ==== <poem> Attenuare nives norunt et lintea nostra: Frigidior colo non salit unda tuo. </poem> ==== CV Urceoli ministratorii ==== <poem> Frigida non deerit, non deerit calda petenti. Sed tu morosa ludere parce siti. </poem> ==== CVI Urceus fictilis ==== <poem> Hic tibi donatur pansa ruber urceus ansa. Stoicus hoc gelidam Fronto petebat aquam. </poem> ==== CVII Calathi ==== <poem> Nos Satyri, nos Bacchus amat, nos ebria tigris, Perfusos domini lambere docta pedes. </poem> ==== CVIII Calices Saguntini ==== <poem> Quae non sollicitus teneat servetque minister, Sume Saguntino pocula facta luto. </poem> ==== CIX Calices gemmati ==== <poem> Gemmatum Scythicis ut luceat ignibus aurum, Aspice. Quot digitos exuit iste calix! </poem> ==== CX Ampulla potoria ==== <poem> Hac licet in gemma, servat quae nomina Cosmi, Luxuriose, bibas, si foliata sitis. </poem> ==== CXI Crystallina ==== <poem> Frangere dum metuis, franges crystallina: peccant Securae nimium sollicitaeque manus. </poem> ==== CXII Nimbus vitreus ==== <poem> A Iove qui veniet, miscenda ad pocula largas Fundet nimbus aquas: hic tibi vina dabit. </poem> ==== CXIII Murrina ==== <poem> Si caldum potas, ardenti murra Falerno Convenit et melior fit sapor inde mero. </poem> ==== CXIV Patella Cumana ==== <poem> Hanc tibi Cumano rubicundam pulvere testam Municipem misit casta Sibylla suam. </poem> ==== CXV Calices vitrei ==== <poem> Aspicis ingenium Nili: quibus addere plura Dum cupit, a quotiens perdidit auctor opus! </poem> ==== CXVI Lagona nivaria ==== <poem> Spoletina bibis vel Marsis condita cellis: Quo tibi decoctae nobile frigus aquae? </poem> ==== CXVII Idem ==== <poem> Non potare nivem, sed aquam potare recentem De nive commenta est ingeniosa sitis. </poem> ==== CXVIII Idem ==== <poem> Massiliae fumos miscere nivalibus undis Parce, puer, constet ne tibi pluris aqua. </poem> ==== CXIX Matella fictilis ==== <poem> Dum poscor crepitu digitorum et verna moratur, O quotiens paelex culcita facta mea est! </poem> ==== CXX Ligula argentea ==== <poem> Quamvis me ligulam dicant equitesque patresque, Dicor ab indoctis lingula grammaticis. </poem> ==== CXXI Coclearia ==== <poem> Sum cocleis habilis, sed nec minus utilis ovis. Numquid scis, potius cur cocleare vocer? </poem> ==== CXXII Anuli ==== <poem> Ante frequens, sed nunc rarus nos donat amicus. Felix, cui comes est non alienus eques. </poem> ==== CXXIII Dactyliotheca ==== <poem> Saepe gravis digitis elabitur anulus unctis, Tuta mea fiet sed tua gemma fide. </poem> ==== CXXIV Toga ==== <poem> Romanos rerum dominos gentemque togatam Ille facit, magno qui dedit astra patri. </poem> ==== CXXV Idem ==== <poem> Si matutinos facilest tibi perdere somnos, Attrita veniet sportula saepe toga. </poem> ==== CXXVI Endromis ==== <poem> Pauperis est munus, sed non est pauperis usus: Hanc tibi pro laena mittimus endromida. </poem> ==== CXXVII Canusinae fuscae ==== <poem> Haec tibi turbato Canusina simillima mulso Munus erit. Gaude: non cito fiet anus. </poem> ==== CXXVIII Bardocucullus ==== <poem> Gallia Santonico vestit te bardocucullo. Cercopithecorum paenula nuper erat. </poem> ==== CXXIX Canusinae rufae ==== <poem> Roma magis fuscis vestitur, Gallia rufis, Et placet hic pueris militibusque colos. </poem> ==== CXXX Paenula scortea ==== <poem> Ingrediare viam caelo licet usque sereno, Ad subitas numquam scortea desit aquas. </poem> ==== CXXXI Lacernae coccineae ==== <poem> Si veneto prasinove faves, quid coccina sumes? Ne fias ista transfuga sorte, vide. </poem> ==== CXXXII Pilleum ==== <poem> Si possem, totas cuperem misisse lacernas: Nunc tantum capiti munera mitto tuo. </poem> ==== CXXXIII Lacernae Baeticae ==== <poem> Non est lana mihi mendax, nec mutor aheno. Sic placeant Tyriae: me mea tinxit ovis. </poem> ==== CXXXIV Fascia pectoralis ==== <poem> Fascia, crescentes dominae compesce papillas, Ut sit quod capiat nostra tegatque manus. </poem> ==== CXXXV Lacernae albae ==== <poem> Amphitheatrali nos commendamus ab usu, Cum teget algentes alba lacerna togas. </poem> ==== CXXXVI Cenatoria ==== <poem> Nec fora sunt nobis nec sunt vadimonia nota: Hoc opus est, pictis accubuisse toris. </poem> ==== CXXXVII Focale ==== <poem> Si recitaturus dedero tibi forte libellum, Hoc focale tuas adserat auriculas. </poem> ==== CXXXVIII Laena ==== <poem> Tempore brumali non multum levia prosunt: Calfaciunt villi pallia vestra mei. </poem> ==== CXXXIX Mantele ==== <poem> Nobilius villosa tegant tibi lintea citrum: Orbibus in nostris circulus esse potest. </poem> ==== CXL Cuculli Liburnici ==== <poem> Iungere nescisti nobis, o stulte, lacernas: Indueras albas, exue callaïnas. </poem> ==== CXLI Udones Cilicii ==== <poem> Non hos lana dedit, sed olentis barba mariti: Cinyphio poterit planta latere sinu. </poem> ==== CXLII Synthesis ==== <poem> Dum toga per quinas gaudet requiescere luces, Hos poteris cultus sumere iure tuo. </poem> ==== CXLIII Tunicae Patavinae ==== <poem> Vellera consumunt Patavinae multa trilices, Et pingues tunicas serra secare potest. </poem> ==== CXLIV Spongia ==== <poem> Haec tibi sorte datur tergendis spongia mensis Utilis, expresso cum levis imbre tumet. </poem> ==== CXLV Paenula gausapina ==== <poem> Is mihi candor inest, villorum gratia tanta, Ut me vel media sumere messe velis. </poem> ==== CXLVI Cervical ==== <poem> Tingue caput Cosmi folio, cervical olebit: Perdidit unguentum cum coma, pluma tenet. </poem> ==== CXLVII Cubicularia gausapina ==== <poem> Stragula purpureis lucent villosa tapetis. Quid prodest, si te congelat uxor anus? </poem> ==== CXLVIII Lodices ==== <poem> Nudo stragula ne toro paterent, Iunctae nos tibi venimus sorores. </poem> ==== CXLIX Amictorium ==== <poem> Mammosas metuo; tenerae me trade puellae, Ut possint niveo pectore lina frui. </poem> ==== CL Cubicularia polymita ==== <poem> Haec tibi Memphitis tellus dat munera: victa est Pectine Niliaco iam Babylonos acus. </poem> ==== CLI Zona ==== <poem> Longa satis nunc sum; dulci sed pondere venter Si tumeat, fiam tunc tibi zona brevis. </poem> ==== CLII Gausapum quadratum ==== <poem> Lodices mittet docti tibi terra Catulli: Nos Helicaonia de regione sumus. </poem> ==== CLIII Semicinctium ==== <poem> Det tunicam locuples: ego te praecingere possum. Essem si locuples, munus utrumque darem. </poem> ==== CLIV Lanae amethystinae ==== <poem> Ebria Sidoniae cum sim de sanguine conchae, Non video, quare sobria lana vocer. </poem> ==== CLV Lanae albae ==== <poem> Velleribus primis Apulia, Parma secundis Nobilis; Altinum tertia laudat ovis. </poem> ==== CLVI Lanae Tyriae ==== <poem> Nos Lacedaemoniae pastor donavit amicae: Deterior Ledae purpura matris erat. </poem> ==== CLVII Lanae Pollentinae ==== <poem> Non tantum pullo lugentes vellere lanas, Sed solet et calices haec dare terra suos. </poem> ==== CLVIII Idem ==== <poem> Lana quidem tristis, sed tonsis nata ministris, Quales non primo de grege mensa citat. </poem> ==== CLIX Tomentum Leuconicum ==== <poem> Oppressae nimium vicina est fascia plumae? Vellera Leuconicis accipe rasa sagis. </poem> ==== CLX Tomentum Circense ==== <poem> Tomentum concisa palus Circense vocatur. Haec pro Leuconico stramina pauper emit. </poem> ==== CLXI Pluma ==== <poem> Lassus Amyclaea poteris requiescere pluma, Interior cycni quam tibi lana dedit. </poem> ==== CLXII Faenum ==== <poem> Fraudata tumeat fragilis tibi culcita mula. Non venit ad duros pallida cura toros. </poem> ==== CLXIII Tintinabulum ==== <poem> Redde pilam: sonat aes thermarum. Ludere pergis? Virgine vis sola lotus abire domum. </poem> ==== CLXIV Discus ==== <poem> Splendida cum volitant Spartani pondera disci, Este procul, pueri: sit semel ille nocens. </poem> ==== CLXV Cithara ==== <poem> Reddidit Eurydicen vati: sed perdidit ipse, Dum sibi non credit nec patienter amat. </poem> ==== CLXVI Idem ==== <poem> De Pompeiano saepe est eiecta theatro Quae duxit silvas detinuitque feras. </poem> ==== CLXVII Plectrum ==== <poem> Fervida ne trito tibi pollice pusula surgat, Exornent docilem candida plectra lyram. </poem> ==== CLXVIII Trochus ==== <poem> Inducenda rota est: das nobis utile munus: Iste trochus pueris, at mihi cantus erit. </poem> ==== CLXIX Idem ==== <poem> Garrulus in laxo cur anulus orbe vagatur? Cedat ut argutis obvia turba trochis. </poem> ==== CLXX Signum Victoriae aureum ==== <poem> Haec illi sine sorte datur, cui nomina Rhenus Vera dedit. Deciens adde Falerna, puer. </poem> ==== CLXXI BROYTOY PAIDION fictile ==== <poem> Gloria tam parvi non est obscura sigilli: Istius pueri Brutus amator erat. </poem> ==== CLXXII Sauroctonos Corinthius ==== <poem> Ad te reptanti, puer insidiose, lacertae Parce: cupit digitis illa perire tuis. </poem> ==== CLXXIII Hyacinthus in tabula pictus ==== <poem> Flectit ab inviso morientia lumina disco Oebalius, Phoebi culpa dolorque, puer. </poem> ==== CLXXIV Hermaphroditus marmoreus ==== <poem> Masculus intravit fontis, emersit utrumque: Pars est una patris, cetera matris habet. </poem> ==== CLXXV Danae picta ==== <poem> Cur a te pretium Danae, regnator Olympi, Accepit, gratis si tibi Leda dedit? </poem> ==== CLXXVI Persona Germana ==== <poem> Sum figuli lusus russi persona Batavi. Quae tu derides, haec timet ora puer. </poem> ==== CLXXVII Hercules Corinthius ==== <poem> Elidit geminos infans nec respicit anguis. Iam poterat teneras hydra timere manus. </poem> ==== CLXXVIII Hercules fictilis ==== <poem> Sum fragilis: sed tu, moneo, ne sperne sigillum: Non pudet Alciden nomen habere meum. </poem> ==== CLXXIX Minerva argentea ==== <poem> Dic mihi, virgo ferox, cum sit tibi cassis et hasta, Quare non habeas aegida. 'Caesar habet.' </poem> ==== CLXXX Europe picta ==== <poem> Mutari melius tauro, pater optime divum, Tunc poteras, Io cum tibi vacca fuit. </poem> ==== CLXXXI Leandros marmoreus ==== <poem> Clamabat tumidis audax Leandros in undis: 'Mergite me, fluctus, cum rediturus ero.' </poem> ==== CLXXXII Sigillum gibberi fictile ==== <poem> Ebrius haec fecit terris, puto, monstra Prometheus: Saturnalicio lusit et ipse luto. </poem> ==== CLXXXIII Homeri Batrachomachia ==== <poem> Perlege Maeonio cantatas carmine ranas Et frontem nugis solvere disce meis. </poem> ==== CLXXXIV Homerus in pugillaribus membraneis ==== <poem> Ilias et Priami regnis inimicus Ulixes Multiplici pariter condita pelle latent. </poem> ==== CLXXXV Vergili Culex ==== <poem> Accipe facundi Culicem, studiose, Maronis, Ne nucibus positis &7arma virumque& legas. </poem> ==== CLXXXVI Vergilius in membranis ==== <poem> Quam brevis inmensum cepit membrana Maronem! Ipsius vultus prima tabella gerit. </poem> ==== CLXXXVII MENANDROY THAIS ==== <poem> Hac primum iuvenum lascivos lusit amores; Nec Glycera pueri, Thais amica fuit. </poem> ==== CLXXXVIII Cicero in membranis ==== <poem> Si comes ista tibi fuerit membrana, putato Carpere te longas cum Cicerone vias. </poem> ==== CLXXXIX Monobyblos Properti ==== <poem> Cynthia - facundi carmen iuvenale Properti - Accepit famam, non minus ipsa dedit. </poem> ==== CXC Titus Livius in membranis ==== <poem> Pellibus exiguis artatur Livius ingens, Quem mea non totum bibliotheca capit. </poem> ==== CXCI Sallustius ==== <poem> Hic erit, ut perhibent doctorum corda virorum, Primus Romana Crispus in historia. </poem> ==== CXCII Ovidi Metamorphosis in membranis ==== <poem> Haec tibi, multiplici quae structa est massa tabella, Carmina Nasonis quinque decemque gerit. </poem> ==== CXCIII Tibullus ==== <poem> Ussit amatorem Nemesis lasciva Tibullum, In tota iuvit quem nihil esse domo. </poem> ==== CXCIV Lucanus ==== <poem> Sunt quidam, qui me dicant non esse poetam: Sed qui me vendit bybliopola putat. </poem> ==== CXCV Catullus ==== <poem> Tantum magna suo debet Verona Catullo, Quantum parva suo Mantua Vergilio. </poem> ==== CXCVI Calvi de aquae frigidae usu ==== <poem> Haec tibi quae fontes et aquarum nomina dicit, Ipsa suas melius charta natabat aquas. </poem> ==== CXCVII Mulae pumilae ==== <poem> His tibi de mulis non est metuenda ruina: Altius in terra paene sedere soles. </poem> ==== CXCVIII Catella Gallicana ==== <poem> Delicias parvae si vis audire catellae, Narranti brevis est pagina tota mihi. </poem> ==== CXCIX Asturco ==== <poem> Hic brevis ad numeros rapidum qui colligit unguem, Venit ab auriferis gentibus Astur equus. </poem> ==== CC Canis vertragus ==== <poem> Non sibi, sed domino venatur vertragus acer, Inlaesum leporem qui tibi dente feret. </poem> ==== CCI Palaestrita ==== <poem> Non amo quod vincat, sed quod succumbere novit Et didicit melius THN EPIKLINOPALÆN. </poem> ==== CCII Simius ==== <poem> Callidus emissas eludere simius hastas, Si mihi cauda foret, cercopithecus eram. </poem> ==== CCIII Puella Gaditana ==== <poem> Tam tremulum crisat, tam blandum prurit, ut ipsum Masturbatorem fecerit Hippolytum. </poem> ==== CCIV Cymbala ==== <poem> Aera Celaenaeos lugentia matris amores Esuriens Gallus vendere saepe solet. </poem> ==== CCV Puer ==== <poem> Sit nobis aetate puer, non pumice levis, Propter quem placeat nulla puella mihi. </poem> ==== CCVI Cestos ==== <poem> Collo necte, puer, meros amores, Ceston de Veneris sinu calentem. </poem> ==== CCVII Idem ==== <poem> Sume Cytheriaco medicatum nectare ceston: Ussit amatorem balteus iste Iovem. </poem> ==== CCVIII Notarius ==== <poem> Currant verba licet, manus est velocior illis: Nondum lingua suum, dextra peregit opus. </poem> ==== CCIX Concha ==== <poem> Levis ab aequorea cortex Mareotica concha Fiat: inoffensa curret harundo via. </poem> ==== CCX Morio ==== <poem> Non mendax stupor est, nec fingitur arte dolosa. Quisquis plus iusto non sapit, ille sapit. </poem> ==== CCXI Caput vervecinum ==== <poem> Mollia Phrixei secuisti colla mariti. Hoc meruit tunicam qui tibi, saeve, dedit? </poem> ==== CCXII Pumilus ==== <poem> Si solum spectes hominis caput, Hectora credas: Si stantem videas, Astyanacta putes. </poem> ==== CCXIII Parma ==== <poem> Haec, quae saepe solet vinci, quae vincere raro, Parma tibi, scutum pumilionis erit. </poem> ==== CCXIV Comoedi pueri ==== <poem> Non erit in turba quisquam MISOYMENOS ista: Sed poterit quivis esse DIS EXAPATØN. </poem> ==== CCXV Fibula ==== <poem> Dic mihi simpliciter, comoedis et citharoedis, Fibula, quid praestas? 'Carius ut futuant.' </poem> ==== CCXVI Auceps ==== <poem> Non tantum calamis, sed cantu fallitur ales, Callida dum tacita crescit harundo manu. </poem> ==== CCXVII Accipiter ==== <poem> Praedo fuit volucrum: famulus nunc aucupis idem Decipit et captas non sibi maeret aves. </poem> ==== CCXVIII Obsonator ==== <poem> Dic quotus et quanti cupias cenare, nec unum Addideris verbum: cena parata tibi est. </poem> ==== CCXIX Cor bubulum ==== <poem> Pauper causidicus nullos referentia nummos Carmina cum scribas, accipe cor, quod habes. </poem> ==== CCXX Cocus ==== <poem> Non satis est ars sola coco: servire palatum Nolo: cocus domini debet habere gulam. </poem> ==== CCXXI Craticula cum veribus ==== <poem> Rara tibi curva craticula sudet ofella; Spumeus in longa cuspide fumet aper. </poem> ==== CCXXII Pistor dulciarius ==== <poem> Mille tibi dulces operum manus ista figuras Extruet: huic uni parca laborat apis. </poem> ==== CCXXIII Adipata ==== <poem> Surgite: iam vendit pueris ientacula pistor Cristataeque sonant undique lucis aves. </div>{{finis}} 0ibzz1d05flq7d4ca4dh16ejdr4bhjj 269412 269408 2026-06-07T07:29:30Z Saumache 27923 269412 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Apophoreta |OperaeWikiPagina= Apophoreta (Epigrammaton liber XIV) |Annus= Saeculum II |SubTitulus= Epigrammaton liber XIV |Genera=Epigrammata }} {{Liber |Ante = Liber XIII (Xenia) |AnteNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XIII }} <div class=text> ==== I ==== <poem> Synthesibus dum gaudet eques dominusque senator Dumque decent nostrum pillea sumpta Iovem; Nec timet aedilem moto spectare fritillo, Cum videat gelidos tam prope verna lacus: 5 Divitis alternas et pauperis accipe sortes: Praemia convivae dent sua quisque suo. 'Sunt apinae tricaeque et si quid vilius istis.' Quis nescit? vel quis tam manifesta negat? Sed quid agam potius madidis, Saturne, diebus, 10 Quos tibi pro caelo filius ipse dedit? Vis scribam Thebas Troiamve malasve Mycenas? 'Lude,' inquis, 'nucibus'. Perdere nolo nuces. </poem> ==== II ==== <poem> Quo vis cumque loco potes hunc finire libellum: Versibus explicitumst omne duobus opus. Lemmata si quaeris cur sint adscripta, docebo: Ut, si malueris, lemmata sola legas. </poem> ==== III Pugillares citrei ==== <poem> Secta nisi in tenues essemus ligna tabellas, Essemus Libyci nobile dentis onus. </poem> ==== IV Quinquiplices ==== <poem> Caede iuvencorum domini calet area felix, Quinquiplici cera cum datur altus honos. </poem> ==== V Pugillares eborei ==== <poem> Languida ne tristes obscurent lumina cerae, Nigra tibi niveum littera pingat ebur. </poem> ==== VI Triplices ==== <poem> Tunc triplices nostros non vilia dona putabis, Cum se venturam scribet amica tibi. </poem> ==== VII Pugillares membranei ==== <poem> Esse puta ceras, licet haec membrana vocetur: Delebis, quotiens scripta novare voles. </poem> ==== VIII Vitelliani ==== <poem> Nondum legerit hos licet puella, Novit quid cupiant Vitelliani. </poem> ==== IX Idem ==== <poem> Quod minimos cernis, mitti nos credis amicae. Falleris: et nummos ista tabella rogat. </poem> ==== X Chartae maiores ==== <poem> Non est, munera quod putes pusilla, Cum donat vacuas poeta chartas. </poem> ==== XI Chartae epistulares ==== <poem> Seu leviter noto, seu caro missa sodali Omnes ista solet charta vocare suos. </poem> ==== XII Loculi eborei ==== <poem> Hos nisi de flava loculos implere moneta Non decet: argentum vilia ligna ferant. </poem> ==== XIII Loculi lignei ==== <poem> Si quid adhuc superest in nostri faece locelli, Munus erit. Nihil est: ipse locellus erit. </poem> ==== XIV Tali eborei ==== <poem> Cum steterit nullus vultu tibi talus eodem, Munera me dices magna dedisse tibi. </poem> ==== XV Tesserae ==== <poem> Non sim talorum numero par tessera, dum sit Maior, quam talis, alea saepe mihi. </poem> ==== XVI Turricula ==== <poem> Quae scit compositos manus improba mittere talos, Si per me misit, nil nisi vota feret. </poem> ==== XVII Tabula lusoria ==== <poem> Hac mihi bis seno numeratur tessera puncto; Calculus hac gemino discolor hoste perit. </poem> ==== XVIII Calculi ==== <poem> Insidiosorum si ludis bella latronum, Gemmeus iste tibi miles et hostis erit. </poem> ==== XIX Nuces ==== <poem> Alea parva nuces et non damnosa videtur; Saepe tamen pueris abstulit illa natis. </poem> ==== XX Theca libraria ==== <poem> Sortitus thecam calamis armare memento: Cetera nos dedimus, tu leviora para. </poem> ==== XXI Graphiarium ==== <poem> Haec tibi erunt armata suo graphiaria ferro: Si puero dones, non leve munus erit. </poem> ==== XXII Dentiscalpium ==== <poem> Lentiscum melius: sed si tibi frondea cuspis Defuerit, dentes pinna levare potest. </poem> ==== XXIII Auriscalpium ==== <poem> Si tibi morosa prurigine verminat auris, Arma damus tantis apta libidinibus. </poem> ==== XXIV Acus aurea ==== <poem> Splendida ne madidi violent bombycina crines, Figat acus tortas sustineatque comas. </poem> ==== XXV Pectines ==== <poem> Quid faciet nullos hic inventura capillos Multifido buxus quae tibi dente datur? </poem> ==== XXVI Crines ==== <poem> Chattica Teutonicos accendit spuma capillos: Captivis poteris cultior esse comis. </poem> ==== XXVII Sapo ==== <poem> Si mutare paras longaevos cana capillos, Accipe Mattiacas - quo tibi calva? - pilas. </poem> ==== XXVIII Umbella ==== <poem> Accipe quae nimios vincant umbracula soles: Sit licet et ventus, te tua vela tegent. </poem> ==== XXIX Causea ==== <poem> In Pompeiano tecum spectabo theatro: Mandatus populo vela negare solet. </poem> ==== XXX Venabula ==== <poem> Excipient apros expectabuntque leones, Intrabunt ursos, sit modo firma manus. </poem> ==== XXXI Culter venatorius ==== <poem> Si deiecta gemas longo venabula rostro, Hic brevis ingentem comminus ibit aprum. </poem> ==== XXXII Parazonium ==== <poem> Militiae decus hoc gratique erit omen honoris, Arma tribunicium cingere digna latus. </poem> ==== XXXIII Pugio ==== <poem> Pugio, quem curva signat brevis orbita vena. Stridentem gelidis hunc Salo tinxit aquis. </poem> ==== XXXIV Falx ==== <poem> Pax me certa ducis placidos curvavit in usus. Agricolae nunc sum, militis ante fui. </poem> ==== XXXV Securicula ==== <poem> Cum fieret tristis solvendis auctio nummis, Haec quadringentis milibus empta fuit. </poem> ==== XXXVI Ferramenta tonsoria ==== <poem> Tondendis haec arma tibi sunt apta capillis; Unguibus hic longis utilis, illa genis. </poem> ==== XXXVII Scrinium ==== <poem> Selectos nisi das mihi libellos, Admittam tineas trucesque blattas. </poem> ==== XXXVIII Fasces calamorum ==== <poem> Dat chartis habiles calamos Memphitica tellus; Texantur reliqua tecta palude tibi. </poem> ==== XXXIX Lucerna cubicularis ==== <poem> Dulcis conscia lectuli lucerna, Quidquid vis facias licet, tacebo. </poem> ==== XL Cicindela ==== <poem> Ancillam tibi sors dedit lucernae, Totas quae vigil exigit tenebras. </poem> ==== XLI Lucerna polymyxos ==== <poem> Inlustrem cum tota meis convivia flammis Totque geram myxos, una lucerna vocor. </poem> ==== XLII Cereus ==== <poem> Hic tibi nocturnos praestabit cereus ignes: Subducta est puero namque lucerna tuo. </poem> ==== XLIII Candelabrum Corinthium ==== <poem> Nomina candelae nobis antiqua dederunt: Non norat parcos uncta lucerna patres. </poem> ==== XLIV Candelabrum ligneum ==== <poem> Esse vides lignum; servas nisi lumina, fiet De candelabro magna lucerna tibi. </poem> ==== XLV Pila paganica ==== <poem> Haec quae difficili turget paganica pluma, Folle minus laxast et minus arta pila. </poem> ==== XLVI Pila trigonalis ==== <poem> Si me nobilibus scis expulsare sinistris, Sum tua. Tu nescis? rustice, redde pilam. </poem> ==== XLVII Follis ==== <poem> Ite procul, iuvenes: mitis mihi convenit aetas: Folle decet pueros ludere, folle senes. </poem> ==== XLVIII Harpasta ==== <poem> Haec rapit Antaei velox in pulvere draucus, Grandia qui vano colla labore facit. </poem> ==== XLIX Halteres ==== <poem> Quid pereunt stulto fortes haltere lacerti? Exercet melius vinea fossa viros. </poem> ==== L Galericulum ==== <poem> Ne lutet inmundum nitidos ceroma capillos, Hac poteris madidas condere pelle comas. </poem> ==== LI Strigiles ==== <poem> Pergamon has misit. Curvo destringere ferro: Non tam saepe teret lintea fullo tibi. </poem> ==== LII Gutus corneus ==== <poem> Gestavit modo fronte me iuvencus: Verum rhinocerota me putabas. </poem> ==== LIII Rhinoceros ==== <poem> Nuper in Ausonia domini spectatus harena Hic erit ille tibi, cui pila taurus erat. </poem> ==== LIV Crepitacillum ==== <poem> Si quis plorator collo tibi vernula pendet, Haec quatiat tenera garrula sistra manu. </poem> ==== LV Flagellum ==== <poem> Proficies nihil hoc, caedas licet usque, flagello, Si tibi purpureo de grege currit equus. </poem> ==== LVI Dentifricium ==== <poem> Quid mecum est tibi? me puella sumat: Emptos non soleo polire dentes. </poem> ==== LVII Myrobalanum ==== <poem> Quod nec Vergilius nec carmine dicit Homerus, Hoc ex unguento constat et ex balano. </poem> ==== LVIII Aphronitrum ==== <poem> Rusticus es? nescis, quid Graeco nomine dicar: Spuma vocor nitri. Graecus es? aphronitrum. </poem> ==== LIX Opobalsama ==== <poem> Balsama me capiunt, haec sunt unguenta virorum: Delicias Cosmi vos redolete, nurus. </poem> ==== LX Lomentum ==== <poem> Gratum munus erit scisso nec inutile ventri, Si clara Stephani balnea luce petes. </poem> ==== LXI Lanterna cornea ==== <poem> Dux lanterna viae clusis feror aurea flammis, Et tuta est gremio parva lucerna meo. </poem> ==== LXII Lanterna de vesica ==== <poem> Cornea si non sum, numquid sum fuscior? aut me Vesicam, contra qui venit, esse putat? </poem> ==== LXIII Tibiae ==== <poem> Ebria nos madidis rumpit tibicina buccis: Saepe duas pariter, saepe monaulon habet. </poem> ==== LXIV Fistula ==== <poem> Quid me conpactam ceris et harundine rides? Quae primum structa est fistula talis erat. </poem> ==== LXV Soleae lanatae ==== <poem> Defuerit si forte puer soleasque libebit Sumere, pro puero pes erit ipse sibi. </poem> ==== LXVI Mamillare ==== <poem> Taurino poteras pectus constringere tergo: Nam pellis mammas non capit ista tuas. </poem> ==== LXVII Muscarium pavoninum ==== <poem> Lambere quae turpes prohibet tua prandia muscas, Alitis eximiae cauda superba fuit. </poem> ==== LXVIII Muscarium bubulum ==== <poem> Sordida si flavo fuerit tibi pulvere vestis, Colligat hunc tenui verbere cauda levis. </poem> ==== LXIX Copta Rhodiaca ==== <poem> Peccantis famuli pugno ne percute dentes: Clara Rhodos coptam quam tibi misit edat. </poem> ==== LXX Priapus siligineus ==== <poem> Si vis esse satur, nostrum potes esse Priapum: Ipsa licet rodas inguina, purus eris. </poem> ==== LXXI Porcus ==== <poem> Iste tibi faciet bona Saturnalia porcus, Inter spumantes ilice pastus apros. </poem> ==== LXXII Botulus ==== <poem> Qui venit botulus mediae tibi tempore brumae, Saturni septem venerat ante dies. </poem> ==== LXXIII Psittacus ==== <poem> Psittacus a vobis aliorum nomina discam: Hoc didici per me dicere &7caesar have&. </poem> ==== LXXIV Corvus ==== <poem> Corve salutator, quare fellator haberis? In caput intravit mentula nulla tuum. </poem> ==== LXXV Luscinia ==== <poem> Flet Philomela nefas incesti Tereos, et quae Muta puella fuit, garrula fertur avis. </poem> ==== LXXVI Pica ==== <poem> Pica loquax certa dominum te voce saluto: Si me non videas, esse negabis avem. </poem> ==== LXXVII Cavea eborea ==== <poem> Si tibi talis erit, qualem dilecta Catullo Lesbia plorabat, hic habitare potest. </poem> ==== LXXVIII Narthecium ==== <poem> Artis ebur medicae narthecia cernis: habebis Munera, quae cuperet Paccius esse sua. </poem> ==== LXXIX Flagra ==== <poem> Ludite lascivi, sed tantum ludite, servi: Haec signata mihi quinque diebus erunt. </poem> ==== LXXX Ferulae ==== <poem> Invisae nimium pueris grataeque magistris, Clara Prometheo munere ligna sumus. </poem> ==== LXXXI Pera ==== <poem> Ne mendica ferat barbati prandia nudi Dormiat et tetrico cum cane, pera rogat. </poem> ==== LXXXII Scopae ==== <poem> In pretio scopas testatur palma fuisse. Otia sed scopis nunc analecta dedit. </poem> ==== LXXXIII Scalptorium eboreum ==== <poem> Defendet manus haec scapulas mordente molesto Pulice, vel si quid pulice sordidius. </poem> ==== LXXXIV Manuale ==== <poem> Ne toga barbatos faciat vel paenula libros, Haec abies chartis tempora longa dabit. </poem> ==== LXXXV Lectus pavoninus ==== <poem> Nomina dat spondae pictis pulcherrima pinnis Nunc Iunonis avis, sed prius Argus erat. </poem> ==== LXXXVI Ephippium ==== <poem> Stragula succincti venator sume veredi: Nam solet a nudo surgere ficus equo. </poem> ==== LXXXVII Stibadia ==== <poem> Accipe lunata scriptum testudine sigma. Octo capit; veniat quisquis amicus erit. </poem> ==== LXXXVIII Gustatorium ==== <poem> Femineam nobis cherson si credis inesse, Deciperis: pelagi mascula praeda sumus. </poem> ==== LXXXIX Mensa citrea ==== <poem> Accipe felices, Atlantica munera, silvas: Aurea qui dederit dona, minora dabit. </poem> ==== XC Mensa acerna ==== <poem> Non sum crispa quidem nec silvae filia Maurae, Sed norunt lautas et mea ligna dapes. </poem> ==== XCI Dentes eborei ==== <poem> Grandia taurorum portant qui corpora, quaeris, An Libycas possint sustinuisse trabes? </poem> ==== XCII Quinquepedal ==== <poem> Puncta notis ilex et acuta cuspide clusa Saepe redemptoris prodere furta solet. </poem> ==== XCIII Pocula archetypa ==== <poem> Non est ista recens nec nostri gloria caeli: Primus in his Mentor, dum facit illa, bibit. </poem> ==== XCIV Calices audaces ==== <poem> Nos sumus audacis plebeia toreumata vitri, Nostra neque ardenti gemma feritur aqua. </poem> ==== XCV Phiala aurea caelata ==== <poem> Quamvis Callaïco rubeam generosa metallo, Glorior arte magis: nam Myos iste labor. </poem> ==== XCVI Calices Vatinii ==== <poem> Vilia sutoris calicem monimenta Vatini Accipe; sed nasus longior ille fuit. </poem> ==== XCVII Lances chrysendetae ==== <poem> Grandia ne viola parvo chrysendeta mullo: Ut minimum, libras debet habere duas. </poem> ==== XCVIII Vasa Arretina ==== <poem> Arretina nimis ne spernas vasa monemus: Lautus erat Tuscis Porsena fictilibus. </poem> ==== XCIX Bascauda ==== <poem> Barbara de pictis veni bascauda Britannis; Sed me iam mavolt dicere Roma suam. </poem> ==== C Panaca ==== <poem> Si non ignotast docti tibi terra Catulli, Potasti testa Raetica vina mea. </poem> ==== CI Boletaria ==== <poem> Cum mihi boleti dederint tam nobile nomen, Prototomis - pudet heu! - servio coliculis. </poem> ==== CII Calices Surrentini ==== <poem> Accipe non vili calices de pulvere natos, Sed Surrentinae leve toreuma rotae. </poem> ==== CIII Colum nivarium ==== <poem> Setinos, moneo, nostra nive frange trientes: Pauperiore mero tingere lina potes. </poem> ==== CIV Saccus nivarius ==== <poem> Attenuare nives norunt et lintea nostra: Frigidior colo non salit unda tuo. </poem> ==== CV Urceoli ministratorii ==== <poem> Frigida non deerit, non deerit calda petenti. Sed tu morosa ludere parce siti. </poem> ==== CVI Urceus fictilis ==== <poem> Hic tibi donatur pansa ruber urceus ansa. Stoicus hoc gelidam Fronto petebat aquam. </poem> ==== CVII Calathi ==== <poem> Nos Satyri, nos Bacchus amat, nos ebria tigris, Perfusos domini lambere docta pedes. </poem> ==== CVIII Calices Saguntini ==== <poem> Quae non sollicitus teneat servetque minister, Sume Saguntino pocula facta luto. </poem> ==== CIX Calices gemmati ==== <poem> Gemmatum Scythicis ut luceat ignibus aurum, Aspice. Quot digitos exuit iste calix! </poem> ==== CX Ampulla potoria ==== <poem> Hac licet in gemma, servat quae nomina Cosmi, Luxuriose, bibas, si foliata sitis. </poem> ==== CXI Crystallina ==== <poem> Frangere dum metuis, franges crystallina: peccant Securae nimium sollicitaeque manus. </poem> ==== CXII Nimbus vitreus ==== <poem> A Iove qui veniet, miscenda ad pocula largas Fundet nimbus aquas: hic tibi vina dabit. </poem> ==== CXIII Murrina ==== <poem> Si caldum potas, ardenti murra Falerno Convenit et melior fit sapor inde mero. </poem> ==== CXIV Patella Cumana ==== <poem> Hanc tibi Cumano rubicundam pulvere testam Municipem misit casta Sibylla suam. </poem> ==== CXV Calices vitrei ==== <poem> Aspicis ingenium Nili: quibus addere plura Dum cupit, a quotiens perdidit auctor opus! </poem> ==== CXVI Lagona nivaria ==== <poem> Spoletina bibis vel Marsis condita cellis: Quo tibi decoctae nobile frigus aquae? </poem> ==== CXVII Idem ==== <poem> Non potare nivem, sed aquam potare recentem De nive commenta est ingeniosa sitis. </poem> ==== CXVIII Idem ==== <poem> Massiliae fumos miscere nivalibus undis Parce, puer, constet ne tibi pluris aqua. </poem> ==== CXIX Matella fictilis ==== <poem> Dum poscor crepitu digitorum et verna moratur, O quotiens paelex culcita facta mea est! </poem> ==== CXX Ligula argentea ==== <poem> Quamvis me ligulam dicant equitesque patresque, Dicor ab indoctis lingula grammaticis. </poem> ==== CXXI Coclearia ==== <poem> Sum cocleis habilis, sed nec minus utilis ovis. Numquid scis, potius cur cocleare vocer? </poem> ==== CXXII Anuli ==== <poem> Ante frequens, sed nunc rarus nos donat amicus. Felix, cui comes est non alienus eques. </poem> ==== CXXIII Dactyliotheca ==== <poem> Saepe gravis digitis elabitur anulus unctis, Tuta mea fiet sed tua gemma fide. </poem> ==== CXXIV Toga ==== <poem> Romanos rerum dominos gentemque togatam Ille facit, magno qui dedit astra patri. </poem> ==== CXXV Idem ==== <poem> Si matutinos facilest tibi perdere somnos, Attrita veniet sportula saepe toga. </poem> ==== CXXVI Endromis ==== <poem> Pauperis est munus, sed non est pauperis usus: Hanc tibi pro laena mittimus endromida. </poem> ==== CXXVII Canusinae fuscae ==== <poem> Haec tibi turbato Canusina simillima mulso Munus erit. Gaude: non cito fiet anus. </poem> ==== CXXVIII Bardocucullus ==== <poem> Gallia Santonico vestit te bardocucullo. Cercopithecorum paenula nuper erat. </poem> ==== CXXIX Canusinae rufae ==== <poem> Roma magis fuscis vestitur, Gallia rufis, Et placet hic pueris militibusque colos. </poem> ==== CXXX Paenula scortea ==== <poem> Ingrediare viam caelo licet usque sereno, Ad subitas numquam scortea desit aquas. </poem> ==== CXXXI Lacernae coccineae ==== <poem> Si veneto prasinove faves, quid coccina sumes? Ne fias ista transfuga sorte, vide. </poem> ==== CXXXII Pilleum ==== <poem> Si possem, totas cuperem misisse lacernas: Nunc tantum capiti munera mitto tuo. </poem> ==== CXXXIII Lacernae Baeticae ==== <poem> Non est lana mihi mendax, nec mutor aheno. Sic placeant Tyriae: me mea tinxit ovis. </poem> ==== CXXXIV Fascia pectoralis ==== <poem> Fascia, crescentes dominae compesce papillas, Ut sit quod capiat nostra tegatque manus. </poem> ==== CXXXV Lacernae albae ==== <poem> Amphitheatrali nos commendamus ab usu, Cum teget algentes alba lacerna togas. </poem> ==== CXXXVI Cenatoria ==== <poem> Nec fora sunt nobis nec sunt vadimonia nota: Hoc opus est, pictis accubuisse toris. </poem> ==== CXXXVII Focale ==== <poem> Si recitaturus dedero tibi forte libellum, Hoc focale tuas adserat auriculas. </poem> ==== CXXXVIII Laena ==== <poem> Tempore brumali non multum levia prosunt: Calfaciunt villi pallia vestra mei. </poem> ==== CXXXIX Mantele ==== <poem> Nobilius villosa tegant tibi lintea citrum: Orbibus in nostris circulus esse potest. </poem> ==== CXL Cuculli Liburnici ==== <poem> Iungere nescisti nobis, o stulte, lacernas: Indueras albas, exue callaïnas. </poem> ==== CXLI Udones Cilicii ==== <poem> Non hos lana dedit, sed olentis barba mariti: Cinyphio poterit planta latere sinu. </poem> ==== CXLII Synthesis ==== <poem> Dum toga per quinas gaudet requiescere luces, Hos poteris cultus sumere iure tuo. </poem> ==== CXLIII Tunicae Patavinae ==== <poem> Vellera consumunt Patavinae multa trilices, Et pingues tunicas serra secare potest. </poem> ==== CXLIV Spongia ==== <poem> Haec tibi sorte datur tergendis spongia mensis Utilis, expresso cum levis imbre tumet. </poem> ==== CXLV Paenula gausapina ==== <poem> Is mihi candor inest, villorum gratia tanta, Ut me vel media sumere messe velis. </poem> ==== CXLVI Cervical ==== <poem> Tingue caput Cosmi folio, cervical olebit: Perdidit unguentum cum coma, pluma tenet. </poem> ==== CXLVII Cubicularia gausapina ==== <poem> Stragula purpureis lucent villosa tapetis. Quid prodest, si te congelat uxor anus? </poem> ==== CXLVIII Lodices ==== <poem> Nudo stragula ne toro paterent, Iunctae nos tibi venimus sorores. </poem> ==== CXLIX Amictorium ==== <poem> Mammosas metuo; tenerae me trade puellae, Ut possint niveo pectore lina frui. </poem> ==== CL Cubicularia polymita ==== <poem> Haec tibi Memphitis tellus dat munera: victa est Pectine Niliaco iam Babylonos acus. </poem> ==== CLI Zona ==== <poem> Longa satis nunc sum; dulci sed pondere venter Si tumeat, fiam tunc tibi zona brevis. </poem> ==== CLII Gausapum quadratum ==== <poem> Lodices mittet docti tibi terra Catulli: Nos Helicaonia de regione sumus. </poem> ==== CLIII Semicinctium ==== <poem> Det tunicam locuples: ego te praecingere possum. Essem si locuples, munus utrumque darem. </poem> ==== CLIV Lanae amethystinae ==== <poem> Ebria Sidoniae cum sim de sanguine conchae, Non video, quare sobria lana vocer. </poem> ==== CLV Lanae albae ==== <poem> Velleribus primis Apulia, Parma secundis Nobilis; Altinum tertia laudat ovis. </poem> ==== CLVI Lanae Tyriae ==== <poem> Nos Lacedaemoniae pastor donavit amicae: Deterior Ledae purpura matris erat. </poem> ==== CLVII Lanae Pollentinae ==== <poem> Non tantum pullo lugentes vellere lanas, Sed solet et calices haec dare terra suos. </poem> ==== CLVIII Idem ==== <poem> Lana quidem tristis, sed tonsis nata ministris, Quales non primo de grege mensa citat. </poem> ==== CLIX Tomentum Leuconicum ==== <poem> Oppressae nimium vicina est fascia plumae? Vellera Leuconicis accipe rasa sagis. </poem> ==== CLX Tomentum Circense ==== <poem> Tomentum concisa palus Circense vocatur. Haec pro Leuconico stramina pauper emit. </poem> ==== CLXI Pluma ==== <poem> Lassus Amyclaea poteris requiescere pluma, Interior cycni quam tibi lana dedit. </poem> ==== CLXII Faenum ==== <poem> Fraudata tumeat fragilis tibi culcita mula. Non venit ad duros pallida cura toros. </poem> ==== CLXIII Tintinabulum ==== <poem> Redde pilam: sonat aes thermarum. Ludere pergis? Virgine vis sola lotus abire domum. </poem> ==== CLXIV Discus ==== <poem> Splendida cum volitant Spartani pondera disci, Este procul, pueri: sit semel ille nocens. </poem> ==== CLXV Cithara ==== <poem> Reddidit Eurydicen vati: sed perdidit ipse, Dum sibi non credit nec patienter amat. </poem> ==== CLXVI Idem ==== <poem> De Pompeiano saepe est eiecta theatro Quae duxit silvas detinuitque feras. </poem> ==== CLXVII Plectrum ==== <poem> Fervida ne trito tibi pollice pusula surgat, Exornent docilem candida plectra lyram. </poem> ==== CLXVIII Trochus ==== <poem> Inducenda rota est: das nobis utile munus: Iste trochus pueris, at mihi cantus erit. </poem> ==== CLXIX Idem ==== <poem> Garrulus in laxo cur anulus orbe vagatur? Cedat ut argutis obvia turba trochis. </poem> ==== CLXX Signum Victoriae aureum ==== <poem> Haec illi sine sorte datur, cui nomina Rhenus Vera dedit. Deciens adde Falerna, puer. </poem> ==== CLXXI BROYTOY PAIDION fictile ==== <poem> Gloria tam parvi non est obscura sigilli: Istius pueri Brutus amator erat. </poem> ==== CLXXII Sauroctonos Corinthius ==== <poem> Ad te reptanti, puer insidiose, lacertae Parce: cupit digitis illa perire tuis. </poem> ==== CLXXIII Hyacinthus in tabula pictus ==== <poem> Flectit ab inviso morientia lumina disco Oebalius, Phoebi culpa dolorque, puer. </poem> ==== CLXXIV Hermaphroditus marmoreus ==== <poem> Masculus intravit fontis, emersit utrumque: Pars est una patris, cetera matris habet. </poem> ==== CLXXV Danae picta ==== <poem> Cur a te pretium Danae, regnator Olympi, Accepit, gratis si tibi Leda dedit? </poem> ==== CLXXVI Persona Germana ==== <poem> Sum figuli lusus russi persona Batavi. Quae tu derides, haec timet ora puer. </poem> ==== CLXXVII Hercules Corinthius ==== <poem> Elidit geminos infans nec respicit anguis. Iam poterat teneras hydra timere manus. </poem> ==== CLXXVIII Hercules fictilis ==== <poem> Sum fragilis: sed tu, moneo, ne sperne sigillum: Non pudet Alciden nomen habere meum. </poem> ==== CLXXIX Minerva argentea ==== <poem> Dic mihi, virgo ferox, cum sit tibi cassis et hasta, Quare non habeas aegida. 'Caesar habet.' </poem> ==== CLXXX Europe picta ==== <poem> Mutari melius tauro, pater optime divum, Tunc poteras, Io cum tibi vacca fuit. </poem> ==== CLXXXI Leandros marmoreus ==== <poem> Clamabat tumidis audax Leandros in undis: 'Mergite me, fluctus, cum rediturus ero.' </poem> ==== CLXXXII Sigillum gibberi fictile ==== <poem> Ebrius haec fecit terris, puto, monstra Prometheus: Saturnalicio lusit et ipse luto. </poem> ==== CLXXXIII Homeri Batrachomachia ==== <poem> Perlege Maeonio cantatas carmine ranas Et frontem nugis solvere disce meis. </poem> ==== CLXXXIV Homerus in pugillaribus membraneis ==== <poem> Ilias et Priami regnis inimicus Ulixes Multiplici pariter condita pelle latent. </poem> ==== CLXXXV Vergili Culex ==== <poem> Accipe facundi Culicem, studiose, Maronis, Ne nucibus positis &7arma virumque& legas. </poem> ==== CLXXXVI Vergilius in membranis ==== <poem> Quam brevis inmensum cepit membrana Maronem! Ipsius vultus prima tabella gerit. </poem> ==== CLXXXVII MENANDROY THAIS ==== <poem> Hac primum iuvenum lascivos lusit amores; Nec Glycera pueri, Thais amica fuit. </poem> ==== CLXXXVIII Cicero in membranis ==== <poem> Si comes ista tibi fuerit membrana, putato Carpere te longas cum Cicerone vias. </poem> ==== CLXXXIX Monobyblos Properti ==== <poem> Cynthia - facundi carmen iuvenale Properti - Accepit famam, non minus ipsa dedit. </poem> ==== CXC Titus Livius in membranis ==== <poem> Pellibus exiguis artatur Livius ingens, Quem mea non totum bibliotheca capit. </poem> ==== CXCI Sallustius ==== <poem> Hic erit, ut perhibent doctorum corda virorum, Primus Romana Crispus in historia. </poem> ==== CXCII Ovidi Metamorphosis in membranis ==== <poem> Haec tibi, multiplici quae structa est massa tabella, Carmina Nasonis quinque decemque gerit. </poem> ==== CXCIII Tibullus ==== <poem> Ussit amatorem Nemesis lasciva Tibullum, In tota iuvit quem nihil esse domo. </poem> ==== CXCIV Lucanus ==== <poem> Sunt quidam, qui me dicant non esse poetam: Sed qui me vendit bybliopola putat. </poem> ==== CXCV Catullus ==== <poem> Tantum magna suo debet Verona Catullo, Quantum parva suo Mantua Vergilio. </poem> ==== CXCVI Calvi de aquae frigidae usu ==== <poem> Haec tibi quae fontes et aquarum nomina dicit, Ipsa suas melius charta natabat aquas. </poem> ==== CXCVII Mulae pumilae ==== <poem> His tibi de mulis non est metuenda ruina: Altius in terra paene sedere soles. </poem> ==== CXCVIII Catella Gallicana ==== <poem> Delicias parvae si vis audire catellae, Narranti brevis est pagina tota mihi. </poem> ==== CXCIX Asturco ==== <poem> Hic brevis ad numeros rapidum qui colligit unguem, Venit ab auriferis gentibus Astur equus. </poem> ==== CC Canis vertragus ==== <poem> Non sibi, sed domino venatur vertragus acer, Inlaesum leporem qui tibi dente feret. </poem> ==== CCI Palaestrita ==== <poem> Non amo quod vincat, sed quod succumbere novit Et didicit melius THN EPIKLINOPALÆN. </poem> ==== CCII Simius ==== <poem> Callidus emissas eludere simius hastas, Si mihi cauda foret, cercopithecus eram. </poem> ==== CCIII Puella Gaditana ==== <poem> Tam tremulum crisat, tam blandum prurit, ut ipsum Masturbatorem fecerit Hippolytum. </poem> ==== CCIV Cymbala ==== <poem> Aera Celaenaeos lugentia matris amores Esuriens Gallus vendere saepe solet. </poem> ==== CCV Puer ==== <poem> Sit nobis aetate puer, non pumice levis, Propter quem placeat nulla puella mihi. </poem> ==== CCVI Cestos ==== <poem> Collo necte, puer, meros amores, Ceston de Veneris sinu calentem. </poem> ==== CCVII Idem ==== <poem> Sume Cytheriaco medicatum nectare ceston: Ussit amatorem balteus iste Iovem. </poem> ==== CCVIII Notarius ==== <poem> Currant verba licet, manus est velocior illis: Nondum lingua suum, dextra peregit opus. </poem> ==== CCIX Concha ==== <poem> Levis ab aequorea cortex Mareotica concha Fiat: inoffensa curret harundo via. </poem> ==== CCX Morio ==== <poem> Non mendax stupor est, nec fingitur arte dolosa. Quisquis plus iusto non sapit, ille sapit. </poem> ==== CCXI Caput vervecinum ==== <poem> Mollia Phrixei secuisti colla mariti. Hoc meruit tunicam qui tibi, saeve, dedit? </poem> ==== CCXII Pumilus ==== <poem> Si solum spectes hominis caput, Hectora credas: Si stantem videas, Astyanacta putes. </poem> ==== CCXIII Parma ==== <poem> Haec, quae saepe solet vinci, quae vincere raro, Parma tibi, scutum pumilionis erit. </poem> ==== CCXIV Comoedi pueri ==== <poem> Non erit in turba quisquam MISOYMENOS ista: Sed poterit quivis esse DIS EXAPATØN. </poem> ==== CCXV Fibula ==== <poem> Dic mihi simpliciter, comoedis et citharoedis, Fibula, quid praestas? 'Carius ut futuant.' </poem> ==== CCXVI Auceps ==== <poem> Non tantum calamis, sed cantu fallitur ales, Callida dum tacita crescit harundo manu. </poem> ==== CCXVII Accipiter ==== <poem> Praedo fuit volucrum: famulus nunc aucupis idem Decipit et captas non sibi maeret aves. </poem> ==== CCXVIII Obsonator ==== <poem> Dic quotus et quanti cupias cenare, nec unum Addideris verbum: cena parata tibi est. </poem> ==== CCXIX Cor bubulum ==== <poem> Pauper causidicus nullos referentia nummos Carmina cum scribas, accipe cor, quod habes. </poem> ==== CCXX Cocus ==== <poem> Non satis est ars sola coco: servire palatum Nolo: cocus domini debet habere gulam. </poem> ==== CCXXI Craticula cum veribus ==== <poem> Rara tibi curva craticula sudet ofella; Spumeus in longa cuspide fumet aper. </poem> ==== CCXXII Pistor dulciarius ==== <poem> Mille tibi dulces operum manus ista figuras Extruet: huic uni parca laborat apis. </poem> ==== CCXXIII Adipata ==== <poem> Surgite: iam vendit pueris ientacula pistor Cristataeque sonant undique lucis aves. </div>{{finis}} {{Liber |Ante = Liber XIII (Xenia) |AnteNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XIII }} 1eayht8d418xp64gsomidek0nr5udvq 269417 269412 2026-06-07T08:08:50Z Saumache 27923 269417 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Apophoreta |OperaeWikiPagina= Apophoreta (Epigrammaton liber XIV) |SubTitulus= Epigrammaton liber XIV |Genera=Epigrammata |Annus=c. anno 80 p.Ch.n. }} {{Liber |Ante = Liber XIII (Xenia) |AnteNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XIII }} <div class=text> ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Synthesibus dum gaudet eques dominusque senator Dumque decent nostrum pillea sumpta Iovem; Nec timet aedilem moto spectare fritillo, Cum videat gelidos tam prope verna lacus: 5 Divitis alternas et pauperis accipe sortes: Praemia convivae dent sua quisque suo. 'Sunt apinae tricaeque et si quid vilius istis.' Quis nescit? vel quis tam manifesta negat? Sed quid agam potius madidis, Saturne, diebus, 10 Quos tibi pro caelo filius ipse dedit? Vis scribam Thebas Troiamve malasve Mycenas? 'Lude,' inquis, 'nucibus'. Perdere nolo nuces. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Quo vis cumque loco potes hunc finire libellum: Versibus explicitumst omne duobus opus. Lemmata si quaeris cur sint adscripta, docebo: Ut, si malueris, lemmata sola legas. </poem> ==<span id='3.0'></span>III. Pugillares citrei== <poem> Secta nisi in tenues essemus ligna tabellas, Essemus Libyci nobile dentis onus. </poem> ==<span id='4.0'></span>IV. Quinquiplices== <poem> Caede iuvencorum domini calet area felix, Quinquiplici cera cum datur altus honos. </poem> ==<span id='5.0'></span>V. Pugillares eborei== <poem> Languida ne tristes obscurent lumina cerae, Nigra tibi niveum littera pingat ebur. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI. Triplices== <poem> Tunc triplices nostros non vilia dona putabis, Cum se venturam scribet amica tibi. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII. Pugillares membranei== <poem> Esse puta ceras, licet haec membrana vocetur: Delebis, quotiens scripta novare voles. </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII. Vitelliani== <poem> Nondum legerit hos licet puella, Novit quid cupiant Vitelliani. </poem> ==<span id='9.0'></span>IX. Idem== <poem> Quod minimos cernis, mitti nos credis amicae. Falleris: et nummos ista tabella rogat. </poem> ==<span id='10.0'></span>X. Chartae maiores== <poem> Non est, munera quod putes pusilla, Cum donat vacuas poeta chartas. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI. Chartae epistulares== <poem> Seu leviter noto, seu caro missa sodali Omnes ista solet charta vocare suos. </poem> ==<span id='12.0'></span>XII. Loculi eborei== <poem> Hos nisi de flava loculos implere moneta Non decet: argentum vilia ligna ferant. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII. Loculi lignei== <poem> Si quid adhuc superest in nostri faece locelli, Munus erit. Nihil est: ipse locellus erit. </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV. Tali eborei== <poem> Cum steterit nullus vultu tibi talus eodem, Munera me dices magna dedisse tibi. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV. Tesserae== <poem> Non sim talorum numero par tessera, dum sit Maior, quam talis, alea saepe mihi. </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI. Turricula== <poem> Quae scit compositos manus improba mittere talos, Si per me misit, nil nisi vota feret. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII. Tabula lusoria== <poem> Hac mihi bis seno numeratur tessera puncto; Calculus hac gemino discolor hoste perit. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII. Calculi== <poem> Insidiosorum si ludis bella latronum, Gemmeus iste tibi miles et hostis erit. </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX. Nuces== <poem> Alea parva nuces et non damnosa videtur; Saepe tamen pueris abstulit illa natis. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX. Theca libraria== <poem> Sortitus thecam calamis armare memento: Cetera nos dedimus, tu leviora para. </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI. Graphiarium== <poem> Haec tibi erunt armata suo graphiaria ferro: Si puero dones, non leve munus erit. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII. Dentiscalpium== <poem> Lentiscum melius: sed si tibi frondea cuspis Defuerit, dentes pinna levare potest. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII. Auriscalpium== <poem> Si tibi morosa prurigine verminat auris, Arma damus tantis apta libidinibus. </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV. Acus aurea== <poem> Splendida ne madidi violent bombycina crines, Figat acus tortas sustineatque comas. </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV. Pectines== <poem> Quid faciet nullos hic inventura capillos Multifido buxus quae tibi dente datur? </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI. Crines== <poem> Chattica Teutonicos accendit spuma capillos: Captivis poteris cultior esse comis. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII. Sapo== <poem> Si mutare paras longaevos cana capillos, Accipe Mattiacas - quo tibi calva? - pilas. </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII. Umbella== <poem> Accipe quae nimios vincant umbracula soles: Sit licet et ventus, te tua vela tegent. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX. Causea== <poem> In Pompeiano tecum spectabo theatro: Mandatus populo vela negare solet. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX. Venabula== <poem> Excipient apros expectabuntque leones, Intrabunt ursos, sit modo firma manus. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI. Culter venatorius== <poem> Si deiecta gemas longo venabula rostro, Hic brevis ingentem comminus ibit aprum. </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII. Parazonium== <poem> Militiae decus hoc gratique erit omen honoris, Arma tribunicium cingere digna latus. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII. Pugio== <poem> Pugio, quem curva signat brevis orbita vena. Stridentem gelidis hunc Salo tinxit aquis. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV. Falx== <poem> Pax me certa ducis placidos curvavit in usus. Agricolae nunc sum, militis ante fui. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV. Securicula== <poem> Cum fieret tristis solvendis auctio nummis, Haec quadringentis milibus empta fuit. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI. Ferramenta tonsoria== <poem> Tondendis haec arma tibi sunt apta capillis; Unguibus hic longis utilis, illa genis. </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII. Scrinium== <poem> Selectos nisi das mihi libellos, Admittam tineas trucesque blattas. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII. Fasces calamorum== <poem> Dat chartis habiles calamos Memphitica tellus; Texantur reliqua tecta palude tibi. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX. Lucerna cubicularis== <poem> Dulcis conscia lectuli lucerna, Quidquid vis facias licet, tacebo. </poem> ==<span id='40.0'></span>XL. Cicindela== <poem> Ancillam tibi sors dedit lucernae, Totas quae vigil exigit tenebras. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI. Lucerna polymyxos== <poem> Inlustrem cum tota meis convivia flammis Totque geram myxos, una lucerna vocor. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII. Cereus== <poem> Hic tibi nocturnos praestabit cereus ignes: Subducta est puero namque lucerna tuo. </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII. Candelabrum Corinthium== <poem> Nomina candelae nobis antiqua dederunt: Non norat parcos uncta lucerna patres. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV. Candelabrum ligneum== <poem> Esse vides lignum; servas nisi lumina, fiet De candelabro magna lucerna tibi. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV. Pila paganica== <poem> Haec quae difficili turget paganica pluma, Folle minus laxast et minus arta pila. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI. Pila trigonalis== <poem> Si me nobilibus scis expulsare sinistris, Sum tua. Tu nescis? rustice, redde pilam. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII. Follis== <poem> Ite procul, iuvenes: mitis mihi convenit aetas: Folle decet pueros ludere, folle senes. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII. Harpasta== <poem> Haec rapit Antaei velox in pulvere draucus, Grandia qui vano colla labore facit. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX. Halteres== <poem> Quid pereunt stulto fortes haltere lacerti? Exercet melius vinea fossa viros. </poem> ==<span id='50.0'></span>L. Galericulum== <poem> Ne lutet inmundum nitidos ceroma capillos, Hac poteris madidas condere pelle comas. </poem> ==<span id='51.0'></span>LI. Strigiles== <poem> Pergamon has misit. Curvo destringere ferro: Non tam saepe teret lintea fullo tibi. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII. Gutus corneus== <poem> Gestavit modo fronte me iuvencus: Verum rhinocerota me putabas. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII. Rhinoceros== <poem> Nuper in Ausonia domini spectatus harena Hic erit ille tibi, cui pila taurus erat. </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV. Crepitacillum== <poem> Si quis plorator collo tibi vernula pendet, Haec quatiat tenera garrula sistra manu. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV. Flagellum== <poem> Proficies nihil hoc, caedas licet usque, flagello, Si tibi purpureo de grege currit equus. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI. Dentifricium== <poem> Quid mecum est tibi? me puella sumat: Emptos non soleo polire dentes. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII. Myrobalanum== <poem> Quod nec Vergilius nec carmine dicit Homerus, Hoc ex unguento constat et ex balano. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII. Aphronitrum== <poem> Rusticus es? nescis, quid Graeco nomine dicar: Spuma vocor nitri. Graecus es? aphronitrum. </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX. Opobalsama== <poem> Balsama me capiunt, haec sunt unguenta virorum: Delicias Cosmi vos redolete, nurus. </poem> ==<span id='60.0'></span>LX. Lomentum== <poem> Gratum munus erit scisso nec inutile ventri, Si clara Stephani balnea luce petes. </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI. Lanterna cornea== <poem> Dux lanterna viae clusis feror aurea flammis, Et tuta est gremio parva lucerna meo. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII. Lanterna de vesica== <poem> Cornea si non sum, numquid sum fuscior? aut me Vesicam, contra qui venit, esse putat? </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII. Tibiae== <poem> Ebria nos madidis rumpit tibicina buccis: Saepe duas pariter, saepe monaulon habet. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV. Fistula== <poem> Quid me conpactam ceris et harundine rides? Quae primum structa est fistula talis erat. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV. Soleae lanatae== <poem> Defuerit si forte puer soleasque libebit Sumere, pro puero pes erit ipse sibi. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI. Mamillare== <poem> Taurino poteras pectus constringere tergo: Nam pellis mammas non capit ista tuas. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII. Muscarium pavoninum== <poem> Lambere quae turpes prohibet tua prandia muscas, Alitis eximiae cauda superba fuit. </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII. Muscarium bubulum== <poem> Sordida si flavo fuerit tibi pulvere vestis, Colligat hunc tenui verbere cauda levis. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX. Copta Rhodiaca== <poem> Peccantis famuli pugno ne percute dentes: Clara Rhodos coptam quam tibi misit edat. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX. Priapus siligineus== <poem> Si vis esse satur, nostrum potes esse Priapum: Ipsa licet rodas inguina, purus eris. </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI. Porcus== <poem> Iste tibi faciet bona Saturnalia porcus, Inter spumantes ilice pastus apros. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII. Botulus== <poem> Qui venit botulus mediae tibi tempore brumae, Saturni septem venerat ante dies. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII. Psittacus== <poem> Psittacus a vobis aliorum nomina discam: Hoc didici per me dicere &7caesar have&. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV. Corvus== <poem> Corve salutator, quare fellator haberis? In caput intravit mentula nulla tuum. </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV. Luscinia== <poem> Flet Philomela nefas incesti Tereos, et quae Muta puella fuit, garrula fertur avis. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI. Pica== <poem> Pica loquax certa dominum te voce saluto: Si me non videas, esse negabis avem. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII. Cavea eborea== <poem> Si tibi talis erit, qualem dilecta Catullo Lesbia plorabat, hic habitare potest. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII. Narthecium== <poem> Artis ebur medicae narthecia cernis: habebis Munera, quae cuperet Paccius esse sua. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX. Flagra== <poem> Ludite lascivi, sed tantum ludite, servi: Haec signata mihi quinque diebus erunt. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX. Ferulae== <poem> Invisae nimium pueris grataeque magistris, Clara Prometheo munere ligna sumus. </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI. Pera== <poem> Ne mendica ferat barbati prandia nudi Dormiat et tetrico cum cane, pera rogat. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII. Scopae== <poem> In pretio scopas testatur palma fuisse. Otia sed scopis nunc analecta dedit. </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII. Scalptorium eboreum== <poem> Defendet manus haec scapulas mordente molesto Pulice, vel si quid pulice sordidius. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV. Manuale== <poem> Ne toga barbatos faciat vel paenula libros, Haec abies chartis tempora longa dabit. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV. Lectus pavoninus== <poem> Nomina dat spondae pictis pulcherrima pinnis Nunc Iunonis avis, sed prius Argus erat. </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI. Ephippium== <poem> Stragula succincti venator sume veredi: Nam solet a nudo surgere ficus equo. </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII. Stibadia== <poem> Accipe lunata scriptum testudine sigma. Octo capit; veniat quisquis amicus erit. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII. Gustatorium== <poem> Femineam nobis cherson si credis inesse, Deciperis: pelagi mascula praeda sumus. </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX. Mensa citrea== <poem> Accipe felices, Atlantica munera, silvas: Aurea qui dederit dona, minora dabit. </poem> ==<span id='90.0'></span>XC. Mensa acerna== <poem> Non sum crispa quidem nec silvae filia Maurae, Sed norunt lautas et mea ligna dapes. </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI. Dentes eborei== <poem> Grandia taurorum portant qui corpora, quaeris, An Libycas possint sustinuisse trabes? </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII. Quinquepedal== <poem> Puncta notis ilex et acuta cuspide clusa Saepe redemptoris prodere furta solet. </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII. Pocula archetypa== <poem> Non est ista recens nec nostri gloria caeli: Primus in his Mentor, dum facit illa, bibit. </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV. Calices audaces== <poem> Nos sumus audacis plebeia toreumata vitri, Nostra neque ardenti gemma feritur aqua. </poem> ==<span id='95.0'></span>XCV. Phiala aurea caelata== <poem> Quamvis Callaïco rubeam generosa metallo, Glorior arte magis: nam Myos iste labor. </poem> ==<span id='96.0'></span>XCVI. Calices Vatinii== <poem> Vilia sutoris calicem monimenta Vatini Accipe; sed nasus longior ille fuit. </poem> ==<span id='97.0'></span>XCVII. Lances chrysendetae== <poem> Grandia ne viola parvo chrysendeta mullo: Ut minimum, libras debet habere duas. </poem> ==<span id='98.0'></span>XCVIII. Vasa Arretina== <poem> Arretina nimis ne spernas vasa monemus: Lautus erat Tuscis Porsena fictilibus. </poem> ==<span id='99.0'></span>XCIX. Bascauda== <poem> Barbara de pictis veni bascauda Britannis; Sed me iam mavolt dicere Roma suam. </poem> ==<span id='100.0'></span>C. Panaca== <poem> Si non ignotast docti tibi terra Catulli, Potasti testa Raetica vina mea. </poem> ==<span id='101.0'></span>CI. Boletaria== <poem> Cum mihi boleti dederint tam nobile nomen, Prototomis - pudet heu! - servio coliculis. </poem> ==<span id='102.0'></span>CII. Calices Surrentini== <poem> Accipe non vili calices de pulvere natos, Sed Surrentinae leve toreuma rotae. </poem> ==<span id='103.0'></span>CIII. Colum nivarium== <poem> Setinos, moneo, nostra nive frange trientes: Pauperiore mero tingere lina potes. </poem> ==<span id='104.0'></span>CIV. Saccus nivarius== <poem> Attenuare nives norunt et lintea nostra: Frigidior colo non salit unda tuo. </poem> ==<span id='105.0'></span>CV. Urceoli ministratorii== <poem> Frigida non deerit, non deerit calda petenti. Sed tu morosa ludere parce siti. </poem> ==<span id='106.0'></span>CVI. Urceus fictilis== <poem> Hic tibi donatur pansa ruber urceus ansa. Stoicus hoc gelidam Fronto petebat aquam. </poem> ==<span id='107.0'></span>CVII. Calathi== <poem> Nos Satyri, nos Bacchus amat, nos ebria tigris, Perfusos domini lambere docta pedes. </poem> ==<span id='108.0'></span>CVIII. Calices Saguntini== <poem> Quae non sollicitus teneat servetque minister, Sume Saguntino pocula facta luto. </poem> ==<span id='109.0'></span>CIX. Calices gemmati== <poem> Gemmatum Scythicis ut luceat ignibus aurum, Aspice. Quot digitos exuit iste calix! </poem> ==<span id='110.0'></span>CX. Ampulla potoria== <poem> Hac licet in gemma, servat quae nomina Cosmi, Luxuriose, bibas, si foliata sitis. </poem> ==<span id='111.0'></span>CXI. Crystallina== <poem> Frangere dum metuis, franges crystallina: peccant Securae nimium sollicitaeque manus. </poem> ==<span id='112.0'></span>CXII. Nimbus vitreus== <poem> A Iove qui veniet, miscenda ad pocula largas Fundet nimbus aquas: hic tibi vina dabit. </poem> ==<span id='113.0'></span>CXIII. Murrina== <poem> Si caldum potas, ardenti murra Falerno Convenit et melior fit sapor inde mero. </poem> ==<span id='114.0'></span>CXIV. Patella Cumana== <poem> Hanc tibi Cumano rubicundam pulvere testam Municipem misit casta Sibylla suam. </poem> ==<span id='115.0'></span>CXV. Calices vitrei== <poem> Aspicis ingenium Nili: quibus addere plura Dum cupit, a quotiens perdidit auctor opus! </poem> ==<span id='116.0'></span>CXVI. Lagona nivaria== <poem> Spoletina bibis vel Marsis condita cellis: Quo tibi decoctae nobile frigus aquae? </poem> ==<span id='117.0'></span>CXVII. Idem== <poem> Non potare nivem, sed aquam potare recentem De nive commenta est ingeniosa sitis. </poem> ==<span id='118.0'></span>CXVIII. Idem== <poem> Massiliae fumos miscere nivalibus undis Parce, puer, constet ne tibi pluris aqua. </poem> ==<span id='119.0'></span>CXIX. Matella fictilis== <poem> Dum poscor crepitu digitorum et verna moratur, O quotiens paelex culcita facta mea est! </poem> ==<span id='120.0'></span>CXX. Ligula argentea== <poem> Quamvis me ligulam dicant equitesque patresque, Dicor ab indoctis lingula grammaticis. </poem> ==<span id='121.0'></span>CXXI. Coclearia== <poem> Sum cocleis habilis, sed nec minus utilis ovis. Numquid scis, potius cur cocleare vocer? </poem> ==<span id='122.0'></span>CXXII. Anuli== <poem> Ante frequens, sed nunc rarus nos donat amicus. Felix, cui comes est non alienus eques. </poem> ==<span id='123.0'></span>CXXIII. Dactyliotheca== <poem> Saepe gravis digitis elabitur anulus unctis, Tuta mea fiet sed tua gemma fide. </poem> ==<span id='124.0'></span>CXXIV. Toga== <poem> Romanos rerum dominos gentemque togatam Ille facit, magno qui dedit astra patri. </poem> ==<span id='125.0'></span>CXXV. Idem== <poem> Si matutinos facilest tibi perdere somnos, Attrita veniet sportula saepe toga. </poem> ==<span id='126.0'></span>CXXVI. Endromis== <poem> Pauperis est munus, sed non est pauperis usus: Hanc tibi pro laena mittimus endromida. </poem> ==<span id='127.0'></span>CXXVII. Canusinae fuscae== <poem> Haec tibi turbato Canusina simillima mulso Munus erit. Gaude: non cito fiet anus. </poem> ==<span id='128.0'></span>CXXVIII. Bardocucullus== <poem> Gallia Santonico vestit te bardocucullo. Cercopithecorum paenula nuper erat. </poem> ==<span id='129.0'></span>CXXIX. Canusinae rufae== <poem> Roma magis fuscis vestitur, Gallia rufis, Et placet hic pueris militibusque colos. </poem> ==<span id='130.0'></span>CXXX. Paenula scortea== <poem> Ingrediare viam caelo licet usque sereno, Ad subitas numquam scortea desit aquas. </poem> ==<span id='131.0'></span>CXXXI. Lacernae coccineae== <poem> Si veneto prasinove faves, quid coccina sumes? Ne fias ista transfuga sorte, vide. </poem> ==<span id='132.0'></span>CXXXII. Pilleum== <poem> Si possem, totas cuperem misisse lacernas: Nunc tantum capiti munera mitto tuo. </poem> ==<span id='133.0'></span>CXXXIII. Lacernae Baeticae== <poem> Non est lana mihi mendax, nec mutor aheno. Sic placeant Tyriae: me mea tinxit ovis. </poem> ==<span id='134.0'></span>CXXXIV. Fascia pectoralis== <poem> Fascia, crescentes dominae compesce papillas, Ut sit quod capiat nostra tegatque manus. </poem> ==<span id='135.0'></span>CXXXV. Lacernae albae== <poem> Amphitheatrali nos commendamus ab usu, Cum teget algentes alba lacerna togas. </poem> ==<span id='136.0'></span>CXXXVI. Cenatoria== <poem> Nec fora sunt nobis nec sunt vadimonia nota: Hoc opus est, pictis accubuisse toris. </poem> ==<span id='137.0'></span>CXXXVII. Focale== <poem> Si recitaturus dedero tibi forte libellum, Hoc focale tuas adserat auriculas. </poem> ==<span id='138.0'></span>CXXXVIII. Laena== <poem> Tempore brumali non multum levia prosunt: Calfaciunt villi pallia vestra mei. </poem> ==<span id='139.0'></span>CXXXIX. Mantele== <poem> Nobilius villosa tegant tibi lintea citrum: Orbibus in nostris circulus esse potest. </poem> ==<span id='140.0'></span>CXL. Cuculli Liburnici== <poem> Iungere nescisti nobis, o stulte, lacernas: Indueras albas, exue callaïnas. </poem> ==<span id='141.0'></span>CXLI. Udones Cilicii== <poem> Non hos lana dedit, sed olentis barba mariti: Cinyphio poterit planta latere sinu. </poem> ==<span id='142.0'></span>CXLII. Synthesis== <poem> Dum toga per quinas gaudet requiescere luces, Hos poteris cultus sumere iure tuo. </poem> ==<span id='143.0'></span>CXLIII. Tunicae Patavinae== <poem> Vellera consumunt Patavinae multa trilices, Et pingues tunicas serra secare potest. </poem> ==<span id='144.0'></span>CXLIV. Spongia== <poem> Haec tibi sorte datur tergendis spongia mensis Utilis, expresso cum levis imbre tumet. </poem> ==<span id='145.0'></span>CXLV. Paenula gausapina== <poem> Is mihi candor inest, villorum gratia tanta, Ut me vel media sumere messe velis. </poem> ==<span id='146.0'></span>CXLVI. Cervical== <poem> Tingue caput Cosmi folio, cervical olebit: Perdidit unguentum cum coma, pluma tenet. </poem> ==<span id='147.0'></span>CXLVII. Cubicularia gausapina== <poem> Stragula purpureis lucent villosa tapetis. Quid prodest, si te congelat uxor anus? </poem> ==<span id='148.0'></span>CXLVIII. Lodices== <poem> Nudo stragula ne toro paterent, Iunctae nos tibi venimus sorores. </poem> ==<span id='149.0'></span>CXLIX. Amictorium== <poem> Mammosas metuo; tenerae me trade puellae, Ut possint niveo pectore lina frui. </poem> ==<span id='150.0'></span>CL. Cubicularia polymita== <poem> Haec tibi Memphitis tellus dat munera: victa est Pectine Niliaco iam Babylonos acus. </poem> ==<span id='151.0'></span>CLI. Zona== <poem> Longa satis nunc sum; dulci sed pondere venter Si tumeat, fiam tunc tibi zona brevis. </poem> ==<span id='152.0'></span>CLII. Gausapum quadratum== <poem> Lodices mittet docti tibi terra Catulli: Nos Helicaonia de regione sumus. </poem> ==<span id='153.0'></span>CLIII. Semicinctium== <poem> Det tunicam locuples: ego te praecingere possum. Essem si locuples, munus utrumque darem. </poem> ==<span id='154.0'></span>CLIV. Lanae amethystinae== <poem> Ebria Sidoniae cum sim de sanguine conchae, Non video, quare sobria lana vocer. </poem> ==<span id='155.0'></span>CLV. Lanae albae== <poem> Velleribus primis Apulia, Parma secundis Nobilis; Altinum tertia laudat ovis. </poem> ==<span id='156.0'></span>CLVI. Lanae Tyriae== <poem> Nos Lacedaemoniae pastor donavit amicae: Deterior Ledae purpura matris erat. </poem> ==<span id='157.0'></span>CLVII. Lanae Pollentinae== <poem> Non tantum pullo lugentes vellere lanas, Sed solet et calices haec dare terra suos. </poem> ==<span id='158.0'></span>CLVIII. Idem== <poem> Lana quidem tristis, sed tonsis nata ministris, Quales non primo de grege mensa citat. </poem> ==<span id='159.0'></span>CLIX. Tomentum Leuconicum== <poem> Oppressae nimium vicina est fascia plumae? Vellera Leuconicis accipe rasa sagis. </poem> ==<span id='160.0'></span>CLX. Tomentum Circense== <poem> Tomentum concisa palus Circense vocatur. Haec pro Leuconico stramina pauper emit. </poem> ==<span id='161.0'></span>CLXI. Pluma== <poem> Lassus Amyclaea poteris requiescere pluma, Interior cycni quam tibi lana dedit. </poem> ==<span id='162.0'></span>CLXII. Faenum== <poem> Fraudata tumeat fragilis tibi culcita mula. Non venit ad duros pallida cura toros. </poem> ==<span id='163.0'></span>CLXIII. Tintinabulum== <poem> Redde pilam: sonat aes thermarum. Ludere pergis? Virgine vis sola lotus abire domum. </poem> ==<span id='164.0'></span>CLXIV. Discus== <poem> Splendida cum volitant Spartani pondera disci, Este procul, pueri: sit semel ille nocens. </poem> ==<span id='165.0'></span>CLXV. Cithara== <poem> Reddidit Eurydicen vati: sed perdidit ipse, Dum sibi non credit nec patienter amat. </poem> ==<span id='166.0'></span>CLXVI. Idem== <poem> De Pompeiano saepe est eiecta theatro Quae duxit silvas detinuitque feras. </poem> ==<span id='167.0'></span>CLXVII. Plectrum== <poem> Fervida ne trito tibi pollice pusula surgat, Exornent docilem candida plectra lyram. </poem> ==<span id='168.0'></span>CLXVIII. Trochus== <poem> Inducenda rota est: das nobis utile munus: Iste trochus pueris, at mihi cantus erit. </poem> ==<span id='169.0'></span>CLXIX. Idem== <poem> Garrulus in laxo cur anulus orbe vagatur? Cedat ut argutis obvia turba trochis. </poem> ==<span id='170.0'></span>CLXX. Signum Victoriae aureum== <poem> Haec illi sine sorte datur, cui nomina Rhenus Vera dedit. Deciens adde Falerna, puer. </poem> ==<span id='171.0'></span>CLXXI. {{graeca|''Βρούτον παιδίον''}} fictile== <poem> Gloria tam parvi non est obscura sigilli: Istius pueri Brutus amator erat. </poem> ==<span id='172.0'></span>CLXXII. Sauroctonos Corinthius== <poem> Ad te reptanti, puer insidiose, lacertae Parce: cupit digitis illa perire tuis. </poem> ==<span id='173.0'></span>CLXXIII. Hyacinthus in tabula pictus== <poem> Flectit ab inviso morientia lumina disco Oebalius, Phoebi culpa dolorque, puer. </poem> ==<span id='174.0'></span>CLXXIV. Hermaphroditus marmoreus== <poem> Masculus intravit fontis, emersit utrumque: Pars est una patris, cetera matris habet. </poem> ==<span id='175.0'></span>CLXXV. Danae picta== <poem> Cur a te pretium Danae, regnator Olympi, Accepit, gratis si tibi Leda dedit? </poem> ==<span id='176.0'></span>CLXXVI. Persona Germana== <poem> Sum figuli lusus russi persona Batavi. Quae tu derides, haec timet ora puer. </poem> ==<span id='177.0'></span>CLXXVII. Hercules Corinthius== <poem> Elidit geminos infans nec respicit anguis. Iam poterat teneras hydra timere manus. </poem> ==<span id='178.0'></span>CLXXVIII. Hercules fictilis== <poem> Sum fragilis: sed tu, moneo, ne sperne sigillum: Non pudet Alciden nomen habere meum. </poem> ==<span id='179.0'></span>CLXXIX. Minerva argentea== <poem> Dic mihi, virgo ferox, cum sit tibi cassis et hasta, Quare non habeas aegida. 'Caesar habet.' </poem> ==<span id='180.0'></span>CLXXX. Europe picta== <poem> Mutari melius tauro, pater optime divum, Tunc poteras, Io cum tibi vacca fuit. </poem> ==<span id='181.0'></span>CLXXXI. Leandros marmoreus== <poem> Clamabat tumidis audax Leandros in undis: 'Mergite me, fluctus, cum rediturus ero.' </poem> ==<span id='182.0'></span>CLXXXII. Sigillum gibberi fictile== <poem> Ebrius haec fecit terris, puto, monstra Prometheus: Saturnalicio lusit et ipse luto. </poem> ==<span id='183.0'></span>CLXXXIII. Homeri Batrachomachia== <poem> Perlege Maeonio cantatas carmine ranas Et frontem nugis solvere disce meis. </poem> ==<span id='184.0'></span>CLXXXIV. Homerus in pugillaribus membraneis== <poem> Ilias et Priami regnis inimicus Ulixes Multiplici pariter condita pelle latent. </poem> ==<span id='185.0'></span>CLXXXV. Vergili Culex== <poem> Accipe facundi Culicem, studiose, Maronis, Ne nucibus positis &7arma virumque& legas. </poem> ==<span id='186.0'></span>CLXXXVI. Vergilius in membranis== <poem> Quam brevis inmensum cepit membrana Maronem! Ipsius vultus prima tabella gerit. </poem> ==<span id='187.0'></span>CLXXXVII. {{graeca|''Μενάνδρου Θαΐς''}}== <poem> Hac primum iuvenum lascivos lusit amores; Nec Glycera pueri, Thais amica fuit. </poem> ==<span id='188.0'></span>CLXXXVIII. Cicero in membranis== <poem> Si comes ista tibi fuerit membrana, putato Carpere te longas cum Cicerone vias. </poem> ==<span id='189.0'></span>CLXXXIX. Monobyblos Properti== <poem> Cynthia - facundi carmen iuvenale Properti - Accepit famam, non minus ipsa dedit. </poem> ==<span id='190.0'></span>CXC. Titus Livius in membranis== <poem> Pellibus exiguis artatur Livius ingens, Quem mea non totum bibliotheca capit. </poem> ==<span id='191.0'></span>CXCI. Sallustius== <poem> Hic erit, ut perhibent doctorum corda virorum, Primus Romana Crispus in historia. </poem> ==<span id='192.0'></span>CXCII. Ovidi Metamorphosis in membranis== <poem> Haec tibi, multiplici quae structa est massa tabella, Carmina Nasonis quinque decemque gerit. </poem> ==<span id='193.0'></span>CXCIII. Tibullus== <poem> Ussit amatorem Nemesis lasciva Tibullum, In tota iuvit quem nihil esse domo. </poem> ==<span id='194.0'></span>CXCIV. Lucanus== <poem> Sunt quidam, qui me dicant non esse poetam: Sed qui me vendit bybliopola putat. </poem> ==<span id='195.0'></span>CXCV. Catullus== <poem> Tantum magna suo debet Verona Catullo, Quantum parva suo Mantua Vergilio. </poem> ==<span id='196.0'></span>CXCVI. Calvi de aquae frigidae usu== <poem> Haec tibi quae fontes et aquarum nomina dicit, Ipsa suas melius charta natabat aquas. </poem> ==<span id='197.0'></span>CXCVII. Mulae pumilae== <poem> His tibi de mulis non est metuenda ruina: Altius in terra paene sedere soles. </poem> ==<span id='198.0'></span>CXCVIII. Catella Gallicana== <poem> Delicias parvae si vis audire catellae, Narranti brevis est pagina tota mihi. </poem> ==<span id='199.0'></span>CXCIX. Asturco== <poem> Hic brevis ad numeros rapidum qui colligit unguem, Venit ab auriferis gentibus Astur equus. </poem> ==<span id='200.0'></span>CC. Canis vertragus== <poem> Non sibi, sed domino venatur vertragus acer, Inlaesum leporem qui tibi dente feret. </poem> ==<span id='201.0'></span>CCI. Palaestrita== <poem> Non amo quod vincat, sed quod succumbere novit Et didicit melius THN EPIKLINOPALÆN. </poem> ==<span id='202.0'></span>CCII. Simius== <poem> Callidus emissas eludere simius hastas, Si mihi cauda foret, cercopithecus eram. </poem> ==<span id='203.0'></span>CCIII. Puella Gaditana== <poem> Tam tremulum crisat, tam blandum prurit, ut ipsum Masturbatorem fecerit Hippolytum. </poem> ==<span id='204.0'></span>CCIV. Cymbala== <poem> Aera Celaenaeos lugentia matris amores Esuriens Gallus vendere saepe solet. </poem> ==<span id='205.0'></span>CCV. Puer== <poem> Sit nobis aetate puer, non pumice levis, Propter quem placeat nulla puella mihi. </poem> ==<span id='206.0'></span>CCVI. Cestos== <poem> Collo necte, puer, meros amores, Ceston de Veneris sinu calentem. </poem> ==<span id='207.0'></span>CCVII. Idem== <poem> Sume Cytheriaco medicatum nectare ceston: Ussit amatorem balteus iste Iovem. </poem> ==<span id='208.0'></span>CCVIII. Notarius== <poem> Currant verba licet, manus est velocior illis: Nondum lingua suum, dextra peregit opus. </poem> ==<span id='209.0'></span>CCIX. Concha== <poem> Levis ab aequorea cortex Mareotica concha Fiat: inoffensa curret harundo via. </poem> ==<span id='210.0'></span>CCX. Morio== <poem> Non mendax stupor est, nec fingitur arte dolosa. Quisquis plus iusto non sapit, ille sapit. </poem> ==<span id='211.0'></span>CCXI. Caput vervecinum== <poem> Mollia Phrixei secuisti colla mariti. Hoc meruit tunicam qui tibi, saeve, dedit? </poem> ==<span id='212.0'></span>CCXII. Pumilus== <poem> Si solum spectes hominis caput, Hectora credas: Si stantem videas, Astyanacta putes. </poem> ==<span id='213.0'></span>CCXIII. Parma== <poem> Haec, quae saepe solet vinci, quae vincere raro, Parma tibi, scutum pumilionis erit. </poem> ==<span id='214.0'></span>CCXIV. Comoedi pueri== <poem> Non erit in turba quisquam MISOYMENOS ista: Sed poterit quivis esse DIS EXAPATØN. </poem> ==<span id='215.0'></span>CCXV. Fibula== <poem> Dic mihi simpliciter, comoedis et citharoedis, Fibula, quid praestas? 'Carius ut futuant.' </poem> ==<span id='216.0'></span>CCXVI. Auceps== <poem> Non tantum calamis, sed cantu fallitur ales, Callida dum tacita crescit harundo manu. </poem> ==<span id='217.0'></span>CCXVII. Accipiter== <poem> Praedo fuit volucrum: famulus nunc aucupis idem Decipit et captas non sibi maeret aves. </poem> ==<span id='218.0'></span>CCXVIII. Obsonator== <poem> Dic quotus et quanti cupias cenare, nec unum Addideris verbum: cena parata tibi est. </poem> ==<span id='219.0'></span>CCXIX. Cor bubulum== <poem> Pauper causidicus nullos referentia nummos Carmina cum scribas, accipe cor, quod habes. </poem> ==<span id='220.0'></span>CCXX. Cocus== <poem> Non satis est ars sola coco: servire palatum Nolo: cocus domini debet habere gulam. </poem> ==<span id='221.0'></span>CCXXI. Craticula cum veribus== <poem> Rara tibi curva craticula sudet ofella; Spumeus in longa cuspide fumet aper. </poem> ==<span id='222.0'></span>CCXXII. Pistor dulciarius== <poem> Mille tibi dulces operum manus ista figuras Extruet: huic uni parca laborat apis. </poem> ==<span id='223.0'></span>CCXXIII. Adipata== <poem> Surgite: iam vendit pueris ientacula pistor Cristataeque sonant undique lucis aves. </poem> </div>{{finis}} {{Liber |Ante = Liber XIII (Xenia) |AnteNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XIII }} hx7zzmiznr4eew9cvom4rwbypt43mm3 269418 269417 2026-06-07T08:14:10Z Saumache 27923 269418 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Apophoreta |OperaeWikiPagina= Apophoreta (Epigrammaton liber XIV) |SubTitulus= Epigrammaton liber XIV |Genera=Epigrammata |Annus=c. anno 80 p.Ch.n. }} {{Liber |Ante = Liber XIII (Xenia) |AnteNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XIII }} <div class=text> ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Synthesibus dum gaudet eques dominusque senator Dumque decent nostrum pillea sumpta Iovem; Nec timet aedilem moto spectare fritillo, Cum videat gelidos tam prope verna lacus: Divitis alternas et pauperis accipe sortes:{{r|1.5|5}} Praemia convivae dent sua quisque suo. 'Sunt apinae tricaeque et si quid vilius istis.' Quis nescit? vel quis tam manifesta negat? Sed quid agam potius madidis, Saturne, diebus, Quos tibi pro caelo filius ipse dedit?{{r|1.10|10}} Vis scribam Thebas Troiamve malasve Mycenas? 'Lude,' inquis, 'nucibus'. Perdere nolo nuces. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Quo vis cumque loco potes hunc finire libellum: Versibus explicitumst omne duobus opus. Lemmata si quaeris cur sint adscripta, docebo: Ut, si malueris, lemmata sola legas. </poem> ==<span id='3.0'></span>III. Pugillares citrei== <poem> Secta nisi in tenues essemus ligna tabellas, Essemus Libyci nobile dentis onus. </poem> ==<span id='4.0'></span>IV. Quinquiplices== <poem> Caede iuvencorum domini calet area felix, Quinquiplici cera cum datur altus honos. </poem> ==<span id='5.0'></span>V. Pugillares eborei== <poem> Languida ne tristes obscurent lumina cerae, Nigra tibi niveum littera pingat ebur. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI. Triplices== <poem> Tunc triplices nostros non vilia dona putabis, Cum se venturam scribet amica tibi. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII. Pugillares membranei== <poem> Esse puta ceras, licet haec membrana vocetur: Delebis, quotiens scripta novare voles. </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII. Vitelliani== <poem> Nondum legerit hos licet puella, Novit quid cupiant Vitelliani. </poem> ==<span id='9.0'></span>IX. Idem== <poem> Quod minimos cernis, mitti nos credis amicae. Falleris: et nummos ista tabella rogat. </poem> ==<span id='10.0'></span>X. Chartae maiores== <poem> Non est, munera quod putes pusilla, Cum donat vacuas poeta chartas. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI. Chartae epistulares== <poem> Seu leviter noto, seu caro missa sodali Omnes ista solet charta vocare suos. </poem> ==<span id='12.0'></span>XII. Loculi eborei== <poem> Hos nisi de flava loculos implere moneta Non decet: argentum vilia ligna ferant. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII. Loculi lignei== <poem> Si quid adhuc superest in nostri faece locelli, Munus erit. Nihil est: ipse locellus erit. </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV. Tali eborei== <poem> Cum steterit nullus vultu tibi talus eodem, Munera me dices magna dedisse tibi. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV. Tesserae== <poem> Non sim talorum numero par tessera, dum sit Maior, quam talis, alea saepe mihi. </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI. Turricula== <poem> Quae scit compositos manus improba mittere talos, Si per me misit, nil nisi vota feret. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII. Tabula lusoria== <poem> Hac mihi bis seno numeratur tessera puncto; Calculus hac gemino discolor hoste perit. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII. Calculi== <poem> Insidiosorum si ludis bella latronum, Gemmeus iste tibi miles et hostis erit. </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX. Nuces== <poem> Alea parva nuces et non damnosa videtur; Saepe tamen pueris abstulit illa natis. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX. Theca libraria== <poem> Sortitus thecam calamis armare memento: Cetera nos dedimus, tu leviora para. </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI. Graphiarium== <poem> Haec tibi erunt armata suo graphiaria ferro: Si puero dones, non leve munus erit. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII. Dentiscalpium== <poem> Lentiscum melius: sed si tibi frondea cuspis Defuerit, dentes pinna levare potest. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII. Auriscalpium== <poem> Si tibi morosa prurigine verminat auris, Arma damus tantis apta libidinibus. </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV. Acus aurea== <poem> Splendida ne madidi violent bombycina crines, Figat acus tortas sustineatque comas. </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV. Pectines== <poem> Quid faciet nullos hic inventura capillos Multifido buxus quae tibi dente datur? </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI. Crines== <poem> Chattica Teutonicos accendit spuma capillos: Captivis poteris cultior esse comis. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII. Sapo== <poem> Si mutare paras longaevos cana capillos, Accipe Mattiacas - quo tibi calva? - pilas. </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII. Umbella== <poem> Accipe quae nimios vincant umbracula soles: Sit licet et ventus, te tua vela tegent. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX. Causea== <poem> In Pompeiano tecum spectabo theatro: Mandatus populo vela negare solet. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX. Venabula== <poem> Excipient apros expectabuntque leones, Intrabunt ursos, sit modo firma manus. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI. Culter venatorius== <poem> Si deiecta gemas longo venabula rostro, Hic brevis ingentem comminus ibit aprum. </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII. Parazonium== <poem> Militiae decus hoc gratique erit omen honoris, Arma tribunicium cingere digna latus. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII. Pugio== <poem> Pugio, quem curva signat brevis orbita vena. Stridentem gelidis hunc Salo tinxit aquis. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV. Falx== <poem> Pax me certa ducis placidos curvavit in usus. Agricolae nunc sum, militis ante fui. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV. Securicula== <poem> Cum fieret tristis solvendis auctio nummis, Haec quadringentis milibus empta fuit. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI. Ferramenta tonsoria== <poem> Tondendis haec arma tibi sunt apta capillis; Unguibus hic longis utilis, illa genis. </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII. Scrinium== <poem> Selectos nisi das mihi libellos, Admittam tineas trucesque blattas. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII. Fasces calamorum== <poem> Dat chartis habiles calamos Memphitica tellus; Texantur reliqua tecta palude tibi. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX. Lucerna cubicularis== <poem> Dulcis conscia lectuli lucerna, Quidquid vis facias licet, tacebo. </poem> ==<span id='40.0'></span>XL. Cicindela== <poem> Ancillam tibi sors dedit lucernae, Totas quae vigil exigit tenebras. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI. Lucerna polymyxos== <poem> Inlustrem cum tota meis convivia flammis Totque geram myxos, una lucerna vocor. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII. Cereus== <poem> Hic tibi nocturnos praestabit cereus ignes: Subducta est puero namque lucerna tuo. </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII. Candelabrum Corinthium== <poem> Nomina candelae nobis antiqua dederunt: Non norat parcos uncta lucerna patres. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV. Candelabrum ligneum== <poem> Esse vides lignum; servas nisi lumina, fiet De candelabro magna lucerna tibi. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV. Pila paganica== <poem> Haec quae difficili turget paganica pluma, Folle minus laxast et minus arta pila. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI. Pila trigonalis== <poem> Si me nobilibus scis expulsare sinistris, Sum tua. Tu nescis? rustice, redde pilam. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII. Follis== <poem> Ite procul, iuvenes: mitis mihi convenit aetas: Folle decet pueros ludere, folle senes. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII. Harpasta== <poem> Haec rapit Antaei velox in pulvere draucus, Grandia qui vano colla labore facit. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX. Halteres== <poem> Quid pereunt stulto fortes haltere lacerti? Exercet melius vinea fossa viros. </poem> ==<span id='50.0'></span>L. Galericulum== <poem> Ne lutet inmundum nitidos ceroma capillos, Hac poteris madidas condere pelle comas. </poem> ==<span id='51.0'></span>LI. Strigiles== <poem> Pergamon has misit. Curvo destringere ferro: Non tam saepe teret lintea fullo tibi. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII. Gutus corneus== <poem> Gestavit modo fronte me iuvencus: Verum rhinocerota me putabas. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII. Rhinoceros== <poem> Nuper in Ausonia domini spectatus harena Hic erit ille tibi, cui pila taurus erat. </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV. Crepitacillum== <poem> Si quis plorator collo tibi vernula pendet, Haec quatiat tenera garrula sistra manu. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV. Flagellum== <poem> Proficies nihil hoc, caedas licet usque, flagello, Si tibi purpureo de grege currit equus. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI. Dentifricium== <poem> Quid mecum est tibi? me puella sumat: Emptos non soleo polire dentes. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII. Myrobalanum== <poem> Quod nec Vergilius nec carmine dicit Homerus, Hoc ex unguento constat et ex balano. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII. Aphronitrum== <poem> Rusticus es? nescis, quid Graeco nomine dicar: Spuma vocor nitri. Graecus es? aphronitrum. </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX. Opobalsama== <poem> Balsama me capiunt, haec sunt unguenta virorum: Delicias Cosmi vos redolete, nurus. </poem> ==<span id='60.0'></span>LX. Lomentum== <poem> Gratum munus erit scisso nec inutile ventri, Si clara Stephani balnea luce petes. </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI. Lanterna cornea== <poem> Dux lanterna viae clusis feror aurea flammis, Et tuta est gremio parva lucerna meo. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII. Lanterna de vesica== <poem> Cornea si non sum, numquid sum fuscior? aut me Vesicam, contra qui venit, esse putat? </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII. Tibiae== <poem> Ebria nos madidis rumpit tibicina buccis: Saepe duas pariter, saepe monaulon habet. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV. Fistula== <poem> Quid me conpactam ceris et harundine rides? Quae primum structa est fistula talis erat. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV. Soleae lanatae== <poem> Defuerit si forte puer soleasque libebit Sumere, pro puero pes erit ipse sibi. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI. Mamillare== <poem> Taurino poteras pectus constringere tergo: Nam pellis mammas non capit ista tuas. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII. Muscarium pavoninum== <poem> Lambere quae turpes prohibet tua prandia muscas, Alitis eximiae cauda superba fuit. </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII. Muscarium bubulum== <poem> Sordida si flavo fuerit tibi pulvere vestis, Colligat hunc tenui verbere cauda levis. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX. Copta Rhodiaca== <poem> Peccantis famuli pugno ne percute dentes: Clara Rhodos coptam quam tibi misit edat. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX. Priapus siligineus== <poem> Si vis esse satur, nostrum potes esse Priapum: Ipsa licet rodas inguina, purus eris. </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI. Porcus== <poem> Iste tibi faciet bona Saturnalia porcus, Inter spumantes ilice pastus apros. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII. Botulus== <poem> Qui venit botulus mediae tibi tempore brumae, Saturni septem venerat ante dies. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII. Psittacus== <poem> Psittacus a vobis aliorum nomina discam: Hoc didici per me dicere &7caesar have&. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV. Corvus== <poem> Corve salutator, quare fellator haberis? In caput intravit mentula nulla tuum. </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV. Luscinia== <poem> Flet Philomela nefas incesti Tereos, et quae Muta puella fuit, garrula fertur avis. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI. Pica== <poem> Pica loquax certa dominum te voce saluto: Si me non videas, esse negabis avem. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII. Cavea eborea== <poem> Si tibi talis erit, qualem dilecta Catullo Lesbia plorabat, hic habitare potest. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII. Narthecium== <poem> Artis ebur medicae narthecia cernis: habebis Munera, quae cuperet Paccius esse sua. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX. Flagra== <poem> Ludite lascivi, sed tantum ludite, servi: Haec signata mihi quinque diebus erunt. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX. Ferulae== <poem> Invisae nimium pueris grataeque magistris, Clara Prometheo munere ligna sumus. </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI. Pera== <poem> Ne mendica ferat barbati prandia nudi Dormiat et tetrico cum cane, pera rogat. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII. Scopae== <poem> In pretio scopas testatur palma fuisse. Otia sed scopis nunc analecta dedit. </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII. Scalptorium eboreum== <poem> Defendet manus haec scapulas mordente molesto Pulice, vel si quid pulice sordidius. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV. Manuale== <poem> Ne toga barbatos faciat vel paenula libros, Haec abies chartis tempora longa dabit. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV. Lectus pavoninus== <poem> Nomina dat spondae pictis pulcherrima pinnis Nunc Iunonis avis, sed prius Argus erat. </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI. Ephippium== <poem> Stragula succincti venator sume veredi: Nam solet a nudo surgere ficus equo. </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII. Stibadia== <poem> Accipe lunata scriptum testudine sigma. Octo capit; veniat quisquis amicus erit. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII. Gustatorium== <poem> Femineam nobis cherson si credis inesse, Deciperis: pelagi mascula praeda sumus. </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX. Mensa citrea== <poem> Accipe felices, Atlantica munera, silvas: Aurea qui dederit dona, minora dabit. </poem> ==<span id='90.0'></span>XC. Mensa acerna== <poem> Non sum crispa quidem nec silvae filia Maurae, Sed norunt lautas et mea ligna dapes. </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI. Dentes eborei== <poem> Grandia taurorum portant qui corpora, quaeris, An Libycas possint sustinuisse trabes? </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII. Quinquepedal== <poem> Puncta notis ilex et acuta cuspide clusa Saepe redemptoris prodere furta solet. </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII. Pocula archetypa== <poem> Non est ista recens nec nostri gloria caeli: Primus in his Mentor, dum facit illa, bibit. </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV. Calices audaces== <poem> Nos sumus audacis plebeia toreumata vitri, Nostra neque ardenti gemma feritur aqua. </poem> ==<span id='95.0'></span>XCV. Phiala aurea caelata== <poem> Quamvis Callaïco rubeam generosa metallo, Glorior arte magis: nam Myos iste labor. </poem> ==<span id='96.0'></span>XCVI. Calices Vatinii== <poem> Vilia sutoris calicem monimenta Vatini Accipe; sed nasus longior ille fuit. </poem> ==<span id='97.0'></span>XCVII. Lances chrysendetae== <poem> Grandia ne viola parvo chrysendeta mullo: Ut minimum, libras debet habere duas. </poem> ==<span id='98.0'></span>XCVIII. Vasa Arretina== <poem> Arretina nimis ne spernas vasa monemus: Lautus erat Tuscis Porsena fictilibus. </poem> ==<span id='99.0'></span>XCIX. Bascauda== <poem> Barbara de pictis veni bascauda Britannis; Sed me iam mavolt dicere Roma suam. </poem> ==<span id='100.0'></span>C. Panaca== <poem> Si non ignotast docti tibi terra Catulli, Potasti testa Raetica vina mea. </poem> ==<span id='101.0'></span>CI. Boletaria== <poem> Cum mihi boleti dederint tam nobile nomen, Prototomis - pudet heu! - servio coliculis. </poem> ==<span id='102.0'></span>CII. Calices Surrentini== <poem> Accipe non vili calices de pulvere natos, Sed Surrentinae leve toreuma rotae. </poem> ==<span id='103.0'></span>CIII. Colum nivarium== <poem> Setinos, moneo, nostra nive frange trientes: Pauperiore mero tingere lina potes. </poem> ==<span id='104.0'></span>CIV. Saccus nivarius== <poem> Attenuare nives norunt et lintea nostra: Frigidior colo non salit unda tuo. </poem> ==<span id='105.0'></span>CV. Urceoli ministratorii== <poem> Frigida non deerit, non deerit calda petenti. Sed tu morosa ludere parce siti. </poem> ==<span id='106.0'></span>CVI. Urceus fictilis== <poem> Hic tibi donatur pansa ruber urceus ansa. Stoicus hoc gelidam Fronto petebat aquam. </poem> ==<span id='107.0'></span>CVII. Calathi== <poem> Nos Satyri, nos Bacchus amat, nos ebria tigris, Perfusos domini lambere docta pedes. </poem> ==<span id='108.0'></span>CVIII. Calices Saguntini== <poem> Quae non sollicitus teneat servetque minister, Sume Saguntino pocula facta luto. </poem> ==<span id='109.0'></span>CIX. Calices gemmati== <poem> Gemmatum Scythicis ut luceat ignibus aurum, Aspice. Quot digitos exuit iste calix! </poem> ==<span id='110.0'></span>CX. Ampulla potoria== <poem> Hac licet in gemma, servat quae nomina Cosmi, Luxuriose, bibas, si foliata sitis. </poem> ==<span id='111.0'></span>CXI. Crystallina== <poem> Frangere dum metuis, franges crystallina: peccant Securae nimium sollicitaeque manus. </poem> ==<span id='112.0'></span>CXII. Nimbus vitreus== <poem> A Iove qui veniet, miscenda ad pocula largas Fundet nimbus aquas: hic tibi vina dabit. </poem> ==<span id='113.0'></span>CXIII. Murrina== <poem> Si caldum potas, ardenti murra Falerno Convenit et melior fit sapor inde mero. </poem> ==<span id='114.0'></span>CXIV. Patella Cumana== <poem> Hanc tibi Cumano rubicundam pulvere testam Municipem misit casta Sibylla suam. </poem> ==<span id='115.0'></span>CXV. Calices vitrei== <poem> Aspicis ingenium Nili: quibus addere plura Dum cupit, a quotiens perdidit auctor opus! </poem> ==<span id='116.0'></span>CXVI. Lagona nivaria== <poem> Spoletina bibis vel Marsis condita cellis: Quo tibi decoctae nobile frigus aquae? </poem> ==<span id='117.0'></span>CXVII. Idem== <poem> Non potare nivem, sed aquam potare recentem De nive commenta est ingeniosa sitis. </poem> ==<span id='118.0'></span>CXVIII. Idem== <poem> Massiliae fumos miscere nivalibus undis Parce, puer, constet ne tibi pluris aqua. </poem> ==<span id='119.0'></span>CXIX. Matella fictilis== <poem> Dum poscor crepitu digitorum et verna moratur, O quotiens paelex culcita facta mea est! </poem> ==<span id='120.0'></span>CXX. Ligula argentea== <poem> Quamvis me ligulam dicant equitesque patresque, Dicor ab indoctis lingula grammaticis. </poem> ==<span id='121.0'></span>CXXI. Coclearia== <poem> Sum cocleis habilis, sed nec minus utilis ovis. Numquid scis, potius cur cocleare vocer? </poem> ==<span id='122.0'></span>CXXII. Anuli== <poem> Ante frequens, sed nunc rarus nos donat amicus. Felix, cui comes est non alienus eques. </poem> ==<span id='123.0'></span>CXXIII. Dactyliotheca== <poem> Saepe gravis digitis elabitur anulus unctis, Tuta mea fiet sed tua gemma fide. </poem> ==<span id='124.0'></span>CXXIV. Toga== <poem> Romanos rerum dominos gentemque togatam Ille facit, magno qui dedit astra patri. </poem> ==<span id='125.0'></span>CXXV. Idem== <poem> Si matutinos facilest tibi perdere somnos, Attrita veniet sportula saepe toga. </poem> ==<span id='126.0'></span>CXXVI. Endromis== <poem> Pauperis est munus, sed non est pauperis usus: Hanc tibi pro laena mittimus endromida. </poem> ==<span id='127.0'></span>CXXVII. Canusinae fuscae== <poem> Haec tibi turbato Canusina simillima mulso Munus erit. Gaude: non cito fiet anus. </poem> ==<span id='128.0'></span>CXXVIII. Bardocucullus== <poem> Gallia Santonico vestit te bardocucullo. Cercopithecorum paenula nuper erat. </poem> ==<span id='129.0'></span>CXXIX. Canusinae rufae== <poem> Roma magis fuscis vestitur, Gallia rufis, Et placet hic pueris militibusque colos. </poem> ==<span id='130.0'></span>CXXX. Paenula scortea== <poem> Ingrediare viam caelo licet usque sereno, Ad subitas numquam scortea desit aquas. </poem> ==<span id='131.0'></span>CXXXI. Lacernae coccineae== <poem> Si veneto prasinove faves, quid coccina sumes? Ne fias ista transfuga sorte, vide. </poem> ==<span id='132.0'></span>CXXXII. Pilleum== <poem> Si possem, totas cuperem misisse lacernas: Nunc tantum capiti munera mitto tuo. </poem> ==<span id='133.0'></span>CXXXIII. Lacernae Baeticae== <poem> Non est lana mihi mendax, nec mutor aheno. Sic placeant Tyriae: me mea tinxit ovis. </poem> ==<span id='134.0'></span>CXXXIV. Fascia pectoralis== <poem> Fascia, crescentes dominae compesce papillas, Ut sit quod capiat nostra tegatque manus. </poem> ==<span id='135.0'></span>CXXXV. Lacernae albae== <poem> Amphitheatrali nos commendamus ab usu, Cum teget algentes alba lacerna togas. </poem> ==<span id='136.0'></span>CXXXVI. Cenatoria== <poem> Nec fora sunt nobis nec sunt vadimonia nota: Hoc opus est, pictis accubuisse toris. </poem> ==<span id='137.0'></span>CXXXVII. Focale== <poem> Si recitaturus dedero tibi forte libellum, Hoc focale tuas adserat auriculas. </poem> ==<span id='138.0'></span>CXXXVIII. Laena== <poem> Tempore brumali non multum levia prosunt: Calfaciunt villi pallia vestra mei. </poem> ==<span id='139.0'></span>CXXXIX. Mantele== <poem> Nobilius villosa tegant tibi lintea citrum: Orbibus in nostris circulus esse potest. </poem> ==<span id='140.0'></span>CXL. Cuculli Liburnici== <poem> Iungere nescisti nobis, o stulte, lacernas: Indueras albas, exue callaïnas. </poem> ==<span id='141.0'></span>CXLI. Udones Cilicii== <poem> Non hos lana dedit, sed olentis barba mariti: Cinyphio poterit planta latere sinu. </poem> ==<span id='142.0'></span>CXLII. Synthesis== <poem> Dum toga per quinas gaudet requiescere luces, Hos poteris cultus sumere iure tuo. </poem> ==<span id='143.0'></span>CXLIII. Tunicae Patavinae== <poem> Vellera consumunt Patavinae multa trilices, Et pingues tunicas serra secare potest. </poem> ==<span id='144.0'></span>CXLIV. Spongia== <poem> Haec tibi sorte datur tergendis spongia mensis Utilis, expresso cum levis imbre tumet. </poem> ==<span id='145.0'></span>CXLV. Paenula gausapina== <poem> Is mihi candor inest, villorum gratia tanta, Ut me vel media sumere messe velis. </poem> ==<span id='146.0'></span>CXLVI. Cervical== <poem> Tingue caput Cosmi folio, cervical olebit: Perdidit unguentum cum coma, pluma tenet. </poem> ==<span id='147.0'></span>CXLVII. Cubicularia gausapina== <poem> Stragula purpureis lucent villosa tapetis. Quid prodest, si te congelat uxor anus? </poem> ==<span id='148.0'></span>CXLVIII. Lodices== <poem> Nudo stragula ne toro paterent, Iunctae nos tibi venimus sorores. </poem> ==<span id='149.0'></span>CXLIX. Amictorium== <poem> Mammosas metuo; tenerae me trade puellae, Ut possint niveo pectore lina frui. </poem> ==<span id='150.0'></span>CL. Cubicularia polymita== <poem> Haec tibi Memphitis tellus dat munera: victa est Pectine Niliaco iam Babylonos acus. </poem> ==<span id='151.0'></span>CLI. Zona== <poem> Longa satis nunc sum; dulci sed pondere venter Si tumeat, fiam tunc tibi zona brevis. </poem> ==<span id='152.0'></span>CLII. Gausapum quadratum== <poem> Lodices mittet docti tibi terra Catulli: Nos Helicaonia de regione sumus. </poem> ==<span id='153.0'></span>CLIII. Semicinctium== <poem> Det tunicam locuples: ego te praecingere possum. Essem si locuples, munus utrumque darem. </poem> ==<span id='154.0'></span>CLIV. Lanae amethystinae== <poem> Ebria Sidoniae cum sim de sanguine conchae, Non video, quare sobria lana vocer. </poem> ==<span id='155.0'></span>CLV. Lanae albae== <poem> Velleribus primis Apulia, Parma secundis Nobilis; Altinum tertia laudat ovis. </poem> ==<span id='156.0'></span>CLVI. Lanae Tyriae== <poem> Nos Lacedaemoniae pastor donavit amicae: Deterior Ledae purpura matris erat. </poem> ==<span id='157.0'></span>CLVII. Lanae Pollentinae== <poem> Non tantum pullo lugentes vellere lanas, Sed solet et calices haec dare terra suos. </poem> ==<span id='158.0'></span>CLVIII. Idem== <poem> Lana quidem tristis, sed tonsis nata ministris, Quales non primo de grege mensa citat. </poem> ==<span id='159.0'></span>CLIX. Tomentum Leuconicum== <poem> Oppressae nimium vicina est fascia plumae? Vellera Leuconicis accipe rasa sagis. </poem> ==<span id='160.0'></span>CLX. Tomentum Circense== <poem> Tomentum concisa palus Circense vocatur. Haec pro Leuconico stramina pauper emit. </poem> ==<span id='161.0'></span>CLXI. Pluma== <poem> Lassus Amyclaea poteris requiescere pluma, Interior cycni quam tibi lana dedit. </poem> ==<span id='162.0'></span>CLXII. Faenum== <poem> Fraudata tumeat fragilis tibi culcita mula. Non venit ad duros pallida cura toros. </poem> ==<span id='163.0'></span>CLXIII. Tintinabulum== <poem> Redde pilam: sonat aes thermarum. Ludere pergis? Virgine vis sola lotus abire domum. </poem> ==<span id='164.0'></span>CLXIV. Discus== <poem> Splendida cum volitant Spartani pondera disci, Este procul, pueri: sit semel ille nocens. </poem> ==<span id='165.0'></span>CLXV. Cithara== <poem> Reddidit Eurydicen vati: sed perdidit ipse, Dum sibi non credit nec patienter amat. </poem> ==<span id='166.0'></span>CLXVI. Idem== <poem> De Pompeiano saepe est eiecta theatro Quae duxit silvas detinuitque feras. </poem> ==<span id='167.0'></span>CLXVII. Plectrum== <poem> Fervida ne trito tibi pollice pusula surgat, Exornent docilem candida plectra lyram. </poem> ==<span id='168.0'></span>CLXVIII. Trochus== <poem> Inducenda rota est: das nobis utile munus: Iste trochus pueris, at mihi cantus erit. </poem> ==<span id='169.0'></span>CLXIX. Idem== <poem> Garrulus in laxo cur anulus orbe vagatur? Cedat ut argutis obvia turba trochis. </poem> ==<span id='170.0'></span>CLXX. Signum Victoriae aureum== <poem> Haec illi sine sorte datur, cui nomina Rhenus Vera dedit. Deciens adde Falerna, puer. </poem> ==<span id='171.0'></span>CLXXI. {{graeca|''Βρούτον παιδίον''}} fictile== <poem> Gloria tam parvi non est obscura sigilli: Istius pueri Brutus amator erat. </poem> ==<span id='172.0'></span>CLXXII. Sauroctonos Corinthius== <poem> Ad te reptanti, puer insidiose, lacertae Parce: cupit digitis illa perire tuis. </poem> ==<span id='173.0'></span>CLXXIII. Hyacinthus in tabula pictus== <poem> Flectit ab inviso morientia lumina disco Oebalius, Phoebi culpa dolorque, puer. </poem> ==<span id='174.0'></span>CLXXIV. Hermaphroditus marmoreus== <poem> Masculus intravit fontis, emersit utrumque: Pars est una patris, cetera matris habet. </poem> ==<span id='175.0'></span>CLXXV. Danae picta== <poem> Cur a te pretium Danae, regnator Olympi, Accepit, gratis si tibi Leda dedit? </poem> ==<span id='176.0'></span>CLXXVI. Persona Germana== <poem> Sum figuli lusus russi persona Batavi. Quae tu derides, haec timet ora puer. </poem> ==<span id='177.0'></span>CLXXVII. Hercules Corinthius== <poem> Elidit geminos infans nec respicit anguis. Iam poterat teneras hydra timere manus. </poem> ==<span id='178.0'></span>CLXXVIII. Hercules fictilis== <poem> Sum fragilis: sed tu, moneo, ne sperne sigillum: Non pudet Alciden nomen habere meum. </poem> ==<span id='179.0'></span>CLXXIX. Minerva argentea== <poem> Dic mihi, virgo ferox, cum sit tibi cassis et hasta, Quare non habeas aegida. 'Caesar habet.' </poem> ==<span id='180.0'></span>CLXXX. Europe picta== <poem> Mutari melius tauro, pater optime divum, Tunc poteras, Io cum tibi vacca fuit. </poem> ==<span id='181.0'></span>CLXXXI. Leandros marmoreus== <poem> Clamabat tumidis audax Leandros in undis: 'Mergite me, fluctus, cum rediturus ero.' </poem> ==<span id='182.0'></span>CLXXXII. Sigillum gibberi fictile== <poem> Ebrius haec fecit terris, puto, monstra Prometheus: Saturnalicio lusit et ipse luto. </poem> ==<span id='183.0'></span>CLXXXIII. Homeri Batrachomachia== <poem> Perlege Maeonio cantatas carmine ranas Et frontem nugis solvere disce meis. </poem> ==<span id='184.0'></span>CLXXXIV. Homerus in pugillaribus membraneis== <poem> Ilias et Priami regnis inimicus Ulixes Multiplici pariter condita pelle latent. </poem> ==<span id='185.0'></span>CLXXXV. Vergili Culex== <poem> Accipe facundi Culicem, studiose, Maronis, Ne nucibus positis &7arma virumque& legas. </poem> ==<span id='186.0'></span>CLXXXVI. Vergilius in membranis== <poem> Quam brevis inmensum cepit membrana Maronem! Ipsius vultus prima tabella gerit. </poem> ==<span id='187.0'></span>CLXXXVII. {{graeca|''Μενάνδρου Θαΐς''}}== <poem> Hac primum iuvenum lascivos lusit amores; Nec Glycera pueri, Thais amica fuit. </poem> ==<span id='188.0'></span>CLXXXVIII. Cicero in membranis== <poem> Si comes ista tibi fuerit membrana, putato Carpere te longas cum Cicerone vias. </poem> ==<span id='189.0'></span>CLXXXIX. Monobyblos Properti== <poem> Cynthia - facundi carmen iuvenale Properti - Accepit famam, non minus ipsa dedit. </poem> ==<span id='190.0'></span>CXC. Titus Livius in membranis== <poem> Pellibus exiguis artatur Livius ingens, Quem mea non totum bibliotheca capit. </poem> ==<span id='191.0'></span>CXCI. Sallustius== <poem> Hic erit, ut perhibent doctorum corda virorum, Primus Romana Crispus in historia. </poem> ==<span id='192.0'></span>CXCII. Ovidi Metamorphosis in membranis== <poem> Haec tibi, multiplici quae structa est massa tabella, Carmina Nasonis quinque decemque gerit. </poem> ==<span id='193.0'></span>CXCIII. Tibullus== <poem> Ussit amatorem Nemesis lasciva Tibullum, In tota iuvit quem nihil esse domo. </poem> ==<span id='194.0'></span>CXCIV. Lucanus== <poem> Sunt quidam, qui me dicant non esse poetam: Sed qui me vendit bybliopola putat. </poem> ==<span id='195.0'></span>CXCV. Catullus== <poem> Tantum magna suo debet Verona Catullo, Quantum parva suo Mantua Vergilio. </poem> ==<span id='196.0'></span>CXCVI. Calvi de aquae frigidae usu== <poem> Haec tibi quae fontes et aquarum nomina dicit, Ipsa suas melius charta natabat aquas. </poem> ==<span id='197.0'></span>CXCVII. Mulae pumilae== <poem> His tibi de mulis non est metuenda ruina: Altius in terra paene sedere soles. </poem> ==<span id='198.0'></span>CXCVIII. Catella Gallicana== <poem> Delicias parvae si vis audire catellae, Narranti brevis est pagina tota mihi. </poem> ==<span id='199.0'></span>CXCIX. Asturco== <poem> Hic brevis ad numeros rapidum qui colligit unguem, Venit ab auriferis gentibus Astur equus. </poem> ==<span id='200.0'></span>CC. Canis vertragus== <poem> Non sibi, sed domino venatur vertragus acer, Inlaesum leporem qui tibi dente feret. </poem> ==<span id='201.0'></span>CCI. Palaestrita== <poem> Non amo quod vincat, sed quod succumbere novit Et didicit melius {{graeca|''τήν ἐπικλίνοπάλην''}}. </poem> ==<span id='202.0'></span>CCII. Simius== <poem> Callidus emissas eludere simius hastas, Si mihi cauda foret, cercopithecus eram. </poem> ==<span id='203.0'></span>CCIII. Puella Gaditana== <poem> Tam tremulum crisat, tam blandum prurit, ut ipsum Masturbatorem fecerit Hippolytum. </poem> ==<span id='204.0'></span>CCIV. Cymbala== <poem> Aera Celaenaeos lugentia matris amores Esuriens Gallus vendere saepe solet. </poem> ==<span id='205.0'></span>CCV. Puer== <poem> Sit nobis aetate puer, non pumice levis, Propter quem placeat nulla puella mihi. </poem> ==<span id='206.0'></span>CCVI. Cestos== <poem> Collo necte, puer, meros amores, Ceston de Veneris sinu calentem. </poem> ==<span id='207.0'></span>CCVII. Idem== <poem> Sume Cytheriaco medicatum nectare ceston: Ussit amatorem balteus iste Iovem. </poem> ==<span id='208.0'></span>CCVIII. Notarius== <poem> Currant verba licet, manus est velocior illis: Nondum lingua suum, dextra peregit opus. </poem> ==<span id='209.0'></span>CCIX. Concha== <poem> Levis ab aequorea cortex Mareotica concha Fiat: inoffensa curret harundo via. </poem> ==<span id='210.0'></span>CCX. Morio== <poem> Non mendax stupor est, nec fingitur arte dolosa. Quisquis plus iusto non sapit, ille sapit. </poem> ==<span id='211.0'></span>CCXI. Caput vervecinum== <poem> Mollia Phrixei secuisti colla mariti. Hoc meruit tunicam qui tibi, saeve, dedit? </poem> ==<span id='212.0'></span>CCXII. Pumilus== <poem> Si solum spectes hominis caput, Hectora credas: Si stantem videas, Astyanacta putes. </poem> ==<span id='213.0'></span>CCXIII. Parma== <poem> Haec, quae saepe solet vinci, quae vincere raro, Parma tibi, scutum pumilionis erit. </poem> ==<span id='214.0'></span>CCXIV. Comoedi pueri== <poem> Non erit in turba quisquam {{graeca|''Μισούμενος''}} ista: Sed poterit quivis esse {{graeca|''Δὶς ἐξαπατῶν''}}. </poem> ==<span id='215.0'></span>CCXV. Fibula== <poem> Dic mihi simpliciter, comoedis et citharoedis, Fibula, quid praestas? 'Carius ut futuant.' </poem> ==<span id='216.0'></span>CCXVI. Auceps== <poem> Non tantum calamis, sed cantu fallitur ales, Callida dum tacita crescit harundo manu. </poem> ==<span id='217.0'></span>CCXVII. Accipiter== <poem> Praedo fuit volucrum: famulus nunc aucupis idem Decipit et captas non sibi maeret aves. </poem> ==<span id='218.0'></span>CCXVIII. Obsonator== <poem> Dic quotus et quanti cupias cenare, nec unum Addideris verbum: cena parata tibi est. </poem> ==<span id='219.0'></span>CCXIX. Cor bubulum== <poem> Pauper causidicus nullos referentia nummos Carmina cum scribas, accipe cor, quod habes. </poem> ==<span id='220.0'></span>CCXX. Cocus== <poem> Non satis est ars sola coco: servire palatum Nolo: cocus domini debet habere gulam. </poem> ==<span id='221.0'></span>CCXXI. Craticula cum veribus== <poem> Rara tibi curva craticula sudet ofella; Spumeus in longa cuspide fumet aper. </poem> ==<span id='222.0'></span>CCXXII. Pistor dulciarius== <poem> Mille tibi dulces operum manus ista figuras Extruet: huic uni parca laborat apis. </poem> ==<span id='223.0'></span>CCXXIII. Adipata== <poem> Surgite: iam vendit pueris ientacula pistor Cristataeque sonant undique lucis aves. </poem> </div>{{finis}} {{Liber |Ante = Liber XIII (Xenia) |AnteNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XIII }} r2zl70ephfsier4oqyuqyyjixaoskyq 4 1852 269419 268111 2026-06-07T08:16:52Z JimKillock 19003 /* Formula:FI */ Reply 269419 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ <!--- __NOTOC__ --->[[Categoria:Vicifons|Scriptorium]] {{Intraincepti |w= Vicipaedia:Taberna |q= Vicicitatio:Taberna |commons: <!-- Communia --> |b= Vicilibri:Porta Communis |wikt= Victionarium:Taberna |m= <!-- Meta --> |wikispecies= <!-- Vicispecies --> |n= <!-- Vicinuntii --> }} <div class="toccolours" style="text-align:center; font-size:14pt; background:#eef; color:navy; "> Hac pagina scriptorium Vicifontis est.<br /> <small><small>Nunc iam sunt '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' paginae. Hodie '''{{CURRENTDAYNAME}}, {{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}'''.</small></small> </div> <br /> {{center| '''(DE)''' Neue Nachrichten dürfen auf Latein, Französisch, Englisch oder Italienisch gestellt werden.<br /> '''(EN)''' You can write a new message in Latin, French, English or Italian.<br /> '''(FR)''' Vous pouvez écrire en latin, en français, en italien ou en anglais.<br /> '''(IT)''' Potete scrivere in latino, italiano, francese o inglese.<br /> '''(ALIAE)''' ''Aliis linguis uti potes, sed noli iubere nos facile eas intellegere'' }} <br /> <div style="margin: 0 0em; border: 1px dashed blue; padding: 3px; text-align: center; background: #eef"> '''[http://la.wikisource.org/w/index.php?title=Vicifons:Scriptorium&action=edit&section=new Quaestio nova]''' <br /> ''Ut sententias antiquiores legas vide [[Vicifons:Scriptorium/Vetera]]'' </div> <br /> {| class="WSerieV" id="WBistro" cellpadding="0" cellspacing="0" style="padding: 0.3em; float:right; margin-left: 1em; border: 1px solid #999; border-right-width: 2px; border-bottom-width: 2px; background:#fff0ff; text-align:center" |[[Image:Forum-de-César.jpg|right|210px]] |- |style="padding: 0.5em; font-family: sans-serif"| '''Scriptorium Vicifontis'''<br/> ---- |- |style="padding: 0.3em; font-family: sans-serif; background-color: #e4e4c9; border: 1px solid #c0c0c0"|'''Alia scriptoria''' |- |style="padding: 0.3em; line-height: 1.5em"| '''[[w:la:Vicipaedia:Taberna|Vicipaedia:Taberna]]'''<br /> '''[[q:la:Vicicitatio:Taberna|Vicicitatio:Taberna]]'''<br /> '''[[wikt:la:Victionarium:Taberna|Victionarium:Taberna]]'''<br /> |} <!-- Interwiki liks moved to the top of the discussion since button "Quaestio nova" appends new entries to physical end of this page --> <!-- Interwiki links --> [[mul:Wikisource:Scriptorium]] <!-- Interwiki links --> __TOC__ == IMPORTANT: Admin activity review == Hello. A policy regarding the removal of "advanced rights" (administrator, bureaucrat, interface administrator, etc.) was adopted by [[:m:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|global community consensus]] in 2013. According to this policy, the [[:m:stewards|stewards]] are reviewing administrators' activity on all Wikimedia Foundation wikis with no inactivity policy. To the best of our knowledge, your wiki does not have a formal process for removing "advanced rights" from inactive accounts. This means that the stewards will take care of this according to the [[:m:Admin activity review|admin activity review]]. We have determined that the following users meet the inactivity criteria (no edits and no logged actions for more than 2 years): # [[User:Barbaking]] (bureaucrat, administrator) These users will receive a notification soon, asking them to start a community discussion if they want to retain some or all of their rights. If the users do not respond, then their advanced rights will be removed by the stewards. However, if you as a community would like to create your own activity review process superseding the global one, want to make another decision about these inactive rights holders, or already have a policy that we missed, then please notify the [[:m:Stewards' noticeboard|stewards on Meta-Wiki]] so that we know not to proceed with the rights review on your wiki. Thanks, [[Usor:EPIC|EPIC]] ([[Disputatio Usoris:EPIC|disputatio]]) 22:22, 22 Februarii 2025 (UTC) == Request for updating the text of the Clementine Bible == Two months ago, at [[Disputatio:Vulgata Clementina#The Clementine Vulgate Project dead?]] I noted that the links related to ''The Clementine Vulgate Project'', the main source used for the text of the [[Vulgata Clementina]], were dead. Fortunately, the list of changes made since the import of on Wikisource can be found [https://web.archive.org/web/20240122025223/https://vulsearch.sourceforge.net/clemtext.rss here]. There is also [https://bitbucket.org/clementinetextproject/text/downloads/ a repository] (although I am not sure if it is up to date). I have no experience in programming or making imports. So, could someone please update the text of [[Vulgata Clementina]] of Wikisource to use the latest version of ''The Clementine Vulgate Project''? [[Usor:Veverve|Veverve]] ([[Disputatio Usoris:Veverve|disputatio]]) 10:01, 23 Februarii 2025 (UTC) :@[[Usor:Ser be etre shi|Ser be etre shi]] Are you able to help with this? Ping in case so. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 19:27, 3 Iulii 2025 (UTC) :@[[Usor:Veverve|Veverve]] Just checking these look like quite a small number of changes, is that right? It may be easiest to do these manually. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:38, 24 Octobris 2025 (UTC) ::{{ping|JimKillock}} well, my Latin is almost nonexistent, so I cannot do it myself sadly. [[Usor:Veverve|Veverve]] ([[Disputatio Usoris:Veverve|disputatio]]) 18:21, 24 Octobris 2025 (UTC) == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 Martii 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 --> == <span lang="en" dir="ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-03-19|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-03-19|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:15, 14 Martii 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=28307742 --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:05, 4 Aprilis 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Wikidata and Sister Projects: An online community event == ''(Apologies for posting in English)'' Hello everyone, I am excited to share news of an upcoming online event called '''[[d:Event:Wikidata_and_Sister_Projects|Wikidata and Sister Projects]]''' celebrating the different ways Wikidata can be used to support or enhance with another Wikimedia project. The event takes place over 4 days between '''May 29 - June 1st, 2025'''. We would like to invite speakers to present at this community event, to hear success stories, challenges, showcase tools or projects you may be working on, where Wikidata has been involved in Wikipedia, Commons, WikiSource and all other WM projects. If you are interested in attending, please [[d:Special:RegisterForEvent/1291|register here]]. If you would like to speak at the event, please fill out this Session Proposal template on the [[d:Event_talk:Wikidata_and_Sister_Projects|event talk page]], where you can also ask any questions you may have. I hope to see you at the event, in the audience or as a speaker, - [[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 09:19, 11 Aprilis 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Send_List&oldid=28525705 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:35, 17 Aprilis 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:41, 29 Aprilis 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == Toggling special characters such as ſ (long s) == On EN wikisource, they have a template <nowiki>{{longs}}</nowiki> to produce ''ſ'' on the transcription page, and by default, ''s'' on the ebook page. users on EN WS can toggle these on and off. In this book, [[:la:Liber:Nicolaus Machiavellus De Principe.pdf|''De principe'']], there are a number of unusual characters that could do with toggling: ''ſ (s); ß (ss); ẽ (en / em) ũ (un / um) æ (ae) ę (ae) õ (on / om) ã (an / am) œ (oe)''. ([[:formula:ls]] already exists here for ſ, and some other characters semi-implemented at [[:Categoria:Formulae litterarum]] but the toggling is not switched on.) In order to implement this: (1) What would LA WiCategoria:Formulae litterarumkisource need to enable for user toggling of special characters? (2) Who would I contact (assuming this is an admin task)? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 10:06, 29 Aprilis 2025 (UTC) :It looks like it would need this installing, as a start: [[:en:MediaWiki:Gadget-Visibility.js|MediaWiki:Gadget-Visibility.js]] [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 11:13, 29 Aprilis 2025 (UTC) :{{ping|OrbiliusMagister}} as the only active magister! --[[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 11:16, 29 Aprilis 2025 (UTC) :{{ping|SZC 03}} in case you have an opinion (you made changes at the De Pricipia transcription project which we could implement better with this toggle feature). [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:31, 30 Aprilis 2025 (UTC) ::I would like to point out that not all of the listed characters are of the same kind: ::* ſ is a variant of s; ::* ß, æ and œ are [[:w:en:Ligature (writing)|ligatures]] of ſs, ae and oe respectively ([[:w:en:E caudata|ę]] can represent both ae or oe); ::* ã, ẽ, õ, ũ are used to indicate [[:w:en:Scribal abbreviation|abbreviations]]. ::Personally I think it would be somewhat useful to implement the toggle feature only for æ and œ, since of all the ligatures they are the only ones that carry some meaning (that ae or oe in that word is a diphthong) and the only ones that easily show up in search results and correctly displayed in web-browsers. ::Note that both English and Italian wikisources in their transcription guidelines take in consideration the ability of both modern readers and search engines to correctly interpret the character shown (see [[:en:Wikisource:Style guide/Orthography]] and [[:it:Wikisource:Convenzioni di trascrizione]]). Though it would be useful to write rules specific to the Latin wikisource. ::I hope these considerations were of any help. [[Usor:SZC 03|SZC 03]] ([[Disputatio Usoris:SZC 03|disputatio]]) 07:58, 3 Maii 2025 (UTC) ::In regards to the [[Liber:Nicolaus Machiavellus De Principe.pdf|''De principe'']] it would be appropriate to encode the text in a way that we do not lose your work of accurately transcribing the above characters, while still showing to the end user a normalized form. My edit was trying to achieve this with the templates currently in wikisource. ::From a technical standpoint, it would be useful to have a general template not specific to any character that could be used both in ''ad hoc'' situations, and in creating other templates. ::Also if such a template is created for abbreviations it should behave differently from the long s and ligatures, since 1) the text displayed is context dependent, and 2) it is common use in diplomatic transcriptions to show the abbreviated characters in parentheses (so I were taught in paleography class). ::To give an example of point 2 from the text ([[Pagina:Nicolaus_Machiavellus_De_Principe.pdf/69|page 45]], line 11): ::Original text: Iãq́ꝫ ::Diplomatic transcription: Ia(m)q(ue) ::Standard transcription: Iamque ::I’m sorry for the lengthy comments. [[Usor:SZC 03|SZC 03]] ([[Disputatio Usoris:SZC 03|disputatio]]) 11:02, 3 Maii 2025 (UTC) :::I agree something adhoc would be helpful. The template would need to specify :::* the text as-is and :::* the modernised version :::and hopefully there would be a system to pick up which to display. :::In terms of the display: this could be the js system, perhaps adapted, that we have on en.ws, or possibly it could be an adjustment to the page templates set up, to allow two different books, or sets of pages, to be presented. This would have the advantage that exports would facilitate both (IDK but suspect that exports support the default rather than user choice). [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 15:48, 3 Maii 2025 (UTC) :::I have set out this information in a [[Usor:JimKillock/Orthography|table]] including information about dictionary lookups and likely search engine issues. In short, from a user perspective, all the characters can be problematic, but æ and œ work within Alpheios for dictionary lookups, so are a bit more tolerable than the others from a default perspective. However I think it is useful tobe able to see and use the originals for some people, eg those practicing reading Renaissance scans etc; or researchers or academics looking to use source texts. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 16:09, 3 Maii 2025 (UTC) :{{ping|Alex brollo}}, {{ping|VIGNERON}}, {{ping|Candalua}} in case you can help. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:38, 30 Aprilis 2025 (UTC) ::@[[Usor:JimKillock|JimKillock]] Interesting question. I'll take a look to the ensource template to understand how it works (I hope it is not based on javascript). [[Usor:Alex brollo|Alex brollo]] ([[Disputatio Usoris:Alex brollo|disputatio]]) 06:18, 1 Maii 2025 (UTC) :::I’m afraid it is based on javascript: [[:en:MediaWiki:Gadget-Visibility.js]] :::To see the button you have to enable the [[:en:Help:Gadget-Visibility|Visibility gadget]]. [[Usor:SZC 03|SZC 03]] ([[Disputatio Usoris:SZC 03|disputatio]]) 11:12, 3 Maii 2025 (UTC) :::@[[Usor:Alex brollo|Alex brollo]] checking in whether we can implement this, or find another solution. I am holding off further changes until I know how to proceed - but I am sure there should be a way to do this! [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 20:40, 19 Maii 2025 (UTC) :::Noting this question comes up again at [[:Liber:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf]] (I have [[Disputatio Libri:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf|left a note there]]). [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:08, 15 Iunii 2025 (UTC) ::::OK, I have developed templates as this is holding up other people's work. I have based each template on the existing [[:formula:ls]], and avoid duplicating those that already exist using the same method at [[:Categoria:Formulae litterarum]]. Meantime if anyone has further thoughts about using Visibility Gadget or going another way, I would be very grateful. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 18:02, 17 Iunii 2025 (UTC) :::::@[[Usor:SZC 03|SZC 03]] I have made a very basic template for flexible character switching at [[Formula:Scr]]; this returns the first entry on the book page, and the second in main space, eg <nowiki>{{scr|qꝫ|que}}</nowiki> would work the same as <nowiki>{{que}}</nowiki>. :::::However there is advice on ENWS not to use characters but use HTML entities for CSS reasons, so it is probably better for users to use specific templates. For example, I also created <nowiki>{{po}}</nowiki> which allows a user to decide what it might best represent, eg <nowiki>{{po|;}} or {{po|?}}</nowiki>. :::::In general, using set templates like <nowiki>{{que}}, {{em}}, {{um}}, {{etc}}</nowiki> is much easier for proofing, so I think I will continue to add these where it seems useful. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:29, 24 Iunii 2025 (UTC) ::::::Hi folks, so that you know, I have made something of a workaround to be able to enable these features, which works well enough for me. I will perhaps add some guidance somewhere. What I have done: ::::::# Installed the font Garamontio, as it has the qꝫ character, and all the possible ligatures ::::::# Created custom css to apply Garamontio to Wikisource as a whole; at [[Usor:JimKillock/common.css]]; and ::::::# Created (vibecoded) custom javascript at [[Usor:JimKillock/common.js]] ::::::The second script looks for the various spans with the css style typographic-long-s, and replaces the characters as appropriate. This seems to work surprisingly well, Garamontio does all of the discretionary ligatures etc, and is a very well designed font (fork of EB Garamond, with some extra touches useful here). The issue is of course that this applies to the whole of Latin Wikisource all of the time. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 18:35, 25 Iunii 2025 (UTC) :::::::@[[Usor:JimKillock|JimKillock]], reading this I wanted to tell you that you could apply styles to a index page, but I see you have already figured it out. Kudos on your progress. [[Usor:SZC 03|SZC 03]] ([[Disputatio Usoris:SZC 03|disputatio]]) 09:56, 9 Iulii 2025 (UTC) ::::::::Thanks @[[Usor:SZC 03|SZC 03]]; my list of scribal transformations has got quite long tho. And I need to check on the possible logic of it, some needs to hide and unhide, rather than search and replace. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:27, 11 Iulii 2025 (UTC) == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 Maii 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 --> == <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]]. You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC. If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|disputatio]])</bdi> 22:08, 15 Maii 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 15:27, 22 Maii 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6] * June 17 – July 1, 2025: Call for candidates * July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5] * August 2025: Campaign period * August – September 2025: Two-week community voting period * October – November 2025: Background check of selected candidates * Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]]. '''Call for Questions''' In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]] '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]] Thank you! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates Best regards, Victoria Doronina Board Liaison to the Elections Committee Governance Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 03:08, 28 Maii 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == Administrator backlog? == Hi there, I am noticing a lot of pages that say that the current version is not checked; and versions I have amended are not (apparently) displayed because they need approval. Am I right in assuming this is due to a lack of (active) administrator time? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 10:53, 30 Maii 2025 (UTC) :Relatedly @[[Usor:Alex brollo|Alex brollo]] / @[[Usor:OrbiliusMagister|OrbiliusMagister]] / other admins, [[Colloquia familiaria]] has an old index page and other old sub pages which could do with changes being approved. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 11:58, 12 Iunii 2025 (UTC) ::Ping on this, some of the sub pages are quite broken. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:42, 28 Iunii 2025 (UTC) :I have tried to fix the lack of text in ePub export for [[Noctes Atticae]]. :Unfortunately, it seems that all my submissions require approval (last approval seems to have taken place more than five years ago). :Is there any way to have <code>class="ws-export"</code> to the second <code>&lt;table&gt;</code> from [[Noctes Atticae]]? :Many thanks for your help, [[Usor:Ousia|Ousia]] ([[Disputatio Usoris:Ousia|disputatio]]) 19:09, 15 Augusti 2025 (UTC) == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:01, 13 Iunii 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == Mnemonics Book in Latin == Dear all, Over the past month, with the help of others, I’ve been compiling a list of older and often overlooked books on mnemonic techniques available on [[:en:Portal:Mnemonics|Wikisource English]]. Many of these works—some dating back decades or even centuries—offer fascinating insights into how memory has been understood, trained, and improved across different cultures and time periods. I've recently added a new section to the portal: "Multilingual Works on Mnemonic Techniques." This is in part because several of the English-language texts reference related works in other languages, particularly Latin. Unfortunately, many of these referenced works are written in Classical Latin, and my ability to work with them is quite limited—I’ve done what I can, but they remain largely inaccessible to me. If anyone has expertise in Classical Latin and might be willing to help with these texts, your assistance would be greatly appreciated. * ''[[:la:Foenix|Foenix]] by [[w:en:Peter of Ravenna|Peter of Ravenna]]'' (1491) * ''[[:la:Congestorium Artificiose Memorie|Congestorium Artificiose Memorie]]'' by Johann Horst von Romberch (1533) [[File:Johann Romberch, Congestorium artificiose... Wellcome L0032259.jpg|150px]][[File:Johann Romberch, Congestorium artificiose... Wellcome L0032269.jpg|150px]] Here is a discussion form on it https://forum.artofmemory.com/t/johannes-romberchs-congestorium-artificiose-memorie/30174 Warm regards [[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 23:15, 13 Iunii 2025 (UTC) :Hi there, I could help proofing texts you have prepared perhaps? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:57, 14 Iunii 2025 (UTC) :: Thanks for offering—I’d really appreciate your help with proofreading. :: We have two books. Which one would you like to start with? ::*[[Liber:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf]] ::*[[Liber:Congestorium artificiose memorie ... - V.P.F. Joa(n)nis Romberch de Kyrspe. Regularis obseruantie predicatorie- (IA hin-wel-all-00002875-001).pdf]] ::[[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 21:49, 14 Iunii 2025 (UTC) :::I can do the pages you have put into the first, as a start for you. BTW the transcribed text does not always look like it originated from the source. It is very correct, but some has different orthography and missed certain parts. That is fine of course if we are correcting to the original. (PS: you might want to create a user account so that you can be notified of replies, hide your IP address, etc). [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:57, 15 Iunii 2025 (UTC) :::I had a go at the first page or two; some of the orthography was removed while other parts were kept. I kept all of it as a first go. See the discussion above about how we treat orthography, hopefully we can address this with templates. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:11, 15 Iunii 2025 (UTC) ::::I'm using Google OCR and some AI tools to pull out text and sometimes translate it into English so I can understand it. If anyone could help me proofread or check it, I’d be super grateful! [[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 00:50, 17 Iunii 2025 (UTC) :::::I have added all the templates we need for the special characters / orthography, I will start doing the pages with those. The end result will be that on the main space ebook pages, the chars will toggle on and off, at least once that is properly implemented. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 19:25, 17 Iunii 2025 (UTC) ::::::Noted, sounds good. I’ll try adding to the other pages next time. [[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 22:10, 17 Iunii 2025 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 17:44, 17 Iunii 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == [[De Principe]] == Si vis, quaeso, me adiuva ut liber novus ''[[De Principe]]'' correctus sit et erroribus liber. Nuper completus, ab aliquo alio corrigendus est. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 18:14, 27 Iunii 2025 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Dear Wikimedia Community, The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]] of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]]. A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity. Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact. Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement. Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate. Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended. === Wikispore === The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects. After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future. As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting. Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed. === Wikinews === We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways. Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years. While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews. Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs. SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives. '''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to: *Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects, *Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace, *Merge content into compatibly licensed external projects, *Archive Wikinews projects. Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels. === Feedback and next steps === We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language. I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:57, 27 Iunii 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == Latin incunabula and other early books == Expanding a bit on what I mentioned above, re character toggling, and also working on the books [[Foenix]] and [[Congestorium Artificiosae Memoriae]] * the Transkribus Latin Incunabula scan does a great job on the heavy gothic style print * I will see how it does with more Garamond-style texts, in case it works with these * I have developed a fairly full set of templates for scribal characters, see [[:Categoria:Formulae litterarum]] * I am thinking about using a bot to wholesale search and replace long s, and other scribal characters mapped there Between these things, the work to transcribe and correct early printed Latin books should be very much reduced. If anyone feels like helping test this out, do give me shout. Meantime I will run tests on Congestorium Artificiosae Memoriae to check how well the bot system works. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:50, 1 Iulii 2025 (UTC) :The folks at Wikisource helped create a JS solution for this, see [[Usor:JimKillock/incunabula.js]]. The script does a search and replace for what is needed, on the '''first save of a new book page'''; these are the settings for the Incunabula style section of [[Liber:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf|this scan, p 52 onwards]] for [[Congestorium Artificiose Memorie]]. It seems to work very well and is extremely labour saving! [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 22:59, 1 Iulii 2025 (UTC) == Navigation and validation == Hi there, I would like to do some work on navigation, to provide some "portal" pages similar to EN Wikisource. For example, this would help with learner texts a lot 9I often get asked how to find these texts, I point to the category pages, but these are very basic. I would also like to know what we should do about page validation. Some really necessary changes are currently languishing in the backlog. This is an admin only task: should we asking for more administrators, or is this something existing admins here can take on? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 14:08, 13 Iulii 2025 (UTC) :Hi {{U|JimKillock}} good idea, don't hesitate to start and/or ask for help. That said, I'm not sure to see why this is an admin task (even if, yes, the underlying point is true, we need more admins). Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 09:31, 2 Septembris 2025 (UTC) ::@[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] I think the Portal namespace and some modules need setting up which require admin permissions, I will dig a bit further and come back to you. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 20:01, 2 Septembris 2025 (UTC) == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 12:46, 14 Iulii 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikisource, including this Wikisource, during the '''week of August 25th'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this Wikisource. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''all Wikipedia, Meta, Wikidata''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|disputatio]]) 15:40, 31 Iulii 2025 (UTC)</bdi> <!-- Message sent by User:Udehb-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/MM_target_Wikisource&oldid=29066664 --> == <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body"/> Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''. Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. '''Why we are building temporary accounts''' Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users. '''How temporary accounts work''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it. '''What does this mean for different groups of users?''' '''For logged-out editors''' * This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki. * If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice. '''For community members interacting with logged-out editors''' * A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address). * Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community. '''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki''' * '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.) * '''For admins blocking logged-out editors''': ** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option. ** It will still be possible to block an IP address or IP range. * Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this. '''Our requests for you, and next steps''' * If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]]. * If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in. * Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options. * Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses. To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 21:36, 26 Augusti 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == All pages in Athanasius Kircher - Turris Babel - 1679 are in Categoria:Formulae == I was looking for templates/formulae by looking at <nowiki>[[Categoria:Formulae]]</nowiki> All pages in [[Liber:Athanasius Kircher - Turris Babel - 1679.djvu]] are in <nowiki>[[Categoria:Formulae]]</nowiki> Many (all?) pages in [[Liber:Gallia Christiana, 1715, T1.djvu]] are in <nowiki>[[Categoria:Formulae]]</nowiki>, like article [[Gallia Christiana 1715 01/Epistola2]] These all use [[Formula:Sidenotes begin]]. There is one "[https://la.wikisource.org/w/index.php?title=Formula:Sidenotes_begin&oldid=79709&diff=cur pending change]" on this template. But that change puts the category outside the noinclude. ::<nowiki></noinclude></nowiki> ::<nowiki>[[Categoria:Formulae]]</nowiki> Please either reject the change or move the categoria line. [[Usor:Shenme|Shenme]] ([[Disputatio Usoris:Shenme|disputatio]]) 04:17, 31 Augusti 2025 (UTC) :Hi @[[Usor:Shenme|Shenme]], I don't think anyone from the admins is monitoring or actioning pending changes currently. (see discussions re admin queues above.) [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 05:29, 31 Augusti 2025 (UTC) ::{{ping|Shenme}} {{done}} I excluded the categories. {{ping|JimKillock}} no blame but be careful next time, categories should always be excluded. Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 09:28, 2 Septembris 2025 (UTC) :::{{ping|VIGNERON}} It wasn't @JimKillock who made [https://la.wikisource.org/w/index.php?title=Formula:Sidenotes_begin&diff=next&oldid=79709 the problematic change], but someone else [[Usor:Ceciliawolf]]. I noticed the problem, he included the problem a list that got your attention. [[Usor:Shenme|Shenme]] ([[Disputatio Usoris:Shenme|disputatio]]) 02:46, 3 Septembris 2025 (UTC) ::::{{ping|Shenme}} yes, but [[Special:Diff/236794]]. Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 06:57, 3 Septembris 2025 (UTC) == Request for admin status == Hi all, given that we have quite a lot of admin requests (mostly relating to "pending" changes), I would like to request administrator status so that some of these can be cleared. If anyone else wants to step up to help out, that would also be welcome. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 17:23, 1 Septembris 2025 (UTC) :Ping to @[[Usor:Shenme|Shenme]], @[[Usor:Ousia|Ousia]] @[[Usor:Alex brollo|Alex brollo]]:, @[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]]:, @[[Usor:Candalua|Candalua]]: in case you feel able to support my request. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 06:57, 2 Septembris 2025 (UTC) ::Hi {{U|JimKillock}}, ::I apparently missed it, where do we have « a lot of admin requests » ? ::That said, one more admin is always good, so create the request and I'll support it. ::Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 07:34, 2 Septembris 2025 (UTC) :::Hi @[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]], :::Thank you! On the admin requests, on this page, here are these :::* [[#All pages in Athanasius Kircher - Turris Babel - 1679 are in Categoria:Formulae]] :::* [[#It would be nice to have automatic headers for the Liber: namespace]] (which you have replied to) :::* [[#Navigation and validation]] :::* [[#Administrator backlog?]] :::* [[#Toggling special characters such as ſ (long s)]] (altho this has been worked around and may not be needed) :::Most of these relate to the ''Pending changes'' backlog in various ways; two are requests for new features / modules to be ported across. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:01, 2 Septembris 2025 (UTC) ::::{{ping|JimKillock}} thanks, I see. It doesn't look like a lot to me, I'll try to deal with it today. Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 09:27, 2 Septembris 2025 (UTC) :::::Thank you @[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] :) You could also take a look at the pending changes on [[Formula:Pagina_prima/Novae_Aetatis]] and [[Moriae encomium]]. The really big job is going through [[Specialis:PendingChanges|pending changes]] altogether - I understand there is a five year backlog. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:36, 2 Septembris 2025 (UTC) ::::::I see... I had a quick look and all changes seem good. Do we even need this extension on Wikisource? Also, if we keep it, I guess we need more reviewers rather than admins (more admins would be useful too, but that's a separate point). Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 10:35, 2 Septembris 2025 (UTC) ::Of course, the request needs to be supported; without active administrators it is very inconvenient. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 12:21, 3 Septembris 2025 (UTC) ::What do you need us to do? BTW, it would be great to know why edits require administrator approvals. Sorry, but I‘m afraid this makes contributing almost pointless. Many thanks for your help, --[[Usor:Ousia|Ousia]] ([[Disputatio Usoris:Ousia|disputatio]]) 14:15, 3 Septembris 2025 (UTC) :::So there are two reasons it would be helpful for me to be an admin; one is if we carry on with the approval system (it looks like we will not) and the other is around updating or adding certain components, modules for example. There may be other tasks I am not aware of that I could help with, but these are the ones I know about. Implementing Portal pages for example needs some work by an admin AIUI. :::@[[Usor:Ousia|Ousia]] your question re edits needing approval is [[#Do_we_need_to_approve_changes_to_pages|addressed below, here]]. :::In terms of what you / others need to do, it seems that if there is a consensus to allow me administrator permissions, then a bueaucrat user would implement it (I mistakenly opening a request at meta, and they referred me back here); so we just need to have your views, yes, no, maybe, etc. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 17:01, 3 Septembris 2025 (UTC) ::::The page [[Vicifons:Magistratus]], intended for promotion, seems to be protected; I couldn't edit it (''petitio grapheocrat'''ae''''') and add a category ([[:Categoria:Usores]]). [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 20:23, 3 Septembris 2025 (UTC) :::::Thanks, it seems editable now so I [[Vicifons:Magistratus#Petitio_magistratus|added my request there]], if anyone wants to support it. Regarding ''grapheocrates -ae'', how is this declined? Is it otherwise treated as a masculine first declension? Thinking it ought to be added to Wiktionary as it is missing from there. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 17:00, 4 Septembris 2025 (UTC) ::::::This is [https://archive.org/details/calepinusnovus2002/calepinusnovus2002-french-latin/page/n23/mode/1up?q=grapheocrates from Licoppe and Eichenseer]. Yes, this can be added to Wiktionary, I have no experience editing there. Thanks for the corrections, today the system let me in, but yesterday for some unknown reason it didn’t let me in. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 20:53, 4 Septembris 2025 (UTC) :::::::Thank you and no problem. I can add to Wiktionary I hope; is the plural therefore ''grapheocratae''; and is the singular ''grapheocrates'' or ''grapheocrata''? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:14, 5 Septembris 2025 (UTC) ::::::::Yes, of course. They took the Modern Greek word γραφειοκράτης. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 21:41, 5 Septembris 2025 (UTC) :::::::::Great, after a bit of struggle that is at [[:en:wiktionary:grapheocrates]] and [[:la:wiktionary:grapheocrates]] [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 12:43, 7 Septembris 2025 (UTC) == It would be nice to have automatic headers for the Liber: namespace == It would require someone with interface admin status to create [[MediaWiki:Proofreadpage index data config.json]] to replace the current index form parameters ([[MediaWiki:Proofreadpage index attributes|very old system]]) with special care to not mass delete information by unadvertedly changing some parameter's name. [https://en.wikisource.org/wiki/MediaWiki:Proofreadpage_index_data_config.json Example from the English Wikisource]. If someone wants to help, please contact me. Regards! [[Usor:Ignacio Rodríguez|Ignacio Rodríguez]] ([[Disputatio Usoris:Ignacio Rodríguez|disputatio]]) 02:10, 2 Septembris 2025 (UTC) :Hi @[[Usor:Ignacio Rodríguez|Ignacio Rodríguez]], potentially - if I have admin status :) [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 06:54, 2 Septembris 2025 (UTC) ::{{ping|Ignacio Rodríguez}} I did a test (by copy-pasting the English page), it works, so no need to be interface admin, being admin is enough. ::I only half understand that paramater page, could you give me the actual content expected ? ::Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 07:38, 2 Septembris 2025 (UTC) :::I don't remember all the details but I worked on that page in the Spanish Wikisource almost a decade ago. I'll make a mockup in the talk page, but I can't promise to get all the Latin words right. For ease, parameter names and help tooltips will be in English internally, but they will show in Latin in the form. [[Usor:Ignacio Rodríguez|Ignacio Rodríguez]] ([[Disputatio Usoris:Ignacio Rodríguez|disputatio]]) 16:56, 2 Septembris 2025 (UTC) ::::This was added and it now works perfectly. Thanks! [[Usor:Ignacio Rodríguez|Ignacio Rodríguez]] ([[Disputatio Usoris:Ignacio Rodríguez|disputatio]]) 16:25, 5 Septembris 2025 (UTC) == Do we need to approve changes to pages == Hi all, Moving the discussion regarding the backlog at [[Specialis:PendingChanges]]: @[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] asks whether we need to have this feature. I suspect it was switched on because of spam, vandalism, or some other similar issue. Without it we might need to be keeping an eye on recent changes. I am not sure how the proteccted changes permissions works, or whether permissions to make approvals to changes can be delegated more widely. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 19:56, 2 Septembris 2025 (UTC) :Changes to pages affecting project *function* must be controlled. But it seems that Pending Changes doesn't actually stop changes to something like a template/formula from having effect? See my report about <nowiki>Formula:Sidenotes begin</nowiki> above. :And checking a couple of the other initial items in [[Specialis:PendingChanges]], it seems that all pending changes are actually immediately applied to active, visible pages. :So Pending Changes <u>does not prevent damage</u> to the project. It is <u>merely a tracking and notification method?</u> :That can be useful, but requires a set of people to be change reviewers. And changes to subject matter would seem to require reviewers knowledgeable about the subject? :And when changes affect *function*, like templates, who can review and approve those? I'd think only admins. :The link to monitoring Recent Changes is undeniable. I monitor Recent Changes often at Spanish Wikisource because I've seen the random damage people can do. That is the only way to react quickly to damage. (?) But then that assumes people are checking lists frequently, at least daily. :Neither Pending Changes or monitoring Recent Changes prevent damage. They can be only part of a solution to damage. I don't know what to think about Pending Changes ''in isolation''. [[Usor:Shenme|Shenme]] ([[Disputatio Usoris:Shenme|disputatio]]) 03:48, 3 Septembris 2025 (UTC) ::{{ping|JimKillock|Shenme}} I've got mainly two points : ::* vandlism is low to inexistant on la.ws (and it's already low on most Wikisources), making this extension useless and even problematic. Because it doesn't prevent changes but it prevents them to be effective. ::** Apparently the reason to install is [[Vicifons:Scriptorium/Vetera_VII#protection_of_completed_works_-_Flagged_Revisions_as_an_alternative?]] ::* this extension is actually caleld [[mw:Extension:FlaggedRevs]] and it's deprecated for years (see [[Vicifons:Scriptorium/Vetera_XI#Futrue_of_FlaggedRevs_(Pending_Changes)_extension]] or the warning on the extension itself « Flagged Revisions is complex, poorly documented, very clunky, and not recommended for production use »). Also, people on Wikisource don't seem to really master or even using it (including the reviewers rights). Maybe it's aan opportunity to list exactly what we need and find a new extension that fit these needs. ::In the end, I see a lot of cons and only a few pros... ::Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 07:35, 3 Septembris 2025 (UTC) :I haven't seen any vandalism here in years. But if you fix the errors, the "Pending Changes" status means that the fixes will only be visible to registered users. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 12:10, 3 Septembris 2025 (UTC) :{{ping|JimKillock|Shenme}} many thanks for your replies. I must admit that I’m an occasional Wikisource (or even Wikipedia contributor). I essentially (or exclusively) contribute corrections. :Some days ago, I wanted to download an ePub file for the [[Noctes Atticae]] (to do some regexp searches), but the export was wrong. I tried to modify the code (which I have done successfully for the Greek Wikisource many times) and I found out that I needed a ''nihil obstat'' (I’m afraid this would be way to name it). :Of course, I’m the least interested in vandalism (either contributing it myself, or being any collaborative project being infested/polluted by it). But I think there should be a way of distinguishing between vandalism and non-hardcore (or occasional) contributors. :I don’t know any perfect system, but it should be worth considering a mixed approach. Approval could be required for: already flagged users (for vandalism) and recent users (how about a five-year publishing embargo?). :Only to mention a case, my [https://el.wikisource.org/w/index.php?title=Συμπόσιον_(Πλάτων)&diff=prev&oldid=49677 first contribution to the Greek Wiksource] was in 2012. I don’t know for how long I have been registered in Wikimedia (I guess this was before 2010). :This isn’t about myself, the issue here is that Wikisource needs contributions to even exist (not to mention for its growth). If no regular user is allowed to contribute without approval, cooperation is basically non-existing. :Even with approval, the reply times are incredibly slow (because of the system). It is not that attention spans are getting shorter, time is the most scarce resource we all are (and I don’t have weeks or months to see whether I’m allowed to have [[Noctes Atticae]] as ePub). :Sorry, the sentence in parentheses isn’t a complaint. Please, do as you please, but my contribution is: consider that you might be making contributions way harder, project growth way slower and administrators’ roles way more complicated (probably, than they could and should be). :Many thanks for your help and your project, --[[Usor:Ousia|Ousia]] ([[Disputatio Usoris:Ousia|disputatio]]) 17:15, 4 Septembris 2025 (UTC) ::@[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] I think there is consensus we can switch this off. Let me know if I can help in any way if you think it's time to switch it off. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 18:25, 4 Octobris 2025 (UTC) :::{{ping|JimKillock}} thanks for the reminder and agreed for removal, so I created a task on Phabricator here : [[Phab:T406424]]. Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 09:42, 5 Octobris 2025 (UTC) ::::Thanks for filing this @[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] , the Wikimedia tech team seem to have finished their work on this now! [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 12:16, 18 Octobris 2025 (UTC) == Index page error "Error: Invalid interval" == I am getting an error: at [[:Liber:Nos in schola latine loquimur - Ars latine loquendi.pdf]] "Error: Invalid interval" for the paginae listing; even when set to <code><nowiki><pagelist 1=1 /></nowiki></code>. Any clues appreciated! [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 16:48, 5 Septembris 2025 (UTC) :This might be the infamous "0x0 bug" that has plagued Wikisource for two? three? years. Normally it resolves doing a purge in both the file page in Commons and in the local Wikisource. [[Usor:Ignacio Rodríguez|Ignacio Rodríguez]] ([[Disputatio Usoris:Ignacio Rodríguez|disputatio]]) 19:34, 5 Septembris 2025 (UTC) ::Thanks, that seems to b working now. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:53, 6 Septembris 2025 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-09-24|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-09-24|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 15:42, 18 Septembris 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29170715 --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 04:49, 9 Octobris 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == Quaestio de Archibaldi Pitcarnii scriptoris operum recensione == Quaeso ut videatis [[:en:Author talk:Archibald Pitcairne|Author talk:Archibald Pitcairne]] pro indicio operum Archibaldi Pitcarnii auctoris. Haec opera olim sub pagina Anglica erant posita, sed propter Latinam linguam sublata sunt. Possumusne paginam [[Scriptor:Archibaldus Pitcarnius]](?) creare et haec ibi recensere? [[Specialis:Conlationes/&#126;2025-27371-40|&#126;2025-27371-40]] ([[Disputatio Usoris:&#126;2025-27371-40|talk]]) 20:45, 19 Octobris 2025 (UTC) :Libenter tibi pagina scriptoris addetur, ut opera transcriptioni adiungantur! [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:36, 20 Octobris 2025 (UTC) ::Gratias ago! Nota quaeso quod, ubi pagina creata erit, eam etiam in Vicidata addendam esse, sicut Anglica pagina [[:en:Author:Archibald Pitcairne]]. --[[Specialis:Conlationes/&#126;2025-27371-40|&#126;2025-27371-40]] ([[Disputatio Usoris:&#126;2025-27371-40|talk]]) 08:50, 20 Octobris 2025 (UTC) :::Certe, nexus Vicidata ad alias paginas de Archibaldo creandus est. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 12:07, 20 Octobris 2025 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:43, 20 Octobris 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == Missal transcription: ℣ and ℟ , and ✠ == Hi there, @[[Usor:Laura1822|Laura1822]] is transcribing [[Liber:Missale Romanum 1862.djvu]], and needs the characters ℣ and ℟ , and ✠ to display for users, when these are in mainspace. We think it may be necessary to use a special / embedded font to do this, as I think was meant for <nowiki>{{blackletter}}</nowiki> ({{blackletter|exempli gratia}}; see [[Formula:Blackletter/styles.css]], although this does not seem to be calling a font at the moment). Does anyone have any advice about how we would add a webfont to LAWS's CSS, particularly for ℣ and ℟ ; or if there is a way to use an existing webfont with these characters that might be available to us? (Or if there is some other workable solution). [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:58, 24 Octobris 2025 (UTC) == Vandalismus == Vidi nuper nonnihil vandalismi, qualis in [https://la.wikisource.org/w/index.php?title=Veni,_Veni_Emmanuel!&curid=12961&diff=244803&oldid=244791 hoc] et [https://la.wikisource.org/w/index.php?title=The_Old_Testament_(Vulgate)/Hieremias_propheta&action=history illo] apparuit. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 12:02, 24 Octobris 2025 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:13, 30 Octobris 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:23, 20 Novembris 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 Ianuarii 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:02, 19 Ianuarii 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Ad magistratus == Magistratus venerabiles, potestisne in [[MediaWiki:Edittools|capsam insertionis]] addere haec: <nowiki><poem>+</poem></nowiki> et <nowiki>{{Versus|+}}</nowiki>? — Dear admins, сan you add to the [[MediaWiki:Edittools|quick insert toolbar]] <nowiki><poem>+</poem></nowiki> et <nowiki>{{Versus|+}}</nowiki>? [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 07:09, 3 Februarii 2026 (UTC) :@[[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]]: done, sorry for the delay. If you need anything else, please ping me, as I don't normally follow the Scriptorium. [[Usor:Candalua|Candalua]] ([[Disputatio Usoris:Candalua|disputatio]]) 07:09, 17 Aprilis 2026 (UTC) ::Gratias ago maximas! [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 08:51, 17 Aprilis 2026 (UTC) == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 17:11, 3 Aprilis 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Bot Flag Request for [[{{ns:User}}:SchlurcherBot]] == Appologies for posting in English. Also, I could not locate a dedicated page for bot request in {{#language:{{CONTENTLANGUAGE}}}} {{SITENAME}}, so I am posting here. Please direct me to the correct page if one exists. Thank you. * '''Bot name''': [[{{ns:User}}:SchlurcherBot]] * '''Bot operator''': [[commons:User:Schlurcher]] * '''Bot task''': Automatically convert links from <code>http://</code> to <code>https://</code> (secure protocol migration) * '''Technical details''': Please see [[meta:User:SchlurcherBot]] for full details, including the expected number of affected URLs on {{#language:{{CONTENTLANGUAGE}}}} {{SITENAME}}. * '''Bot flags on other projects''': [[meta:Steward_requests/Bot_status/2025-12#Global_bot_status_for_User:SchlurcherBot|Global bot status granted]]. Also flagged on [[w:en:Wikipedia:Bots/Requests for approval/SchlurcherBot|English Wikipedia]], [[w:de:Wikipedia:Bots/Anträge_auf_Botflag/Archiv/2025#2025-02-14_–_SchlurcherBot|German Wikipedia]], [[w:fr:Wikipédia:Bot/Statut/Archive_12#(Traité)_SchlurcherBot|French Wikipedia]], [[w:it:Wikipedia:Bot/Autorizzazioni/Archivio/2025#SchlurcherBot|Italian Wikipedia]], [[w:pl:Wikipedia:Boty/Zgłoszenia/2025#Wikipedysta:SchlurcherBot|Polish Wikipedia]], [[w:pt:Wikipédia:Robôs/Pedidos_de_aprovação/Arquivo/2025#SchlurcherBot|Portuguese Wikipedia]], and [[commons:Commons:Bots/Requests/SchlurcherBot2|Commons]]. For a full list, see: [[sulutil:SchlurcherBot]] * '''Comment''': The bot is globally approved and active on the top 10 Wikipedia projects. As this wiki has opted out of the global bot policy, I am requesting permission to perform these link updates on {{#language:{{CONTENTLANGUAGE}}}} {{SITENAME}} as well. Please let me know if a local bot flag can be granted or if you have any questions. Thank you. --[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]] ([[Disputatio Usoris:Schlurcher|disputatio]]) 07:53, 7 Aprilis 2026 (UTC) :@[[Usor:Alex brollo|Alex brollo]], @[[Usor:Candalua|Candalua]], @[[Usor:OrbiliusMagister|OrbiliusMagister]], @[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]]. Please let me know if Bot status can be granted. --[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]] ([[Disputatio Usoris:Schlurcher|disputatio]]) 06:48, 17 Aprilis 2026 (UTC) ::@[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]]: fine for me, if there are no objections I'll grant it. [[Usor:Candalua|Candalua]] ([[Disputatio Usoris:Candalua|disputatio]]) 07:03, 17 Aprilis 2026 (UTC) ::@[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]] OK for me too. --[[Usor:Alex brollo|Alex brollo]] ([[Disputatio Usoris:Alex brollo|disputatio]]) 11:41, 17 Aprilis 2026 (UTC) ::@[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]] Fine for me too. This checked conversions from http to https are important. [[Usor:OrbiliusMagister|OrbiliusMagister]] ([[Disputatio Usoris:OrbiliusMagister|disputatio]]) 15:06, 17 Aprilis 2026 (UTC) :::{{Done}} Right granted. @[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]], would you tell us something about you second bot called [[Usor:SchlurcherBotT|SchlurcherBotT]], please? - [[Usor:OrbiliusMagister|OrbiliusMagister]] ([[Disputatio Usoris:OrbiliusMagister|disputatio]]) 15:28, 17 Aprilis 2026 (UTC) ::::@[[Usor:OrbiliusMagister|OrbiliusMagister]] Thanks for granting the flag. SchlurcherBotT is my secondary Bot account on Commons to test new functionality within the scope of the tasks approved of SchlurcherBot. It's approved for that on Commons. As I'm editing on Commons with >100 edits per minute on a continuous basis, it's basically impossible for me to track selected edits otherwise. I'm not intending to use that secondary account outside of Commons. --[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]] ([[Disputatio Usoris:Schlurcher|disputatio]]) 16:14, 17 Aprilis 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 00:58, 26 Aprilis 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Proofing [[Liber:PRAETORIUS, Michael - Syntagma musicum 1.djvu]] == If anyone would like to help to do a second proof of [[Liber:PRAETORIUS, Michael - Syntagma musicum 1.djvu]], that would be very welcome! I am helping with this as well. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:01, 12 Maii 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:15, 27 Maii 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Formula:FI == {{tl|FI}} is currently broken and ignores the {{para|width}} param. All images are set to the default size, which is usually very large, like in [[Lirica (Ariosto)]]. [[Usor:Trooper57|Trooper57]] ([[Disputatio Usoris:Trooper57|disputatio]]) 21:06, 31 Maii 2026 (UTC) :Thank you, I guess we should check how it is behaving in the Italian wiki(s)? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:16, 7 Iunii 2026 (UTC) jc0sp32u9ukvj5se7d2dzausk1rzfai 0 1918 269381 129589 2026-06-06T23:57:25Z Saumache 27923 269381 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= c. anno 80 AD |SubTitulus= |Genera=epigrammata }} <div class=text> '''INDEX''' *[[Epigrammaton libri XII/Liber I|Liber I]] [[Imago:75%.png]] *[[Epigrammaton libri XII/Liber II|Liber II]] [[Imago:75%.png]] *[[Epigrammaton libri XII/Liber III|Liber III]] *[[Epigrammaton libri XII/Liber IV|Liber IV]] *[[Epigrammaton libri XII/Liber V|Liber V]] *[[Epigrammaton libri XII/Liber VI|Liber VI]] *[[Epigrammaton libri XII/Liber VII|Liber VII]] *[[Epigrammaton libri XII/Liber VIII|Liber VIII]] *[[Epigrammaton libri XII/Liber IX|Liber IX]] *[[Epigrammaton libri XII/Liber X|Liber X]] *[[Epigrammaton libri XII/Liber XI|Liber XI]] *[[Epigrammaton libri XII/Liber XII|Liber XII]] </div>{{finis}} {{textquality|25%}} 2f1vhky1dwoo9sm9tq1yq0ul9at28a7 0 1919 269405 134153 2026-06-07T07:22:30Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Xenia (Epigrammaton liber XIII)]] ad [[Xenia]] 134153 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Xenia |OperaeWikiPagina= Xenia (Epigrammaton liber XIII) |Annus= c. anno 80 AD |SubTitulus= Epigrammaton liber XIII |Genera=Epigrammata }}__NOTOC__ <div class=text> ==== I ==== <poem> Ne toga cordylis et paenula desit olivis Aut inopem metuat sordida blatta famem, Perdite Niliacas, Musae, mea damna, papyros: Postulat, ecce, novos ebria bruma sales. Non mea magnanimo depugnat tessera telo, Senio nec nostrum cum cane quassat ebur: Haec mihi charta nuces, haec est mihi charta fritillus: Alea nec damnum nec facit ista lucrum. </poem> ==== II ==== <poem> Nasutus sis usque licet, sis denique nasus, Quantum noluerat ferre rogatus Atlans, Et possis ipsum tu deridere Latinum: Non potes in nugas dicere plura meas, Ipse ego quam dixi. Quid dentem dente iuvabit Rodere? carne opus est, si satur esse velis. Ne perdas operam: qui se mirantur, in illos Virus habe, nos haec novimus esse nihil. Non tamen hoc nimium nihil est, si candidus aure, Nec matutina si mihi fronte venis. </poem> ==== III ==== <poem> Omnis in hoc gracili &7Xeniorum& turba libello Constabit nummis quattuor empta tibi. Quattuor est nimium? poterit constare duobus, Et faciet lucrum bybliopola Tryphon. Haec licet hospitibus pro munere disticha mittas, Si tibi tam rarus, quam mihi, nummus erit. Addita per titulos sua nomina rebus habebis: Praetereas, si quid non facit ad stomachum. </poem> ==== IV Tus ==== <poem> Serus ut aetheriae Germanicus imperet aulae Utque diu terris, da pia tura Iovi. </poem> ==== V Piper ==== <poem> Cerea quae patulo lucet ficedula lumbo, Cum tibi sorte datur, si sapis, adde piper. </poem> ==== VI Alica ==== <poem> Nos alicam, poterit mulsum tibi mittere dives. Si tibi noluerit mittere dives, emes. </poem> ==== VII Faba ==== <poem> Si spumet rubra conchis tibi pallida testa, Lautorum cenis saepe negare potes. </poem> ==== VIII Far ==== <poem> Inbue plebeias Clusinis pultibus ollas, Ut satur in vacuis dulcia musta bibas. </poem> ==== IX Lens ==== <poem> Accipe Niliacam, Pelusia munera, lentem: Vilior est alica, carior illa faba. </poem> ==== X Simila ==== <poem> Nec dotes similae possis numerare nec usus, Pistori totiens cum sit et apta coco. </poem> ==== XI Hordeum ==== <poem> Mulio quod non det tacituris, accipe, mulis. Haec ego coponi, non tibi dona dedi. </poem> ==== XII Frumentum ==== <poem> Tercentum Libyci modios de messe coloni Sume, suburbanus ne moriatur ager. </poem> ==== XIII Betae ==== <poem> Ut sapiant fatuae, fabrorum prandia, betae, O quam saepe petet vina piperque cocus! </poem> ==== XIV Lactucae ==== <poem> Cludere quae cenas lactuca solebat avorum, Dic mihi, cur nostras inchoat illa dapes? </poem> ==== XV Ligna acapna ==== <poem> Si vicina tibi Nomento rura coluntur, Ad villam moneo, rustice, ligna feras. </poem> ==== XVI Rapa ==== <poem> Haec tibi brumali gaudentia frigore rapa Quae damus, in caelo Romulus esse solet. </poem> ==== XVII Fascis coliculi ==== <poem> Ne tibi pallentes moveant fastidia caules, Nitrata viridis brassica fiat aqua. </poem> ==== XVIII Porri sectivi ==== <poem> Fila Tarentini graviter redolentia porri Edisti quotiens, oscula clusa dato. </poem> ==== XIX Porri capitati ==== <poem> Mittit praecipuos nemoralis Aricia porros: In niveo virides stipite cerne comas. </poem> ==== XX Napi ==== <poem> Hos Amiternus ager felicibus educat hortis: Nursinas poteris parcius esse pilas. </poem> ==== XXI Asparagi ==== <poem> Mollis in aequorea quae crevit spina Ravenna, Non erit incultis gratior asparagis. </poem> ==== XXII Uvae duracinae ==== <poem> Non habilis cyathis et inutilis uva Lyaeo, Sed non potanti me tibi nectar ero. </poem> ==== XXIII Ficus Chiae ==== <poem> Chia seni similis Baccho, quem Setia misit, Ipsa merum secum portat et ipsa salem. </poem> ==== XXIV Cydonea ==== <poem> Si tibi Cecropio saturata Cydonea melle Ponentur, dicas: 'Haec melimela placent.' </poem> ==== XXV Nuces pineae ==== <poem> Poma sumus Cybeles: procul hinc discede, viator, Ne cadat in miserum nostra ruina caput. </poem> ==== XXVI Sorba ==== <poem> Sorba sumus, molles nimium tendentia ventres: Aptius haec puero, quam tibi, poma dabis. </poem> ==== XXVII Petalium caryotarum ==== <poem> Aurea porrigitur Iani caryota Kalendis; Sed tamen hoc munus pauperis esse solet. </poem> ==== XXVIII Vas cottanorum ==== <poem> Haec tibi quae torta venerunt condita meta, Si maiora forent cottana, ficus erat. </poem> ==== XXIX Vas Damascenorum ==== <poem> Pruna peregrinae carie rugosa senectae Sume: solent duri solvere ventris onus. </poem> ==== XXX Caseus Lunensis ==== <poem> Caseus Etruscae signatus imagine Lunae Praestabit pueris prandia mille tuis. </poem> ==== XXXI Caseus Vestinus ==== <poem> Si sine carne voles ientacula sumere frugi, Haec tibi Vestino de grege massa venit. </poem> ==== XXXII Caseus fumosus ==== <poem> Non quemcumque focum nec fumum caseus omnem, Sed Velabrensem qui bibit, ille sapit. </poem> ==== XXXIII Casei Trebulani ==== <poem> Trebula nos genuit; commendat gratia duplex, Sive levi flamma, sive domamur aqua. </poem> ==== XXXIV Bulbi ==== <poem> Cum sit anus coniunx et sint tibi mortua membra, Nil aliud bulbis quam satur esse potes. </poem> ==== XXXV Lucanicae ==== <poem> Filia Picenae venio Lucanica porcae: Pultibus hinc niveis grata corona datur. </poem> ==== XXXVI Cistella olivarum ==== <poem> Haec, quae Picenis venit subducta trapetis, Inchoat atque eadem finit oliva dapes. </poem> ==== XXXVII Mala citrea ==== <poem> Aut Corcyraei sunt haec de frondibus horti, Aut haec Massyli poma draconis erant. </poem> ==== XXXVIII Colustrum ==== <poem> Subripuit pastor quae nondum stantibus haedis De primo matrum lacte colustra damus. </poem> ==== XXXIX Haedus ==== <poem> Lascivum pecus et viridi non utile Baccho Det poenas; nocuit iam tener ille deo. </poem> ==== XL Ova ==== <poem> Candida si croceos circumfluit unda vitellos, Hesperius scombri temperet ova liquor. </poem> ==== XLI Porcellus lactans ==== <poem> Lacte mero pastum pigrae mihi matris alumnum Ponat, et Aetolo de sue dives edat. </poem> ==== XLII Apyrina et tubures ==== <poem> Non tibi de Libycis tubures et apyrina ramis, De Nomentanis sed damus arboribus. </poem> ==== XLIII Idem ==== <poem> Lecta suburbanis mittuntur apyrina ramis Et vernae tubures. Quid tibi cum Libycis? </poem> ==== XLIV Sumen ==== <poem> Esse putes nondum sumen: sic ubere largo Et fluit et vivo lacte papilla tumet. </poem> ==== XLV Pulli gallinacei ==== <poem> Si Libycae nobis volucres et Phasides essent, Acciperes, at nunc accipe chortis aves. </poem> ==== XLVI Persica praecocia ==== <poem> Vilia maternis fueramus Persica ramis: Nunc in adoptivis Persica cara sumus. </poem> ==== XLVII Panes Picentini ==== <poem> Picentina Ceres niveo sic nectare crescit, Ut levis accepta spongia turget aqua. </poem> ==== XLVIII Boleti ==== <poem> Argentum atque aurum facilest laenamque togamque Mittere: boletos mittere difficilest. </poem> ==== XLIX Ficedulae ==== <poem> Cum me ficus alat, cum pascar dulcibus uvis, Cur potius nomen non dedit uva mihi? </poem> ==== L Terrae tubera ==== <poem> Rumpimus altricem tenero quae vertice terram Tubera, boletis poma secunda sumus. </poem> ==== LI Turdorum decuria ==== <poem> Texta rosis fortasse tibi vel divite nardo, At mihi de turdis facta corona placet. </poem> ==== LII Anates ==== <poem> Tota quidem ponatur anas; sed pectore tantum Et cervice sapit: cetera redde coco. </poem> ==== LIII Turtures ==== <poem> Cum pinguis mihi turtur erit, lactuca valebis: Et cocleas tibi habe. Perdere nolo famem. </poem> ==== LIV Perna ==== <poem> Cerretana mihi fiat vel missa licebit De Menapis: lauti de petasone vorent. </poem> ==== LV Petaso ==== <poem> Musteus est: propera, caros nec differ amicos. Nam mihi cum vetulo sit petasone nihil. </poem> ==== LVI Volva ==== <poem> Te fortasse magis capiat de virgine porca; Me materna gravi de sue volva capit. </poem> ==== LVII Colocasia ==== <poem> Niliacum ridebis holus lanasque sequaces, Inproba cum morsu fila manuque trahes. </poem> ==== LVIII Iecur anserinum ==== <poem> Aspice, quam tumeat magno iecur ansere maius! Miratus dices: 'Hoc, rogo, crevit ubi?' </poem> ==== LIX Glires ==== <poem> Tota mihi dormitur hiems et pinguior illo Tempore sum, quo me nil nisi somnus alit. </poem> ==== LX Cuniculi ==== <poem> Gaudet in effossis habitare cuniculus antris. Monstravit tacitas hostibus ille vias. </poem> ==== LXI Attagenae ==== <poem> Inter sapores fertur alitum primus Ionicarum gustus attagenarum. </poem> ==== LXII Gallinae altiles ==== <poem> Pascitur et dulci facilis gallina farina, Pascitur et tenebris. Ingeniosa gula est. </poem> ==== LXIII Capones ==== <poem> Ne nimis exhausto macresceret inguine gallus, Amisit testes. Nunc mihi gallus erit. </poem> ==== LXIV Idem ==== <poem> Succumbit sterili frustra gallina marito. Hunc matris Cybeles esse decebat avem. </poem> ==== LXV Perdices ==== <poem> Ponitur Ausoniis avis haec rarissima mensis: Hanc in piscina ludere saepe soles. </poem> ==== LXVI Columbini ==== <poem> Ne violes teneras periuro dente columbas, Tradita si Gnidiae sunt tibi sacra deae. </poem> ==== LXVII Palumbi ==== <poem> Inguina torquati tardant hebetantque palumbi: Non edat hanc volucrem qui cupit esse salax. </poem> ==== LXVIII Galbuli ==== <poem> Galbina decipitur calamis et retibus ales, Turget adhuc viridi cum rudis uva mero. </poem> ==== LXIX Cattae ==== <poem> Pannonicas nobis numquam dedit Umbria cattas: Mavult haec dominae mittere dona Pudens. </poem> ==== LXX Pavones ==== <poem> Miraris, quotiens gemmantis explicat alas, Et potes hunc saevo tradere, dure, coco? </poem> ==== LXXI Phoenicopteri ==== <poem> Dat mihi pinna rubens nomen, sed lingua gulosis Nostra sapit. Quid si garrula lingua foret? </poem> ==== LXXII Phasianae ==== <poem> Argoa primum sum transportata carina: Ante mihi notum nil nisi Phasis erat. </poem> ==== LXXIII Numidicae ==== <poem> Ansere Romano quamvis satur Hannibal esset, Ipse suas numquam barbarus edit aves. </poem> ==== LXXIV Anseres ==== <poem> Haec servavit avis Tarpei templa Tonantis. Miraris? Nondum fecerat illa deus. </poem> ==== LXXV Grues ==== <poem> Turbabis versus nec littera tota volabit, Unam perdideris si Palamedis avem. </poem> ==== LXXVI Rusticulae ==== <poem> Rustica sim an perdix, quid refert, si sapor idem est? Carior est perdix. Sic sapit illa magis. </poem> ==== LXXVII Cycni ==== <poem> Dulcia defecta modulatur carmina lingua Cantator cycnus funeris ipse sui. </poem> ==== LXXVIII Porphyriones ==== <poem> Nomen habet magni volucris tam parva gigantis? Et nomen prasini Porphyrionis habet. </poem> ==== LXXIX Mulli vivi ==== <poem> Spirat in advecto, sed iam piger, aequore mullus; Languescit. Vivum da mare: fortis erit. </poem> ==== LXXX Muraenae ==== <poem> Quae natat in Siculo grandis muraena profundo, Non valet exustam mergere sole cutem. </poem> ==== LXXXI Rhombi ==== <poem> Quamvis lata gerat patella rhombum, Rhombus latior est tamen patella. </poem> ==== LXXXII Ostrea ==== <poem> Ebria Baiano veni modo concha Lucrino: Nobile nunc sitio luxuriosa garum. </poem> ==== LXXXIII Squillae ==== <poem> Caeruleus nos Liris amat, quem silva Maricae Protegit: hinc squillae maxima turba sumus. </poem> ==== LXXXIV Scarus ==== <poem> Hic scarus, aequoreis qui venit adesus ab undis, Visceribus bonus est, cetera vile sapit. </poem> ==== LXXXV Coracinus ==== <poem> Princeps Niliaci raperis, coracine, macelli: Pellaeae prior est gloria nulla gulae. </poem> ==== LXXXVI Echini ==== <poem> Iste licet digitos testudine pungat acuta, Cortice deposita mollis echinus erit. </poem> ==== LXXXVII Murices ==== <poem> Sanguine de nostro tinctas, ingrate, lacernas Induis, et non est hoc satis, esca sumus. </poem> ==== LXXXVIII Gobii ==== <poem> In Venetis sint lauta licet convivia terris, Principium cenae gobius esse solet. </poem> ==== LXXXIX Lupus ==== <poem> Laneus Euganei lupus excipit ora Timavi, Aequoreo dulces cum sale pastus aquas. </poem> ==== XC Aurata ==== <poem> Non omnis laudes pretiumque aurata meretur, Sed cui solus erit concha Lucrina cibus. </poem> ==== XCI Acipensis ==== <poem> Ad Palatinas acipensem mittite mensas: Ambrosias ornent munera rara dapes. </poem> ==== XCII Lepores ==== <poem> Inter aves turdus, si quid me iudice certum est, Inter quadripedes mattea prima lepus. </poem> ==== XCIII Aper ==== <poem> Qui Diomedeis metuendus saetiger agris Aetola cecidit cuspide, talis erat. </poem> ==== XCIV Dammae ==== <poem> Dente timetur aper, defendunt cornua cervum: Inbelles dammae quid, nisi praeda, sumus? </poem> ==== XCV Oryx ==== <poem> Matutinarum non ultima praeda ferarum Saevos oryx constat quot mihi morte canum! </poem> ==== XCVI Cervus ==== <poem> Hic erat ille tuo domitus, Cyparisse, capistro. An magis iste tuus, Silvia, cervus erat? </poem> ==== XCVII Lalisio ==== <poem> Dum tener est onager solaque lalisio matre Pascitur, hoc infans, sed breve nomen habet. </poem> ==== XCVIII Caprea ==== <poem> Pendentem summa capream de rupe videbis Casuram speres; despicit illa canes. </poem> ==== XCIX Dorcas ==== <poem> Delicium parvo donabis dorcada nato: Iactatis solet hanc mittere turba togis. </poem> ==== C Onager ==== <poem> Pulcher adest onager: mitti venatio debet Dentis Erythraei: iam removete sinus. </poem> ==== CI Oleum Venafrum ==== <poem> Hoc tibi Campani sudavit baca Venafri: Unguentum quotiens sumis, et istud olet. </poem> ==== CII Garum sociorum ==== <poem> Expirantis adhuc scombri de sanguine primo Accipe fastosum, munera cara, garum. </poem> ==== CIII Amphora muriae ==== <poem> Antipolitani, fateor, sum filia thynni: Essem si scombri, non tibi missa forem. </poem> ==== CIV Mel Atticum ==== <poem> Hoc tibi Thesei populatrix misit Hymetti Pallados a silvis nobile nectar apis. </poem> ==== CV Favi Siculi ==== <poem> Cum dederis Siculos mediae de collibus Hyblae, Cecropios dicas tu licet esse favos. </poem> ==== CVI Passum ==== <poem> Gnosia Minoae genuit vindemia Cretae Hoc tibi, quod mulsum pauperis esse solet. </poem> ==== CVII Picatum ==== <poem> Haec de vitifera venisse picata Vienna Ne dubites, misit Romulus ipse mihi. </poem> ==== CVIII Mulsum ==== <poem> Attica nectareum turbatis mella Falernum. Misceri decet hoc a Ganymede merum. </poem> ==== CIX Albanum ==== <poem> Hoc de Caesareis mitis vindemia cellis Misit, Iuleo quae sibi monte placet. </poem> ==== CX Surrentinum ==== <poem> Surrentina bibis? nec murrina picta nec aurum Sume: dabunt calices haec tibi vina suos. </poem> ==== CXI Falernum ==== <poem> De Sinuessanis venerunt Massica prelis: Condita quo quaeris consule? Nullus erat. </poem> ==== CXII Setinum ==== <poem> Pendula Pomptinos quae spectat Setia campos, Exigua vetulos misit ab urbe cados. </poem> ==== CXIII Fundanum ==== <poem> Haec Fundana tulit felix autumnus Opimi. Expressit mustum consul et ipse bibit. </poem> ==== CXIV Trifolinum ==== <poem> Non sum de primo, fateor, Trifolina Lyaeo, Inter vina tamen septima vitis ero. </poem> ==== CXV Caecubum ==== <poem> Caecuba Fundanis generosa cocuntur Amyclis, Vitis et in media nata palude viret. </poem> ==== CXVI Signinum ==== <poem> Potabis liquidum Signina morantia ventrem? Ne nimium sistant, sit tibi parca sitis. </poem> ==== CXVII Mamertinum ==== <poem> Amphora Nestorea tibi Mamertina senecta Si detur, quodvis nomen habere potest. </poem> ==== CXVIII Tarraconense ==== <poem> Tarraco, Campano tantum cessura Lyaeo, Haec genuit Tuscis aemula vina cadis. </poem> ==== CXIX Nomentanum ==== <poem> Nomentana meum tibi dat vindemia Bacchum: Si te Quintus amat, commodiora bibes. </poem> ==== CXX Spoletinum ==== <poem> De Spoletinis quae sunt cariosa lagonis Malueris, quam si musta Falerna bibas. </poem> ==== CXXI Paelignum ==== <poem> Marsica Paeligni mittunt turbata coloni: Non tu, libertus sed bibat illa tuus. </poem> ==== CXXII Acetum ==== <poem> Amphora Niliaci non sit tibi vilis aceti: Esset cum vinum, vilior illa fuit. </poem> ==== CXXIII Massilitanum ==== <poem> Cum tua centenos expunget sportula civis, Fumea Massiliae ponere vina potes. </poem> ==== CXXIV Caeretanum ==== <poem> Caeretana Nepos ponat, Setina putabis. Non ponit turbae, cum tribus illa bibit. </poem> ==== CXXV Tarentinum ==== <poem> Nobilis et lanis et felix vitibus Aulon Det pretiosa tibi vellera, vina mihi. </poem> ==== CXXVI Unguentum ==== <poem> Unguentum heredi numquam nec vina relinquas. Ille habeat nummos, haec tibi tota dato. </poem> ==== CXXVII Coronae roseae ==== <poem> Dat festinatas, Caesar, tibi bruma coronas: Quondam veris erat, nunc tua facta rosa est. </poem> </div>{{finis}} f25ws8xw7u69r9mxhz9ljybi1h2027p 269410 269405 2026-06-07T07:27:52Z Saumache 27923 269410 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Xenia |OperaeWikiPagina= Xenia (Epigrammaton liber XIII) |Annus= c. anno 80 AD |SubTitulus= Epigrammaton liber XIII |Genera=Epigrammata }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante = Liber XII |AnteNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XII |Post= Liber XIV (Apophoreta) |PostNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XIV }} ==== I ==== <poem> Ne toga cordylis et paenula desit olivis Aut inopem metuat sordida blatta famem, Perdite Niliacas, Musae, mea damna, papyros: Postulat, ecce, novos ebria bruma sales. Non mea magnanimo depugnat tessera telo, Senio nec nostrum cum cane quassat ebur: Haec mihi charta nuces, haec est mihi charta fritillus: Alea nec damnum nec facit ista lucrum. </poem> ==== II ==== <poem> Nasutus sis usque licet, sis denique nasus, Quantum noluerat ferre rogatus Atlans, Et possis ipsum tu deridere Latinum: Non potes in nugas dicere plura meas, Ipse ego quam dixi. Quid dentem dente iuvabit Rodere? carne opus est, si satur esse velis. Ne perdas operam: qui se mirantur, in illos Virus habe, nos haec novimus esse nihil. Non tamen hoc nimium nihil est, si candidus aure, Nec matutina si mihi fronte venis. </poem> ==== III ==== <poem> Omnis in hoc gracili &7Xeniorum& turba libello Constabit nummis quattuor empta tibi. Quattuor est nimium? poterit constare duobus, Et faciet lucrum bybliopola Tryphon. Haec licet hospitibus pro munere disticha mittas, Si tibi tam rarus, quam mihi, nummus erit. Addita per titulos sua nomina rebus habebis: Praetereas, si quid non facit ad stomachum. </poem> ==== IV Tus ==== <poem> Serus ut aetheriae Germanicus imperet aulae Utque diu terris, da pia tura Iovi. </poem> ==== V Piper ==== <poem> Cerea quae patulo lucet ficedula lumbo, Cum tibi sorte datur, si sapis, adde piper. </poem> ==== VI Alica ==== <poem> Nos alicam, poterit mulsum tibi mittere dives. Si tibi noluerit mittere dives, emes. </poem> ==== VII Faba ==== <poem> Si spumet rubra conchis tibi pallida testa, Lautorum cenis saepe negare potes. </poem> ==== VIII Far ==== <poem> Inbue plebeias Clusinis pultibus ollas, Ut satur in vacuis dulcia musta bibas. </poem> ==== IX Lens ==== <poem> Accipe Niliacam, Pelusia munera, lentem: Vilior est alica, carior illa faba. </poem> ==== X Simila ==== <poem> Nec dotes similae possis numerare nec usus, Pistori totiens cum sit et apta coco. </poem> ==== XI Hordeum ==== <poem> Mulio quod non det tacituris, accipe, mulis. Haec ego coponi, non tibi dona dedi. </poem> ==== XII Frumentum ==== <poem> Tercentum Libyci modios de messe coloni Sume, suburbanus ne moriatur ager. </poem> ==== XIII Betae ==== <poem> Ut sapiant fatuae, fabrorum prandia, betae, O quam saepe petet vina piperque cocus! </poem> ==== XIV Lactucae ==== <poem> Cludere quae cenas lactuca solebat avorum, Dic mihi, cur nostras inchoat illa dapes? </poem> ==== XV Ligna acapna ==== <poem> Si vicina tibi Nomento rura coluntur, Ad villam moneo, rustice, ligna feras. </poem> ==== XVI Rapa ==== <poem> Haec tibi brumali gaudentia frigore rapa Quae damus, in caelo Romulus esse solet. </poem> ==== XVII Fascis coliculi ==== <poem> Ne tibi pallentes moveant fastidia caules, Nitrata viridis brassica fiat aqua. </poem> ==== XVIII Porri sectivi ==== <poem> Fila Tarentini graviter redolentia porri Edisti quotiens, oscula clusa dato. </poem> ==== XIX Porri capitati ==== <poem> Mittit praecipuos nemoralis Aricia porros: In niveo virides stipite cerne comas. </poem> ==== XX Napi ==== <poem> Hos Amiternus ager felicibus educat hortis: Nursinas poteris parcius esse pilas. </poem> ==== XXI Asparagi ==== <poem> Mollis in aequorea quae crevit spina Ravenna, Non erit incultis gratior asparagis. </poem> ==== XXII Uvae duracinae ==== <poem> Non habilis cyathis et inutilis uva Lyaeo, Sed non potanti me tibi nectar ero. </poem> ==== XXIII Ficus Chiae ==== <poem> Chia seni similis Baccho, quem Setia misit, Ipsa merum secum portat et ipsa salem. </poem> ==== XXIV Cydonea ==== <poem> Si tibi Cecropio saturata Cydonea melle Ponentur, dicas: 'Haec melimela placent.' </poem> ==== XXV Nuces pineae ==== <poem> Poma sumus Cybeles: procul hinc discede, viator, Ne cadat in miserum nostra ruina caput. </poem> ==== XXVI Sorba ==== <poem> Sorba sumus, molles nimium tendentia ventres: Aptius haec puero, quam tibi, poma dabis. </poem> ==== XXVII Petalium caryotarum ==== <poem> Aurea porrigitur Iani caryota Kalendis; Sed tamen hoc munus pauperis esse solet. </poem> ==== XXVIII Vas cottanorum ==== <poem> Haec tibi quae torta venerunt condita meta, Si maiora forent cottana, ficus erat. </poem> ==== XXIX Vas Damascenorum ==== <poem> Pruna peregrinae carie rugosa senectae Sume: solent duri solvere ventris onus. </poem> ==== XXX Caseus Lunensis ==== <poem> Caseus Etruscae signatus imagine Lunae Praestabit pueris prandia mille tuis. </poem> ==== XXXI Caseus Vestinus ==== <poem> Si sine carne voles ientacula sumere frugi, Haec tibi Vestino de grege massa venit. </poem> ==== XXXII Caseus fumosus ==== <poem> Non quemcumque focum nec fumum caseus omnem, Sed Velabrensem qui bibit, ille sapit. </poem> ==== XXXIII Casei Trebulani ==== <poem> Trebula nos genuit; commendat gratia duplex, Sive levi flamma, sive domamur aqua. </poem> ==== XXXIV Bulbi ==== <poem> Cum sit anus coniunx et sint tibi mortua membra, Nil aliud bulbis quam satur esse potes. </poem> ==== XXXV Lucanicae ==== <poem> Filia Picenae venio Lucanica porcae: Pultibus hinc niveis grata corona datur. </poem> ==== XXXVI Cistella olivarum ==== <poem> Haec, quae Picenis venit subducta trapetis, Inchoat atque eadem finit oliva dapes. </poem> ==== XXXVII Mala citrea ==== <poem> Aut Corcyraei sunt haec de frondibus horti, Aut haec Massyli poma draconis erant. </poem> ==== XXXVIII Colustrum ==== <poem> Subripuit pastor quae nondum stantibus haedis De primo matrum lacte colustra damus. </poem> ==== XXXIX Haedus ==== <poem> Lascivum pecus et viridi non utile Baccho Det poenas; nocuit iam tener ille deo. </poem> ==== XL Ova ==== <poem> Candida si croceos circumfluit unda vitellos, Hesperius scombri temperet ova liquor. </poem> ==== XLI Porcellus lactans ==== <poem> Lacte mero pastum pigrae mihi matris alumnum Ponat, et Aetolo de sue dives edat. </poem> ==== XLII Apyrina et tubures ==== <poem> Non tibi de Libycis tubures et apyrina ramis, De Nomentanis sed damus arboribus. </poem> ==== XLIII Idem ==== <poem> Lecta suburbanis mittuntur apyrina ramis Et vernae tubures. Quid tibi cum Libycis? </poem> ==== XLIV Sumen ==== <poem> Esse putes nondum sumen: sic ubere largo Et fluit et vivo lacte papilla tumet. </poem> ==== XLV Pulli gallinacei ==== <poem> Si Libycae nobis volucres et Phasides essent, Acciperes, at nunc accipe chortis aves. </poem> ==== XLVI Persica praecocia ==== <poem> Vilia maternis fueramus Persica ramis: Nunc in adoptivis Persica cara sumus. </poem> ==== XLVII Panes Picentini ==== <poem> Picentina Ceres niveo sic nectare crescit, Ut levis accepta spongia turget aqua. </poem> ==== XLVIII Boleti ==== <poem> Argentum atque aurum facilest laenamque togamque Mittere: boletos mittere difficilest. </poem> ==== XLIX Ficedulae ==== <poem> Cum me ficus alat, cum pascar dulcibus uvis, Cur potius nomen non dedit uva mihi? </poem> ==== L Terrae tubera ==== <poem> Rumpimus altricem tenero quae vertice terram Tubera, boletis poma secunda sumus. </poem> ==== LI Turdorum decuria ==== <poem> Texta rosis fortasse tibi vel divite nardo, At mihi de turdis facta corona placet. </poem> ==== LII Anates ==== <poem> Tota quidem ponatur anas; sed pectore tantum Et cervice sapit: cetera redde coco. </poem> ==== LIII Turtures ==== <poem> Cum pinguis mihi turtur erit, lactuca valebis: Et cocleas tibi habe. Perdere nolo famem. </poem> ==== LIV Perna ==== <poem> Cerretana mihi fiat vel missa licebit De Menapis: lauti de petasone vorent. </poem> ==== LV Petaso ==== <poem> Musteus est: propera, caros nec differ amicos. Nam mihi cum vetulo sit petasone nihil. </poem> ==== LVI Volva ==== <poem> Te fortasse magis capiat de virgine porca; Me materna gravi de sue volva capit. </poem> ==== LVII Colocasia ==== <poem> Niliacum ridebis holus lanasque sequaces, Inproba cum morsu fila manuque trahes. </poem> ==== LVIII Iecur anserinum ==== <poem> Aspice, quam tumeat magno iecur ansere maius! Miratus dices: 'Hoc, rogo, crevit ubi?' </poem> ==== LIX Glires ==== <poem> Tota mihi dormitur hiems et pinguior illo Tempore sum, quo me nil nisi somnus alit. </poem> ==== LX Cuniculi ==== <poem> Gaudet in effossis habitare cuniculus antris. Monstravit tacitas hostibus ille vias. </poem> ==== LXI Attagenae ==== <poem> Inter sapores fertur alitum primus Ionicarum gustus attagenarum. </poem> ==== LXII Gallinae altiles ==== <poem> Pascitur et dulci facilis gallina farina, Pascitur et tenebris. Ingeniosa gula est. </poem> ==== LXIII Capones ==== <poem> Ne nimis exhausto macresceret inguine gallus, Amisit testes. Nunc mihi gallus erit. </poem> ==== LXIV Idem ==== <poem> Succumbit sterili frustra gallina marito. Hunc matris Cybeles esse decebat avem. </poem> ==== LXV Perdices ==== <poem> Ponitur Ausoniis avis haec rarissima mensis: Hanc in piscina ludere saepe soles. </poem> ==== LXVI Columbini ==== <poem> Ne violes teneras periuro dente columbas, Tradita si Gnidiae sunt tibi sacra deae. </poem> ==== LXVII Palumbi ==== <poem> Inguina torquati tardant hebetantque palumbi: Non edat hanc volucrem qui cupit esse salax. </poem> ==== LXVIII Galbuli ==== <poem> Galbina decipitur calamis et retibus ales, Turget adhuc viridi cum rudis uva mero. </poem> ==== LXIX Cattae ==== <poem> Pannonicas nobis numquam dedit Umbria cattas: Mavult haec dominae mittere dona Pudens. </poem> ==== LXX Pavones ==== <poem> Miraris, quotiens gemmantis explicat alas, Et potes hunc saevo tradere, dure, coco? </poem> ==== LXXI Phoenicopteri ==== <poem> Dat mihi pinna rubens nomen, sed lingua gulosis Nostra sapit. Quid si garrula lingua foret? </poem> ==== LXXII Phasianae ==== <poem> Argoa primum sum transportata carina: Ante mihi notum nil nisi Phasis erat. </poem> ==== LXXIII Numidicae ==== <poem> Ansere Romano quamvis satur Hannibal esset, Ipse suas numquam barbarus edit aves. </poem> ==== LXXIV Anseres ==== <poem> Haec servavit avis Tarpei templa Tonantis. Miraris? Nondum fecerat illa deus. </poem> ==== LXXV Grues ==== <poem> Turbabis versus nec littera tota volabit, Unam perdideris si Palamedis avem. </poem> ==== LXXVI Rusticulae ==== <poem> Rustica sim an perdix, quid refert, si sapor idem est? Carior est perdix. Sic sapit illa magis. </poem> ==== LXXVII Cycni ==== <poem> Dulcia defecta modulatur carmina lingua Cantator cycnus funeris ipse sui. </poem> ==== LXXVIII Porphyriones ==== <poem> Nomen habet magni volucris tam parva gigantis? Et nomen prasini Porphyrionis habet. </poem> ==== LXXIX Mulli vivi ==== <poem> Spirat in advecto, sed iam piger, aequore mullus; Languescit. Vivum da mare: fortis erit. </poem> ==== LXXX Muraenae ==== <poem> Quae natat in Siculo grandis muraena profundo, Non valet exustam mergere sole cutem. </poem> ==== LXXXI Rhombi ==== <poem> Quamvis lata gerat patella rhombum, Rhombus latior est tamen patella. </poem> ==== LXXXII Ostrea ==== <poem> Ebria Baiano veni modo concha Lucrino: Nobile nunc sitio luxuriosa garum. </poem> ==== LXXXIII Squillae ==== <poem> Caeruleus nos Liris amat, quem silva Maricae Protegit: hinc squillae maxima turba sumus. </poem> ==== LXXXIV Scarus ==== <poem> Hic scarus, aequoreis qui venit adesus ab undis, Visceribus bonus est, cetera vile sapit. </poem> ==== LXXXV Coracinus ==== <poem> Princeps Niliaci raperis, coracine, macelli: Pellaeae prior est gloria nulla gulae. </poem> ==== LXXXVI Echini ==== <poem> Iste licet digitos testudine pungat acuta, Cortice deposita mollis echinus erit. </poem> ==== LXXXVII Murices ==== <poem> Sanguine de nostro tinctas, ingrate, lacernas Induis, et non est hoc satis, esca sumus. </poem> ==== LXXXVIII Gobii ==== <poem> In Venetis sint lauta licet convivia terris, Principium cenae gobius esse solet. </poem> ==== LXXXIX Lupus ==== <poem> Laneus Euganei lupus excipit ora Timavi, Aequoreo dulces cum sale pastus aquas. </poem> ==== XC Aurata ==== <poem> Non omnis laudes pretiumque aurata meretur, Sed cui solus erit concha Lucrina cibus. </poem> ==== XCI Acipensis ==== <poem> Ad Palatinas acipensem mittite mensas: Ambrosias ornent munera rara dapes. </poem> ==== XCII Lepores ==== <poem> Inter aves turdus, si quid me iudice certum est, Inter quadripedes mattea prima lepus. </poem> ==== XCIII Aper ==== <poem> Qui Diomedeis metuendus saetiger agris Aetola cecidit cuspide, talis erat. </poem> ==== XCIV Dammae ==== <poem> Dente timetur aper, defendunt cornua cervum: Inbelles dammae quid, nisi praeda, sumus? </poem> ==== XCV Oryx ==== <poem> Matutinarum non ultima praeda ferarum Saevos oryx constat quot mihi morte canum! </poem> ==== XCVI Cervus ==== <poem> Hic erat ille tuo domitus, Cyparisse, capistro. An magis iste tuus, Silvia, cervus erat? </poem> ==== XCVII Lalisio ==== <poem> Dum tener est onager solaque lalisio matre Pascitur, hoc infans, sed breve nomen habet. </poem> ==== XCVIII Caprea ==== <poem> Pendentem summa capream de rupe videbis Casuram speres; despicit illa canes. </poem> ==== XCIX Dorcas ==== <poem> Delicium parvo donabis dorcada nato: Iactatis solet hanc mittere turba togis. </poem> ==== C Onager ==== <poem> Pulcher adest onager: mitti venatio debet Dentis Erythraei: iam removete sinus. </poem> ==== CI Oleum Venafrum ==== <poem> Hoc tibi Campani sudavit baca Venafri: Unguentum quotiens sumis, et istud olet. </poem> ==== CII Garum sociorum ==== <poem> Expirantis adhuc scombri de sanguine primo Accipe fastosum, munera cara, garum. </poem> ==== CIII Amphora muriae ==== <poem> Antipolitani, fateor, sum filia thynni: Essem si scombri, non tibi missa forem. </poem> ==== CIV Mel Atticum ==== <poem> Hoc tibi Thesei populatrix misit Hymetti Pallados a silvis nobile nectar apis. </poem> ==== CV Favi Siculi ==== <poem> Cum dederis Siculos mediae de collibus Hyblae, Cecropios dicas tu licet esse favos. </poem> ==== CVI Passum ==== <poem> Gnosia Minoae genuit vindemia Cretae Hoc tibi, quod mulsum pauperis esse solet. </poem> ==== CVII Picatum ==== <poem> Haec de vitifera venisse picata Vienna Ne dubites, misit Romulus ipse mihi. </poem> ==== CVIII Mulsum ==== <poem> Attica nectareum turbatis mella Falernum. Misceri decet hoc a Ganymede merum. </poem> ==== CIX Albanum ==== <poem> Hoc de Caesareis mitis vindemia cellis Misit, Iuleo quae sibi monte placet. </poem> ==== CX Surrentinum ==== <poem> Surrentina bibis? nec murrina picta nec aurum Sume: dabunt calices haec tibi vina suos. </poem> ==== CXI Falernum ==== <poem> De Sinuessanis venerunt Massica prelis: Condita quo quaeris consule? Nullus erat. </poem> ==== CXII Setinum ==== <poem> Pendula Pomptinos quae spectat Setia campos, Exigua vetulos misit ab urbe cados. </poem> ==== CXIII Fundanum ==== <poem> Haec Fundana tulit felix autumnus Opimi. Expressit mustum consul et ipse bibit. </poem> ==== CXIV Trifolinum ==== <poem> Non sum de primo, fateor, Trifolina Lyaeo, Inter vina tamen septima vitis ero. </poem> ==== CXV Caecubum ==== <poem> Caecuba Fundanis generosa cocuntur Amyclis, Vitis et in media nata palude viret. </poem> ==== CXVI Signinum ==== <poem> Potabis liquidum Signina morantia ventrem? Ne nimium sistant, sit tibi parca sitis. </poem> ==== CXVII Mamertinum ==== <poem> Amphora Nestorea tibi Mamertina senecta Si detur, quodvis nomen habere potest. </poem> ==== CXVIII Tarraconense ==== <poem> Tarraco, Campano tantum cessura Lyaeo, Haec genuit Tuscis aemula vina cadis. </poem> ==== CXIX Nomentanum ==== <poem> Nomentana meum tibi dat vindemia Bacchum: Si te Quintus amat, commodiora bibes. </poem> ==== CXX Spoletinum ==== <poem> De Spoletinis quae sunt cariosa lagonis Malueris, quam si musta Falerna bibas. </poem> ==== CXXI Paelignum ==== <poem> Marsica Paeligni mittunt turbata coloni: Non tu, libertus sed bibat illa tuus. </poem> ==== CXXII Acetum ==== <poem> Amphora Niliaci non sit tibi vilis aceti: Esset cum vinum, vilior illa fuit. </poem> ==== CXXIII Massilitanum ==== <poem> Cum tua centenos expunget sportula civis, Fumea Massiliae ponere vina potes. </poem> ==== CXXIV Caeretanum ==== <poem> Caeretana Nepos ponat, Setina putabis. Non ponit turbae, cum tribus illa bibit. </poem> ==== CXXV Tarentinum ==== <poem> Nobilis et lanis et felix vitibus Aulon Det pretiosa tibi vellera, vina mihi. </poem> ==== CXXVI Unguentum ==== <poem> Unguentum heredi numquam nec vina relinquas. Ille habeat nummos, haec tibi tota dato. </poem> ==== CXXVII Coronae roseae ==== <poem> Dat festinatas, Caesar, tibi bruma coronas: Quondam veris erat, nunc tua facta rosa est. </poem> </div>{{finis}} {{Liber |Ante = Liber XII |AnteNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XII |Post= Liber XIII (Apophoreta) |PostNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XIII }} 1tw16i2f8zbzd07937yffhnmcbkvsxn 269414 269410 2026-06-07T07:52:39Z Saumache 27923 269414 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Xenia |OperaeWikiPagina= Xenia (Epigrammaton liber XIII) |Annus= c. anno 80 AD |SubTitulus= Epigrammaton liber XIII |Genera=Epigrammata }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante = Liber XII |AnteNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XII |Post= Liber XIV (Apophoreta) |PostNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XIV }} ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Ne toga cordylis et paenula desit olivis Aut inopem metuat sordida blatta famem, Perdite Niliacas, Musae, mea damna, papyros: Postulat, ecce, novos ebria bruma sales. Non mea magnanimo depugnat tessera telo, Senio nec nostrum cum cane quassat ebur: Haec mihi charta nuces, haec est mihi charta fritillus: Alea nec damnum nec facit ista lucrum. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Nasutus sis usque licet, sis denique nasus, Quantum noluerat ferre rogatus Atlans, Et possis ipsum tu deridere Latinum: Non potes in nugas dicere plura meas, Ipse ego quam dixi. Quid dentem dente iuvabit Rodere? carne opus est, si satur esse velis. Ne perdas operam: qui se mirantur, in illos Virus habe, nos haec novimus esse nihil. Non tamen hoc nimium nihil est, si candidus aure, Nec matutina si mihi fronte venis. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> Omnis in hoc gracili &7Xeniorum& turba libello Constabit nummis quattuor empta tibi. Quattuor est nimium? poterit constare duobus, Et faciet lucrum bybliopola Tryphon. Haec licet hospitibus pro munere disticha mittas, Si tibi tam rarus, quam mihi, nummus erit. Addita per titulos sua nomina rebus habebis: Praetereas, si quid non facit ad stomachum. </poem> ==<span id='4.0'></span>IV. Tus== <poem> Serus ut aetheriae Germanicus imperet aulae Utque diu terris, da pia tura Iovi. </poem> ==<span id='5.0'></span>V. Piper== <poem> Cerea quae patulo lucet ficedula lumbo, Cum tibi sorte datur, si sapis, adde piper. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI. Alica== <poem> Nos alicam, poterit mulsum tibi mittere dives. Si tibi noluerit mittere dives, emes. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII. Faba== <poem> Si spumet rubra conchis tibi pallida testa, Lautorum cenis saepe negare potes. </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII. Far== <poem> Inbue plebeias Clusinis pultibus ollas, Ut satur in vacuis dulcia musta bibas. </poem> ==<span id='9.0'></span>IX. Lens== <poem> Accipe Niliacam, Pelusia munera, lentem: Vilior est alica, carior illa faba. </poem> ==<span id='10.0'></span>X. Simila== <poem> Nec dotes similae possis numerare nec usus, Pistori totiens cum sit et apta coco. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI. Hordeum== <poem> Mulio quod non det tacituris, accipe, mulis. Haec ego coponi, non tibi dona dedi. </poem> ==<span id='12.0'></span>XII. Frumentum== <poem> Tercentum Libyci modios de messe coloni Sume, suburbanus ne moriatur ager. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII. Betae== <poem> Ut sapiant fatuae, fabrorum prandia, betae, O quam saepe petet vina piperque cocus! </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV. Lactucae== <poem> Cludere quae cenas lactuca solebat avorum, Dic mihi, cur nostras inchoat illa dapes? </poem> ==<span id='15.0'></span>XV. Ligna acapna== <poem> Si vicina tibi Nomento rura coluntur, Ad villam moneo, rustice, ligna feras. </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI. Rapa== <poem> Haec tibi brumali gaudentia frigore rapa Quae damus, in caelo Romulus esse solet. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII. Fascis coliculi== <poem> Ne tibi pallentes moveant fastidia caules, Nitrata viridis brassica fiat aqua. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII. Porri sectivi== <poem> Fila Tarentini graviter redolentia porri Edisti quotiens, oscula clusa dato. </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX. Porri capitati== <poem> Mittit praecipuos nemoralis Aricia porros: In niveo virides stipite cerne comas. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX. Napi== <poem> Hos Amiternus ager felicibus educat hortis: Nursinas poteris parcius esse pilas. </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI. Asparagi== <poem> Mollis in aequorea quae crevit spina Ravenna, Non erit incultis gratior asparagis. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII. Uvae duracinae== <poem> Non habilis cyathis et inutilis uva Lyaeo, Sed non potanti me tibi nectar ero. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII. Ficus Chiae== <poem> Chia seni similis Baccho, quem Setia misit, Ipsa merum secum portat et ipsa salem. </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV. Cydonea== <poem> Si tibi Cecropio saturata Cydonea melle Ponentur, dicas: 'Haec melimela placent.' </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV. Nuces pineae== <poem> Poma sumus Cybeles: procul hinc discede, viator, Ne cadat in miserum nostra ruina caput. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI. Sorba== <poem> Sorba sumus, molles nimium tendentia ventres: Aptius haec puero, quam tibi, poma dabis. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII. Petalium caryotarum== <poem> Aurea porrigitur Iani caryota Kalendis; Sed tamen hoc munus pauperis esse solet. </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII. Vas cottanorum== <poem> Haec tibi quae torta venerunt condita meta, Si maiora forent cottana, ficus erat. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX. Vas Damascenorum== <poem> Pruna peregrinae carie rugosa senectae Sume: solent duri solvere ventris onus. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX. Caseus Lunensis== <poem> Caseus Etruscae signatus imagine Lunae Praestabit pueris prandia mille tuis. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI. Caseus Vestinus== <poem> Si sine carne voles ientacula sumere frugi, Haec tibi Vestino de grege massa venit. </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII. Caseus fumosus== <poem> Non quemcumque focum nec fumum caseus omnem, Sed Velabrensem qui bibit, ille sapit. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII. Casei Trebulani== <poem> Trebula nos genuit; commendat gratia duplex, Sive levi flamma, sive domamur aqua. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV. Bulbi== <poem> Cum sit anus coniunx et sint tibi mortua membra, Nil aliud bulbis quam satur esse potes. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV. Lucanicae== <poem> Filia Picenae venio Lucanica porcae: Pultibus hinc niveis grata corona datur. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI. Cistella olivarum== <poem> Haec, quae Picenis venit subducta trapetis, Inchoat atque eadem finit oliva dapes. </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII. Mala citrea== <poem> Aut Corcyraei sunt haec de frondibus horti, Aut haec Massyli poma draconis erant. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII. Colustrum== <poem> Subripuit pastor quae nondum stantibus haedis De primo matrum lacte colustra damus. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX. Haedus== <poem> Lascivum pecus et viridi non utile Baccho Det poenas; nocuit iam tener ille deo. </poem> ==<span id='40.0'></span>XL. Ova== <poem> Candida si croceos circumfluit unda vitellos, Hesperius scombri temperet ova liquor. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI. Porcellus lactans== <poem> Lacte mero pastum pigrae mihi matris alumnum Ponat, et Aetolo de sue dives edat. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII. Apyrina et tubures== <poem> Non tibi de Libycis tubures et apyrina ramis, De Nomentanis sed damus arboribus. </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII. Idem== <poem> Lecta suburbanis mittuntur apyrina ramis Et vernae tubures. Quid tibi cum Libycis? </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV. Sumen== <poem> Esse putes nondum sumen: sic ubere largo Et fluit et vivo lacte papilla tumet. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV. Pulli gallinacei== <poem> Si Libycae nobis volucres et Phasides essent, Acciperes, at nunc accipe chortis aves. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI. Persica praecocia== <poem> Vilia maternis fueramus Persica ramis: Nunc in adoptivis Persica cara sumus. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII. Panes Picentini== <poem> Picentina Ceres niveo sic nectare crescit, Ut levis accepta spongia turget aqua. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII. Boleti== <poem> Argentum atque aurum facilest laenamque togamque Mittere: boletos mittere difficilest. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX. Ficedulae== <poem> Cum me ficus alat, cum pascar dulcibus uvis, Cur potius nomen non dedit uva mihi? </poem> ==<span id='50.0'></span>L. Terrae tubera== <poem> Rumpimus altricem tenero quae vertice terram Tubera, boletis poma secunda sumus. </poem> ==<span id='51.0'></span>LI. Turdorum decuria== <poem> Texta rosis fortasse tibi vel divite nardo, At mihi de turdis facta corona placet. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII. Anates== <poem> Tota quidem ponatur anas; sed pectore tantum Et cervice sapit: cetera redde coco. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII. Turtures== <poem> Cum pinguis mihi turtur erit, lactuca valebis: Et cocleas tibi habe. Perdere nolo famem. </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV. Perna== <poem> Cerretana mihi fiat vel missa licebit De Menapis: lauti de petasone vorent. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV. Petaso== <poem> Musteus est: propera, caros nec differ amicos. Nam mihi cum vetulo sit petasone nihil. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI. Volva== <poem> Te fortasse magis capiat de virgine porca; Me materna gravi de sue volva capit. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII. Colocasia== <poem> Niliacum ridebis holus lanasque sequaces, Inproba cum morsu fila manuque trahes. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII. Iecur anserinum== <poem> Aspice, quam tumeat magno iecur ansere maius! Miratus dices: 'Hoc, rogo, crevit ubi?' </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX. Glires== <poem> Tota mihi dormitur hiems et pinguior illo Tempore sum, quo me nil nisi somnus alit. </poem> ==<span id='60.0'></span>LX. Cuniculi== <poem> Gaudet in effossis habitare cuniculus antris. Monstravit tacitas hostibus ille vias. </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI. Attagenae== <poem> Inter sapores fertur alitum primus Ionicarum gustus attagenarum. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII. Gallinae altiles== <poem> Pascitur et dulci facilis gallina farina, Pascitur et tenebris. Ingeniosa gula est. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII. Capones== <poem> Ne nimis exhausto macresceret inguine gallus, Amisit testes. Nunc mihi gallus erit. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV. Idem== <poem> Succumbit sterili frustra gallina marito. Hunc matris Cybeles esse decebat avem. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV. Perdices== <poem> Ponitur Ausoniis avis haec rarissima mensis: Hanc in piscina ludere saepe soles. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI. Columbini== <poem> Ne violes teneras periuro dente columbas, Tradita si Gnidiae sunt tibi sacra deae. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII. Palumbi== <poem> Inguina torquati tardant hebetantque palumbi: Non edat hanc volucrem qui cupit esse salax. </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII. Galbuli== <poem> Galbina decipitur calamis et retibus ales, Turget adhuc viridi cum rudis uva mero. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX. Cattae== <poem> Pannonicas nobis numquam dedit Umbria cattas: Mavult haec dominae mittere dona Pudens. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX. Pavones== <poem> Miraris, quotiens gemmantis explicat alas, Et potes hunc saevo tradere, dure, coco? </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI. Phoenicopteri== <poem> Dat mihi pinna rubens nomen, sed lingua gulosis Nostra sapit. Quid si garrula lingua foret? </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII. Phasianae== <poem> Argoa primum sum transportata carina: Ante mihi notum nil nisi Phasis erat. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII. Numidicae== <poem> Ansere Romano quamvis satur Hannibal esset, Ipse suas numquam barbarus edit aves. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV. Anseres== <poem> Haec servavit avis Tarpei templa Tonantis. Miraris? Nondum fecerat illa deus. </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV. Grues== <poem> Turbabis versus nec littera tota volabit, Unam perdideris si Palamedis avem. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI. Rusticulae== <poem> Rustica sim an perdix, quid refert, si sapor idem est? Carior est perdix. Sic sapit illa magis. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII. Cycni== <poem> Dulcia defecta modulatur carmina lingua Cantator cycnus funeris ipse sui. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII. Porphyriones== <poem> Nomen habet magni volucris tam parva gigantis? Et nomen prasini Porphyrionis habet. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX. Mulli vivi== <poem> Spirat in advecto, sed iam piger, aequore mullus; Languescit. Vivum da mare: fortis erit. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX. Muraenae== <poem> Quae natat in Siculo grandis muraena profundo, Non valet exustam mergere sole cutem. </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI. Rhombi== <poem> Quamvis lata gerat patella rhombum, Rhombus latior est tamen patella. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII. Ostrea== <poem> Ebria Baiano veni modo concha Lucrino: Nobile nunc sitio luxuriosa garum. </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII. Squillae== <poem> Caeruleus nos Liris amat, quem silva Maricae Protegit: hinc squillae maxima turba sumus. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV. Scarus== <poem> Hic scarus, aequoreis qui venit adesus ab undis, Visceribus bonus est, cetera vile sapit. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV. Coracinus== <poem> Princeps Niliaci raperis, coracine, macelli: Pellaeae prior est gloria nulla gulae. </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI. Echini== <poem> Iste licet digitos testudine pungat acuta, Cortice deposita mollis echinus erit. </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII. Murices== <poem> Sanguine de nostro tinctas, ingrate, lacernas Induis, et non est hoc satis, esca sumus. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII. Gobii== <poem> In Venetis sint lauta licet convivia terris, Principium cenae gobius esse solet. </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX. Lupus== <poem> Laneus Euganei lupus excipit ora Timavi, Aequoreo dulces cum sale pastus aquas. </poem> ==<span id='90.0'></span>XC. Aurata== <poem> Non omnis laudes pretiumque aurata meretur, Sed cui solus erit concha Lucrina cibus. </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI. Acipensis== <poem> Ad Palatinas acipensem mittite mensas: Ambrosias ornent munera rara dapes. </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII. Lepores== <poem> Inter aves turdus, si quid me iudice certum est, Inter quadripedes mattea prima lepus. </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII. Aper== <poem> Qui Diomedeis metuendus saetiger agris Aetola cecidit cuspide, talis erat. </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV. Dammae== <poem> Dente timetur aper, defendunt cornua cervum: Inbelles dammae quid, nisi praeda, sumus? </poem> ==<span id='95.0'></span>XCV. Oryx== <poem> Matutinarum non ultima praeda ferarum Saevos oryx constat quot mihi morte canum! </poem> ==<span id='96.0'></span>XCVI. Cervus== <poem> Hic erat ille tuo domitus, Cyparisse, capistro. An magis iste tuus, Silvia, cervus erat? </poem> ==<span id='97.0'></span>XCVII. Lalisio== <poem> Dum tener est onager solaque lalisio matre Pascitur, hoc infans, sed breve nomen habet. </poem> ==<span id='98.0'></span>XCVIII. Caprea== <poem> Pendentem summa capream de rupe videbis Casuram speres; despicit illa canes. </poem> ==<span id='99.0'></span>XCIX. Dorcas== <poem> Delicium parvo donabis dorcada nato: Iactatis solet hanc mittere turba togis. </poem> ==<span id='100.0'></span>C. Onager== <poem> Pulcher adest onager: mitti venatio debet Dentis Erythraei: iam removete sinus. </poem> ==<span id='101.0'></span>CI. Oleum Venafrum== <poem> Hoc tibi Campani sudavit baca Venafri: Unguentum quotiens sumis, et istud olet. </poem> ==<span id='102.0'></span>CII. Garum sociorum== <poem> Expirantis adhuc scombri de sanguine primo Accipe fastosum, munera cara, garum. </poem> ==<span id='103.0'></span>CIII. Amphora muriae== <poem> Antipolitani, fateor, sum filia thynni: Essem si scombri, non tibi missa forem. </poem> ==<span id='104.0'></span>CIV. Mel Atticum== <poem> Hoc tibi Thesei populatrix misit Hymetti Pallados a silvis nobile nectar apis. </poem> ==<span id='105.0'></span>CV. Favi Siculi== <poem> Cum dederis Siculos mediae de collibus Hyblae, Cecropios dicas tu licet esse favos. </poem> ==<span id='106.0'></span>CVI. Passum== <poem> Gnosia Minoae genuit vindemia Cretae Hoc tibi, quod mulsum pauperis esse solet. </poem> ==<span id='107.0'></span>CVII. Picatum== <poem> Haec de vitifera venisse picata Vienna Ne dubites, misit Romulus ipse mihi. </poem> ==<span id='108.0'></span>CVIII. Mulsum== <poem> Attica nectareum turbatis mella Falernum. Misceri decet hoc a Ganymede merum. </poem> ==<span id='109.0'></span>CIX. Albanum== <poem> Hoc de Caesareis mitis vindemia cellis Misit, Iuleo quae sibi monte placet. </poem> ==<span id='110.0'></span>CX. Surrentinum== <poem> Surrentina bibis? nec murrina picta nec aurum Sume: dabunt calices haec tibi vina suos. </poem> ==<span id='111.0'></span>CXI. Falernum== <poem> De Sinuessanis venerunt Massica prelis: Condita quo quaeris consule? Nullus erat. </poem> ==<span id='112.0'></span>CXII. Setinum== <poem> Pendula Pomptinos quae spectat Setia campos, Exigua vetulos misit ab urbe cados. </poem> ==<span id='113.0'></span>CXIII. Fundanum== <poem> Haec Fundana tulit felix autumnus Opimi. Expressit mustum consul et ipse bibit. </poem> ==<span id='114.0'></span>CXIV. Trifolinum== <poem> Non sum de primo, fateor, Trifolina Lyaeo, Inter vina tamen septima vitis ero. </poem> ==<span id='115.0'></span>CXV. Caecubum== <poem> Caecuba Fundanis generosa cocuntur Amyclis, Vitis et in media nata palude viret. </poem> ==<span id='116.0'></span>CXVI. Signinum== <poem> Potabis liquidum Signina morantia ventrem? Ne nimium sistant, sit tibi parca sitis. </poem> ==<span id='117.0'></span>CXVII. Mamertinum== <poem> Amphora Nestorea tibi Mamertina senecta Si detur, quodvis nomen habere potest. </poem> ==<span id='118.0'></span>CXVIII. Tarraconense== <poem> Tarraco, Campano tantum cessura Lyaeo, Haec genuit Tuscis aemula vina cadis. </poem> ==<span id='119.0'></span>CXIX. Nomentanum== <poem> Nomentana meum tibi dat vindemia Bacchum: Si te Quintus amat, commodiora bibes. </poem> ==<span id='120.0'></span>CXX. Spoletinum== <poem> De Spoletinis quae sunt cariosa lagonis Malueris, quam si musta Falerna bibas. </poem> ==<span id='121.0'></span>CXXI. Paelignum== <poem> Marsica Paeligni mittunt turbata coloni: Non tu, libertus sed bibat illa tuus. </poem> ==<span id='122.0'></span>CXXII. Acetum== <poem> Amphora Niliaci non sit tibi vilis aceti: Esset cum vinum, vilior illa fuit. </poem> ==<span id='123.0'></span>CXXIII. Massilitanum== <poem> Cum tua centenos expunget sportula civis, Fumea Massiliae ponere vina potes. </poem> ==<span id='124.0'></span>CXXIV. Caeretanum== <poem> Caeretana Nepos ponat, Setina putabis. Non ponit turbae, cum tribus illa bibit. </poem> ==<span id='125.0'></span>CXXV. Tarentinum== <poem> Nobilis et lanis et felix vitibus Aulon Det pretiosa tibi vellera, vina mihi. </poem> ==<span id='126.0'></span>CXXVI. Unguentum== <poem> Unguentum heredi numquam nec vina relinquas. Ille habeat nummos, haec tibi tota dato. </poem> ==<span id='127.0'></span>CXXVII. Coronae roseae== <poem> Dat festinatas, Caesar, tibi bruma coronas: Quondam veris erat, nunc tua facta rosa est. </poem> </div>{{finis}} {{Liber |Ante = Liber XII |AnteNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XII |Post= Liber XIII (Apophoreta) |PostNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XIII }} c2l5nksbe4goxn03bndvfxuibrqi48c 269416 269414 2026-06-07T08:00:43Z Saumache 27923 269416 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Xenia |OperaeWikiPagina= Xenia (Epigrammaton liber XIII) |Annus= c. anno 80 AD |SubTitulus= Epigrammaton liber XIII |Genera=Epigrammata }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante = Liber XII |AnteNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XII |Post= Liber XIV (Apophoreta) |PostNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XIV }} ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Ne toga cordylis et paenula desit olivis Aut inopem metuat sordida blatta famem, Perdite Niliacas, Musae, mea damna, papyros: Postulat, ecce, novos ebria bruma sales. Non mea magnanimo depugnat tessera telo,{{r|1.5|5}} Senio nec nostrum cum cane quassat ebur: Haec mihi charta nuces, haec est mihi charta fritillus: Alea nec damnum nec facit ista lucrum. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Nasutus sis usque licet, sis denique nasus, Quantum noluerat ferre rogatus Atlans, Et possis ipsum tu deridere Latinum: Non potes in nugas dicere plura meas, Ipse ego quam dixi. Quid dentem dente iuvabit{{r|1.5|5}} Rodere? carne opus est, si satur esse velis. Ne perdas operam: qui se mirantur, in illos Virus habe, nos haec novimus esse nihil. Non tamen hoc nimium nihil est, si candidus aure, Nec matutina si mihi fronte venis. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> Omnis in hoc gracili ‘Xeniorum’ turba libello Constabit nummis quattuor empta tibi. Quattuor est nimium? poterit constare duobus, Et faciet lucrum bybliopola Tryphon. Haec licet hospitibus pro munere disticha mittas,{{r|1.5|5}} Si tibi tam rarus, quam mihi, nummus erit. Addita per titulos sua nomina rebus habebis: Praetereas, si quid non facit ad stomachum. </poem> ==<span id='4.0'></span>IV. Tus== <poem> Serus ut aetheriae Germanicus imperet aulae Utque diu terris, da pia tura Iovi. </poem> ==<span id='5.0'></span>V. Piper== <poem> Cerea quae patulo lucet ficedula lumbo, Cum tibi sorte datur, si sapis, adde piper. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI. Alica== <poem> Nos alicam, poterit mulsum tibi mittere dives. Si tibi noluerit mittere dives, emes. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII. Faba== <poem> Si spumet rubra conchis tibi pallida testa, Lautorum cenis saepe negare potes. </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII. Far== <poem> Inbue plebeias Clusinis pultibus ollas, Ut satur in vacuis dulcia musta bibas. </poem> ==<span id='9.0'></span>IX. Lens== <poem> Accipe Niliacam, Pelusia munera, lentem: Vilior est alica, carior illa faba. </poem> ==<span id='10.0'></span>X. Simila== <poem> Nec dotes similae possis numerare nec usus, Pistori totiens cum sit et apta coco. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI. Hordeum== <poem> Mulio quod non det tacituris, accipe, mulis. Haec ego coponi, non tibi dona dedi. </poem> ==<span id='12.0'></span>XII. Frumentum== <poem> Tercentum Libyci modios de messe coloni Sume, suburbanus ne moriatur ager. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII. Betae== <poem> Ut sapiant fatuae, fabrorum prandia, betae, O quam saepe petet vina piperque cocus! </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV. Lactucae== <poem> Cludere quae cenas lactuca solebat avorum, Dic mihi, cur nostras inchoat illa dapes? </poem> ==<span id='15.0'></span>XV. Ligna acapna== <poem> Si vicina tibi Nomento rura coluntur, Ad villam moneo, rustice, ligna feras. </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI. Rapa== <poem> Haec tibi brumali gaudentia frigore rapa Quae damus, in caelo Romulus esse solet. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII. Fascis coliculi== <poem> Ne tibi pallentes moveant fastidia caules, Nitrata viridis brassica fiat aqua. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII. Porri sectivi== <poem> Fila Tarentini graviter redolentia porri Edisti quotiens, oscula clusa dato. </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX. Porri capitati== <poem> Mittit praecipuos nemoralis Aricia porros: In niveo virides stipite cerne comas. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX. Napi== <poem> Hos Amiternus ager felicibus educat hortis: Nursinas poteris parcius esse pilas. </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI. Asparagi== <poem> Mollis in aequorea quae crevit spina Ravenna, Non erit incultis gratior asparagis. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII. Uvae duracinae== <poem> Non habilis cyathis et inutilis uva Lyaeo, Sed non potanti me tibi nectar ero. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII. Ficus Chiae== <poem> Chia seni similis Baccho, quem Setia misit, Ipsa merum secum portat et ipsa salem. </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV. Cydonea== <poem> Si tibi Cecropio saturata Cydonea melle Ponentur, dicas: 'Haec melimela placent.' </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV. Nuces pineae== <poem> Poma sumus Cybeles: procul hinc discede, viator, Ne cadat in miserum nostra ruina caput. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI. Sorba== <poem> Sorba sumus, molles nimium tendentia ventres: Aptius haec puero, quam tibi, poma dabis. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII. Petalium caryotarum== <poem> Aurea porrigitur Iani caryota Kalendis; Sed tamen hoc munus pauperis esse solet. </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII. Vas cottanorum== <poem> Haec tibi quae torta venerunt condita meta, Si maiora forent cottana, ficus erat. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX. Vas Damascenorum== <poem> Pruna peregrinae carie rugosa senectae Sume: solent duri solvere ventris onus. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX. Caseus Lunensis== <poem> Caseus Etruscae signatus imagine Lunae Praestabit pueris prandia mille tuis. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI. Caseus Vestinus== <poem> Si sine carne voles ientacula sumere frugi, Haec tibi Vestino de grege massa venit. </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII. Caseus fumosus== <poem> Non quemcumque focum nec fumum caseus omnem, Sed Velabrensem qui bibit, ille sapit. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII. Casei Trebulani== <poem> Trebula nos genuit; commendat gratia duplex, Sive levi flamma, sive domamur aqua. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV. Bulbi== <poem> Cum sit anus coniunx et sint tibi mortua membra, Nil aliud bulbis quam satur esse potes. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV. Lucanicae== <poem> Filia Picenae venio Lucanica porcae: Pultibus hinc niveis grata corona datur. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI. Cistella olivarum== <poem> Haec, quae Picenis venit subducta trapetis, Inchoat atque eadem finit oliva dapes. </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII. Mala citrea== <poem> Aut Corcyraei sunt haec de frondibus horti, Aut haec Massyli poma draconis erant. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII. Colustrum== <poem> Subripuit pastor quae nondum stantibus haedis De primo matrum lacte colustra damus. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX. Haedus== <poem> Lascivum pecus et viridi non utile Baccho Det poenas; nocuit iam tener ille deo. </poem> ==<span id='40.0'></span>XL. Ova== <poem> Candida si croceos circumfluit unda vitellos, Hesperius scombri temperet ova liquor. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI. Porcellus lactans== <poem> Lacte mero pastum pigrae mihi matris alumnum Ponat, et Aetolo de sue dives edat. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII. Apyrina et tubures== <poem> Non tibi de Libycis tubures et apyrina ramis, De Nomentanis sed damus arboribus. </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII. Idem== <poem> Lecta suburbanis mittuntur apyrina ramis Et vernae tubures. Quid tibi cum Libycis? </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV. Sumen== <poem> Esse putes nondum sumen: sic ubere largo Et fluit et vivo lacte papilla tumet. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV. Pulli gallinacei== <poem> Si Libycae nobis volucres et Phasides essent, Acciperes, at nunc accipe chortis aves. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI. Persica praecocia== <poem> Vilia maternis fueramus Persica ramis: Nunc in adoptivis Persica cara sumus. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII. Panes Picentini== <poem> Picentina Ceres niveo sic nectare crescit, Ut levis accepta spongia turget aqua. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII. Boleti== <poem> Argentum atque aurum facilest laenamque togamque Mittere: boletos mittere difficilest. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX. Ficedulae== <poem> Cum me ficus alat, cum pascar dulcibus uvis, Cur potius nomen non dedit uva mihi? </poem> ==<span id='50.0'></span>L. Terrae tubera== <poem> Rumpimus altricem tenero quae vertice terram Tubera, boletis poma secunda sumus. </poem> ==<span id='51.0'></span>LI. Turdorum decuria== <poem> Texta rosis fortasse tibi vel divite nardo, At mihi de turdis facta corona placet. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII. Anates== <poem> Tota quidem ponatur anas; sed pectore tantum Et cervice sapit: cetera redde coco. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII. Turtures== <poem> Cum pinguis mihi turtur erit, lactuca valebis: Et cocleas tibi habe. Perdere nolo famem. </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV. Perna== <poem> Cerretana mihi fiat vel missa licebit De Menapis: lauti de petasone vorent. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV. Petaso== <poem> Musteus est: propera, caros nec differ amicos. Nam mihi cum vetulo sit petasone nihil. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI. Volva== <poem> Te fortasse magis capiat de virgine porca; Me materna gravi de sue volva capit. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII. Colocasia== <poem> Niliacum ridebis holus lanasque sequaces, Inproba cum morsu fila manuque trahes. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII. Iecur anserinum== <poem> Aspice, quam tumeat magno iecur ansere maius! Miratus dices: 'Hoc, rogo, crevit ubi?' </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX. Glires== <poem> Tota mihi dormitur hiems et pinguior illo Tempore sum, quo me nil nisi somnus alit. </poem> ==<span id='60.0'></span>LX. Cuniculi== <poem> Gaudet in effossis habitare cuniculus antris. Monstravit tacitas hostibus ille vias. </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI. Attagenae== <poem> Inter sapores fertur alitum primus Ionicarum gustus attagenarum. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII. Gallinae altiles== <poem> Pascitur et dulci facilis gallina farina, Pascitur et tenebris. Ingeniosa gula est. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII. Capones== <poem> Ne nimis exhausto macresceret inguine gallus, Amisit testes. Nunc mihi gallus erit. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV. Idem== <poem> Succumbit sterili frustra gallina marito. Hunc matris Cybeles esse decebat avem. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV. Perdices== <poem> Ponitur Ausoniis avis haec rarissima mensis: Hanc in piscina ludere saepe soles. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI. Columbini== <poem> Ne violes teneras periuro dente columbas, Tradita si Gnidiae sunt tibi sacra deae. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII. Palumbi== <poem> Inguina torquati tardant hebetantque palumbi: Non edat hanc volucrem qui cupit esse salax. </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII. Galbuli== <poem> Galbina decipitur calamis et retibus ales, Turget adhuc viridi cum rudis uva mero. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX. Cattae== <poem> Pannonicas nobis numquam dedit Umbria cattas: Mavult haec dominae mittere dona Pudens. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX. Pavones== <poem> Miraris, quotiens gemmantis explicat alas, Et potes hunc saevo tradere, dure, coco? </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI. Phoenicopteri== <poem> Dat mihi pinna rubens nomen, sed lingua gulosis Nostra sapit. Quid si garrula lingua foret? </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII. Phasianae== <poem> Argoa primum sum transportata carina: Ante mihi notum nil nisi Phasis erat. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII. Numidicae== <poem> Ansere Romano quamvis satur Hannibal esset, Ipse suas numquam barbarus edit aves. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV. Anseres== <poem> Haec servavit avis Tarpei templa Tonantis. Miraris? Nondum fecerat illa deus. </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV. Grues== <poem> Turbabis versus nec littera tota volabit, Unam perdideris si Palamedis avem. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI. Rusticulae== <poem> Rustica sim an perdix, quid refert, si sapor idem est? Carior est perdix. Sic sapit illa magis. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII. Cycni== <poem> Dulcia defecta modulatur carmina lingua Cantator cycnus funeris ipse sui. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII. Porphyriones== <poem> Nomen habet magni volucris tam parva gigantis? Et nomen prasini Porphyrionis habet. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX. Mulli vivi== <poem> Spirat in advecto, sed iam piger, aequore mullus; Languescit. Vivum da mare: fortis erit. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX. Muraenae== <poem> Quae natat in Siculo grandis muraena profundo, Non valet exustam mergere sole cutem. </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI. Rhombi== <poem> Quamvis lata gerat patella rhombum, Rhombus latior est tamen patella. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII. Ostrea== <poem> Ebria Baiano veni modo concha Lucrino: Nobile nunc sitio luxuriosa garum. </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII. Squillae== <poem> Caeruleus nos Liris amat, quem silva Maricae Protegit: hinc squillae maxima turba sumus. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV. Scarus== <poem> Hic scarus, aequoreis qui venit adesus ab undis, Visceribus bonus est, cetera vile sapit. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV. Coracinus== <poem> Princeps Niliaci raperis, coracine, macelli: Pellaeae prior est gloria nulla gulae. </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI. Echini== <poem> Iste licet digitos testudine pungat acuta, Cortice deposita mollis echinus erit. </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII. Murices== <poem> Sanguine de nostro tinctas, ingrate, lacernas Induis, et non est hoc satis, esca sumus. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII. Gobii== <poem> In Venetis sint lauta licet convivia terris, Principium cenae gobius esse solet. </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX. Lupus== <poem> Laneus Euganei lupus excipit ora Timavi, Aequoreo dulces cum sale pastus aquas. </poem> ==<span id='90.0'></span>XC. Aurata== <poem> Non omnis laudes pretiumque aurata meretur, Sed cui solus erit concha Lucrina cibus. </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI. Acipensis== <poem> Ad Palatinas acipensem mittite mensas: Ambrosias ornent munera rara dapes. </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII. Lepores== <poem> Inter aves turdus, si quid me iudice certum est, Inter quadripedes mattea prima lepus. </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII. Aper== <poem> Qui Diomedeis metuendus saetiger agris Aetola cecidit cuspide, talis erat. </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV. Dammae== <poem> Dente timetur aper, defendunt cornua cervum: Inbelles dammae quid, nisi praeda, sumus? </poem> ==<span id='95.0'></span>XCV. Oryx== <poem> Matutinarum non ultima praeda ferarum Saevos oryx constat quot mihi morte canum! </poem> ==<span id='96.0'></span>XCVI. Cervus== <poem> Hic erat ille tuo domitus, Cyparisse, capistro. An magis iste tuus, Silvia, cervus erat? </poem> ==<span id='97.0'></span>XCVII. Lalisio== <poem> Dum tener est onager solaque lalisio matre Pascitur, hoc infans, sed breve nomen habet. </poem> ==<span id='98.0'></span>XCVIII. Caprea== <poem> Pendentem summa capream de rupe videbis Casuram speres; despicit illa canes. </poem> ==<span id='99.0'></span>XCIX. Dorcas== <poem> Delicium parvo donabis dorcada nato: Iactatis solet hanc mittere turba togis. </poem> ==<span id='100.0'></span>C. Onager== <poem> Pulcher adest onager: mitti venatio debet Dentis Erythraei: iam removete sinus. </poem> ==<span id='101.0'></span>CI. Oleum Venafrum== <poem> Hoc tibi Campani sudavit baca Venafri: Unguentum quotiens sumis, et istud olet. </poem> ==<span id='102.0'></span>CII. Garum sociorum== <poem> Expirantis adhuc scombri de sanguine primo Accipe fastosum, munera cara, garum. </poem> ==<span id='103.0'></span>CIII. Amphora muriae== <poem> Antipolitani, fateor, sum filia thynni: Essem si scombri, non tibi missa forem. </poem> ==<span id='104.0'></span>CIV. Mel Atticum== <poem> Hoc tibi Thesei populatrix misit Hymetti Pallados a silvis nobile nectar apis. </poem> ==<span id='105.0'></span>CV. Favi Siculi== <poem> Cum dederis Siculos mediae de collibus Hyblae, Cecropios dicas tu licet esse favos. </poem> ==<span id='106.0'></span>CVI. Passum== <poem> Gnosia Minoae genuit vindemia Cretae Hoc tibi, quod mulsum pauperis esse solet. </poem> ==<span id='107.0'></span>CVII. Picatum== <poem> Haec de vitifera venisse picata Vienna Ne dubites, misit Romulus ipse mihi. </poem> ==<span id='108.0'></span>CVIII. Mulsum== <poem> Attica nectareum turbatis mella Falernum. Misceri decet hoc a Ganymede merum. </poem> ==<span id='109.0'></span>CIX. Albanum== <poem> Hoc de Caesareis mitis vindemia cellis Misit, Iuleo quae sibi monte placet. </poem> ==<span id='110.0'></span>CX. Surrentinum== <poem> Surrentina bibis? nec murrina picta nec aurum Sume: dabunt calices haec tibi vina suos. </poem> ==<span id='111.0'></span>CXI. Falernum== <poem> De Sinuessanis venerunt Massica prelis: Condita quo quaeris consule? Nullus erat. </poem> ==<span id='112.0'></span>CXII. Setinum== <poem> Pendula Pomptinos quae spectat Setia campos, Exigua vetulos misit ab urbe cados. </poem> ==<span id='113.0'></span>CXIII. Fundanum== <poem> Haec Fundana tulit felix autumnus Opimi. Expressit mustum consul et ipse bibit. </poem> ==<span id='114.0'></span>CXIV. Trifolinum== <poem> Non sum de primo, fateor, Trifolina Lyaeo, Inter vina tamen septima vitis ero. </poem> ==<span id='115.0'></span>CXV. Caecubum== <poem> Caecuba Fundanis generosa cocuntur Amyclis, Vitis et in media nata palude viret. </poem> ==<span id='116.0'></span>CXVI. Signinum== <poem> Potabis liquidum Signina morantia ventrem? Ne nimium sistant, sit tibi parca sitis. </poem> ==<span id='117.0'></span>CXVII. Mamertinum== <poem> Amphora Nestorea tibi Mamertina senecta Si detur, quodvis nomen habere potest. </poem> ==<span id='118.0'></span>CXVIII. Tarraconense== <poem> Tarraco, Campano tantum cessura Lyaeo, Haec genuit Tuscis aemula vina cadis. </poem> ==<span id='119.0'></span>CXIX. Nomentanum== <poem> Nomentana meum tibi dat vindemia Bacchum: Si te Quintus amat, commodiora bibes. </poem> ==<span id='120.0'></span>CXX. Spoletinum== <poem> De Spoletinis quae sunt cariosa lagonis Malueris, quam si musta Falerna bibas. </poem> ==<span id='121.0'></span>CXXI. Paelignum== <poem> Marsica Paeligni mittunt turbata coloni: Non tu, libertus sed bibat illa tuus. </poem> ==<span id='122.0'></span>CXXII. Acetum== <poem> Amphora Niliaci non sit tibi vilis aceti: Esset cum vinum, vilior illa fuit. </poem> ==<span id='123.0'></span>CXXIII. Massilitanum== <poem> Cum tua centenos expunget sportula civis, Fumea Massiliae ponere vina potes. </poem> ==<span id='124.0'></span>CXXIV. Caeretanum== <poem> Caeretana Nepos ponat, Setina putabis. Non ponit turbae, cum tribus illa bibit. </poem> ==<span id='125.0'></span>CXXV. Tarentinum== <poem> Nobilis et lanis et felix vitibus Aulon Det pretiosa tibi vellera, vina mihi. </poem> ==<span id='126.0'></span>CXXVI. Unguentum== <poem> Unguentum heredi numquam nec vina relinquas. Ille habeat nummos, haec tibi tota dato. </poem> ==<span id='127.0'></span>CXXVII. Coronae roseae== <poem> Dat festinatas, Caesar, tibi bruma coronas: Quondam veris erat, nunc tua facta rosa est. </poem> </div>{{finis}} {{Liber |Ante = Liber XII |AnteNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XII |Post= Liber XIII (Apophoreta) |PostNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XIII }} mz1nzhfdgd8qb5d62jk6rr527vlpvxd 269428 269416 2026-06-07T08:51:37Z Saumache 27923 269428 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Xenia |OperaeWikiPagina= Xenia (Epigrammaton liber XIII) |Annus= c. anno 80 AD |SubTitulus= Epigrammaton liber XIII |Genera=Epigrammata }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante = Liber XII |AnteNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XII |Post= Liber XIV (Apophoreta) |PostNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XIV }} ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Ne toga cordylis et paenula desit olivis Aut inopem metuat sordida blatta famem, Perdite Niliacas, Musae, mea damna, papyros: Postulat, ecce, novos ebria bruma sales. Non mea magnanimo depugnat tessera telo,{{r|1.5|5}} Senio nec nostrum cum cane quassat ebur: Haec mihi charta nuces, haec est mihi charta fritillus: Alea nec damnum nec facit ista lucrum. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Nasutus sis usque licet, sis denique nasus, Quantum noluerat ferre rogatus Atlans, Et possis ipsum tu deridere Latinum: Non potes in nugas dicere plura meas, Ipse ego quam dixi. Quid dentem dente iuvabit{{r|2.5|5}} Rodere? carne opus est, si satur esse velis. Ne perdas operam: qui se mirantur, in illos Virus habe, nos haec novimus esse nihil. Non tamen hoc nimium nihil est, si candidus aure, Nec matutina si mihi fronte venis. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> Omnis in hoc gracili ‘Xeniorum’ turba libello Constabit nummis quattuor empta tibi. Quattuor est nimium? poterit constare duobus, Et faciet lucrum bybliopola Tryphon. Haec licet hospitibus pro munere disticha mittas,{{r|3.5|5}} Si tibi tam rarus, quam mihi, nummus erit. Addita per titulos sua nomina rebus habebis: Praetereas, si quid non facit ad stomachum. </poem> ==<span id='4.0'></span>IV. Tus== <poem> Serus ut aetheriae Germanicus imperet aulae Utque diu terris, da pia tura Iovi. </poem> ==<span id='5.0'></span>V. Piper== <poem> Cerea quae patulo lucet ficedula lumbo, Cum tibi sorte datur, si sapis, adde piper. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI. Alica== <poem> Nos alicam, poterit mulsum tibi mittere dives. Si tibi noluerit mittere dives, emes. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII. Faba== <poem> Si spumet rubra conchis tibi pallida testa, Lautorum cenis saepe negare potes. </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII. Far== <poem> Inbue plebeias Clusinis pultibus ollas, Ut satur in vacuis dulcia musta bibas. </poem> ==<span id='9.0'></span>IX. Lens== <poem> Accipe Niliacam, Pelusia munera, lentem: Vilior est alica, carior illa faba. </poem> ==<span id='10.0'></span>X. Simila== <poem> Nec dotes similae possis numerare nec usus, Pistori totiens cum sit et apta coco. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI. Hordeum== <poem> Mulio quod non det tacituris, accipe, mulis. Haec ego coponi, non tibi dona dedi. </poem> ==<span id='12.0'></span>XII. Frumentum== <poem> Tercentum Libyci modios de messe coloni Sume, suburbanus ne moriatur ager. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII. Betae== <poem> Ut sapiant fatuae, fabrorum prandia, betae, O quam saepe petet vina piperque cocus! </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV. Lactucae== <poem> Cludere quae cenas lactuca solebat avorum, Dic mihi, cur nostras inchoat illa dapes? </poem> ==<span id='15.0'></span>XV. Ligna acapna== <poem> Si vicina tibi Nomento rura coluntur, Ad villam moneo, rustice, ligna feras. </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI. Rapa== <poem> Haec tibi brumali gaudentia frigore rapa Quae damus, in caelo Romulus esse solet. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII. Fascis coliculi== <poem> Ne tibi pallentes moveant fastidia caules, Nitrata viridis brassica fiat aqua. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII. Porri sectivi== <poem> Fila Tarentini graviter redolentia porri Edisti quotiens, oscula clusa dato. </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX. Porri capitati== <poem> Mittit praecipuos nemoralis Aricia porros: In niveo virides stipite cerne comas. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX. Napi== <poem> Hos Amiternus ager felicibus educat hortis: Nursinas poteris parcius esse pilas. </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI. Asparagi== <poem> Mollis in aequorea quae crevit spina Ravenna, Non erit incultis gratior asparagis. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII. Uvae duracinae== <poem> Non habilis cyathis et inutilis uva Lyaeo, Sed non potanti me tibi nectar ero. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII. Ficus Chiae== <poem> Chia seni similis Baccho, quem Setia misit, Ipsa merum secum portat et ipsa salem. </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV. Cydonea== <poem> Si tibi Cecropio saturata Cydonea melle Ponentur, dicas: 'Haec melimela placent.' </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV. Nuces pineae== <poem> Poma sumus Cybeles: procul hinc discede, viator, Ne cadat in miserum nostra ruina caput. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI. Sorba== <poem> Sorba sumus, molles nimium tendentia ventres: Aptius haec puero, quam tibi, poma dabis. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII. Petalium caryotarum== <poem> Aurea porrigitur Iani caryota Kalendis; Sed tamen hoc munus pauperis esse solet. </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII. Vas cottanorum== <poem> Haec tibi quae torta venerunt condita meta, Si maiora forent cottana, ficus erat. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX. Vas Damascenorum== <poem> Pruna peregrinae carie rugosa senectae Sume: solent duri solvere ventris onus. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX. Caseus Lunensis== <poem> Caseus Etruscae signatus imagine Lunae Praestabit pueris prandia mille tuis. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI. Caseus Vestinus== <poem> Si sine carne voles ientacula sumere frugi, Haec tibi Vestino de grege massa venit. </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII. Caseus fumosus== <poem> Non quemcumque focum nec fumum caseus omnem, Sed Velabrensem qui bibit, ille sapit. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII. Casei Trebulani== <poem> Trebula nos genuit; commendat gratia duplex, Sive levi flamma, sive domamur aqua. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV. Bulbi== <poem> Cum sit anus coniunx et sint tibi mortua membra, Nil aliud bulbis quam satur esse potes. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV. Lucanicae== <poem> Filia Picenae venio Lucanica porcae: Pultibus hinc niveis grata corona datur. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI. Cistella olivarum== <poem> Haec, quae Picenis venit subducta trapetis, Inchoat atque eadem finit oliva dapes. </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII. Mala citrea== <poem> Aut Corcyraei sunt haec de frondibus horti, Aut haec Massyli poma draconis erant. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII. Colustrum== <poem> Subripuit pastor quae nondum stantibus haedis De primo matrum lacte colustra damus. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX. Haedus== <poem> Lascivum pecus et viridi non utile Baccho Det poenas; nocuit iam tener ille deo. </poem> ==<span id='40.0'></span>XL. Ova== <poem> Candida si croceos circumfluit unda vitellos, Hesperius scombri temperet ova liquor. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI. Porcellus lactans== <poem> Lacte mero pastum pigrae mihi matris alumnum Ponat, et Aetolo de sue dives edat. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII. Apyrina et tubures== <poem> Non tibi de Libycis tubures et apyrina ramis, De Nomentanis sed damus arboribus. </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII. Idem== <poem> Lecta suburbanis mittuntur apyrina ramis Et vernae tubures. Quid tibi cum Libycis? </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV. Sumen== <poem> Esse putes nondum sumen: sic ubere largo Et fluit et vivo lacte papilla tumet. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV. Pulli gallinacei== <poem> Si Libycae nobis volucres et Phasides essent, Acciperes, at nunc accipe chortis aves. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI. Persica praecocia== <poem> Vilia maternis fueramus Persica ramis: Nunc in adoptivis Persica cara sumus. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII. Panes Picentini== <poem> Picentina Ceres niveo sic nectare crescit, Ut levis accepta spongia turget aqua. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII. Boleti== <poem> Argentum atque aurum facilest laenamque togamque Mittere: boletos mittere difficilest. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX. Ficedulae== <poem> Cum me ficus alat, cum pascar dulcibus uvis, Cur potius nomen non dedit uva mihi? </poem> ==<span id='50.0'></span>L. Terrae tubera== <poem> Rumpimus altricem tenero quae vertice terram Tubera, boletis poma secunda sumus. </poem> ==<span id='51.0'></span>LI. Turdorum decuria== <poem> Texta rosis fortasse tibi vel divite nardo, At mihi de turdis facta corona placet. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII. Anates== <poem> Tota quidem ponatur anas; sed pectore tantum Et cervice sapit: cetera redde coco. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII. Turtures== <poem> Cum pinguis mihi turtur erit, lactuca valebis: Et cocleas tibi habe. Perdere nolo famem. </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV. Perna== <poem> Cerretana mihi fiat vel missa licebit De Menapis: lauti de petasone vorent. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV. Petaso== <poem> Musteus est: propera, caros nec differ amicos. Nam mihi cum vetulo sit petasone nihil. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI. Volva== <poem> Te fortasse magis capiat de virgine porca; Me materna gravi de sue volva capit. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII. Colocasia== <poem> Niliacum ridebis holus lanasque sequaces, Inproba cum morsu fila manuque trahes. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII. Iecur anserinum== <poem> Aspice, quam tumeat magno iecur ansere maius! Miratus dices: 'Hoc, rogo, crevit ubi?' </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX. Glires== <poem> Tota mihi dormitur hiems et pinguior illo Tempore sum, quo me nil nisi somnus alit. </poem> ==<span id='60.0'></span>LX. Cuniculi== <poem> Gaudet in effossis habitare cuniculus antris. Monstravit tacitas hostibus ille vias. </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI. Attagenae== <poem> Inter sapores fertur alitum primus Ionicarum gustus attagenarum. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII. Gallinae altiles== <poem> Pascitur et dulci facilis gallina farina, Pascitur et tenebris. Ingeniosa gula est. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII. Capones== <poem> Ne nimis exhausto macresceret inguine gallus, Amisit testes. Nunc mihi gallus erit. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV. Idem== <poem> Succumbit sterili frustra gallina marito. Hunc matris Cybeles esse decebat avem. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV. Perdices== <poem> Ponitur Ausoniis avis haec rarissima mensis: Hanc in piscina ludere saepe soles. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI. Columbini== <poem> Ne violes teneras periuro dente columbas, Tradita si Gnidiae sunt tibi sacra deae. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII. Palumbi== <poem> Inguina torquati tardant hebetantque palumbi: Non edat hanc volucrem qui cupit esse salax. </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII. Galbuli== <poem> Galbina decipitur calamis et retibus ales, Turget adhuc viridi cum rudis uva mero. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX. Cattae== <poem> Pannonicas nobis numquam dedit Umbria cattas: Mavult haec dominae mittere dona Pudens. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX. Pavones== <poem> Miraris, quotiens gemmantis explicat alas, Et potes hunc saevo tradere, dure, coco? </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI. Phoenicopteri== <poem> Dat mihi pinna rubens nomen, sed lingua gulosis Nostra sapit. Quid si garrula lingua foret? </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII. Phasianae== <poem> Argoa primum sum transportata carina: Ante mihi notum nil nisi Phasis erat. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII. Numidicae== <poem> Ansere Romano quamvis satur Hannibal esset, Ipse suas numquam barbarus edit aves. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV. Anseres== <poem> Haec servavit avis Tarpei templa Tonantis. Miraris? Nondum fecerat illa deus. </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV. Grues== <poem> Turbabis versus nec littera tota volabit, Unam perdideris si Palamedis avem. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI. Rusticulae== <poem> Rustica sim an perdix, quid refert, si sapor idem est? Carior est perdix. Sic sapit illa magis. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII. Cycni== <poem> Dulcia defecta modulatur carmina lingua Cantator cycnus funeris ipse sui. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII. Porphyriones== <poem> Nomen habet magni volucris tam parva gigantis? Et nomen prasini Porphyrionis habet. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX. Mulli vivi== <poem> Spirat in advecto, sed iam piger, aequore mullus; Languescit. Vivum da mare: fortis erit. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX. Muraenae== <poem> Quae natat in Siculo grandis muraena profundo, Non valet exustam mergere sole cutem. </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI. Rhombi== <poem> Quamvis lata gerat patella rhombum, Rhombus latior est tamen patella. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII. Ostrea== <poem> Ebria Baiano veni modo concha Lucrino: Nobile nunc sitio luxuriosa garum. </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII. Squillae== <poem> Caeruleus nos Liris amat, quem silva Maricae Protegit: hinc squillae maxima turba sumus. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV. Scarus== <poem> Hic scarus, aequoreis qui venit adesus ab undis, Visceribus bonus est, cetera vile sapit. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV. Coracinus== <poem> Princeps Niliaci raperis, coracine, macelli: Pellaeae prior est gloria nulla gulae. </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI. Echini== <poem> Iste licet digitos testudine pungat acuta, Cortice deposita mollis echinus erit. </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII. Murices== <poem> Sanguine de nostro tinctas, ingrate, lacernas Induis, et non est hoc satis, esca sumus. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII. Gobii== <poem> In Venetis sint lauta licet convivia terris, Principium cenae gobius esse solet. </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX. Lupus== <poem> Laneus Euganei lupus excipit ora Timavi, Aequoreo dulces cum sale pastus aquas. </poem> ==<span id='90.0'></span>XC. Aurata== <poem> Non omnis laudes pretiumque aurata meretur, Sed cui solus erit concha Lucrina cibus. </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI. Acipensis== <poem> Ad Palatinas acipensem mittite mensas: Ambrosias ornent munera rara dapes. </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII. Lepores== <poem> Inter aves turdus, si quid me iudice certum est, Inter quadripedes mattea prima lepus. </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII. Aper== <poem> Qui Diomedeis metuendus saetiger agris Aetola cecidit cuspide, talis erat. </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV. Dammae== <poem> Dente timetur aper, defendunt cornua cervum: Inbelles dammae quid, nisi praeda, sumus? </poem> ==<span id='95.0'></span>XCV. Oryx== <poem> Matutinarum non ultima praeda ferarum Saevos oryx constat quot mihi morte canum! </poem> ==<span id='96.0'></span>XCVI. Cervus== <poem> Hic erat ille tuo domitus, Cyparisse, capistro. An magis iste tuus, Silvia, cervus erat? </poem> ==<span id='97.0'></span>XCVII. Lalisio== <poem> Dum tener est onager solaque lalisio matre Pascitur, hoc infans, sed breve nomen habet. </poem> ==<span id='98.0'></span>XCVIII. Caprea== <poem> Pendentem summa capream de rupe videbis Casuram speres; despicit illa canes. </poem> ==<span id='99.0'></span>XCIX. Dorcas== <poem> Delicium parvo donabis dorcada nato: Iactatis solet hanc mittere turba togis. </poem> ==<span id='100.0'></span>C. Onager== <poem> Pulcher adest onager: mitti venatio debet Dentis Erythraei: iam removete sinus. </poem> ==<span id='101.0'></span>CI. Oleum Venafrum== <poem> Hoc tibi Campani sudavit baca Venafri: Unguentum quotiens sumis, et istud olet. </poem> ==<span id='102.0'></span>CII. Garum sociorum== <poem> Expirantis adhuc scombri de sanguine primo Accipe fastosum, munera cara, garum. </poem> ==<span id='103.0'></span>CIII. Amphora muriae== <poem> Antipolitani, fateor, sum filia thynni: Essem si scombri, non tibi missa forem. </poem> ==<span id='104.0'></span>CIV. Mel Atticum== <poem> Hoc tibi Thesei populatrix misit Hymetti Pallados a silvis nobile nectar apis. </poem> ==<span id='105.0'></span>CV. Favi Siculi== <poem> Cum dederis Siculos mediae de collibus Hyblae, Cecropios dicas tu licet esse favos. </poem> ==<span id='106.0'></span>CVI. Passum== <poem> Gnosia Minoae genuit vindemia Cretae Hoc tibi, quod mulsum pauperis esse solet. </poem> ==<span id='107.0'></span>CVII. Picatum== <poem> Haec de vitifera venisse picata Vienna Ne dubites, misit Romulus ipse mihi. </poem> ==<span id='108.0'></span>CVIII. Mulsum== <poem> Attica nectareum turbatis mella Falernum. Misceri decet hoc a Ganymede merum. </poem> ==<span id='109.0'></span>CIX. Albanum== <poem> Hoc de Caesareis mitis vindemia cellis Misit, Iuleo quae sibi monte placet. </poem> ==<span id='110.0'></span>CX. Surrentinum== <poem> Surrentina bibis? nec murrina picta nec aurum Sume: dabunt calices haec tibi vina suos. </poem> ==<span id='111.0'></span>CXI. Falernum== <poem> De Sinuessanis venerunt Massica prelis: Condita quo quaeris consule? Nullus erat. </poem> ==<span id='112.0'></span>CXII. Setinum== <poem> Pendula Pomptinos quae spectat Setia campos, Exigua vetulos misit ab urbe cados. </poem> ==<span id='113.0'></span>CXIII. Fundanum== <poem> Haec Fundana tulit felix autumnus Opimi. Expressit mustum consul et ipse bibit. </poem> ==<span id='114.0'></span>CXIV. Trifolinum== <poem> Non sum de primo, fateor, Trifolina Lyaeo, Inter vina tamen septima vitis ero. </poem> ==<span id='115.0'></span>CXV. Caecubum== <poem> Caecuba Fundanis generosa cocuntur Amyclis, Vitis et in media nata palude viret. </poem> ==<span id='116.0'></span>CXVI. Signinum== <poem> Potabis liquidum Signina morantia ventrem? Ne nimium sistant, sit tibi parca sitis. </poem> ==<span id='117.0'></span>CXVII. Mamertinum== <poem> Amphora Nestorea tibi Mamertina senecta Si detur, quodvis nomen habere potest. </poem> ==<span id='118.0'></span>CXVIII. Tarraconense== <poem> Tarraco, Campano tantum cessura Lyaeo, Haec genuit Tuscis aemula vina cadis. </poem> ==<span id='119.0'></span>CXIX. Nomentanum== <poem> Nomentana meum tibi dat vindemia Bacchum: Si te Quintus amat, commodiora bibes. </poem> ==<span id='120.0'></span>CXX. Spoletinum== <poem> De Spoletinis quae sunt cariosa lagonis Malueris, quam si musta Falerna bibas. </poem> ==<span id='121.0'></span>CXXI. Paelignum== <poem> Marsica Paeligni mittunt turbata coloni: Non tu, libertus sed bibat illa tuus. </poem> ==<span id='122.0'></span>CXXII. Acetum== <poem> Amphora Niliaci non sit tibi vilis aceti: Esset cum vinum, vilior illa fuit. </poem> ==<span id='123.0'></span>CXXIII. Massilitanum== <poem> Cum tua centenos expunget sportula civis, Fumea Massiliae ponere vina potes. </poem> ==<span id='124.0'></span>CXXIV. Caeretanum== <poem> Caeretana Nepos ponat, Setina putabis. Non ponit turbae, cum tribus illa bibit. </poem> ==<span id='125.0'></span>CXXV. Tarentinum== <poem> Nobilis et lanis et felix vitibus Aulon Det pretiosa tibi vellera, vina mihi. </poem> ==<span id='126.0'></span>CXXVI. Unguentum== <poem> Unguentum heredi numquam nec vina relinquas. Ille habeat nummos, haec tibi tota dato. </poem> ==<span id='127.0'></span>CXXVII. Coronae roseae== <poem> Dat festinatas, Caesar, tibi bruma coronas: Quondam veris erat, nunc tua facta rosa est. </poem> </div>{{finis}} {{Liber |Ante = Liber XII |AnteNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XII |Post= Liber XIII (Apophoreta) |PostNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XIII }} fqsgr1cmx990zjl9p0w29y5zu3ykw8a 0 1920 269355 129590 2026-06-06T22:02:27Z Saumache 27923 269355 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber I }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= <!-- Nomen Pagina Ante --> |AnteNomen= <!-- Latina Vicifontis Pagina Ante --> |Post= Liber II |PostNomen= Epigrammaton liber II }} Spero me secutum in libellis meis tale temperamentum, ut de illis queri non possit quisquis de se bene senserit, cum salva infimarum quoque personarum reverentia ludant; quae adeo antiquis auctoribus defuit, ut nominibus non tantum veris abusi sint, sed et magnis. Mihi fama vilius constet et probetur in me novissimum ingenium. Absit a iocorum nostrorum simplicitate malignus interpres nec epigrammata mea scribat: inprobe facit qui in alieno libro ingeniosus est. Lascivam verborum veritatem, id est epigrammaton linguam, excusarem, si meum esset exemplum: sic scribit Catullus, sic Marsus, sic Pedo, sic Gaetulicus, sic quicumque perlegitur. Si quis tamen tam ambitiose tristis est, ut apud illum in nulla pagina latine loqui fas sit, potest epistula vel potius titulo contentus esse. Epigrammata illis scribuntur, qui solent spectare Florales. Non intret Cato theatrum meum, aut si intraverit, spectet. Videor mihi meo iure facturus, si epistulam versibus clusero:<br> <poem> Nosses iocosae dulce cum sacrum Florae Festosque lusus et licentiam volgi, Cur in theatrum, Cato severe, venisti? An ideo tantum veneras, ut exires? </poem> == I. == <poem> {{r|1.1|}}Hic est quem legis ille, quem requiris, Toto notus in orbe Martialis Argutis epigrammaton libellis: Cui, lector studiose, quod dedisti Viventi decus atque sentienti, {{r|1.5|5}} Rari post cineres habent poetae. </poem> == II. == <poem> {{r|1.1|}}Qui tecum cupis esse meos ubicumque libellos Et comites longae quaeris habere viae, Hos eme, quos artat brevibus membrana tabellis: Scrinia da magnis, me manus una capit. Ne tamen ignores ubi sim venalis, et erres {{r|1.5|5}} Urbe vagus tota, me duce certus eris: Libertum docti Lucensis quaere Secundum Limina post Pacis Palladiumque forum. </poem> == III. == <poem> {{r|1.1|}}Argiletanas mavis habitare tabernas, Cum tibi, parve liber, scrinia nostra vacent. Nescis, heu, nescis dominae fastidia Romae: Crede mihi, nimium Martia turba sapit. Maiores nusquam rhonchi: iuvenesque senesque {{r|1.5|5}} Et pueri nasum rhinocerotis habent. Audieris cum grande sophos, dum basia iactas, Ibis ab excusso missus in astra sago. Sed tu ne totiens domini patiare lituras Neve notet lusus tristis harundo tuos, {{r|1.10|10}} Aetherias, lascive, cupis volitare per auras: I, fuge; sed poteras tutior esse domi. </poem> == IV. == <poem> {{r|1.1|}}Contigeris nostros, Caesar, si forte libellos, Terrarum dominum pone supercilium. Consuevere iocos vestri quoque ferre triumphi, Materiam dictis nec pudet esse ducem. Qua Thymelen spectas derisoremque Latinum, {{r|1.5|5}} Illa fronte precor carmina nostra legas. Innocuos censura potest permittere lusus: lasciva est nobis pagina,vita proba </poem> == V. == <poem> {{r|1.1|}}Do tibi naumachiam, tu das epigrammata nobis: Vis, puto, cum libro, Marce, natare tuo. </poem> == VI. == <poem> {{r|1.1|}}Aetherias aquila puerum portante per auras Inlaesum timidis unguibus haesit onus: Nunc sua Caesareos exorat praeda leones, Tutus et ingenti ludit in ore lepus. Quae maiora putas miracula? summus utrisque {{r|1.5|5}} Auctor adest: haec sunt Caesaris, illa Iovis. </poem> == VII. == <poem> {{r|1.1|}}Stellae delicium mei Columba, Verona licet audiente dicam, Vicit, Maxime, Passerem Catulli. Tanto Stella meus tuo Catullo Quanto passere maior est columba. {{r|1.5|5}} </poem> == VIII. == <poem> {{r|1.1|}}Quod magni Thraseae consummatique Catonis Dogmata sic sequeris, salvos ut esse velis, Pectore nec nudo strictos incurris in ensis, Quod fecisse velim te, Deciane, facis. Nolo virum facili redimit qui sanguine famam, {{r|1.5|5}} Hunc volo, laudari qui sine morte potest. </poem> == IX. == <poem> {{r|1.1|}}Bellus homo et magnus vis idem, Cotta, videri: Sed qui bellus homo est, Cotta, pusillus homo est. </poem> == X. == <poem> {{r|1.1|}}Petit Gemellus nuptias Maronillae Et cupit et instat et precatur et donat. Adeone pulchra est? immo foedius nil est. Quid ergo in illa petitur et placet? Tussit. </poem> == XI. == <poem> {{r|1.1|}}Cum data sint equiti bis quina nomismata, quare Bis decies solus, Sextiliane, bibis? Iam defecisset portantis calda ministros, Si non potares, Sextiliane, merum. </poem> == XII. == <poem> {{r|1.1|}}Itur ad Herculeas gelidi qua Tiburis arces Canaque sulphureis Albula fumat aquis, Rura nemusque sacrum dilectaque iugera Musis Signat vicina quartus ab urbe lapis. Hic rudis aestivas praestabat porticus umbras, {{r|1.5|5}} Heu quam paene novum porticus ausa nefas! Nam subito conlapsa ruit, cum mole sub illa Gestatus biiugis Regulus esset equis. Nimirum timuit nostras Fortuna querellas, Quae par tam magnae non erat invidiae. {{r|1.10|10}} Nunc et damna iuvant; sunt ipsa pericula tanti: Stantia non poterant tecta probare deos. </poem> == XIII. == <poem> {{r|1.1|}}Casta suo gladium cum traderet Arria Paeto, Quem de visceribus strinxerat ipsa suis, 'Si qua fides, vulnus quod feci non dolet,' inquit, 'Sed tu quod facies, hoc mihi, Paete, dolet.' </poem> == XIV. == <poem> {{r|1.1|}}Delicias, Caesar, lususque iocosque leonum Vidimus - hoc etiam praestat harena tibi - Cum prensus blando totiens a dente rediret Et per aperta vagus curreret ora lepus. Unde potest avidus captae leo parcere praedae? {{r|1.5|5}} Sed tamen esse tuus dicitur: ergo potest. </poem> == XV. == <poem> {{r|1.1|}}O mihi post nullos, Iuli, memorande sodales, Si quid longa fides canaque iura valent, Bis iam paene tibi consul tricensimus instat, Et numerat paucos vix tua vita dies. Non bene distuleris videas quae posse negari, {{r|1.5|5}} Et solum hoc ducas, quod fuit, esse tuum. Expectant curaeque catenatique labores, Gaudia non remanent, sed fugitiva volant. Haec utraque manu conplexuque adsere toto: Saepe fluunt imo sic quoque lapsa sinu. Non est, crede mihi, sapientis dicere 'Vivam': {{r|1.10|10}} Sera nimis vita est crastina: vive hodie. </poem> == XVI. == <poem> {{r|1.1|}}Sunt bona, sunt quaedam mediocria, sunt mala plura Quae legis hic: aliter non fit, Avite, liber. </poem> == XVII. == <poem> {{r|1.1|}}Cogit me Titus actitare causas Et dicit mihi saepe 'Magna res est.' Res magna est, Tite, quam facit colonus. </poem> == XVIII. == <poem> {{r|1.1|}}Quid te, Tucca, iuvat vetulo miscere Falerno In Vaticanis condita musta cadis? Quid tantum fecere boni tibi pessima vina? Aut quid fecerunt optima vina mali? De nobis facile est, scelus est iugulare Falernum {{r|1.5|5}} Et dare Campano toxica saeva mero. Convivae meruere tui fortasse perire: Amphora non meruit tam pretiosa mori. </poem> == XIX. == <poem> {{r|1.1|}}Si memini, fuerant tibi quattuor, Aelia, dentes: Expulit una duos tussis et una duos. Iam secura potes totis tussire diebus: Nil istic quod agat tertia tussis habet. </poem> == XX. == <poem> {{r|1.1|}}Dic mihi, quis furor est? turba spectante vocata Solus boletos, Caeciliane, voras. Quid dignum tanto tibi ventre gulaque precabor? Boletum qualem Claudius edit, edas. </poem> == XXI. == <poem> {{r|1.1|}}Cum peteret regem, decepta satellite dextra Ingessit sacris se peritura focis. Sed tam saeva pius miracula non tulit hostis Et raptum flammis iussit abire virum: Urere quam potuit contempto Mucius igne, {{r|1.5|5}} Hanc spectare manum Porsena non potuit. Maior deceptae fama est et gloria dextrae: Si non errasset, fecerat illa minus. </poem> == XXII. == <poem> {{r|1.1|}}Quid nunc saeva fugis placidi lepus ora leonis? Frangere tam parvas non didicere feras. Servantur magnis isti cervicibus ungues Nec gaudet tenui sanguine tanta sitis. Praeda canum lepus est, vastos non implet hiatus {{r|1.5|5}} Non timeat Dacus Caesaris arma puer. </poem> == XXIII. == <poem> {{r|1.1|}}Invitas nullum nisi cum quo, Cotta, lavaris Et dant convivam balnea sola tibi. Mirabar, quare numquam me, Cotta, vocasses: Iam scio, me nudum displicuisse tibi. </poem> == XXIV. == <poem> {{r|1.1|}}Aspicis incomptis illum, Deciane, capillis, Cuius et ipse times triste supercilium, Qui loquitur Curios adsertoresque Camillos? Nolito fronti credere: nupsit heri. </poem> == XXV. == <poem> {{r|1.1|}}Ede tuos tandem populo, Faustine, libellos Et cultum docto pectore profer opus, Quod nec Cecropiae damnent Pandionis arces Nec sileant nostri praetereantque senes. Ante fores stantem dubitas admittere Famam {{r|1.5|5}} Teque piget curae praemia ferre tuae? Post te victurae per te quoque vivere chartae Incipiant: cineri gloria sera venit. </poem> == XXVI. == <poem> {{r|1.1|}}Sextiliane, bibis quantum subsellia quinque Solus: aqua totiens ebrius esse potes; Nec consessorum vicina nomismata tantum, Aera sed a cuneis ulteriora petis. Non haec Paelignis agitur vindemia prelis {{r|1.5|5}} Uva nec in Tuscis nascitur ista iugis, Testa sed antiqui felix siccatur Opimi, Egerit et nigros Massica cella cados. A copone tibi faex Laletana petatur, Si plus quam decies, Sextiliane, bibis. {{r|1.10|10}} </poem> == XXVII. == <poem> {{r|1.1|}}Hesterna tibi nocte dixeramus, Quincunces puto post decem peractos, Cenares hodie, Procille, mecum. Tu factam tibi rem statim putasti Et non sobria verba subnotasti {{r|1.5|5}} Exemplo nimium periculoso: Μισῶ μνάμονα συμπόταν, Procille. </poem> == XXVIII. == <poem> {{r|1.1|}}Hesterno fetere mero qui credit Acerram, Fallitur: in lucem semper Acerra bibit. </poem> == XXIX. == <poem> {{r|1.1|}}Fama refert nostros te, Fidentine, libellos Non aliter populo quam recitare tuos. Si mea vis dici, gratis tibi carmina mittam: Si dici tua vis, hoc eme, ne mea sint. </poem> == XXX. == <poem> {{r|1.1|}}Chirurgus fuerat, nunc est vispillo Diaulus. Coepit quo poterat clinicus esse modo. </poem> == XXXI. == <poem> {{r|1.1|}}Hos tibi, Phoebe, vovet totos a vertice crines Encolpos, domini centurionis amor, Grata Pudens meriti tulerit cum praemia pili. Quam primum longas, Phoebe, recide comas, Dum nulla teneri sordent lanugine voltus {{r|1.5|5}} Dumque decent fusae lactea colla iubae; Utque tuis longum dominusque puerque fruantur Muneribus, tonsum fac cito, sero virum. </poem> == XXXII. == <poem> {{r|1.1|}}Nōn amō tē, Sabidī, nec possum dīcere quārē: Hoc tantum possum dīcere, nōn amō tē. </poem> == XXXIII. == <poem> {{r|1.1|}}Amissum non flet cum sola est Gellia patrem, Si quis adest, iussae prosiliunt lacrimae. Non luget quisquis laudari, Gellia, quaerit, Ille dolet vere, qui sine teste dolet. </poem> == XXXIV. == <poem> {{r|1.1|}}Incustoditis et apertis, Lesbia, semper Liminibus peccas nec tua furta tegis, Et plus spectator quam te delectat adulter Nec sunt grata tibi gaudia si qua latent. At meretrix abigit testem veloque seraque {{r|1.5|5}} Raraque Submemmi fornice rima patet. A Chione saltem vel ab Iade disce pudorem: Abscondunt spurcas et monumenta lupas. Numquid dura tibi nimium censura videtur? Deprendi veto te, Lesbia, non futui. {{r|1.10|10}} </poem> == XXXV. == <poem> {{r|1.1|}}Versus scribere me parum severos Nec quos praelegat in schola magister, Corneli, quereris: sed hi libelli, Tamquam coniugibus suis mariti, Non possunt sine mentula placere. {{r|1.5|5}} Quid si me iubeas talassionem Verbis dicere non talassionis? Quis Floralia vestit et stolatum Permittit meretricibus pudorem? Lex haec carminibus data est iocosis, {{r|1.10|10}} Ne possint, nisi pruriant, iuvare. Quare deposita severitate Parcas lusibus et iocis rogamus, Nec castrare velis meos libellos. Gallo turpius est nihil Priapo. {{r|1.15|15}} </poem> == XXXVI. == <poem> {{r|1.1|}}Si, Lucane, tibi vel si tibi, Tulle, darentur Qualia Ledaei fata Lacones habent, Nobilis haec esset pietatis rixa duobus, Quod pro fratre mori vellet uterque prior, Diceret infernas et qui prior isset ad umbras: {{r|1.5|5}} 'Vive tuo, frater, tempore, vive meo.' </poem> == XXXVII. == <poem> {{r|1.1|}}Ventris onus misero, nec te pudet, excipis auro, Basse, bibis vitro: carius ergo cacas. </poem> == XXXVIII. == <poem> {{r|1.1|}}Quem recitās meus est, ō Fīdentīne, libellus: Sed male cum recitās, incipit esse tuus. </poem> == XXXIX. == <poem> {{r|1.1|}}Si quis erit raros inter numerandus amicos, Quales prisca fides famaque novit anus, Si quis Cecropiae madidus Latiaeque Minervae Artibus et vera simplicitate bonus, Si quis erit recti custos, mirator honesti {{r|1.5|5}} Et nihil arcano qui roget ore deos, Si quis erit magnae subnixus robore mentis: Dispeream, si non hic Decianus erit. </poem> == XL. == <poem> {{r|1.1|}}Qui ducis vultus et non legis ista libenter, Omnibus invideas, livide, nemo tibi. </poem> == XLI. == <poem> {{r|1.1|}}Urbanus tibi, Caecili, videris. Non es, crede mihi. Quid ergo? verna, Hoc quod transtiberinus ambulator, Qui pallentia sulphurata fractis Permutat vitreis, quod otiosae {{r|1.5|5}} Vendit qui madidum cicer coronae, Quod custos dominusque viperarum, Quod viles pueri salariorum, Quod fumantia qui tomacla raucus Circumfert tepidis cocus popinis, {{r|1.10|10}} Quod non optimus urbicus poeta, Quod de Gadibus improbus magister, Quod bucca est vetuli dicax cinaedi. Quare desine iam tibi videri, Quod soli tibi, Caecili, videris, {{r|1.15|15}} Qui Gabbam salibus tuis et ipsum Posses vincere Tettium Caballum. Non cuicumque datum est habere nasum: Ludit qui stolida procacitate, Non est Tettius ille, sed caballus. {{r|1.20|20}} </poem> == XLII. == <poem> {{r|1.1|}}Coniugis audisset fatum cum Porcia Bruti Et subtracta sibi quaereret arma dolor, 'Nondum scitis' ait 'mortem non posse negari? Credideram, fatis hoc docuisse patrem.' Dixit et ardentis avido bibit ore favillas. {{r|1.5|5}} I nunc et ferrum, turba molesta, nega. </poem> == XLIII. == <poem> {{r|1.1|}}Bis tibi triceni fuimus, Mancine, vocati Et positum est nobis nil here praeter aprum, Non quae de tardis servantur vitibus uvae Dulcibus aut certant quae melimela favis, Non pira quae longa pendent religata genesta {{r|1.5|5}} Aut imitata brevis Punica grana rosas, Rustica lactantes nec misit Sassina metas Nec de Picenis venit oliva cadis: Nudus aper, sed et hic minimus qualisque necari A non armato pumilione potest. {{r|1.10|10}} Et nihil inde datum est; tantum spectavimus omnes: Ponere aprum nobis sic et harena solet. Ponatur tibi nullus aper post talia facta, Sed tu ponaris cui Charidemus apro. </poem> == XLIV. == <poem> {{r|1.1|}}Lascivos leporum cursus lususque leonum Quod maior nobis charta minorque gerit Et bis idem facimus, nimium si, Stella, videtur Hoc tibi, bis leporem tu quoque pone mihi. </poem> == XLV. == <poem> {{r|1.1|}}Edita ne brevibus pereat mihi cura libellis, Dicatur potius Τὸν δ' ἀπαμειβόμενος. </poem> == XLVI. == <poem> {{r|1.1|}}Cum dicis 'Propero, fac si facis,' Hedyle, languet Protinus et cessat debilitata Venus. Expectare iube: velocius ibo retentus. Hedyle, si properas, dic mihi, ne properem. </poem> == XLVII. == <poem> {{r|1.1|}}Nuper erat medicus, nunc est vispillo Diaulus: Quod vispillo facit, fecerat et medicus. </poem> == XLVIII. == <poem> {{r|1.1|}}Rictibus his tauros non eripuere magistri, Per quos praeda fugax itque reditque lepus; Quodque magis mirum, velocior exit ab hoste Nec nihil a tanta nobilitate refert. Tutior in sola non est cum currit harena, {{r|1.5|5}} Nec caveae tanta conditur ille fide. Si vitare canum morsus, lepus inprobe, quaeris, Ad quae confugias ora leonis habes. </poem> == XLIX. == <poem> {{r|1.1|}}Vir Celtiberis non tacende gentibus Nostraeque laus Hispaniae, Videbis altam, Liciniane, Bilbilin, Equis et armis nobilem, Senemque Caium nivibus, et fractis sacrum {{r|1.5|5}} Vadaveronem montibus, Et delicati dulce Boterdi nemus, Pomona quod felix amat. Tepidi natabis lene Congedi vadum Mollesque Nympharum lacus, {{r|1.10|10}} Quibus remissum corpus adstringes brevi Salone, qui ferrum gelat. Praestabit illic ipsa figendas prope Voberca prandenti feras. Aestus serenos aureo franges Tago {{r|1.15|15}} Obscurus umbris arborum; Avidam rigens Derceita placabit sitim Et Nutha, quae vincit nives. At cum December canus et bruma impotens Aquilone rauco mugiet, {{r|1.20|20}} Aprica repetes Tarraconis litora Tuamque Laletaniam. Ibi inligatas mollibus dammas plagis Mactabis et vernas apros Leporemque forti callidum rumpes equo, {{r|1.25|25}} Cervos relinques vilico. Vicina in ipsum silva descendet focum Infante cinctum sordido. Vocabitur venator et veniet tibi Conviva clamatus prope. {{r|1.30|30}} Lunata nusquam pellis et nusquam toga Olidaeque vestes murice; Procul horridus Liburnus et querulus cliens, Imperia viduarum procul; Non rumpet altum pallidus somnum reus, {{r|1.35|35}} Sed mane totum dormies. Mereatur alius grande et insanum sophos: Miserere tu felicium Veroque fruere non superbus gaudio, Dum Sura laudatur tuus. {{r|1.40|40}} Non inpudenter vita quod relicum est petit, Cum fama quod satis est habet. </poem> == L. == <poem> {{r|1.1|}}Si tibi Mistyllos cocus, Aemiliane, vocatur, Dicatur quare non Taratalla mihi? </poem> == LI. == <poem> {{r|1.1|}}Non facit ad saevos cervix, nisi prima, leones. Quid fugis hos dentes, ambitiose lepus? Scilicet a magnis ad te descendere tauris Et quae non cernunt frangere colla velint. Desperanda tibi est ingentis gloria fati: {{r|1.5|5}} Non potes hoc tenuis praeda sub hoste mori. </poem> == LII. == <poem> {{r|1.1|}}Commendo tibi, Quintiane, nostros - Nostros dicere si tamen libellos Possum, quos recitat tuus poeta -: Si de servitio gravi queruntur, Adsertor venias satisque praestes, {{r|1.5|5}} Et, cum se dominum vocabit ille, Dicas esse meos manuque missos. Hoc si terque quaterque clamitaris, Inpones plagiario pudorem. </poem> == LIII. == <poem> {{r|1.1|}}Una est in nostris tua, Fidentine, libellis Pagina, sed certa domini signata figura, Quae tua traducit manifesto carmina furto. Sic interpositus villo contaminat uncto Urbica Lingonicus Tyrianthina bardocucullus, {{r|1.5|5}} Sic Arretinae violant crystallina testae, Sic niger in ripis errat cum forte Caystri, Inter Ledaeos ridetur corvus olores, Sic ubi multisona fervet sacer Atthide lucus, Inproba Cecropias offendit pica querellas. {{r|1.10|10}} Indice non opus est nostris nec iudice libris, Stat contra dicitque tibi tua pagina 'Fur es.' </poem> == LIV. == <poem> {{r|1.1|}}Si quid, Fusce, vacas adhuc amari - Nam sunt hinc tibi, sunt et hinc amici -, Unum, si superest, locum rogamus, Nec me, quod tibi sim novus, recuses: Omnes hoc veteres tui fuerunt. {{r|1.5|5}} Tu tantum inspice qui novus paratur An possit fieri vetus sodalis. </poem> == LV. == <poem> {{r|1.1|}}Vota tui breviter si vis cognoscere Marci, Clarum militiae, Fronto, togaeque decus, Hoc petit, esse sui nec magni ruris arator, Sordidaque in parvis otia rebus amat. Quisquam picta colit Spartani frigora saxi {{r|1.5|5}} Et matutinum portat ineptus Have, Cui licet exuviis nemoris rurisque beato Ante focum plenas explicuisse plagas Et piscem tremula salientem ducere saeta Flavaque de rubro promere mella cado? {{r|1.10|10}} Pinguis inaequales onerat cui vilica mensas Et sua non emptus praeparat ova cinis? Non amet hanc vitam quisquis me non amat, opto, Vivat et urbanis albus in officiis. </poem> == LVI. == <poem> {{r|1.1|}}Continuis vexata madet vindemia nimbis: Non potes, ut cupias, vendere, copo, merum. </poem> == LVII. == <poem> {{r|1.1|}}Qualem, Flacce, velim quaeris nolimve puellam? Nolo nimis facilem difficilemque nimis. Illud quod medium est atque inter utrumque probamus: Nec volo quod cruciat, nec volo quod satiat. </poem> == LVIII. == <poem> {{r|1.1|}}Milia pro puero centum me mango poposcit: Risi ego, sed Phoebus protinus illa dedit. Hoc dolet et queritur de me mea mentula secum Laudaturque meam Phoebus in invidiam. Sed sestertiolum donavit mentula Phoebo {{r|1.5|5}} Bis decies: hoc da tu mihi, pluris emam. </poem> == LIX. == <poem> {{r|1.1|}}Dat Baiana mihi quadrantes sportula centum. Inter delicias quid facit ista fames? Redde Lupi nobis tenebrosaque balnea Grylli: Tam male cum cenem, cur bene, Flacce, laver? </poem> == LX. == <poem> {{r|1.1|}}Intres ampla licet torvi lepus ora leonis, Esse tamen vacuo se leo dente putat. Quod ruet in tergum vel quos procumbet in armos, Alta iuvencorum volnera figet ubi? Quid frustra nemorum dominum regemque fatigas? {{r|1.5|5}} Non nisi delecta pascitur ille fera. </poem> == LXI. == <poem> {{r|1.1|}}Verona docti syllabas amat vatis, Marone felix Mantua est, Censetur Aponi Livio suo tellus Stellaque nec Flacco minus, Apollodoro plaudit imbrifer Nilus, {{r|1.5|5}} Nasone Paeligni sonant, Duosque Senecas unicumque Lucanum Facunda loquitur Corduba, Gaudent iocosae Canio suo Gades, Emerita Deciano meo: {{r|1.10|10}} Te, Liciniane, gloriabitur nostra Nec me tacebit Bilbilis. </poem> == LXII. == <poem> {{r|1.1|}}Casta nec antiquis cedens Laevina Sabinis Et quamvis tetrico tristior ipsa viro Dum modo Lucrino, modo se permittit Averno, Et dum Baianis saepe fovetur aquis, Incidit in flammas: iuvenemque secuta relicto {{r|1.5|5}} Coniuge Penelope venit, abit Helene. </poem> == LXIII. == <poem> {{r|1.1|}}Ut recitem tibi nostra rogas epigrammata. Nolo. Non audire, Celer, sed recitare cupis. </poem> == LXIV. == <poem> {{r|1.1|}}Bella es, novimus, et puella, verum est, Et dives, quis enim potest negare? Sed cum te nimium, Fabulla, laudas, Nec dives neque bella nec puella es. </poem> == LXV. == <poem> {{r|1.1|}}Cum dixi ficus, rides quasi barbara verba Et dici ficos, Laetiliane, iubes. Dicemus ficus, quas scimus in arbore nasci, Dicemus ficos, Caeciliane, tuos. </poem> == LXVI. == <poem> {{r|1.1|}}Erras, meorum fur avare librorum, Fieri poetam posse qui putas tanti, Scriptura quanti constet et tomus vilis: Non sex paratur aut decem sophos nummis. Secreta quaere carmina et rudes curas, {{r|1.5|5}} Quas novit unus scrinioque signatas Custodit ipse virginis pater chartae, Quae trita duro non inhorruit mento. Mutare dominum non potest liber notus. Sed pumicata fronte si quis est nondum {{r|1.10|10}} Nec umbilicis cultus atque membrana, Mercare: tales habeo; nec sciet quisquam. Aliena quisquis recitat et petit famam, Non emere librum, sed silentium debet. </poem> == LXVII. == <poem> 'Liber homo es nimium', dicis mihi, Ceryle, semper. In te qui dicit, Ceryle, liber homo est? </poem> == LXVIII. == <poem> {{r|1.1|}}Quidquid agit Rufus, nihil est nisi Naevia Rufo. Si gaudet, si flet, si tacet, hanc loquitur. Cenat, propinat, poscit, negat, innuit: una est Naevia; si non sit Naevia, mutus erit. Scriberet hesterna patri cum luce salutem, {{r|1.5|5}} 'Naevia lux' inquit 'Naevia lumen, have.' Haec legit et ridet demisso Naevia voltu. Naevia non una est: quid, vir inepte, furis? </poem> == LXIX. == <poem> {{r|1.1|}}Coepit, Maxime, Pana quae solebat, Nunc ostendere Canium Tarentos. </poem> == LXX. == <poem> {{r|1.1|}}Vade salutatum pro me, liber: ire iuberis Ad Proculi nitidos, officiose, lares. Quaeris iter, dicam. Vicinum Castora canae Transibis Vestae virgineamque domum; Inde sacro veneranda petes Palatia clivo, {{r|1.5|5}} Plurima qua summi fulget imago ducis. Nec te detineat miri radiata colossi Quae Rhodium moles vincere gaudet opus. Flecte vias hac qua madidi sunt tecta Lyaei Et Cybeles picto stat Corybante tholus. {{r|1.10|10}} Protinus a laeva clari tibi fronte Penates Atriaque excelsae sunt adeunda domus. Hanc pete: ne metuas fastus limenque superbum: Nulla magis toto ianua poste patet, Nec propior quam Phoebus amet doctaeque sorores. {{r|1.15|15}} Si dicet 'Quare non tamen ipse venit?', Sic licet excuses 'Quia qualiacumque leguntur Ista, salutator scribere non potuit.' </poem> == LXXI. == <poem> {{r|1.1|}}Laevia sex cyathis, septem Iustina bibatur, Quinque Lycas, Lyde quattuor, Ida tribus. Omnis ab infuso numeretur amica Falerno, Et quia nulla venit, tu mihi, Somne, veni. </poem> == LXXII. == <poem> {{r|1.1|}}Nostris versibus esse te poetam, Fidentine, putas cupisque credi? Sic dentata sibi videtur Aegle Emptis ossibus Indicoque cornu; Sic quae nigrior est cadente moro, {{r|1.5|5}} Cerussata sibi placet Lycoris. Hac et tu ratione qua poeta es, Calvus cum fueris, eris comatus. </poem> == LXXIII. == <poem> {{r|1.1|}}Nullus in urbe fuit tota qui tangere vellet Uxorem gratis, Caeciliane, tuam, Dum licuit: sed nunc positis custodibus ingens Turba fututorum est: ingeniosus homo es. </poem> == LXXIV. == <poem> {{r|1.1|}}Moechus erat: poteras tamen hoc tu, Paula, negare. Ecce vir est: numquid, Paula, negare potes? </poem> == LXXV. == <poem> {{r|1.1|}}Dimidium donare Lino quam credere totum Qui mavolt, mavolt perdere dimidium. </poem> == LXXVI. == <poem> {{r|1.1|}}O mihi curarum pretium non vile mearum, Flacce, Antenorei spes et alumne laris, Pierios differ cantusque chorosque sororum; Aes dabit ex istis nulla puella tibi. Quid petis a Phoebo? nummos habet arca Minervae; {{r|1.5|5}} Haec sapit, haec omnes fenerat una deos. Quid possunt hederae Bacchi dare? Pallados arbor Inclinat varias pondere nigra comas. Praeter aquas Helicon et serta lyrasque dearum Nil habet et magnum, sed perinane sophos. {{r|1.10|10}} Quid tibi cum Cirrha? quid cum Permesside nuda? Romanum propius divitiusque forum est. Illic aera sonant: at circum pulpita nostra Et steriles cathedras basia sola crepant. </poem> == LXXVII. == <poem> {{r|1.1|}}Pulchre valet Charinus, et tamen pallet. Parce bibit Charinus, et tamen pallet. Bene concoquit Charinus, et tamen pallet. Sole utitur Charinus, et tamen pallet. Tingit cutem Charinus, et tamen pallet. {{r|1.5|5}} Cunnum Charinus lingit, et tamen pallet. </poem> == LXXVIII. == <poem> {{r|1.1|}}Indignas premeret pestis cum tabida fauces Inque ipsos vultus serperet atra lues, Siccis ipse genis flentes hortatus amicos Decrevit Stygios Festus adire lacus. Nec tamen obscuro pia polluit ora veneno {{r|1.5|5}} Aut torsit lenta tristia fata fame, Sanctam Romana vitam sed morte peregit Dimisitque animam nobiliore rogo. Hanc mortem fatis magni praeferre Catonis Fama potest: huius Caesar amicus erat. {{r|1.10|10}} </poem> == LXXIX. == <poem> {{r|1.1|}}Semper agis causas et res agis, Attale, semper: Est, non est quod agas, Attale, semper agis. Si res et causae desunt, agis, Attale, mulas. Attale, ne quod agas desit, agas animam. </poem> == LXXX. == <poem> {{r|1.1|}}Sportula, Cane, tibi suprema nocte petita est Occidit puto te, Cane, quod una fuit. </poem> == LXXXI. == <poem> {{r|1.1|}}A servo scis te genitum blandeque fateris, Cum dicis dominum, Sosibiane, patrem. </poem> == LXXXII. == <poem> {{r|1.1|}}Haec quae pulvere dissipata multo Longas porticus explicat ruinas, En quanto iacet absoluta casu. Tectis nam modo Regulus sub illis Gestatus fuerat recesseratque, {{r|1.5|5}} Victa est pondere cum suo repente, Et postquam domino nihil timebat, Securo ruit incruenta damno. Tantae, Regule, post metum querellae Quis curam neget esse te deorum, {{r|1.10|10}} Propter quem fuit innocens ruina? </poem> == LXXXIII. == <poem> {{r|1.1|}}Os et labra tibi lingit, Manneia, catellus: Non miror, merdas si libet esse cani. </poem> == LXXXIV. == <poem> {{r|1.1|}}Uxorem habendam non putat Quirinalis, Cum velit habere filios, et invenit Quo possit istud more: futuit ancillas Domumque et agros implet equitibus vernis. Pater familiae verus est Quirinalis. {{r|1.5|5}} </poem> == LXXXV. == <poem> {{r|1.1|}}Venderet excultos colles cum praeco facetus Atque suburbani iugera pulchra soli, 'Errat' ait 'si quis Mario putat esse necesse Vendere: nil debet, fenerat immo magis.' 'Quae ratio est igitur?' 'Servos ibi perdidit omnes {{r|1.5|5}} Et pecus et fructus, non amat inde locum.' Quis faceret pretium nisi qui sua perdere vellet Omnia? Sic Mario noxius haeret ager. </poem> == LXXXVI. == <poem> {{r|1.1|}}Vicinus meus est manuque tangi De nostris Novius potest fenestris. Quis non invideat mihi putetque Horis omnibus esse me beatum, Iuncto cui liceat frui sodale? {{r|1.5|5}} Tam longe est mihi quam Terentianus, Qui nunc Niliacam regit Syenen. Non convivere, nec videre saltem, Non audire licet, nec urbe tota Quisquam est tam prope tam proculque nobis. {{r|1.10|10}} Migrandum est mihi longius vel illi. Vicinus Novio vel inquilinus Sit, si quis Novium videre non volt. </poem> == LXXXVII. == <poem> {{r|1.1|}}Ne gravis hesterno fragres, Fescennia, vino, Pastillos Cosmi luxuriosa voras. Ista linunt dentes iantacula, sed nihil obstant, Extremo ructus cum redit a barathro. Quid quod olet gravius mixtum diapasmate virus {{r|1.5|5}} Atque duplex animae longius exit odor? Notas ergo nimis fraudes deprensaque furta Iam tollas et sis ebria simpliciter. </poem> == LXXXVIII. == <poem> {{r|1.1|}}Alcime, quem raptum domino crescentibus annis Labicana levi caespite velat humus, Accipe non Pario nutantia pondera saxo, Quae cineri vanus dat ruitura labor, Sed faciles buxos et opacas palmitis umbras {{r|1.5|5}} Quaeque virent lacrimis roscida prata meis Accipe, care puer, nostri monimenta doloris: Hic tibi perpetuo tempore vivet honor. Cum mihi supremos Lachesis pervenerit annos, Non aliter cineres mando iacere meos. {{r|1.10|10}} </poem> == LXXXIX. == <poem> {{r|1.1|}}Garris in aurem semper omnibus, Cinna, Garrire et illud teste quod licet turba. Rides in aurem, quereris, arguis, ploras, Cantas in aurem, iudicas, taces, clamas, Adeoque penitus sedit hic tibi morbus, {{r|1.5|5}} Ut saepe in aurem, Cinna, Caesarem laudes. </poem> == XC. == <poem> {{r|1.1|}}Quod numquam maribus iunctam te, Bassa, videbam Quodque tibi moechum fabula nulla dabat, Omne sed officium circa te semper obibat Turba tui sexus, non adeunte viro, Esse videbaris, fateor, Lucretia nobis: {{r|1.5|5}} At tu, pro facinus, Bassa, fututor eras. Inter se geminos audes committere cunnos Mentiturque virum prodigiosa Venus. Commenta es dignum Thebano aenigmate monstrum, Hic ubi vir non est, ut sit adulterium. {{r|1.10|10}} </poem> == XCI. == <poem> {{r|1.1|}}Cum tua non edas, carpis mea carmina, Laeli. Carpere vel noli nostra vel ede tua. </poem> == XCII. == <poem> {{r|1.1|}}Saepe mihi queritur non siccis Cestos ocellis, Tangi se digito, Mamuriane, tuo. Non opus est digito: totum tibi Ceston habeto, Si deest nil aliud, Mamuriane, tibi. Sed si nec focus est nudi nec sponda grabati {{r|1.5|5}} Nec curtus Chiones Antiopesve calix, Cerea si pendet lumbis et scripta lacerna Dimidiasque nates Gallica paeda tegit, Pasceris et nigrae solo nidore culinae Et bibis inmundam cum cane pronus aquam: {{r|1.10|10}} Non culum - neque enim est culus, qui non cacat olim - Sed fodiam digito qui superest oculum: Nec me zelotypum nec dixeris esse malignum. Denique pedica, Mamuriane, satur. </poem> == XCIII. == <poem> {{r|1.1|}}Fabricio iunctus fido requiescit Aquinus, Qui prior Elysias gaudet adisse domos. Ara duplex primi testatur munera pili: Plus tamen est, titulo quod breviore legis: 'Iunctus uterque sacro laudatae foedere vitae, {{r|1.5|5}} Famaque quod raro novit, amicus erat.' </poem> == XCIV. == <poem> {{r|1.1|}}Cantasti male, dum fututa es, Aegle. Iam cantas bene; basianda non es. </poem> == XCV. == <poem> {{r|1.1|}}Quod clamas semper, quod agentibus obstrepis, Aeli, Non facis hoc gratis: accipis, ut taceas. </poem> == XCVI. == <poem> {{r|1.1|}}Si non molestum est teque non piget, scazon, Nostro rogamus pauca verba Materno Dicas in aurem sic ut audiat solus. Amator ille tristium lacernarum Et baeticatus atque leucophaeatus, {{r|1.5|5}} Qui coccinatos non putat viros esse Amethystinasque mulierum vocat vestes, Nativa laudet, habeat et licet semper Fuscos colores, galbinos habet mores. Rogabit, unde suspicer virum mollem. {{r|1.10|10}} Una lavamur: aspicit nihil sursum, Sed spectat oculis devorantibus draucos Nec otiosis mentulas videt labris. Quaeris quis hic sit? Excidit mihi nomen. </poem> == XCVII. == <poem> {{r|1.1|}}Cum clamant omnes, loqueris tunc, Naevole, tantum, Et te patronum causidicumque putas. Hac ratione potest nemo non esse disertus. Ecce, tacent omnes: Naevole, dic aliquid. </poem> == XCVIII. == <poem> {{r|1.1|}}Litigat et podagra Diodorus, Flacce, laborat. Sed nil patrono porrigit: haec cheragra est. </poem> == XCIX. == <poem> {{r|1.1|}}Non plenum modo vicies habebas, Sed tam prodigus atque liberalis Et tam lautus eras, Calene, ut omnes Optarent tibi centies amici. Audit vota deus precesque nostras {{r|1.5|5}} Atque intra, puto, septimas Kalendas Mortes hoc tibi quattuor dederunt. At tu sic quasi non foret relictum, Sed raptum tibi centies, abisti In tantam miser esuritionem, {{r|1.10|10}} Ut convivia sumptuosiora, Toto quae semel apparas in anno, Nigrae sordibus explices monetae, Et septem veteres tui sodales Constemus tibi plumbea selibra. {{r|1.15|15}} Quid dignum meritis precemur istis? Optamus tibi milies, Calene. Hoc si contigerit, fame peribis. </poem> == C. == <poem> {{r|100.1|}}Mammas atque tatas habet Afra, sed ipsa tatarum Dici et mammarum maxima mamma potest. </poem> == CI. == <poem> {{r|101.1|}}Illa manus quondam studiorum fida meorum Et felix domino notaque Caesaribus, Destituit primos viridis Demetrius annos: Quarta tribus lustris addita messis erat. Ne tamen ad Stygias famulus descenderet umbras, {{r|101.5|5}} Ureret inplicitum cum scelerata lues, Cavimus et domini ius omne remisimus aegro: Munere dignus erat convaluisse meo. Sensit deficiens sua praemia meque patronum Dixit ad infernas liber iturus aquas. {{r|101.10|10}} </poem> == CII. == <poem> {{r|102.1|}}Qui pinxit Venerem tuam, Lycori, Blanditus, puto, pictor est Minervae. </poem> == CIII. == <poem> {{r|103.1|}}'Si dederint superi decies mihi milia centum' Dicebas nondum, Scaevola, iustus eques, 'Qualiter o vivam, quam large quamque beate!' Riserunt faciles et tribuere dei. Sordidior multo post hoc toga, paenula peior, {{r|103.5|5}} Calceus est sarta terque quaterque cute: Deque decem plures semper servantur olivae, Explicat et cenas unica mensa duas, Et Veientani bibitur faex crassa rubelli, Asse cicer tepidum constat et asse Venus. {{r|103.10|10}} In ius, o fallax atque infitiator, eamus: Aut vive aut decies, Scaevola, redde deis. </poem> == CIV. == <poem> {{r|104.1|}}Picto quod iuga delicata collo Pardus sustinet inprobaeque tigres Indulgent patientiam flagello, Mordent aurea quod lupata cervi, Quod frenis Libyci domantur ursi {{r|104.5|5}} Et, quantum Calydon tulisse fertur, Paret purpureis aper capistris, Turpes esseda quod trahunt visontes Et molles dare iussa quod choreas Nigro belua non negat magistro: {{r|104.10|10}} Quis spectacula non putet deorum? Haec transit tamen, ut minora, quisquis Venatus humiles videt leonum, Quos velox leporum timor fatigat. Dimittunt, repetunt, amantque captos, {{r|104.15|15}} Et securior est in ore praeda, Laxos cui dare perviosque rictus Gaudent et timidos tenere dentes, Mollem frangere dum pudet rapinam, Stratis cum modo venerint iuvencis. {{r|104.20|20}} Haec clementia non paratur arte, Sed norunt cuï serviant leones. </poem> == CV. == <poem> {{r|105.1|}}In Nomentanis, Ovidi, quod nascitur arvis, Accepit quotiens tempora longa, merum Exuit annosa mores nomenque senecta: Et quidquid voluit, testa vocatur anus. </poem> == CVI. == <poem> {{r|106.1|}}Interponis aquam subinde, Rufe, Et si cogeris a sodale, raram Diluti bibis unciam Falerni. Numquid pollicita est tibi beatam Noctem Naevia sobriasque mavis {{r|106.5|5}} Certae nequitias fututionis? Suspiras, retices, gemis: negavit. Crebros ergo licet bibas trientes Et durum iugules mero dolorem. Quid parcis tibi, Rufe? dormiendum est. {{r|106.10|10}} </poem> == CVII. == <poem> {{r|107.1|}}Saepe mihi dicis, Luci carissime Iuli, 'Scribe aliquid magnum: desidiosus homo es.' Otia da nobis, sed qualia fecerat olim Maecenas Flacco Vergilioque suo: Condere victuras temptem per saecula curas {{r|107.5|5}} Et nomen flammis eripuisse meum. In steriles nolunt campos iuga ferre iuvenci: Pingue solum lassat, sed iuvat ipse labor. </poem> == CVIII. == <poem> {{r|108.1|}}Est tibi - sitque precor multos crescatque per annos - Pulchra quidem, verum transtiberina domus: At mea Vipsanas spectant cenacula laurus, Factus in hac ego sum iam regione senex. Migrandum est, ut mane domi te, Galle, salutem: {{r|108.5|5}} Est tanti, vel si longius illa foret. Sed tibi non multum est, unum si praesto togatum: Multum est hunc unum si mihi, Galle, nego. Ipse salutabo decuma te saepius hora: Mane tibi pro me dicet havere liber. {{r|108.10|10}} </poem> == CIX. == <poem> {{r|109.1|}}Issa est passere nequior Catulli, Issa est purior osculo columbae, Issa est blandior omnibus puellis, Issa est carior Indicis lapillis, Issa est deliciae catella Publi. {{r|109.5|5}} Hanc tu, si queritur, loqui putabis; Sentit tristitiamque gaudiumque. Collo nixa cubat capitque somnos, Ut suspiria nulla sentiantur; Et desiderio coacta ventris {{r|109.10|10}} Gutta pallia non fefellit ulla, Sed blando pede suscitat toroque Deponi monet et rogat levari. Castae tantus inest pudor catellae, Ignorat Venerem; nec invenimus {{r|109.15|15}} Dignum tam tenera virum puella. Hanc ne lux rapiat suprema totam, Picta Publius exprimit tabella, In qua tam similem videbis Issam, Ut sit tam similis sibi nec ipsa. {{r|109.20|20}} Issam denique pone cum tabella: Aut utramque putabis esse veram, Aut utramque putabis esse pictam. </poem> == CX. == <poem> {{r|110.1|}}Scribere me quereris, Velox, epigrammata longa. Ipse nihil scribis: tu breviora facis. </poem> == CXI. == <poem> {{r|111.1|}}Cum tibi sit sophiae par fama et cura deorum, Ingenio pietas nec minor ipsa suo: Ignorat meritis dare munera, qui tibi librum Et qui miratur, Regule, tura dari. </poem> == CXII. == <poem> {{r|112.1|}}Cum te non nossem, dominum regemque vocabam: Nunc bene te novi: iam mihi Priscus eris. </poem> == CXIII. == <poem> {{r|113.1|}}Quaecumque lusi iuvenis et puer quondam Apinasque nostras, quas nec ipse iam novi, Male conlocare si bonas voles horas Et invidebis otio tuo, lector, A Valeriano Pollio petes Quinto, {{r|113.5|5}} Per quem perire non licet meis nugis. </poem> == CXIV. == <poem> {{r|114.1|}}Hos tibi vicinos, Faustine, Telesphorus hortos Faenius et breve rus udaque prata tenet. Condidit hic natae cineres nomenque sacravit Quod legis Antullae, dignior ipse legi. Ad Stygias aequum fuerat pater isset ut umbras: {{r|114.5|5}} Quod quia non licuit, vivat, ut ossa colat. </poem> == CXV. == <poem> {{r|115.1|}}Quaedam me cupit - invide, Procille! - Loto candidior puella cycno, Argento, nive, lilio, ligustro. Sed quandam volo nocte nigriorem, Formica, pice, graculo, cicada. {{r|115.5|5}} Iam suspendia saeva cogitabas: Si novi bene te, Procille, vives. </poem> == CXVI. == <poem> {{r|116.1|}}Hoc nemus aeterno cinerum sacravit honori Faenius et culti iugera pulchra soli. Hoc tegitur cito rapta suis Antulla sepulchro, Hoc erit Antullae mixtus uterque parens. Si cupit hunc aliquis, moneo, ne speret agellum: {{r|116.5|5}} Perpetuo dominis serviet iste suis. </poem> == CXVII. == <poem> {{r|117.1|}}Occurris quotiens, Luperce, nobis, 'Vis mittam puerum' subinde dicis, 'Cui tradas epigrammaton libellum, Lectum quem tibi protinus remittam?' Non est quod puerum, Luperce, vexes. {{r|117.5|5}} Longum est, si velit ad Pirum venire, Et scalis habito tribus, sed altis. Quod quaeris propius petas licebit. Argi nempe soles subire letum: Contra Caesaris est forum taberna {{r|117.10|10}} Scriptis postibus hinc et inde totis, Omnis ut cito perlegas poetas. Illinc me pete. Nec roges Atrectum - Hoc nomen dominus gerit tabernae -: De primo dabit alterove nido {{r|117.15|15}} Rasum pumice purpuraque cultum Denaris tibi quinque Martialem. 'Tanti non es' ais? Sapis, Luperce. </poem> == CXVIII. == <poem> {{r|118.1|}}Cui legisse satis non est epigrammata centum, Nil illi satis est, Caediciane, mali. </poem> {{Liber |Ante= <!-- Nomen Pagina Ante --> |AnteNomen= <!-- Latina Vicifontis Pagina Ante --> |Post= Liber II |PostNomen= Epigrammaton liber II }} </div>{{finis}} {{textquality|75%}} 996gbogjgo9f6s5cm8l9pxcuxwihi22 269358 269355 2026-06-06T22:14:30Z Saumache 27923 269358 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber I }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= <!-- Nomen Pagina Ante --> |AnteNomen= <!-- Latina Vicifontis Pagina Ante --> |Post= Liber II |PostNomen= Epigrammaton liber II }} Spero me secutum in libellis meis tale temperamentum, ut de illis queri non possit quisquis de se bene senserit, cum salva infimarum quoque personarum reverentia ludant; quae adeo antiquis auctoribus defuit, ut nominibus non tantum veris abusi sint, sed et magnis. Mihi fama vilius constet et probetur in me novissimum ingenium. Absit a iocorum nostrorum simplicitate malignus interpres nec epigrammata mea scribat: inprobe facit qui in alieno libro ingeniosus est. Lascivam verborum veritatem, id est epigrammaton linguam, excusarem, si meum esset exemplum: sic scribit Catullus, sic Marsus, sic Pedo, sic Gaetulicus, sic quicumque perlegitur. Si quis tamen tam ambitiose tristis est, ut apud illum in nulla pagina latine loqui fas sit, potest epistula vel potius titulo contentus esse. Epigrammata illis scribuntur, qui solent spectare Florales. Non intret Cato theatrum meum, aut si intraverit, spectet. Videor mihi meo iure facturus, si epistulam versibus clusero:<br> <poem> Nosses iocosae dulce cum sacrum Florae Festosque lusus et licentiam volgi, Cur in theatrum, Cato severe, venisti? An ideo tantum veneras, ut exires? </poem> == <span id='1.0'></span>I. == <poem> {{r|1.1|}}Hic est quem legis ille, quem requiris, Toto notus in orbe Martialis Argutis epigrammaton libellis: Cui, lector studiose, quod dedisti Viventi decus atque sentienti, {{r|1.5|5}} Rari post cineres habent poetae. </poem> == <span id='2.0'></span>II. == <poem> {{r|2.1|}}Qui tecum cupis esse meos ubicumque libellos Et comites longae quaeris habere viae, Hos eme, quos artat brevibus membrana tabellis: Scrinia da magnis, me manus una capit. Ne tamen ignores ubi sim venalis, et erres {{r|2.5|5}} Urbe vagus tota, me duce certus eris: Libertum docti Lucensis quaere Secundum Limina post Pacis Palladiumque forum. </poem> == <span id='3.0'></span>III. == <poem> {{r|1.1|}}Argiletanas mavis habitare tabernas, Cum tibi, parve liber, scrinia nostra vacent. Nescis, heu, nescis dominae fastidia Romae: Crede mihi, nimium Martia turba sapit. Maiores nusquam rhonchi: iuvenesque senesque {{r|1.5|5}} Et pueri nasum rhinocerotis habent. Audieris cum grande sophos, dum basia iactas, Ibis ab excusso missus in astra sago. Sed tu ne totiens domini patiare lituras Neve notet lusus tristis harundo tuos, {{r|1.10|10}} Aetherias, lascive, cupis volitare per auras: I, fuge; sed poteras tutior esse domi. </poem> == <span id='4.0'></span>IV. == <poem> {{r|1.1|}}Contigeris nostros, Caesar, si forte libellos, Terrarum dominum pone supercilium. Consuevere iocos vestri quoque ferre triumphi, Materiam dictis nec pudet esse ducem. Qua Thymelen spectas derisoremque Latinum, {{r|1.5|5}} Illa fronte precor carmina nostra legas. Innocuos censura potest permittere lusus: lasciva est nobis pagina,vita proba </poem> == <span id='5.0'></span>V. == <poem> {{r|1.1|}}Do tibi naumachiam, tu das epigrammata nobis: Vis, puto, cum libro, Marce, natare tuo. </poem> == <span id='6.0'></span>VI. == <poem> {{r|1.1|}}Aetherias aquila puerum portante per auras Inlaesum timidis unguibus haesit onus: Nunc sua Caesareos exorat praeda leones, Tutus et ingenti ludit in ore lepus. Quae maiora putas miracula? summus utrisque {{r|1.5|5}} Auctor adest: haec sunt Caesaris, illa Iovis. </poem> == <span id='7.0'></span>VII. == <poem> {{r|1.1|}}Stellae delicium mei Columba, Verona licet audiente dicam, Vicit, Maxime, Passerem Catulli. Tanto Stella meus tuo Catullo Quanto passere maior est columba. {{r|1.5|5}} </poem> == <span id='8.0'></span>VIII. == <poem> {{r|1.1|}}Quod magni Thraseae consummatique Catonis Dogmata sic sequeris, salvos ut esse velis, Pectore nec nudo strictos incurris in ensis, Quod fecisse velim te, Deciane, facis. Nolo virum facili redimit qui sanguine famam, {{r|1.5|5}} Hunc volo, laudari qui sine morte potest. </poem> == <span id='9.0'></span>IX. == <poem> {{r|1.1|}}Bellus homo et magnus vis idem, Cotta, videri: Sed qui bellus homo est, Cotta, pusillus homo est. </poem> == <span id='10.0'></span>X. == <poem> {{r|1.1|}}Petit Gemellus nuptias Maronillae Et cupit et instat et precatur et donat. Adeone pulchra est? immo foedius nil est. Quid ergo in illa petitur et placet? Tussit. </poem> == <span id='11.0'></span>XI. == <poem> {{r|1.1|}}Cum data sint equiti bis quina nomismata, quare Bis decies solus, Sextiliane, bibis? Iam defecisset portantis calda ministros, Si non potares, Sextiliane, merum. </poem> == <span id='12.0'></span>XII. == <poem> {{r|1.1|}}Itur ad Herculeas gelidi qua Tiburis arces Canaque sulphureis Albula fumat aquis, Rura nemusque sacrum dilectaque iugera Musis Signat vicina quartus ab urbe lapis. Hic rudis aestivas praestabat porticus umbras, {{r|1.5|5}} Heu quam paene novum porticus ausa nefas! Nam subito conlapsa ruit, cum mole sub illa Gestatus biiugis Regulus esset equis. Nimirum timuit nostras Fortuna querellas, Quae par tam magnae non erat invidiae. {{r|1.10|10}} Nunc et damna iuvant; sunt ipsa pericula tanti: Stantia non poterant tecta probare deos. </poem> == <span id='13.0'></span>XIII. == <poem> {{r|1.1|}}Casta suo gladium cum traderet Arria Paeto, Quem de visceribus strinxerat ipsa suis, 'Si qua fides, vulnus quod feci non dolet,' inquit, 'Sed tu quod facies, hoc mihi, Paete, dolet.' </poem> == <span id='14.0'></span>XIV. == <poem> {{r|1.1|}}Delicias, Caesar, lususque iocosque leonum Vidimus - hoc etiam praestat harena tibi - Cum prensus blando totiens a dente rediret Et per aperta vagus curreret ora lepus. Unde potest avidus captae leo parcere praedae? {{r|1.5|5}} Sed tamen esse tuus dicitur: ergo potest. </poem> == <span id='15.0'></span>XV. == <poem> {{r|1.1|}}O mihi post nullos, Iuli, memorande sodales, Si quid longa fides canaque iura valent, Bis iam paene tibi consul tricensimus instat, Et numerat paucos vix tua vita dies. Non bene distuleris videas quae posse negari, {{r|1.5|5}} Et solum hoc ducas, quod fuit, esse tuum. Expectant curaeque catenatique labores, Gaudia non remanent, sed fugitiva volant. Haec utraque manu conplexuque adsere toto: Saepe fluunt imo sic quoque lapsa sinu. Non est, crede mihi, sapientis dicere 'Vivam': {{r|1.10|10}} Sera nimis vita est crastina: vive hodie. </poem> == <span id='16.0'></span>XVI. == <poem> {{r|1.1|}}Sunt bona, sunt quaedam mediocria, sunt mala plura Quae legis hic: aliter non fit, Avite, liber. </poem> == <span id='17.0'></span>XVII. == <poem> {{r|1.1|}}Cogit me Titus actitare causas Et dicit mihi saepe 'Magna res est.' Res magna est, Tite, quam facit colonus. </poem> == <span id='18.0'></span>XVIII. == <poem> {{r|1.1|}}Quid te, Tucca, iuvat vetulo miscere Falerno In Vaticanis condita musta cadis? Quid tantum fecere boni tibi pessima vina? Aut quid fecerunt optima vina mali? De nobis facile est, scelus est iugulare Falernum {{r|1.5|5}} Et dare Campano toxica saeva mero. Convivae meruere tui fortasse perire: Amphora non meruit tam pretiosa mori. </poem> == <span id='19.0'></span>XIX. == <poem> {{r|1.1|}}Si memini, fuerant tibi quattuor, Aelia, dentes: Expulit una duos tussis et una duos. Iam secura potes totis tussire diebus: Nil istic quod agat tertia tussis habet. </poem> == <span id='20.0'></span>XX. == <poem> {{r|1.1|}}Dic mihi, quis furor est? turba spectante vocata Solus boletos, Caeciliane, voras. Quid dignum tanto tibi ventre gulaque precabor? Boletum qualem Claudius edit, edas. </poem> == <span id='21.0'></span>XXI. == <poem> {{r|1.1|}}Cum peteret regem, decepta satellite dextra Ingessit sacris se peritura focis. Sed tam saeva pius miracula non tulit hostis Et raptum flammis iussit abire virum: Urere quam potuit contempto Mucius igne, {{r|1.5|5}} Hanc spectare manum Porsena non potuit. Maior deceptae fama est et gloria dextrae: Si non errasset, fecerat illa minus. </poem> == <span id='22.0'></span>XXII. == <poem> {{r|1.1|}}Quid nunc saeva fugis placidi lepus ora leonis? Frangere tam parvas non didicere feras. Servantur magnis isti cervicibus ungues Nec gaudet tenui sanguine tanta sitis. Praeda canum lepus est, vastos non implet hiatus {{r|1.5|5}} Non timeat Dacus Caesaris arma puer. </poem> == <span id='23.0'></span>XXIII. == <poem> {{r|1.1|}}Invitas nullum nisi cum quo, Cotta, lavaris Et dant convivam balnea sola tibi. Mirabar, quare numquam me, Cotta, vocasses: Iam scio, me nudum displicuisse tibi. </poem> == <span id='24.0'></span>XXIV. == <poem> {{r|1.1|}}Aspicis incomptis illum, Deciane, capillis, Cuius et ipse times triste supercilium, Qui loquitur Curios adsertoresque Camillos? Nolito fronti credere: nupsit heri. </poem> == <span id='25.0'></span>XXV. == <poem> {{r|1.1|}}Ede tuos tandem populo, Faustine, libellos Et cultum docto pectore profer opus, Quod nec Cecropiae damnent Pandionis arces Nec sileant nostri praetereantque senes. Ante fores stantem dubitas admittere Famam {{r|1.5|5}} Teque piget curae praemia ferre tuae? Post te victurae per te quoque vivere chartae Incipiant: cineri gloria sera venit. </poem> == <span id='26.0'></span>XXVI. == <poem> {{r|1.1|}}Sextiliane, bibis quantum subsellia quinque Solus: aqua totiens ebrius esse potes; Nec consessorum vicina nomismata tantum, Aera sed a cuneis ulteriora petis. Non haec Paelignis agitur vindemia prelis {{r|1.5|5}} Uva nec in Tuscis nascitur ista iugis, Testa sed antiqui felix siccatur Opimi, Egerit et nigros Massica cella cados. A copone tibi faex Laletana petatur, Si plus quam decies, Sextiliane, bibis. {{r|1.10|10}} </poem> == <span id='27.0'></span>XXVII. == <poem> {{r|1.1|}}Hesterna tibi nocte dixeramus, Quincunces puto post decem peractos, Cenares hodie, Procille, mecum. Tu factam tibi rem statim putasti Et non sobria verba subnotasti {{r|1.5|5}} Exemplo nimium periculoso: Μισῶ μνάμονα συμπόταν, Procille. </poem> == <span id='28.0'></span>XXVIII. == <poem> {{r|1.1|}}Hesterno fetere mero qui credit Acerram, Fallitur: in lucem semper Acerra bibit. </poem> == <span id='29.0'></span>XXIX. == <poem> {{r|1.1|}}Fama refert nostros te, Fidentine, libellos Non aliter populo quam recitare tuos. Si mea vis dici, gratis tibi carmina mittam: Si dici tua vis, hoc eme, ne mea sint. </poem> == <span id='30.0'></span>XXX. == <poem> {{r|1.1|}}Chirurgus fuerat, nunc est vispillo Diaulus. Coepit quo poterat clinicus esse modo. </poem> == <span id='31.0'></span>XXXI. == <poem> {{r|1.1|}}Hos tibi, Phoebe, vovet totos a vertice crines Encolpos, domini centurionis amor, Grata Pudens meriti tulerit cum praemia pili. Quam primum longas, Phoebe, recide comas, Dum nulla teneri sordent lanugine voltus {{r|1.5|5}} Dumque decent fusae lactea colla iubae; Utque tuis longum dominusque puerque fruantur Muneribus, tonsum fac cito, sero virum. </poem> == <span id='32.0'></span>XXXII. == <poem> {{r|1.1|}}Nōn amō tē, Sabidī, nec possum dīcere quārē: Hoc tantum possum dīcere, nōn amō tē. </poem> == <span id='33.0'></span>XXXIII. == <poem> {{r|1.1|}}Amissum non flet cum sola est Gellia patrem, Si quis adest, iussae prosiliunt lacrimae. Non luget quisquis laudari, Gellia, quaerit, Ille dolet vere, qui sine teste dolet. </poem> == <span id='34.0'></span>XXXIV. == <poem> {{r|1.1|}}Incustoditis et apertis, Lesbia, semper Liminibus peccas nec tua furta tegis, Et plus spectator quam te delectat adulter Nec sunt grata tibi gaudia si qua latent. At meretrix abigit testem veloque seraque {{r|1.5|5}} Raraque Submemmi fornice rima patet. A Chione saltem vel ab Iade disce pudorem: Abscondunt spurcas et monumenta lupas. Numquid dura tibi nimium censura videtur? Deprendi veto te, Lesbia, non futui. {{r|1.10|10}} </poem> == <span id='35.0'></span>XXXV. == <poem> {{r|1.1|}}Versus scribere me parum severos Nec quos praelegat in schola magister, Corneli, quereris: sed hi libelli, Tamquam coniugibus suis mariti, Non possunt sine mentula placere. {{r|1.5|5}} Quid si me iubeas talassionem Verbis dicere non talassionis? Quis Floralia vestit et stolatum Permittit meretricibus pudorem? Lex haec carminibus data est iocosis, {{r|1.10|10}} Ne possint, nisi pruriant, iuvare. Quare deposita severitate Parcas lusibus et iocis rogamus, Nec castrare velis meos libellos. Gallo turpius est nihil Priapo. {{r|1.15|15}} </poem> == <span id='36.0'></span>XXXVI. == <poem> {{r|1.1|}}Si, Lucane, tibi vel si tibi, Tulle, darentur Qualia Ledaei fata Lacones habent, Nobilis haec esset pietatis rixa duobus, Quod pro fratre mori vellet uterque prior, Diceret infernas et qui prior isset ad umbras: {{r|1.5|5}} 'Vive tuo, frater, tempore, vive meo.' </poem> == <span id='37.0'></span>XXXVII. == <poem> {{r|1.1|}}Ventris onus misero, nec te pudet, excipis auro, Basse, bibis vitro: carius ergo cacas. </poem> == <span id='38.0'></span>XXXVIII. == <poem> {{r|1.1|}}Quem recitās meus est, ō Fīdentīne, libellus: Sed male cum recitās, incipit esse tuus. </poem> == <span id='39.0'></span>XXXIX. == <poem> {{r|1.1|}}Si quis erit raros inter numerandus amicos, Quales prisca fides famaque novit anus, Si quis Cecropiae madidus Latiaeque Minervae Artibus et vera simplicitate bonus, Si quis erit recti custos, mirator honesti {{r|1.5|5}} Et nihil arcano qui roget ore deos, Si quis erit magnae subnixus robore mentis: Dispeream, si non hic Decianus erit. </poem> == <span id='40.0'></span>XL. == <poem> {{r|1.1|}}Qui ducis vultus et non legis ista libenter, Omnibus invideas, livide, nemo tibi. </poem> == <span id='41.0'></span>XLI. == <poem> {{r|1.1|}}Urbanus tibi, Caecili, videris. Non es, crede mihi. Quid ergo? verna, Hoc quod transtiberinus ambulator, Qui pallentia sulphurata fractis Permutat vitreis, quod otiosae {{r|1.5|5}} Vendit qui madidum cicer coronae, Quod custos dominusque viperarum, Quod viles pueri salariorum, Quod fumantia qui tomacla raucus Circumfert tepidis cocus popinis, {{r|1.10|10}} Quod non optimus urbicus poeta, Quod de Gadibus improbus magister, Quod bucca est vetuli dicax cinaedi. Quare desine iam tibi videri, Quod soli tibi, Caecili, videris, {{r|1.15|15}} Qui Gabbam salibus tuis et ipsum Posses vincere Tettium Caballum. Non cuicumque datum est habere nasum: Ludit qui stolida procacitate, Non est Tettius ille, sed caballus. {{r|1.20|20}} </poem> == <span id='42.0'></span>XLII. == <poem> {{r|1.1|}}Coniugis audisset fatum cum Porcia Bruti Et subtracta sibi quaereret arma dolor, 'Nondum scitis' ait 'mortem non posse negari? Credideram, fatis hoc docuisse patrem.' Dixit et ardentis avido bibit ore favillas. {{r|1.5|5}} I nunc et ferrum, turba molesta, nega. </poem> == <span id='43.0'></span>XLIII. == <poem> {{r|1.1|}}Bis tibi triceni fuimus, Mancine, vocati Et positum est nobis nil here praeter aprum, Non quae de tardis servantur vitibus uvae Dulcibus aut certant quae melimela favis, Non pira quae longa pendent religata genesta {{r|1.5|5}} Aut imitata brevis Punica grana rosas, Rustica lactantes nec misit Sassina metas Nec de Picenis venit oliva cadis: Nudus aper, sed et hic minimus qualisque necari A non armato pumilione potest. {{r|1.10|10}} Et nihil inde datum est; tantum spectavimus omnes: Ponere aprum nobis sic et harena solet. Ponatur tibi nullus aper post talia facta, Sed tu ponaris cui Charidemus apro. </poem> == <span id='44.0'></span>XLIV. == <poem> {{r|1.1|}}Lascivos leporum cursus lususque leonum Quod maior nobis charta minorque gerit Et bis idem facimus, nimium si, Stella, videtur Hoc tibi, bis leporem tu quoque pone mihi. </poem> == <span id='45.0'></span>XLV. == <poem> {{r|1.1|}}Edita ne brevibus pereat mihi cura libellis, Dicatur potius Τὸν δ' ἀπαμειβόμενος. </poem> == <span id='46.0'></span>XLVI. == <poem> {{r|1.1|}}Cum dicis 'Propero, fac si facis,' Hedyle, languet Protinus et cessat debilitata Venus. Expectare iube: velocius ibo retentus. Hedyle, si properas, dic mihi, ne properem. </poem> == <span id='47.0'></span>XLVII. == <poem> {{r|1.1|}}Nuper erat medicus, nunc est vispillo Diaulus: Quod vispillo facit, fecerat et medicus. </poem> == <span id='48.0'></span>XLVIII. == <poem> {{r|1.1|}}Rictibus his tauros non eripuere magistri, Per quos praeda fugax itque reditque lepus; Quodque magis mirum, velocior exit ab hoste Nec nihil a tanta nobilitate refert. Tutior in sola non est cum currit harena, {{r|1.5|5}} Nec caveae tanta conditur ille fide. Si vitare canum morsus, lepus inprobe, quaeris, Ad quae confugias ora leonis habes. </poem> == <span id='49.0'></span>XLIX. == <poem> {{r|1.1|}}Vir Celtiberis non tacende gentibus Nostraeque laus Hispaniae, Videbis altam, Liciniane, Bilbilin, Equis et armis nobilem, Senemque Caium nivibus, et fractis sacrum {{r|1.5|5}} Vadaveronem montibus, Et delicati dulce Boterdi nemus, Pomona quod felix amat. Tepidi natabis lene Congedi vadum Mollesque Nympharum lacus, {{r|1.10|10}} Quibus remissum corpus adstringes brevi Salone, qui ferrum gelat. Praestabit illic ipsa figendas prope Voberca prandenti feras. Aestus serenos aureo franges Tago {{r|1.15|15}} Obscurus umbris arborum; Avidam rigens Derceita placabit sitim Et Nutha, quae vincit nives. At cum December canus et bruma impotens Aquilone rauco mugiet, {{r|1.20|20}} Aprica repetes Tarraconis litora Tuamque Laletaniam. Ibi inligatas mollibus dammas plagis Mactabis et vernas apros Leporemque forti callidum rumpes equo, {{r|1.25|25}} Cervos relinques vilico. Vicina in ipsum silva descendet focum Infante cinctum sordido. Vocabitur venator et veniet tibi Conviva clamatus prope. {{r|1.30|30}} Lunata nusquam pellis et nusquam toga Olidaeque vestes murice; Procul horridus Liburnus et querulus cliens, Imperia viduarum procul; Non rumpet altum pallidus somnum reus, {{r|1.35|35}} Sed mane totum dormies. Mereatur alius grande et insanum sophos: Miserere tu felicium Veroque fruere non superbus gaudio, Dum Sura laudatur tuus. {{r|1.40|40}} Non inpudenter vita quod relicum est petit, Cum fama quod satis est habet. </poem> == <span id='50.0'></span>L. == <poem> {{r|1.1|}}Si tibi Mistyllos cocus, Aemiliane, vocatur, Dicatur quare non Taratalla mihi? </poem> == <span id='51.0'></span>LI. == <poem> {{r|1.1|}}Non facit ad saevos cervix, nisi prima, leones. Quid fugis hos dentes, ambitiose lepus? Scilicet a magnis ad te descendere tauris Et quae non cernunt frangere colla velint. Desperanda tibi est ingentis gloria fati: {{r|1.5|5}} Non potes hoc tenuis praeda sub hoste mori. </poem> == <span id='52.0'></span>LII. == <poem> {{r|1.1|}}Commendo tibi, Quintiane, nostros - Nostros dicere si tamen libellos Possum, quos recitat tuus poeta -: Si de servitio gravi queruntur, Adsertor venias satisque praestes, {{r|1.5|5}} Et, cum se dominum vocabit ille, Dicas esse meos manuque missos. Hoc si terque quaterque clamitaris, Inpones plagiario pudorem. </poem> == <span id='53.0'></span>LIII. == <poem> {{r|1.1|}}Una est in nostris tua, Fidentine, libellis Pagina, sed certa domini signata figura, Quae tua traducit manifesto carmina furto. Sic interpositus villo contaminat uncto Urbica Lingonicus Tyrianthina bardocucullus, {{r|1.5|5}} Sic Arretinae violant crystallina testae, Sic niger in ripis errat cum forte Caystri, Inter Ledaeos ridetur corvus olores, Sic ubi multisona fervet sacer Atthide lucus, Inproba Cecropias offendit pica querellas. {{r|1.10|10}} Indice non opus est nostris nec iudice libris, Stat contra dicitque tibi tua pagina 'Fur es.' </poem> == <span id='54.0'></span>LIV. == <poem> {{r|1.1|}}Si quid, Fusce, vacas adhuc amari - Nam sunt hinc tibi, sunt et hinc amici -, Unum, si superest, locum rogamus, Nec me, quod tibi sim novus, recuses: Omnes hoc veteres tui fuerunt. {{r|1.5|5}} Tu tantum inspice qui novus paratur An possit fieri vetus sodalis. </poem> == <span id='55.0'></span>LV. == <poem> {{r|1.1|}}Vota tui breviter si vis cognoscere Marci, Clarum militiae, Fronto, togaeque decus, Hoc petit, esse sui nec magni ruris arator, Sordidaque in parvis otia rebus amat. Quisquam picta colit Spartani frigora saxi {{r|1.5|5}} Et matutinum portat ineptus Have, Cui licet exuviis nemoris rurisque beato Ante focum plenas explicuisse plagas Et piscem tremula salientem ducere saeta Flavaque de rubro promere mella cado? {{r|1.10|10}} Pinguis inaequales onerat cui vilica mensas Et sua non emptus praeparat ova cinis? Non amet hanc vitam quisquis me non amat, opto, Vivat et urbanis albus in officiis. </poem> == <span id='56.0'></span>LVI. == <poem> {{r|1.1|}}Continuis vexata madet vindemia nimbis: Non potes, ut cupias, vendere, copo, merum. </poem> == <span id='57.0'></span>LVII. == <poem> {{r|1.1|}}Qualem, Flacce, velim quaeris nolimve puellam? Nolo nimis facilem difficilemque nimis. Illud quod medium est atque inter utrumque probamus: Nec volo quod cruciat, nec volo quod satiat. </poem> == <span id='58.0'></span>LVIII. == <poem> {{r|1.1|}}Milia pro puero centum me mango poposcit: Risi ego, sed Phoebus protinus illa dedit. Hoc dolet et queritur de me mea mentula secum Laudaturque meam Phoebus in invidiam. Sed sestertiolum donavit mentula Phoebo {{r|1.5|5}} Bis decies: hoc da tu mihi, pluris emam. </poem> == <span id='59.0'></span>LIX. == <poem> {{r|1.1|}}Dat Baiana mihi quadrantes sportula centum. Inter delicias quid facit ista fames? Redde Lupi nobis tenebrosaque balnea Grylli: Tam male cum cenem, cur bene, Flacce, laver? </poem> == <span id='60.0'></span>LX. == <poem> {{r|1.1|}}Intres ampla licet torvi lepus ora leonis, Esse tamen vacuo se leo dente putat. Quod ruet in tergum vel quos procumbet in armos, Alta iuvencorum volnera figet ubi? Quid frustra nemorum dominum regemque fatigas? {{r|1.5|5}} Non nisi delecta pascitur ille fera. </poem> == <span id='61.0'></span>LXI. == <poem> {{r|1.1|}}Verona docti syllabas amat vatis, Marone felix Mantua est, Censetur Aponi Livio suo tellus Stellaque nec Flacco minus, Apollodoro plaudit imbrifer Nilus, {{r|1.5|5}} Nasone Paeligni sonant, Duosque Senecas unicumque Lucanum Facunda loquitur Corduba, Gaudent iocosae Canio suo Gades, Emerita Deciano meo: {{r|1.10|10}} Te, Liciniane, gloriabitur nostra Nec me tacebit Bilbilis. </poem> == <span id='62.0'></span>LXII. == <poem> {{r|1.1|}}Casta nec antiquis cedens Laevina Sabinis Et quamvis tetrico tristior ipsa viro Dum modo Lucrino, modo se permittit Averno, Et dum Baianis saepe fovetur aquis, Incidit in flammas: iuvenemque secuta relicto {{r|1.5|5}} Coniuge Penelope venit, abit Helene. </poem> == <span id='63.0'></span>LXIII. == <poem> {{r|1.1|}}Ut recitem tibi nostra rogas epigrammata. Nolo. Non audire, Celer, sed recitare cupis. </poem> == <span id='64.0'></span>LXIV. == <poem> {{r|1.1|}}Bella es, novimus, et puella, verum est, Et dives, quis enim potest negare? Sed cum te nimium, Fabulla, laudas, Nec dives neque bella nec puella es. </poem> == <span id='65.0'></span>LXV. == <poem> {{r|1.1|}}Cum dixi ficus, rides quasi barbara verba Et dici ficos, Laetiliane, iubes. Dicemus ficus, quas scimus in arbore nasci, Dicemus ficos, Caeciliane, tuos. </poem> == <span id='66.0'></span>LXVI. == <poem> {{r|1.1|}}Erras, meorum fur avare librorum, Fieri poetam posse qui putas tanti, Scriptura quanti constet et tomus vilis: Non sex paratur aut decem sophos nummis. Secreta quaere carmina et rudes curas, {{r|1.5|5}} Quas novit unus scrinioque signatas Custodit ipse virginis pater chartae, Quae trita duro non inhorruit mento. Mutare dominum non potest liber notus. Sed pumicata fronte si quis est nondum {{r|1.10|10}} Nec umbilicis cultus atque membrana, Mercare: tales habeo; nec sciet quisquam. Aliena quisquis recitat et petit famam, Non emere librum, sed silentium debet. </poem> == <span id='67.0'></span>LXVII. == <poem> 'Liber homo es nimium', dicis mihi, Ceryle, semper. In te qui dicit, Ceryle, liber homo est? </poem> == <span id='68.0'></span>LXVIII. == <poem> {{r|1.1|}}Quidquid agit Rufus, nihil est nisi Naevia Rufo. Si gaudet, si flet, si tacet, hanc loquitur. Cenat, propinat, poscit, negat, innuit: una est Naevia; si non sit Naevia, mutus erit. Scriberet hesterna patri cum luce salutem, {{r|1.5|5}} 'Naevia lux' inquit 'Naevia lumen, have.' Haec legit et ridet demisso Naevia voltu. Naevia non una est: quid, vir inepte, furis? </poem> == <span id='69.0'></span>LXIX. == <poem> {{r|1.1|}}Coepit, Maxime, Pana quae solebat, Nunc ostendere Canium Tarentos. </poem> == <span id='70.0'></span>LXX. == <poem> {{r|1.1|}}Vade salutatum pro me, liber: ire iuberis Ad Proculi nitidos, officiose, lares. Quaeris iter, dicam. Vicinum Castora canae Transibis Vestae virgineamque domum; Inde sacro veneranda petes Palatia clivo, {{r|1.5|5}} Plurima qua summi fulget imago ducis. Nec te detineat miri radiata colossi Quae Rhodium moles vincere gaudet opus. Flecte vias hac qua madidi sunt tecta Lyaei Et Cybeles picto stat Corybante tholus. {{r|1.10|10}} Protinus a laeva clari tibi fronte Penates Atriaque excelsae sunt adeunda domus. Hanc pete: ne metuas fastus limenque superbum: Nulla magis toto ianua poste patet, Nec propior quam Phoebus amet doctaeque sorores. {{r|1.15|15}} Si dicet 'Quare non tamen ipse venit?', Sic licet excuses 'Quia qualiacumque leguntur Ista, salutator scribere non potuit.' </poem> == <span id='71.0'></span>LXXI. == <poem> {{r|1.1|}}Laevia sex cyathis, septem Iustina bibatur, Quinque Lycas, Lyde quattuor, Ida tribus. Omnis ab infuso numeretur amica Falerno, Et quia nulla venit, tu mihi, Somne, veni. </poem> == <span id='72.0'></span>LXXII. == <poem> {{r|1.1|}}Nostris versibus esse te poetam, Fidentine, putas cupisque credi? Sic dentata sibi videtur Aegle Emptis ossibus Indicoque cornu; Sic quae nigrior est cadente moro, {{r|1.5|5}} Cerussata sibi placet Lycoris. Hac et tu ratione qua poeta es, Calvus cum fueris, eris comatus. </poem> == <span id='73.0'></span>LXXIII. == <poem> {{r|1.1|}}Nullus in urbe fuit tota qui tangere vellet Uxorem gratis, Caeciliane, tuam, Dum licuit: sed nunc positis custodibus ingens Turba fututorum est: ingeniosus homo es. </poem> == <span id='74.0'></span>LXXIV. == <poem> {{r|1.1|}}Moechus erat: poteras tamen hoc tu, Paula, negare. Ecce vir est: numquid, Paula, negare potes? </poem> == <span id='75.0'></span>LXXV. == <poem> {{r|1.1|}}Dimidium donare Lino quam credere totum Qui mavolt, mavolt perdere dimidium. </poem> == <span id='76.0'></span>LXXVI. == <poem> {{r|1.1|}}O mihi curarum pretium non vile mearum, Flacce, Antenorei spes et alumne laris, Pierios differ cantusque chorosque sororum; Aes dabit ex istis nulla puella tibi. Quid petis a Phoebo? nummos habet arca Minervae; {{r|1.5|5}} Haec sapit, haec omnes fenerat una deos. Quid possunt hederae Bacchi dare? Pallados arbor Inclinat varias pondere nigra comas. Praeter aquas Helicon et serta lyrasque dearum Nil habet et magnum, sed perinane sophos. {{r|1.10|10}} Quid tibi cum Cirrha? quid cum Permesside nuda? Romanum propius divitiusque forum est. Illic aera sonant: at circum pulpita nostra Et steriles cathedras basia sola crepant. </poem> == <span id='77.0'></span>LXXVII. == <poem> {{r|1.1|}}Pulchre valet Charinus, et tamen pallet. Parce bibit Charinus, et tamen pallet. Bene concoquit Charinus, et tamen pallet. Sole utitur Charinus, et tamen pallet. Tingit cutem Charinus, et tamen pallet. {{r|1.5|5}} Cunnum Charinus lingit, et tamen pallet. </poem> == <span id='78.0'></span>LXXVIII. == <poem> {{r|1.1|}}Indignas premeret pestis cum tabida fauces Inque ipsos vultus serperet atra lues, Siccis ipse genis flentes hortatus amicos Decrevit Stygios Festus adire lacus. Nec tamen obscuro pia polluit ora veneno {{r|1.5|5}} Aut torsit lenta tristia fata fame, Sanctam Romana vitam sed morte peregit Dimisitque animam nobiliore rogo. Hanc mortem fatis magni praeferre Catonis Fama potest: huius Caesar amicus erat. {{r|1.10|10}} </poem> == <span id='79.0'></span>LXXIX. == <poem> {{r|1.1|}}Semper agis causas et res agis, Attale, semper: Est, non est quod agas, Attale, semper agis. Si res et causae desunt, agis, Attale, mulas. Attale, ne quod agas desit, agas animam. </poem> == <span id='80.0'></span>LXXX. == <poem> {{r|1.1|}}Sportula, Cane, tibi suprema nocte petita est Occidit puto te, Cane, quod una fuit. </poem> == <span id='81.0'></span>LXXXI. == <poem> {{r|1.1|}}A servo scis te genitum blandeque fateris, Cum dicis dominum, Sosibiane, patrem. </poem> == <span id='82.0'></span>LXXXII. == <poem> {{r|1.1|}}Haec quae pulvere dissipata multo Longas porticus explicat ruinas, En quanto iacet absoluta casu. Tectis nam modo Regulus sub illis Gestatus fuerat recesseratque, {{r|1.5|5}} Victa est pondere cum suo repente, Et postquam domino nihil timebat, Securo ruit incruenta damno. Tantae, Regule, post metum querellae Quis curam neget esse te deorum, {{r|1.10|10}} Propter quem fuit innocens ruina? </poem> == <span id='83.0'></span>LXXXIII. == <poem> {{r|1.1|}}Os et labra tibi lingit, Manneia, catellus: Non miror, merdas si libet esse cani. </poem> == <span id='84.0'></span>LXXXIV. == <poem> {{r|1.1|}}Uxorem habendam non putat Quirinalis, Cum velit habere filios, et invenit Quo possit istud more: futuit ancillas Domumque et agros implet equitibus vernis. Pater familiae verus est Quirinalis. {{r|1.5|5}} </poem> == <span id='85.0'></span>LXXXV. == <poem> {{r|1.1|}}Venderet excultos colles cum praeco facetus Atque suburbani iugera pulchra soli, 'Errat' ait 'si quis Mario putat esse necesse Vendere: nil debet, fenerat immo magis.' 'Quae ratio est igitur?' 'Servos ibi perdidit omnes {{r|1.5|5}} Et pecus et fructus, non amat inde locum.' Quis faceret pretium nisi qui sua perdere vellet Omnia? Sic Mario noxius haeret ager. </poem> == <span id='86.0'></span>LXXXVI. == <poem> {{r|1.1|}}Vicinus meus est manuque tangi De nostris Novius potest fenestris. Quis non invideat mihi putetque Horis omnibus esse me beatum, Iuncto cui liceat frui sodale? {{r|1.5|5}} Tam longe est mihi quam Terentianus, Qui nunc Niliacam regit Syenen. Non convivere, nec videre saltem, Non audire licet, nec urbe tota Quisquam est tam prope tam proculque nobis. {{r|1.10|10}} Migrandum est mihi longius vel illi. Vicinus Novio vel inquilinus Sit, si quis Novium videre non volt. </poem> == <span id='87.0'></span>LXXXVII. == <poem> {{r|1.1|}}Ne gravis hesterno fragres, Fescennia, vino, Pastillos Cosmi luxuriosa voras. Ista linunt dentes iantacula, sed nihil obstant, Extremo ructus cum redit a barathro. Quid quod olet gravius mixtum diapasmate virus {{r|1.5|5}} Atque duplex animae longius exit odor? Notas ergo nimis fraudes deprensaque furta Iam tollas et sis ebria simpliciter. </poem> == <span id='88.0'></span>LXXXVIII. == <poem> {{r|1.1|}}Alcime, quem raptum domino crescentibus annis Labicana levi caespite velat humus, Accipe non Pario nutantia pondera saxo, Quae cineri vanus dat ruitura labor, Sed faciles buxos et opacas palmitis umbras {{r|1.5|5}} Quaeque virent lacrimis roscida prata meis Accipe, care puer, nostri monimenta doloris: Hic tibi perpetuo tempore vivet honor. Cum mihi supremos Lachesis pervenerit annos, Non aliter cineres mando iacere meos. {{r|1.10|10}} </poem> == <span id='89.0'></span>LXXXIX. == <poem> {{r|1.1|}}Garris in aurem semper omnibus, Cinna, Garrire et illud teste quod licet turba. Rides in aurem, quereris, arguis, ploras, Cantas in aurem, iudicas, taces, clamas, Adeoque penitus sedit hic tibi morbus, {{r|1.5|5}} Ut saepe in aurem, Cinna, Caesarem laudes. </poem> == <span id='90.0'></span>XC. == <poem> {{r|1.1|}}Quod numquam maribus iunctam te, Bassa, videbam Quodque tibi moechum fabula nulla dabat, Omne sed officium circa te semper obibat Turba tui sexus, non adeunte viro, Esse videbaris, fateor, Lucretia nobis: {{r|1.5|5}} At tu, pro facinus, Bassa, fututor eras. Inter se geminos audes committere cunnos Mentiturque virum prodigiosa Venus. Commenta es dignum Thebano aenigmate monstrum, Hic ubi vir non est, ut sit adulterium. {{r|1.10|10}} </poem> == <span id='91.0'></span>XCI. == <poem> {{r|1.1|}}Cum tua non edas, carpis mea carmina, Laeli. Carpere vel noli nostra vel ede tua. </poem> == <span id='92.0'></span>XCII. == <poem> {{r|1.1|}}Saepe mihi queritur non siccis Cestos ocellis, Tangi se digito, Mamuriane, tuo. Non opus est digito: totum tibi Ceston habeto, Si deest nil aliud, Mamuriane, tibi. Sed si nec focus est nudi nec sponda grabati {{r|1.5|5}} Nec curtus Chiones Antiopesve calix, Cerea si pendet lumbis et scripta lacerna Dimidiasque nates Gallica paeda tegit, Pasceris et nigrae solo nidore culinae Et bibis inmundam cum cane pronus aquam: {{r|1.10|10}} Non culum - neque enim est culus, qui non cacat olim - Sed fodiam digito qui superest oculum: Nec me zelotypum nec dixeris esse malignum. Denique pedica, Mamuriane, satur. </poem> == <span id='93.0'></span>XCIII. == <poem> {{r|1.1|}}Fabricio iunctus fido requiescit Aquinus, Qui prior Elysias gaudet adisse domos. Ara duplex primi testatur munera pili: Plus tamen est, titulo quod breviore legis: 'Iunctus uterque sacro laudatae foedere vitae, {{r|1.5|5}} Famaque quod raro novit, amicus erat.' </poem> == <span id='94.0'></span>XCIV. == <poem> {{r|1.1|}}Cantasti male, dum fututa es, Aegle. Iam cantas bene; basianda non es. </poem> == <span id='95.0'></span>XCV. == <poem> {{r|1.1|}}Quod clamas semper, quod agentibus obstrepis, Aeli, Non facis hoc gratis: accipis, ut taceas. </poem> == <span id='96.0'></span>XCVI. == <poem> {{r|1.1|}}Si non molestum est teque non piget, scazon, Nostro rogamus pauca verba Materno Dicas in aurem sic ut audiat solus. Amator ille tristium lacernarum Et baeticatus atque leucophaeatus, {{r|1.5|5}} Qui coccinatos non putat viros esse Amethystinasque mulierum vocat vestes, Nativa laudet, habeat et licet semper Fuscos colores, galbinos habet mores. Rogabit, unde suspicer virum mollem. {{r|1.10|10}} Una lavamur: aspicit nihil sursum, Sed spectat oculis devorantibus draucos Nec otiosis mentulas videt labris. Quaeris quis hic sit? Excidit mihi nomen. </poem> == <span id='97.0'></span>XCVII. == <poem> {{r|1.1|}}Cum clamant omnes, loqueris tunc, Naevole, tantum, Et te patronum causidicumque putas. Hac ratione potest nemo non esse disertus. Ecce, tacent omnes: Naevole, dic aliquid. </poem> == <span id='98.0'></span>XCVIII. == <poem> {{r|1.1|}}Litigat et podagra Diodorus, Flacce, laborat. Sed nil patrono porrigit: haec cheragra est. </poem> == <span id='99.0'></span>XCIX. == <poem> {{r|1.1|}}Non plenum modo vicies habebas, Sed tam prodigus atque liberalis Et tam lautus eras, Calene, ut omnes Optarent tibi centies amici. Audit vota deus precesque nostras {{r|1.5|5}} Atque intra, puto, septimas Kalendas Mortes hoc tibi quattuor dederunt. At tu sic quasi non foret relictum, Sed raptum tibi centies, abisti In tantam miser esuritionem, {{r|1.10|10}} Ut convivia sumptuosiora, Toto quae semel apparas in anno, Nigrae sordibus explices monetae, Et septem veteres tui sodales Constemus tibi plumbea selibra. {{r|1.15|15}} Quid dignum meritis precemur istis? Optamus tibi milies, Calene. Hoc si contigerit, fame peribis. </poem> == <span id='100.0'></span>C. == <poem> {{r|100.1|}}Mammas atque tatas habet Afra, sed ipsa tatarum Dici et mammarum maxima mamma potest. </poem> == <span id='101.0'></span>CI. == <poem> {{r|101.1|}}Illa manus quondam studiorum fida meorum Et felix domino notaque Caesaribus, Destituit primos viridis Demetrius annos: Quarta tribus lustris addita messis erat. Ne tamen ad Stygias famulus descenderet umbras, {{r|101.5|5}} Ureret inplicitum cum scelerata lues, Cavimus et domini ius omne remisimus aegro: Munere dignus erat convaluisse meo. Sensit deficiens sua praemia meque patronum Dixit ad infernas liber iturus aquas. {{r|101.10|10}} </poem> == <span id='102.0'></span>CII. == <poem> {{r|102.1|}}Qui pinxit Venerem tuam, Lycori, Blanditus, puto, pictor est Minervae. </poem> == <span id='103.0'></span>CIII. == <poem> {{r|103.1|}}'Si dederint superi decies mihi milia centum' Dicebas nondum, Scaevola, iustus eques, 'Qualiter o vivam, quam large quamque beate!' Riserunt faciles et tribuere dei. Sordidior multo post hoc toga, paenula peior, {{r|103.5|5}} Calceus est sarta terque quaterque cute: Deque decem plures semper servantur olivae, Explicat et cenas unica mensa duas, Et Veientani bibitur faex crassa rubelli, Asse cicer tepidum constat et asse Venus. {{r|103.10|10}} In ius, o fallax atque infitiator, eamus: Aut vive aut decies, Scaevola, redde deis. </poem> == <span id='104.0'></span>CIV. == <poem> {{r|104.1|}}Picto quod iuga delicata collo Pardus sustinet inprobaeque tigres Indulgent patientiam flagello, Mordent aurea quod lupata cervi, Quod frenis Libyci domantur ursi {{r|104.5|5}} Et, quantum Calydon tulisse fertur, Paret purpureis aper capistris, Turpes esseda quod trahunt visontes Et molles dare iussa quod choreas Nigro belua non negat magistro: {{r|104.10|10}} Quis spectacula non putet deorum? Haec transit tamen, ut minora, quisquis Venatus humiles videt leonum, Quos velox leporum timor fatigat. Dimittunt, repetunt, amantque captos, {{r|104.15|15}} Et securior est in ore praeda, Laxos cui dare perviosque rictus Gaudent et timidos tenere dentes, Mollem frangere dum pudet rapinam, Stratis cum modo venerint iuvencis. {{r|104.20|20}} Haec clementia non paratur arte, Sed norunt cuï serviant leones. </poem> == <span id='105.0'></span>CV. == <poem> {{r|105.1|}}In Nomentanis, Ovidi, quod nascitur arvis, Accepit quotiens tempora longa, merum Exuit annosa mores nomenque senecta: Et quidquid voluit, testa vocatur anus. </poem> == <span id='106.0'></span>CVI. == <poem> {{r|106.1|}}Interponis aquam subinde, Rufe, Et si cogeris a sodale, raram Diluti bibis unciam Falerni. Numquid pollicita est tibi beatam Noctem Naevia sobriasque mavis {{r|106.5|5}} Certae nequitias fututionis? Suspiras, retices, gemis: negavit. Crebros ergo licet bibas trientes Et durum iugules mero dolorem. Quid parcis tibi, Rufe? dormiendum est. {{r|106.10|10}} </poem> == <span id='107.0'></span>CVII. == <poem> {{r|107.1|}}Saepe mihi dicis, Luci carissime Iuli, 'Scribe aliquid magnum: desidiosus homo es.' Otia da nobis, sed qualia fecerat olim Maecenas Flacco Vergilioque suo: Condere victuras temptem per saecula curas {{r|107.5|5}} Et nomen flammis eripuisse meum. In steriles nolunt campos iuga ferre iuvenci: Pingue solum lassat, sed iuvat ipse labor. </poem> == <span id='108.0'></span>CVIII. == <poem> {{r|108.1|}}Est tibi - sitque precor multos crescatque per annos - Pulchra quidem, verum transtiberina domus: At mea Vipsanas spectant cenacula laurus, Factus in hac ego sum iam regione senex. Migrandum est, ut mane domi te, Galle, salutem: {{r|108.5|5}} Est tanti, vel si longius illa foret. Sed tibi non multum est, unum si praesto togatum: Multum est hunc unum si mihi, Galle, nego. Ipse salutabo decuma te saepius hora: Mane tibi pro me dicet havere liber. {{r|108.10|10}} </poem> == <span id='109.0'></span>CIX. == <poem> {{r|109.1|}}Issa est passere nequior Catulli, Issa est purior osculo columbae, Issa est blandior omnibus puellis, Issa est carior Indicis lapillis, Issa est deliciae catella Publi. {{r|109.5|5}} Hanc tu, si queritur, loqui putabis; Sentit tristitiamque gaudiumque. Collo nixa cubat capitque somnos, Ut suspiria nulla sentiantur; Et desiderio coacta ventris {{r|109.10|10}} Gutta pallia non fefellit ulla, Sed blando pede suscitat toroque Deponi monet et rogat levari. Castae tantus inest pudor catellae, Ignorat Venerem; nec invenimus {{r|109.15|15}} Dignum tam tenera virum puella. Hanc ne lux rapiat suprema totam, Picta Publius exprimit tabella, In qua tam similem videbis Issam, Ut sit tam similis sibi nec ipsa. {{r|109.20|20}} Issam denique pone cum tabella: Aut utramque putabis esse veram, Aut utramque putabis esse pictam. </poem> == <span id='110.0'></span>CX. == <poem> {{r|110.1|}}Scribere me quereris, Velox, epigrammata longa. Ipse nihil scribis: tu breviora facis. </poem> == <span id='111.0'></span>CXI. == <poem> {{r|111.1|}}Cum tibi sit sophiae par fama et cura deorum, Ingenio pietas nec minor ipsa suo: Ignorat meritis dare munera, qui tibi librum Et qui miratur, Regule, tura dari. </poem> == <span id='112.0'></span>CXII. == <poem> {{r|112.1|}}Cum te non nossem, dominum regemque vocabam: Nunc bene te novi: iam mihi Priscus eris. </poem> == <span id='113.0'></span>CXIII. == <poem> {{r|113.1|}}Quaecumque lusi iuvenis et puer quondam Apinasque nostras, quas nec ipse iam novi, Male conlocare si bonas voles horas Et invidebis otio tuo, lector, A Valeriano Pollio petes Quinto, {{r|113.5|5}} Per quem perire non licet meis nugis. </poem> == <span id='114.0'></span>CXIV. == <poem> {{r|114.1|}}Hos tibi vicinos, Faustine, Telesphorus hortos Faenius et breve rus udaque prata tenet. Condidit hic natae cineres nomenque sacravit Quod legis Antullae, dignior ipse legi. Ad Stygias aequum fuerat pater isset ut umbras: {{r|114.5|5}} Quod quia non licuit, vivat, ut ossa colat. </poem> == <span id='115.0'></span>CXV. == <poem> {{r|115.1|}}Quaedam me cupit - invide, Procille! - Loto candidior puella cycno, Argento, nive, lilio, ligustro. Sed quandam volo nocte nigriorem, Formica, pice, graculo, cicada. {{r|115.5|5}} Iam suspendia saeva cogitabas: Si novi bene te, Procille, vives. </poem> == <span id='116.0'></span>CXVI. == <poem> {{r|116.1|}}Hoc nemus aeterno cinerum sacravit honori Faenius et culti iugera pulchra soli. Hoc tegitur cito rapta suis Antulla sepulchro, Hoc erit Antullae mixtus uterque parens. Si cupit hunc aliquis, moneo, ne speret agellum: {{r|116.5|5}} Perpetuo dominis serviet iste suis. </poem> == <span id='117.0'></span>CXVII. == <poem> {{r|117.1|}}Occurris quotiens, Luperce, nobis, 'Vis mittam puerum' subinde dicis, 'Cui tradas epigrammaton libellum, Lectum quem tibi protinus remittam?' Non est quod puerum, Luperce, vexes. {{r|117.5|5}} Longum est, si velit ad Pirum venire, Et scalis habito tribus, sed altis. Quod quaeris propius petas licebit. Argi nempe soles subire letum: Contra Caesaris est forum taberna {{r|117.10|10}} Scriptis postibus hinc et inde totis, Omnis ut cito perlegas poetas. Illinc me pete. Nec roges Atrectum - Hoc nomen dominus gerit tabernae -: De primo dabit alterove nido {{r|117.15|15}} Rasum pumice purpuraque cultum Denaris tibi quinque Martialem. 'Tanti non es' ais? Sapis, Luperce. </poem> == <span id='118.0'></span>CXVIII. == <poem> {{r|118.1|}}Cui legisse satis non est epigrammata centum, Nil illi satis est, Caediciane, mali. </poem> {{Liber |Ante= <!-- Nomen Pagina Ante --> |AnteNomen= <!-- Latina Vicifontis Pagina Ante --> |Post= Liber II |PostNomen= Epigrammaton liber II }} </div>{{finis}} {{textquality|75%}} 46qaf8xu1pls9hh2jamnc3vte5atyp9 269375 269358 2026-06-06T23:45:11Z Saumache 27923 269375 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber I }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= <!-- Nomen Pagina Ante --> |AnteNomen= <!-- Latina Vicifontis Pagina Ante --> |Post= Liber II |PostNomen= ../Liber II }} Spero me secutum in libellis meis tale temperamentum, ut de illis queri non possit quisquis de se bene senserit, cum salva infimarum quoque personarum reverentia ludant; quae adeo antiquis auctoribus defuit, ut nominibus non tantum veris abusi sint, sed et magnis. Mihi fama vilius constet et probetur in me novissimum ingenium. Absit a iocorum nostrorum simplicitate malignus interpres nec epigrammata mea scribat: inprobe facit qui in alieno libro ingeniosus est. Lascivam verborum veritatem, id est epigrammaton linguam, excusarem, si meum esset exemplum: sic scribit Catullus, sic Marsus, sic Pedo, sic Gaetulicus, sic quicumque perlegitur. Si quis tamen tam ambitiose tristis est, ut apud illum in nulla pagina latine loqui fas sit, potest epistula vel potius titulo contentus esse. Epigrammata illis scribuntur, qui solent spectare Florales. Non intret Cato theatrum meum, aut si intraverit, spectet. Videor mihi meo iure facturus, si epistulam versibus clusero:<br> <poem> Nosses iocosae dulce cum sacrum Florae Festosque lusus et licentiam volgi, Cur in theatrum, Cato severe, venisti? An ideo tantum veneras, ut exires? </poem> ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Hic est quem legis ille, quem requiris, Toto notus in orbe Martialis Argutis epigrammaton libellis: Cui, lector studiose, quod dedisti Viventi decus atque sentienti,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|I}}.5|5}} Rari post cineres habent poetae. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Qui tecum cupis esse meos ubicumque libellos Et comites longae quaeris habere viae, Hos eme, quos artat brevibus membrana tabellis: Scrinia da magnis, me manus una capit. Ne tamen ignores ubi sim venalis, et erres{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.5|5}} Urbe vagus tota, me duce certus eris: Libertum docti Lucensis quaere Secundum Limina post Pacis Palladiumque forum. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> Argiletanas mavis habitare tabernas, Cum tibi, parve liber, scrinia nostra vacent. Nescis, heu, nescis dominae fastidia Romae: Crede mihi, nimium Martia turba sapit. Maiores nusquam rhonchi: iuvenesque senesque{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.5|5}} Et pueri nasum rhinocerotis habent. Audieris cum grande sophos, dum basia iactas, Ibis ab excusso missus in astra sago. Sed tu ne totiens domini patiare lituras Neve notet lusus tristis harundo tuos,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.10|10}} Aetherias, lascive, cupis volitare per auras: I, fuge; sed poteras tutior esse domi. </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Contigeris nostros, Caesar, si forte libellos, Terrarum dominum pone supercilium. Consuevere iocos vestri quoque ferre triumphi, Materiam dictis nec pudet esse ducem. Qua Thymelen spectas derisoremque Latinum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|IV}}.5|5}} Illa fronte precor carmina nostra legas. Innocuos censura potest permittere lusus: lasciva est nobis pagina,vita proba </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Do tibi naumachiam, tu das epigrammata nobis: Vis, puto, cum libro, Marce, natare tuo. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Aetherias aquila puerum portante per auras Inlaesum timidis unguibus haesit onus: Nunc sua Caesareos exorat praeda leones, Tutus et ingenti ludit in ore lepus. Quae maiora putas miracula? summus utrisque{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.5|5}} Auctor adest: haec sunt Caesaris, illa Iovis. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Stellae delicium mei Columba, Verona licet audiente dicam, Vicit, Maxime, Passerem Catulli. Tanto Stella meus tuo Catullo Quanto passere maior est columba.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VII}}.5|5}} </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> Quod magni Thraseae consummatique Catonis Dogmata sic sequeris, salvos ut esse velis, Pectore nec nudo strictos incurris in ensis, Quod fecisse velim te, Deciane, facis. Nolo virum facili redimit qui sanguine famam,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.5|5}} Hunc volo, laudari qui sine morte potest. </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Bellus homo et magnus vis idem, Cotta, videri: Sed qui bellus homo est, Cotta, pusillus homo est. </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Petit Gemellus nuptias Maronillae Et cupit et instat et precatur et donat. Adeone pulchra est? immo foedius nil est. Quid ergo in illa petitur et placet? Tussit. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Cum data sint equiti bis quina nomismata, quare Bis decies solus, Sextiliane, bibis? Iam defecisset portantis calda ministros, Si non potares, Sextiliane, merum. </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Itur ad Herculeas gelidi qua Tiburis arces Canaque sulphureis Albula fumat aquis, Rura nemusque sacrum dilectaque iugera Musis Signat vicina quartus ab urbe lapis. Hic rudis aestivas praestabat porticus umbras,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XII}}.5|5}} Heu quam paene novum porticus ausa nefas! Nam subito conlapsa ruit, cum mole sub illa Gestatus biiugis Regulus esset equis. Nimirum timuit nostras Fortuna querellas, Quae par tam magnae non erat invidiae.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XII}}.10|10}} Nunc et damna iuvant; sunt ipsa pericula tanti: Stantia non poterant tecta probare deos. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Casta suo gladium cum traderet Arria Paeto, Quem de visceribus strinxerat ipsa suis, 'Si qua fides, vulnus quod feci non dolet,' inquit, 'Sed tu quod facies, hoc mihi, Paete, dolet.' </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Delicias, Caesar, lususque iocosque leonum Vidimus - hoc etiam praestat harena tibi - Cum prensus blando totiens a dente rediret Et per aperta vagus curreret ora lepus. Unde potest avidus captae leo parcere praedae?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.5|5}} Sed tamen esse tuus dicitur: ergo potest. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> O mihi post nullos, Iuli, memorande sodales, Si quid longa fides canaque iura valent, Bis iam paene tibi consul tricensimus instat, Et numerat paucos vix tua vita dies. Non bene distuleris videas quae posse negari,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XV}}.5|5}} Et solum hoc ducas, quod fuit, esse tuum. Expectant curaeque catenatique labores, Gaudia non remanent, sed fugitiva volant. Haec utraque manu conplexuque adsere toto: Saepe fluunt imo sic quoque lapsa sinu. Non est, crede mihi, sapientis dicere 'Vivam': Sera nimis vita est crastina: vive hodie. </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Sunt bona, sunt quaedam mediocria, sunt mala plura Quae legis hic: aliter non fit, Avite, liber. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Cogit me Titus actitare causas Et dicit mihi saepe 'Magna res est.' Res magna est, Tite, quam facit colonus. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Quid te, Tucca, iuvat vetulo miscere Falerno In Vaticanis condita musta cadis? Quid tantum fecere boni tibi pessima vina? Aut quid fecerunt optima vina mali? De nobis facile est, scelus est iugulare Falernum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.5|5}} Et dare Campano toxica saeva mero. Convivae meruere tui fortasse perire: Amphora non meruit tam pretiosa mori. </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> Si memini, fuerant tibi quattuor, Aelia, dentes: Expulit una duos tussis et una duos. Iam secura potes totis tussire diebus: Nil istic quod agat tertia tussis habet. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Dic mihi, quis furor est? turba spectante vocata Solus boletos, Caeciliane, voras. Quid dignum tanto tibi ventre gulaque precabor? Boletum qualem Claudius edit, edas. </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Cum peteret regem, decepta satellite dextra Ingessit sacris se peritura focis. Sed tam saeva pius miracula non tulit hostis Et raptum flammis iussit abire virum: Urere quam potuit contempto Mucius igne,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXI}}.5|5}} Hanc spectare manum Porsena non potuit. Maior deceptae fama est et gloria dextrae: Si non errasset, fecerat illa minus. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Quid nunc saeva fugis placidi lepus ora leonis? Frangere tam parvas non didicere feras. Servantur magnis isti cervicibus ungues Nec gaudet tenui sanguine tanta sitis. Praeda canum lepus est, vastos non implet hiatus{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXII}}.5|5}} Non timeat Dacus Caesaris arma puer. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Invitas nullum nisi cum quo, Cotta, lavaris Et dant convivam balnea sola tibi. Mirabar, quare numquam me, Cotta, vocasses: Iam scio, me nudum displicuisse tibi. </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> Aspicis incomptis illum, Deciane, capillis, Cuius et ipse times triste supercilium, Qui loquitur Curios adsertoresque Camillos? Nolito fronti credere: nupsit heri. </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Ede tuos tandem populo, Faustine, libellos Et cultum docto pectore profer opus, Quod nec Cecropiae damnent Pandionis arces Nec sileant nostri praetereantque senes. Ante fores stantem dubitas admittere Famam{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXV}}.5|5}} Teque piget curae praemia ferre tuae? Post te victurae per te quoque vivere chartae Incipiant: cineri gloria sera venit. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> Sextiliane, bibis quantum subsellia quinque Solus: aqua totiens ebrius esse potes; Nec consessorum vicina nomismata tantum, Aera sed a cuneis ulteriora petis. Non haec Paelignis agitur vindemia prelis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVI}}.5|5}} Uva nec in Tuscis nascitur ista iugis, Testa sed antiqui felix siccatur Opimi, Egerit et nigros Massica cella cados. A copone tibi faex Laletana petatur, Si plus quam decies, Sextiliane, bibis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVI}}.10|10}} </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Hesterna tibi nocte dixeramus, Quincunces puto post decem peractos, Cenares hodie, Procille, mecum. Tu factam tibi rem statim putasti Et non sobria verba subnotasti{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVII}}.5|5}} Exemplo nimium periculoso: Μισῶ μνάμονα συμπόταν, Procille. </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Hesterno fetere mero qui credit Acerram, Fallitur: in lucem semper Acerra bibit. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Fama refert nostros te, Fidentine, libellos Non aliter populo quam recitare tuos. Si mea vis dici, gratis tibi carmina mittam: Si dici tua vis, hoc eme, ne mea sint. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Chirurgus fuerat, nunc est vispillo Diaulus. Coepit quo poterat clinicus esse modo. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Hos tibi, Phoebe, vovet totos a vertice crines Encolpos, domini centurionis amor, Grata Pudens meriti tulerit cum praemia pili. Quam primum longas, Phoebe, recide comas, Dum nulla teneri sordent lanugine voltus{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.5|5}} Dumque decent fusae lactea colla iubae; Utque tuis longum dominusque puerque fruantur Muneribus, tonsum fac cito, sero virum. </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> Nōn amō tē, Sabidī, nec possum dīcere quārē: Hoc tantum possum dīcere, nōn amō tē. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Amissum non flet cum sola est Gellia patrem, Si quis adest, iussae prosiliunt lacrimae. Non luget quisquis laudari, Gellia, quaerit, Ille dolet vere, qui sine teste dolet. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Incustoditis et apertis, Lesbia, semper Liminibus peccas nec tua furta tegis, Et plus spectator quam te delectat adulter Nec sunt grata tibi gaudia si qua latent. At meretrix abigit testem veloque seraque{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIV}}.5|5}} Raraque Submemmi fornice rima patet. A Chione saltem vel ab Iade disce pudorem: Abscondunt spurcas et monumenta lupas. Numquid dura tibi nimium censura videtur? Deprendi veto te, Lesbia, non futui.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIV}}.10|10}} </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Versus scribere me parum severos Nec quos praelegat in schola magister, Corneli, quereris: sed hi libelli, Tamquam coniugibus suis mariti, Non possunt sine mentula placere.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXV}}.5|5}} Quid si me iubeas talassionem Verbis dicere non talassionis? Quis Floralia vestit et stolatum Permittit meretricibus pudorem? Lex haec carminibus data est iocosis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXV}}.10|10}} Ne possint, nisi pruriant, iuvare. Quare deposita severitate Parcas lusibus et iocis rogamus, Nec castrare velis meos libellos. Gallo turpius est nihil Priapo.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXV}}.15|15}} </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Si, Lucane, tibi vel si tibi, Tulle, darentur Qualia Ledaei fata Lacones habent, Nobilis haec esset pietatis rixa duobus, Quod pro fratre mori vellet uterque prior, Diceret infernas et qui prior isset ad umbras:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVI}}.5|5}} 'Vive tuo, frater, tempore, vive meo.' </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Ventris onus misero, nec te pudet, excipis auro, Basse, bibis vitro: carius ergo cacas. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Quem recitās meus est, ō Fīdentīne, libellus: Sed male cum recitās, incipit esse tuus. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Si quis erit raros inter numerandus amicos, Quales prisca fides famaque novit anus, Si quis Cecropiae madidus Latiaeque Minervae Artibus et vera simplicitate bonus, Si quis erit recti custos, mirator honesti{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIX}}.5|5}} Et nihil arcano qui roget ore deos, Si quis erit magnae subnixus robore mentis: Dispeream, si non hic Decianus erit. </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Qui ducis vultus et non legis ista libenter, Omnibus invideas, livide, nemo tibi. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Urbanus tibi, Caecili, videris. Non es, crede mihi. Quid ergo? verna, Hoc quod transtiberinus ambulator, Qui pallentia sulphurata fractis Permutat vitreis, quod otiosae{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLI}}.5|5}} Vendit qui madidum cicer coronae, Quod custos dominusque viperarum, Quod viles pueri salariorum, Quod fumantia qui tomacla raucus Circumfert tepidis cocus popinis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLI}}.10|10}} Quod non optimus urbicus poeta, Quod de Gadibus improbus magister, Quod bucca est vetuli dicax cinaedi. Quare desine iam tibi videri, Quod soli tibi, Caecili, videris,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLI}}.15|15}} Qui Gabbam salibus tuis et ipsum Posses vincere Tettium Caballum. Non cuicumque datum est habere nasum: Ludit qui stolida procacitate, Non est Tettius ille, sed caballus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLI}}.20|20}} </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Coniugis audisset fatum cum Porcia Bruti Et subtracta sibi quaereret arma dolor, 'Nondum scitis' ait 'mortem non posse negari? Credideram, fatis hoc docuisse patrem.' Dixit et ardentis avido bibit ore favillas.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLII}}.5|5}} I nunc et ferrum, turba molesta, nega. </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Bis tibi triceni fuimus, Mancine, vocati Et positum est nobis nil here praeter aprum, Non quae de tardis servantur vitibus uvae Dulcibus aut certant quae melimela favis, Non pira quae longa pendent religata genesta{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.5|5}} Aut imitata brevis Punica grana rosas, Rustica lactantes nec misit Sassina metas Nec de Picenis venit oliva cadis: Nudus aper, sed et hic minimus qualisque necari A non armato pumilione potest.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.10|10}} Et nihil inde datum est; tantum spectavimus omnes: Ponere aprum nobis sic et harena solet. Ponatur tibi nullus aper post talia facta, Sed tu ponaris cui Charidemus apro. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Lascivos leporum cursus lususque leonum Quod maior nobis charta minorque gerit Et bis idem facimus, nimium si, Stella, videtur Hoc tibi, bis leporem tu quoque pone mihi. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Edita ne brevibus pereat mihi cura libellis, Dicatur potius Τὸν δ' ἀπαμειβόμενος. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Cum dicis 'Propero, fac si facis,' Hedyle, languet Protinus et cessat debilitata Venus. Expectare iube: velocius ibo retentus. Hedyle, si properas, dic mihi, ne properem. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Nuper erat medicus, nunc est vispillo Diaulus: Quod vispillo facit, fecerat et medicus. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Rictibus his tauros non eripuere magistri, Per quos praeda fugax itque reditque lepus; Quodque magis mirum, velocior exit ab hoste Nec nihil a tanta nobilitate refert. Tutior in sola non est cum currit harena,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.5|5}} Nec caveae tanta conditur ille fide. Si vitare canum morsus, lepus inprobe, quaeris, Ad quae confugias ora leonis habes. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Vir Celtiberis non tacende gentibus Nostraeque laus Hispaniae, Videbis altam, Liciniane, Bilbilin, Equis et armis nobilem, Senemque Caium nivibus, et fractis sacrum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.5|5}} Vadaveronem montibus, Et delicati dulce Boterdi nemus, Pomona quod felix amat. Tepidi natabis lene Congedi vadum Mollesque Nympharum lacus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.10|10}} Quibus remissum corpus adstringes brevi Salone, qui ferrum gelat. Praestabit illic ipsa figendas prope Voberca prandenti feras. Aestus serenos aureo franges Tago{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.15|15}} Obscurus umbris arborum; Avidam rigens Derceita placabit sitim Et Nutha, quae vincit nives. At cum December canus et bruma impotens Aquilone rauco mugiet,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.20|20}} Aprica repetes Tarraconis litora Tuamque Laletaniam. Ibi inligatas mollibus dammas plagis Mactabis et vernas apros Leporemque forti callidum rumpes equo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.25|25}} Cervos relinques vilico. Vicina in ipsum silva descendet focum Infante cinctum sordido. Vocabitur venator et veniet tibi Conviva clamatus prope.{{r|49.30|30}} Lunata nusquam pellis et nusquam toga Olidaeque vestes murice; Procul horridus Liburnus et querulus cliens, Imperia viduarum procul; Non rumpet altum pallidus somnum reus,{{r|49.35|35}} Sed mane totum dormies. Mereatur alius grande et insanum sophos: Miserere tu felicium Veroque fruere non superbus gaudio, Dum Sura laudatur tuus.{{r|49.40|40}} Non inpudenter vita quod relicum est petit, Cum fama quod satis est habet. </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Si tibi Mistyllos cocus, Aemiliane, vocatur, Dicatur quare non Taratalla mihi? </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Non facit ad saevos cervix, nisi prima, leones. Quid fugis hos dentes, ambitiose lepus? Scilicet a magnis ad te descendere tauris Et quae non cernunt frangere colla velint. Desperanda tibi est ingentis gloria fati:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LI}}.5|5}} Non potes hoc tenuis praeda sub hoste mori. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Commendo tibi, Quintiane, nostros - Nostros dicere si tamen libellos Possum, quos recitat tuus poeta -: Si de servitio gravi queruntur, Adsertor venias satisque praestes,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LII}}.5|5}} Et, cum se dominum vocabit ille, Dicas esse meos manuque missos. Hoc si terque quaterque clamitaris, Inpones plagiario pudorem. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Una est in nostris tua, Fidentine, libellis Pagina, sed certa domini signata figura, Quae tua traducit manifesto carmina furto. Sic interpositus villo contaminat uncto Urbica Lingonicus Tyrianthina bardocucullus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.5|5}} Sic Arretinae violant crystallina testae, Sic niger in ripis errat cum forte Caystri, Inter Ledaeos ridetur corvus olores, Sic ubi multisona fervet sacer Atthide lucus, Inproba Cecropias offendit pica querellas.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.10|10}} Indice non opus est nostris nec iudice libris, Stat contra dicitque tibi tua pagina 'Fur es.' </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Si quid, Fusce, vacas adhuc amari - Nam sunt hinc tibi, sunt et hinc amici -, Unum, si superest, locum rogamus, Nec me, quod tibi sim novus, recuses: Omnes hoc veteres tui fuerunt.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIV}}.5|5}} Tu tantum inspice qui novus paratur An possit fieri vetus sodalis. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Vota tui breviter si vis cognoscere Marci, Clarum militiae, Fronto, togaeque decus, Hoc petit, esse sui nec magni ruris arator, Sordidaque in parvis otia rebus amat. Quisquam picta colit Spartani frigora saxi{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.5|5}} Et matutinum portat ineptus Have, Cui licet exuviis nemoris rurisque beato Ante focum plenas explicuisse plagas Et piscem tremula salientem ducere saeta Flavaque de rubro promere mella cado?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.10|10}} Pinguis inaequales onerat cui vilica mensas Et sua non emptus praeparat ova cinis? Non amet hanc vitam quisquis me non amat, opto, Vivat et urbanis albus in officiis. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Continuis vexata madet vindemia nimbis: Non potes, ut cupias, vendere, copo, merum. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Qualem, Flacce, velim quaeris nolimve puellam? Nolo nimis facilem difficilemque nimis. Illud quod medium est atque inter utrumque probamus: Nec volo quod cruciat, nec volo quod satiat. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Milia pro puero centum me mango poposcit: Risi ego, sed Phoebus protinus illa dedit. Hoc dolet et queritur de me mea mentula secum Laudaturque meam Phoebus in invidiam. Sed sestertiolum donavit mentula Phoebo{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVIII}}.5|5}} Bis decies: hoc da tu mihi, pluris emam. </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Dat Baiana mihi quadrantes sportula centum. Inter delicias quid facit ista fames? Redde Lupi nobis tenebrosaque balnea Grylli: Tam male cum cenem, cur bene, Flacce, laver? </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Intres ampla licet torvi lepus ora leonis, Esse tamen vacuo se leo dente putat. Quod ruet in tergum vel quos procumbet in armos, Alta iuvencorum volnera figet ubi? Quid frustra nemorum dominum regemque fatigas?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LX}}.5|5}} Non nisi delecta pascitur ille fera. </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Verona docti syllabas amat vatis, Marone felix Mantua est, Censetur Aponi Livio suo tellus Stellaque nec Flacco minus, Apollodoro plaudit imbrifer Nilus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.5|5}} Nasone Paeligni sonant, Duosque Senecas unicumque Lucanum Facunda loquitur Corduba, Gaudent iocosae Canio suo Gades, Emerita Deciano meo:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.10|10}} Te, Liciniane, gloriabitur nostra Nec me tacebit Bilbilis. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Casta nec antiquis cedens Laevina Sabinis Et quamvis tetrico tristior ipsa viro Dum modo Lucrino, modo se permittit Averno, Et dum Baianis saepe fovetur aquis, Incidit in flammas: iuvenemque secuta relicto{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXII}}.5|5}} Coniuge Penelope venit, abit Helene. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Ut recitem tibi nostra rogas epigrammata. Nolo. Non audire, Celer, sed recitare cupis. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Bella es, novimus, et puella, verum est, Et dives, quis enim potest negare? Sed cum te nimium, Fabulla, laudas, Nec dives neque bella nec puella es. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Cum dixi ficus, rides quasi barbara verba Et dici ficos, Laetiliane, iubes. Dicemus ficus, quas scimus in arbore nasci, Dicemus ficos, Caeciliane, tuos. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Erras, meorum fur avare librorum, Fieri poetam posse qui putas tanti, Scriptura quanti constet et tomus vilis: Non sex paratur aut decem sophos nummis. Secreta quaere carmina et rudes curas,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.5|5}} Quas novit unus scrinioque signatas Custodit ipse virginis pater chartae, Quae trita duro non inhorruit mento. Mutare dominum non potest liber notus. Sed pumicata fronte si quis est nondum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.10|10}} Nec umbilicis cultus atque membrana, Mercare: tales habeo; nec sciet quisquam. Aliena quisquis recitat et petit famam, Non emere librum, sed silentium debet. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> 'Liber homo es nimium', dicis mihi, Ceryle, semper. In te qui dicit, Ceryle, liber homo est? </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Quidquid agit Rufus, nihil est nisi Naevia Rufo. Si gaudet, si flet, si tacet, hanc loquitur. Cenat, propinat, poscit, negat, innuit: una est Naevia; si non sit Naevia, mutus erit. Scriberet hesterna patri cum luce salutem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVIII}}.5|5}} 'Naevia lux' inquit 'Naevia lumen, have.' Haec legit et ridet demisso Naevia voltu. Naevia non una est: quid, vir inepte, furis? </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Coepit, Maxime, Pana quae solebat, Nunc ostendere Canium Tarentos. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Vade salutatum pro me, liber: ire iuberis Ad Proculi nitidos, officiose, lares. Quaeris iter, dicam. Vicinum Castora canae Transibis Vestae virgineamque domum; Inde sacro veneranda petes Palatia clivo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.5|5}} Plurima qua summi fulget imago ducis. Nec te detineat miri radiata colossi Quae Rhodium moles vincere gaudet opus. Flecte vias hac qua madidi sunt tecta Lyaei Et Cybeles picto stat Corybante tholus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.10|10}} Protinus a laeva clari tibi fronte Penates Atriaque excelsae sunt adeunda domus. Hanc pete: ne metuas fastus limenque superbum: Nulla magis toto ianua poste patet, Nec propior quam Phoebus amet doctaeque sorores.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.15|15}} Si dicet 'Quare non tamen ipse venit?', Sic licet excuses 'Quia qualiacumque leguntur Ista, salutator scribere non potuit.' </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Laevia sex cyathis, septem Iustina bibatur, Quinque Lycas, Lyde quattuor, Ida tribus. Omnis ab infuso numeretur amica Falerno, Et quia nulla venit, tu mihi, Somne, veni. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Nostris versibus esse te poetam, Fidentine, putas cupisque credi? Sic dentata sibi videtur Aegle Emptis ossibus Indicoque cornu; Sic quae nigrior est cadente moro,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXII}}.5|5}} Cerussata sibi placet Lycoris. Hac et tu ratione qua poeta es, Calvus cum fueris, eris comatus. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Nullus in urbe fuit tota qui tangere vellet Uxorem gratis, Caeciliane, tuam, Dum licuit: sed nunc positis custodibus ingens Turba fututorum est: ingeniosus homo es. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Moechus erat: poteras tamen hoc tu, Paula, negare. Ecce vir est: numquid, Paula, negare potes? </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Dimidium donare Lino quam credere totum Qui mavolt, mavolt perdere dimidium. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> O mihi curarum pretium non vile mearum, Flacce, Antenorei spes et alumne laris, Pierios differ cantusque chorosque sororum; Aes dabit ex istis nulla puella tibi. Quid petis a Phoebo? nummos habet arca Minervae;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVI}}.5|5}} Haec sapit, haec omnes fenerat una deos. Quid possunt hederae Bacchi dare? Pallados arbor Inclinat varias pondere nigra comas. Praeter aquas Helicon et serta lyrasque dearum Nil habet et magnum, sed perinane sophos.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVI}}.10|10}} Quid tibi cum Cirrha? quid cum Permesside nuda? Romanum propius divitiusque forum est. Illic aera sonant: at circum pulpita nostra Et steriles cathedras basia sola crepant. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Pulchre valet Charinus, et tamen pallet. Parce bibit Charinus, et tamen pallet. Bene concoquit Charinus, et tamen pallet. Sole utitur Charinus, et tamen pallet. Tingit cutem Charinus, et tamen pallet.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVII}}.5|5}} Cunnum Charinus lingit, et tamen pallet. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Indignas premeret pestis cum tabida fauces Inque ipsos vultus serperet atra lues, Siccis ipse genis flentes hortatus amicos Decrevit Stygios Festus adire lacus. Nec tamen obscuro pia polluit ora veneno{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVIII}}.5|5}} Aut torsit lenta tristia fata fame, Sanctam Romana vitam sed morte peregit Dimisitque animam nobiliore rogo. Hanc mortem fatis magni praeferre Catonis Fama potest: huius Caesar amicus erat.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Semper agis causas et res agis, Attale, semper: Est, non est quod agas, Attale, semper agis. Si res et causae desunt, agis, Attale, mulas. Attale, ne quod agas desit, agas animam. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> Sportula, Cane, tibi suprema nocte petita est Occidit puto te, Cane, quod una fuit. </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> A servo scis te genitum blandeque fateris, Cum dicis dominum, Sosibiane, patrem. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Haec quae pulvere dissipata multo Longas porticus explicat ruinas, En quanto iacet absoluta casu. Tectis nam modo Regulus sub illis Gestatus fuerat recesseratque,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXII}}.5|5}} Victa est pondere cum suo repente, Et postquam domino nihil timebat, Securo ruit incruenta damno. Tantae, Regule, post metum querellae Quis curam neget esse te deorum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXII}}.10|10}} Propter quem fuit innocens ruina? </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Os et labra tibi lingit, Manneia, catellus: Non miror, merdas si libet esse cani. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Uxorem habendam non putat Quirinalis, Cum velit habere filios, et invenit Quo possit istud more: futuit ancillas Domumque et agros implet equitibus vernis. Pater familiae verus est Quirinalis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIV}}.5|5}} </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV.== <poem> Venderet excultos colles cum praeco facetus Atque suburbani iugera pulchra soli, 'Errat' ait 'si quis Mario putat esse necesse Vendere: nil debet, fenerat immo magis.' 'Quae ratio est igitur?' 'Servos ibi perdidit omnes{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXV}}.5|5}} Et pecus et fructus, non amat inde locum.' Quis faceret pretium nisi qui sua perdere vellet Omnia? Sic Mario noxius haeret ager. </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI.== <poem> Vicinus meus est manuque tangi De nostris Novius potest fenestris. Quis non invideat mihi putetque Horis omnibus esse me beatum, Iuncto cui liceat frui sodale?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVI}}.5|5}} Tam longe est mihi quam Terentianus, Qui nunc Niliacam regit Syenen. Non convivere, nec videre saltem, Non audire licet, nec urbe tota Quisquam est tam prope tam proculque nobis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVI}}.10|10}} Migrandum est mihi longius vel illi. Vicinus Novio vel inquilinus Sit, si quis Novium videre non volt. </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII.== <poem> Ne gravis hesterno fragres, Fescennia, vino, Pastillos Cosmi luxuriosa voras. Ista linunt dentes iantacula, sed nihil obstant, Extremo ructus cum redit a barathro. Quid quod olet gravius mixtum diapasmate virus{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVII}}.5|5}} Atque duplex animae longius exit odor? Notas ergo nimis fraudes deprensaque furta Iam tollas et sis ebria simpliciter. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Alcime, quem raptum domino crescentibus annis Labicana levi caespite velat humus, Accipe non Pario nutantia pondera saxo, Quae cineri vanus dat ruitura labor, Sed faciles buxos et opacas palmitis umbras{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVIII}}.5|5}} Quaeque virent lacrimis roscida prata meis Accipe, care puer, nostri monimenta doloris: Hic tibi perpetuo tempore vivet honor. Cum mihi supremos Lachesis pervenerit annos, Non aliter cineres mando iacere meos.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX.== <poem> Garris in aurem semper omnibus, Cinna, Garrire et illud teste quod licet turba. Rides in aurem, quereris, arguis, ploras, Cantas in aurem, iudicas, taces, clamas, Adeoque penitus sedit hic tibi morbus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIX}}.5|5}} Ut saepe in aurem, Cinna, Caesarem laudes. </poem> ==<span id='90.0'></span>XC.== <poem> Quod numquam maribus iunctam te, Bassa, videbam Quodque tibi moechum fabula nulla dabat, Omne sed officium circa te semper obibat Turba tui sexus, non adeunte viro, Esse videbaris, fateor, Lucretia nobis:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XC}}.5|5}} At tu, pro facinus, Bassa, fututor eras. Inter se geminos audes committere cunnos Mentiturque virum prodigiosa Venus. Commenta es dignum Thebano aenigmate monstrum, Hic ubi vir non est, ut sit adulterium.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XC}}.10|10}} </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI.== <poem> Cum tua non edas, carpis mea carmina, Laeli. Carpere vel noli nostra vel ede tua. </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII.== <poem> Saepe mihi queritur non siccis Cestos ocellis, Tangi se digito, Mamuriane, tuo. Non opus est digito: totum tibi Ceston habeto, Si deest nil aliud, Mamuriane, tibi. Sed si nec focus est nudi nec sponda grabati{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCII}}.5|5}} Nec curtus Chiones Antiopesve calix, Cerea si pendet lumbis et scripta lacerna Dimidiasque nates Gallica paeda tegit, Pasceris et nigrae solo nidore culinae Et bibis inmundam cum cane pronus aquam:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCII}}.10|10}} Non culum - neque enim est culus, qui non cacat olim - Sed fodiam digito qui superest oculum: Nec me zelotypum nec dixeris esse malignum. Denique pedica, Mamuriane, satur. </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII.== <poem> Fabricio iunctus fido requiescit Aquinus, Qui prior Elysias gaudet adisse domos. Ara duplex primi testatur munera pili: Plus tamen est, titulo quod breviore legis: 'Iunctus uterque sacro laudatae foedere vitae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIII}}.5|5}} Famaque quod raro novit, amicus erat.' </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV.== <poem> Cantasti male, dum fututa es, Aegle. Iam cantas bene; basianda non es. </poem> ==<span id='95.0'></span>XCV.== <poem> Quod clamas semper, quod agentibus obstrepis, Aeli, Non facis hoc gratis: accipis, ut taceas. </poem> ==<span id='96.0'></span>XCVI.== <poem> Si non molestum est teque non piget, scazon, Nostro rogamus pauca verba Materno Dicas in aurem sic ut audiat solus. Amator ille tristium lacernarum Et baeticatus atque leucophaeatus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVI}}.5|5}} Qui coccinatos non putat viros esse Amethystinasque mulierum vocat vestes, Nativa laudet, habeat et licet semper Fuscos colores, galbinos habet mores. Rogabit, unde suspicer virum mollem.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVI}}.10|10}} Una lavamur: aspicit nihil sursum, Sed spectat oculis devorantibus draucos Nec otiosis mentulas videt labris. Quaeris quis hic sit? Excidit mihi nomen. </poem> ==<span id='97.0'></span>XCVII.== <poem> Cum clamant omnes, loqueris tunc, Naevole, tantum, Et te patronum causidicumque putas. Hac ratione potest nemo non esse disertus. Ecce, tacent omnes: Naevole, dic aliquid. </poem> ==<span id='98.0'></span>XCVIII.== <poem> Litigat et podagra Diodorus, Flacce, laborat. Sed nil patrono porrigit: haec cheragra est. </poem> ==<span id='99.0'></span>XCIX.== <poem> Non plenum modo vicies habebas, Sed tam prodigus atque liberalis Et tam lautus eras, Calene, ut omnes Optarent tibi centies amici. Audit vota deus precesque nostras{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIX}}.5|5}} Atque intra, puto, septimas Kalendas Mortes hoc tibi quattuor dederunt. At tu sic quasi non foret relictum, Sed raptum tibi centies, abisti In tantam miser esuritionem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIX}}.10|10}} Ut convivia sumptuosiora, Toto quae semel apparas in anno, Nigrae sordibus explices monetae, Et septem veteres tui sodales Constemus tibi plumbea selibra.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIX}}.15|15}} Quid dignum meritis precemur istis? Optamus tibi milies, Calene. Hoc si contigerit, fame peribis. </poem> ==<span id='100.0'></span>C.== <poem> Mammas atque tatas habet Afra, sed ipsa tatarum Dici et mammarum maxima mamma potest. </poem> ==<span id='101.0'></span>CI.== <poem> Illa manus quondam studiorum fida meorum Et felix domino notaque Caesaribus, Destituit primos viridis Demetrius annos: Quarta tribus lustris addita messis erat. Ne tamen ad Stygias famulus descenderet umbras,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CI}}.5|5}} Ureret inplicitum cum scelerata lues, Cavimus et domini ius omne remisimus aegro: Munere dignus erat convaluisse meo. Sensit deficiens sua praemia meque patronum Dixit ad infernas liber iturus aquas.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CI}}.10|10}} </poem> ==<span id='102.0'></span>CII.== <poem> Qui pinxit Venerem tuam, Lycori, Blanditus, puto, pictor est Minervae. </poem> ==<span id='103.0'></span>CIII.== <poem> 'Si dederint superi decies mihi milia centum' Dicebas nondum, Scaevola, iustus eques, 'Qualiter o vivam, quam large quamque beate!' Riserunt faciles et tribuere dei. Sordidior multo post hoc toga, paenula peior,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIII}}.5|5}} Calceus est sarta terque quaterque cute: Deque decem plures semper servantur olivae, Explicat et cenas unica mensa duas, Et Veientani bibitur faex crassa rubelli, Asse cicer tepidum constat et asse Venus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIII}}.10|10}} In ius, o fallax atque infitiator, eamus: Aut vive aut decies, Scaevola, redde deis. </poem> ==<span id='104.0'></span>CIV.== <poem> Picto quod iuga delicata collo Pardus sustinet inprobaeque tigres Indulgent patientiam flagello, Mordent aurea quod lupata cervi, Quod frenis Libyci domantur ursi{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIV}}.5|5}} Et, quantum Calydon tulisse fertur, Paret purpureis aper capistris, Turpes esseda quod trahunt visontes Et molles dare iussa quod choreas Nigro belua non negat magistro:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIV}}.10|10}} Quis spectacula non putet deorum? Haec transit tamen, ut minora, quisquis Venatus humiles videt leonum, Quos velox leporum timor fatigat. Dimittunt, repetunt, amantque captos,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIV}}.15|15}} Et securior est in ore praeda, Laxos cui dare perviosque rictus Gaudent et timidos tenere dentes, Mollem frangere dum pudet rapinam, Stratis cum modo venerint iuvencis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIV}}.20|20}} Haec clementia non paratur arte, Sed norunt cuï serviant leones. </poem> ==<span id='105.0'></span>CV.== <poem> In Nomentanis, Ovidi, quod nascitur arvis, Accepit quotiens tempora longa, merum Exuit annosa mores nomenque senecta: Et quidquid voluit, testa vocatur anus. </poem> ==<span id='106.0'></span>CVI.== <poem> Interponis aquam subinde, Rufe, Et si cogeris a sodale, raram Diluti bibis unciam Falerni. Numquid pollicita est tibi beatam Noctem Naevia sobriasque mavis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CVI}}.5|5}} Certae nequitias fututionis? Suspiras, retices, gemis: negavit. Crebros ergo licet bibas trientes Et durum iugules mero dolorem. Quid parcis tibi, Rufe? dormiendum est.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CVI}}.10|10}} </poem> ==<span id='107.0'></span>CVII.== <poem> Saepe mihi dicis, Luci carissime Iuli, 'Scribe aliquid magnum: desidiosus homo es.' Otia da nobis, sed qualia fecerat olim Maecenas Flacco Vergilioque suo: Condere victuras temptem per saecula curas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CVII}}.5|5}} Et nomen flammis eripuisse meum. In steriles nolunt campos iuga ferre iuvenci: Pingue solum lassat, sed iuvat ipse labor. </poem> ==<span id='108.0'></span>CVIII.== <poem> Est tibi - sitque precor multos crescatque per annos - Pulchra quidem, verum transtiberina domus: At mea Vipsanas spectant cenacula laurus, Factus in hac ego sum iam regione senex. Migrandum est, ut mane domi te, Galle, salutem:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CVIII}}.5|5}} Est tanti, vel si longius illa foret. Sed tibi non multum est, unum si praesto togatum: Multum est hunc unum si mihi, Galle, nego. Ipse salutabo decuma te saepius hora: Mane tibi pro me dicet havere liber.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CVIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='109.0'></span>CIX.== <poem> Issa est passere nequior Catulli, Issa est purior osculo columbae, Issa est blandior omnibus puellis, Issa est carior Indicis lapillis, Issa est deliciae catella Publi.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIX}}.5|5}} Hanc tu, si queritur, loqui putabis; Sentit tristitiamque gaudiumque. Collo nixa cubat capitque somnos, Ut suspiria nulla sentiantur; Et desiderio coacta ventris{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIX}}.10|10}} Gutta pallia non fefellit ulla, Sed blando pede suscitat toroque Deponi monet et rogat levari. Castae tantus inest pudor catellae, Ignorat Venerem; nec invenimus{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIX}}.15|15}} Dignum tam tenera virum puella. Hanc ne lux rapiat suprema totam, Picta Publius exprimit tabella, In qua tam similem videbis Issam, Ut sit tam similis sibi nec ipsa.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIX}}.20|20}} Issam denique pone cum tabella: Aut utramque putabis esse veram, Aut utramque putabis esse pictam. </poem> ==<span id='110.0'></span>CX.== <poem> Scribere me quereris, Velox, epigrammata longa. Ipse nihil scribis: tu breviora facis. </poem> ==<span id='111.0'></span>CXI.== <poem> Cum tibi sit sophiae par fama et cura deorum, Ingenio pietas nec minor ipsa suo: Ignorat meritis dare munera, qui tibi librum Et qui miratur, Regule, tura dari. </poem> ==<span id='112.0'></span>CXII.== <poem> Cum te non nossem, dominum regemque vocabam: Nunc bene te novi: iam mihi Priscus eris. </poem> ==<span id='113.0'></span>CXIII.== <poem> Quaecumque lusi iuvenis et puer quondam Apinasque nostras, quas nec ipse iam novi, Male conlocare si bonas voles horas Et invidebis otio tuo, lector, A Valeriano Pollio petes Quinto,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CXIII}}.5|5}} Per quem perire non licet meis nugis. </poem> ==<span id='114.0'></span>CXIV.== <poem> Hos tibi vicinos, Faustine, Telesphorus hortos Faenius et breve rus udaque prata tenet. Condidit hic natae cineres nomenque sacravit Quod legis Antullae, dignior ipse legi. Ad Stygias aequum fuerat pater isset ut umbras:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CXIV}}.5|5}} Quod quia non licuit, vivat, ut ossa colat. </poem> ==<span id='115.0'></span>CXV.== <poem> Quaedam me cupit - invide, Procille! - Loto candidior puella cycno, Argento, nive, lilio, ligustro. Sed quandam volo nocte nigriorem, Formica, pice, graculo, cicada.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CXV}}.5|5}} Iam suspendia saeva cogitabas: Si novi bene te, Procille, vives. </poem> ==<span id='116.0'></span>CXVI.== <poem> Hoc nemus aeterno cinerum sacravit honori Faenius et culti iugera pulchra soli. Hoc tegitur cito rapta suis Antulla sepulchro, Hoc erit Antullae mixtus uterque parens. Si cupit hunc aliquis, moneo, ne speret agellum:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CXVI}}.5|5}} Perpetuo dominis serviet iste suis. </poem> ==<span id='117.0'></span>CXVII.== <poem> Occurris quotiens, Luperce, nobis, 'Vis mittam puerum' subinde dicis, 'Cui tradas epigrammaton libellum, Lectum quem tibi protinus remittam?' Non est quod puerum, Luperce, vexes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CXVII}}.5|5}} Longum est, si velit ad Pirum venire, Et scalis habito tribus, sed altis. Quod quaeris propius petas licebit. Argi nempe soles subire letum: Contra Caesaris est forum taberna{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CXVII}}.10|10}} Scriptis postibus hinc et inde totis, Omnis ut cito perlegas poetas. Illinc me pete. Nec roges Atrectum - Hoc nomen dominus gerit tabernae -: De primo dabit alterove nido{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CXVII}}.15|15}} Rasum pumice purpuraque cultum Denaris tibi quinque Martialem. 'Tanti non es' ais? Sapis, Luperce. </poem> ==<span id='118.0'></span>CXVIII.== <poem> Cui legisse satis non est epigrammata centum, Nil illi satis est, Caediciane, mali. </poem> {{Liber |Ante= <!-- Nomen Pagina Ante --> |AnteNomen= <!-- Latina Vicifontis Pagina Ante --> |Post= Liber II |PostNomen= ../Liber II }} </div>{{finis}} {{textquality|75%}} 2fgsku9mce6gp6u06h6dzrrhzpeh9yw 269376 269375 2026-06-06T23:48:28Z Saumache 27923 269376 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber I }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= <!-- Nomen Pagina Ante --> |AnteNomen= <!-- Latina Vicifontis Pagina Ante --> |Post= Liber II |PostNomen= ../Liber II }} Spero me secutum in libellis meis tale temperamentum, ut de illis queri non possit quisquis de se bene senserit, cum salva infimarum quoque personarum reverentia ludant; quae adeo antiquis auctoribus defuit, ut nominibus non tantum veris abusi sint, sed et magnis. Mihi fama vilius constet et probetur in me novissimum ingenium. Absit a iocorum nostrorum simplicitate malignus interpres nec epigrammata mea scribat: inprobe facit qui in alieno libro ingeniosus est. Lascivam verborum veritatem, id est epigrammaton linguam, excusarem, si meum esset exemplum: sic scribit Catullus, sic Marsus, sic Pedo, sic Gaetulicus, sic quicumque perlegitur. Si quis tamen tam ambitiose tristis est, ut apud illum in nulla pagina latine loqui fas sit, potest epistula vel potius titulo contentus esse. Epigrammata illis scribuntur, qui solent spectare Florales. Non intret Cato theatrum meum, aut si intraverit, spectet. Videor mihi meo iure facturus, si epistulam versibus clusero:<br> <poem> Nosses iocosae dulce cum sacrum Florae Festosque lusus et licentiam volgi, Cur in theatrum, Cato severe, venisti? An ideo tantum veneras, ut exires? </poem> ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Hic est quem legis ille, quem requiris, Toto notus in orbe Martialis Argutis epigrammaton libellis: Cui, lector studiose, quod dedisti Viventi decus atque sentienti,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|I}}.5|5}} Rari post cineres habent poetae. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Qui tecum cupis esse meos ubicumque libellos Et comites longae quaeris habere viae, Hos eme, quos artat brevibus membrana tabellis: Scrinia da magnis, me manus una capit. Ne tamen ignores ubi sim venalis, et erres{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.5|5}} Urbe vagus tota, me duce certus eris: Libertum docti Lucensis quaere Secundum Limina post Pacis Palladiumque forum. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> Argiletanas mavis habitare tabernas, Cum tibi, parve liber, scrinia nostra vacent. Nescis, heu, nescis dominae fastidia Romae: Crede mihi, nimium Martia turba sapit. Maiores nusquam rhonchi: iuvenesque senesque{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.5|5}} Et pueri nasum rhinocerotis habent. Audieris cum grande sophos, dum basia iactas, Ibis ab excusso missus in astra sago. Sed tu ne totiens domini patiare lituras Neve notet lusus tristis harundo tuos,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.10|10}} Aetherias, lascive, cupis volitare per auras: I, fuge; sed poteras tutior esse domi. </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Contigeris nostros, Caesar, si forte libellos, Terrarum dominum pone supercilium. Consuevere iocos vestri quoque ferre triumphi, Materiam dictis nec pudet esse ducem. Qua Thymelen spectas derisoremque Latinum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|IV}}.5|5}} Illa fronte precor carmina nostra legas. Innocuos censura potest permittere lusus: lasciva est nobis pagina,vita proba </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Do tibi naumachiam, tu das epigrammata nobis: Vis, puto, cum libro, Marce, natare tuo. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Aetherias aquila puerum portante per auras Inlaesum timidis unguibus haesit onus: Nunc sua Caesareos exorat praeda leones, Tutus et ingenti ludit in ore lepus. Quae maiora putas miracula? summus utrisque{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.5|5}} Auctor adest: haec sunt Caesaris, illa Iovis. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Stellae delicium mei Columba, Verona licet audiente dicam, Vicit, Maxime, Passerem Catulli. Tanto Stella meus tuo Catullo Quanto passere maior est columba.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VII}}.5|5}} </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> Quod magni Thraseae consummatique Catonis Dogmata sic sequeris, salvos ut esse velis, Pectore nec nudo strictos incurris in ensis, Quod fecisse velim te, Deciane, facis. Nolo virum facili redimit qui sanguine famam,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.5|5}} Hunc volo, laudari qui sine morte potest. </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Bellus homo et magnus vis idem, Cotta, videri: Sed qui bellus homo est, Cotta, pusillus homo est. </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Petit Gemellus nuptias Maronillae Et cupit et instat et precatur et donat. Adeone pulchra est? immo foedius nil est. Quid ergo in illa petitur et placet? Tussit. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Cum data sint equiti bis quina nomismata, quare Bis decies solus, Sextiliane, bibis? Iam defecisset portantis calda ministros, Si non potares, Sextiliane, merum. </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Itur ad Herculeas gelidi qua Tiburis arces Canaque sulphureis Albula fumat aquis, Rura nemusque sacrum dilectaque iugera Musis Signat vicina quartus ab urbe lapis. Hic rudis aestivas praestabat porticus umbras,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XII}}.5|5}} Heu quam paene novum porticus ausa nefas! Nam subito conlapsa ruit, cum mole sub illa Gestatus biiugis Regulus esset equis. Nimirum timuit nostras Fortuna querellas, Quae par tam magnae non erat invidiae.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XII}}.10|10}} Nunc et damna iuvant; sunt ipsa pericula tanti: Stantia non poterant tecta probare deos. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Casta suo gladium cum traderet Arria Paeto, Quem de visceribus strinxerat ipsa suis, 'Si qua fides, vulnus quod feci non dolet,' inquit, 'Sed tu quod facies, hoc mihi, Paete, dolet.' </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Delicias, Caesar, lususque iocosque leonum Vidimus - hoc etiam praestat harena tibi - Cum prensus blando totiens a dente rediret Et per aperta vagus curreret ora lepus. Unde potest avidus captae leo parcere praedae?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.5|5}} Sed tamen esse tuus dicitur: ergo potest. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> O mihi post nullos, Iuli, memorande sodales, Si quid longa fides canaque iura valent, Bis iam paene tibi consul tricensimus instat, Et numerat paucos vix tua vita dies. Non bene distuleris videas quae posse negari,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XV}}.5|5}} Et solum hoc ducas, quod fuit, esse tuum. Expectant curaeque catenatique labores, Gaudia non remanent, sed fugitiva volant. Haec utraque manu conplexuque adsere toto: Saepe fluunt imo sic quoque lapsa sinu.{{r|15.10|10}} Non est, crede mihi, sapientis dicere 'Vivam': Sera nimis vita est crastina: vive hodie. </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Sunt bona, sunt quaedam mediocria, sunt mala plura Quae legis hic: aliter non fit, Avite, liber. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Cogit me Titus actitare causas Et dicit mihi saepe 'Magna res est.' Res magna est, Tite, quam facit colonus. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Quid te, Tucca, iuvat vetulo miscere Falerno In Vaticanis condita musta cadis? Quid tantum fecere boni tibi pessima vina? Aut quid fecerunt optima vina mali? De nobis facile est, scelus est iugulare Falernum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.5|5}} Et dare Campano toxica saeva mero. Convivae meruere tui fortasse perire: Amphora non meruit tam pretiosa mori. </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> Si memini, fuerant tibi quattuor, Aelia, dentes: Expulit una duos tussis et una duos. Iam secura potes totis tussire diebus: Nil istic quod agat tertia tussis habet. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Dic mihi, quis furor est? turba spectante vocata Solus boletos, Caeciliane, voras. Quid dignum tanto tibi ventre gulaque precabor? Boletum qualem Claudius edit, edas. </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Cum peteret regem, decepta satellite dextra Ingessit sacris se peritura focis. Sed tam saeva pius miracula non tulit hostis Et raptum flammis iussit abire virum: Urere quam potuit contempto Mucius igne,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXI}}.5|5}} Hanc spectare manum Porsena non potuit. Maior deceptae fama est et gloria dextrae: Si non errasset, fecerat illa minus. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Quid nunc saeva fugis placidi lepus ora leonis? Frangere tam parvas non didicere feras. Servantur magnis isti cervicibus ungues Nec gaudet tenui sanguine tanta sitis. Praeda canum lepus est, vastos non implet hiatus{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXII}}.5|5}} Non timeat Dacus Caesaris arma puer. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Invitas nullum nisi cum quo, Cotta, lavaris Et dant convivam balnea sola tibi. Mirabar, quare numquam me, Cotta, vocasses: Iam scio, me nudum displicuisse tibi. </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> Aspicis incomptis illum, Deciane, capillis, Cuius et ipse times triste supercilium, Qui loquitur Curios adsertoresque Camillos? Nolito fronti credere: nupsit heri. </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Ede tuos tandem populo, Faustine, libellos Et cultum docto pectore profer opus, Quod nec Cecropiae damnent Pandionis arces Nec sileant nostri praetereantque senes. Ante fores stantem dubitas admittere Famam{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXV}}.5|5}} Teque piget curae praemia ferre tuae? Post te victurae per te quoque vivere chartae Incipiant: cineri gloria sera venit. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> Sextiliane, bibis quantum subsellia quinque Solus: aqua totiens ebrius esse potes; Nec consessorum vicina nomismata tantum, Aera sed a cuneis ulteriora petis. Non haec Paelignis agitur vindemia prelis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVI}}.5|5}} Uva nec in Tuscis nascitur ista iugis, Testa sed antiqui felix siccatur Opimi, Egerit et nigros Massica cella cados. A copone tibi faex Laletana petatur, Si plus quam decies, Sextiliane, bibis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVI}}.10|10}} </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Hesterna tibi nocte dixeramus, Quincunces puto post decem peractos, Cenares hodie, Procille, mecum. Tu factam tibi rem statim putasti Et non sobria verba subnotasti{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVII}}.5|5}} Exemplo nimium periculoso: Μισῶ μνάμονα συμπόταν, Procille. </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Hesterno fetere mero qui credit Acerram, Fallitur: in lucem semper Acerra bibit. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Fama refert nostros te, Fidentine, libellos Non aliter populo quam recitare tuos. Si mea vis dici, gratis tibi carmina mittam: Si dici tua vis, hoc eme, ne mea sint. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Chirurgus fuerat, nunc est vispillo Diaulus. Coepit quo poterat clinicus esse modo. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Hos tibi, Phoebe, vovet totos a vertice crines Encolpos, domini centurionis amor, Grata Pudens meriti tulerit cum praemia pili. Quam primum longas, Phoebe, recide comas, Dum nulla teneri sordent lanugine voltus{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.5|5}} Dumque decent fusae lactea colla iubae; Utque tuis longum dominusque puerque fruantur Muneribus, tonsum fac cito, sero virum. </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> Nōn amō tē, Sabidī, nec possum dīcere quārē: Hoc tantum possum dīcere, nōn amō tē. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Amissum non flet cum sola est Gellia patrem, Si quis adest, iussae prosiliunt lacrimae. Non luget quisquis laudari, Gellia, quaerit, Ille dolet vere, qui sine teste dolet. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Incustoditis et apertis, Lesbia, semper Liminibus peccas nec tua furta tegis, Et plus spectator quam te delectat adulter Nec sunt grata tibi gaudia si qua latent. At meretrix abigit testem veloque seraque{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIV}}.5|5}} Raraque Submemmi fornice rima patet. A Chione saltem vel ab Iade disce pudorem: Abscondunt spurcas et monumenta lupas. Numquid dura tibi nimium censura videtur? Deprendi veto te, Lesbia, non futui.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIV}}.10|10}} </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Versus scribere me parum severos Nec quos praelegat in schola magister, Corneli, quereris: sed hi libelli, Tamquam coniugibus suis mariti, Non possunt sine mentula placere.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXV}}.5|5}} Quid si me iubeas talassionem Verbis dicere non talassionis? Quis Floralia vestit et stolatum Permittit meretricibus pudorem? Lex haec carminibus data est iocosis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXV}}.10|10}} Ne possint, nisi pruriant, iuvare. Quare deposita severitate Parcas lusibus et iocis rogamus, Nec castrare velis meos libellos. Gallo turpius est nihil Priapo.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXV}}.15|15}} </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Si, Lucane, tibi vel si tibi, Tulle, darentur Qualia Ledaei fata Lacones habent, Nobilis haec esset pietatis rixa duobus, Quod pro fratre mori vellet uterque prior, Diceret infernas et qui prior isset ad umbras:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVI}}.5|5}} 'Vive tuo, frater, tempore, vive meo.' </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Ventris onus misero, nec te pudet, excipis auro, Basse, bibis vitro: carius ergo cacas. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Quem recitās meus est, ō Fīdentīne, libellus: Sed male cum recitās, incipit esse tuus. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Si quis erit raros inter numerandus amicos, Quales prisca fides famaque novit anus, Si quis Cecropiae madidus Latiaeque Minervae Artibus et vera simplicitate bonus, Si quis erit recti custos, mirator honesti{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIX}}.5|5}} Et nihil arcano qui roget ore deos, Si quis erit magnae subnixus robore mentis: Dispeream, si non hic Decianus erit. </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Qui ducis vultus et non legis ista libenter, Omnibus invideas, livide, nemo tibi. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Urbanus tibi, Caecili, videris. Non es, crede mihi. Quid ergo? verna, Hoc quod transtiberinus ambulator, Qui pallentia sulphurata fractis Permutat vitreis, quod otiosae{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLI}}.5|5}} Vendit qui madidum cicer coronae, Quod custos dominusque viperarum, Quod viles pueri salariorum, Quod fumantia qui tomacla raucus Circumfert tepidis cocus popinis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLI}}.10|10}} Quod non optimus urbicus poeta, Quod de Gadibus improbus magister, Quod bucca est vetuli dicax cinaedi. Quare desine iam tibi videri, Quod soli tibi, Caecili, videris,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLI}}.15|15}} Qui Gabbam salibus tuis et ipsum Posses vincere Tettium Caballum. Non cuicumque datum est habere nasum: Ludit qui stolida procacitate, Non est Tettius ille, sed caballus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLI}}.20|20}} </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Coniugis audisset fatum cum Porcia Bruti Et subtracta sibi quaereret arma dolor, 'Nondum scitis' ait 'mortem non posse negari? Credideram, fatis hoc docuisse patrem.' Dixit et ardentis avido bibit ore favillas.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLII}}.5|5}} I nunc et ferrum, turba molesta, nega. </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Bis tibi triceni fuimus, Mancine, vocati Et positum est nobis nil here praeter aprum, Non quae de tardis servantur vitibus uvae Dulcibus aut certant quae melimela favis, Non pira quae longa pendent religata genesta{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.5|5}} Aut imitata brevis Punica grana rosas, Rustica lactantes nec misit Sassina metas Nec de Picenis venit oliva cadis: Nudus aper, sed et hic minimus qualisque necari A non armato pumilione potest.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.10|10}} Et nihil inde datum est; tantum spectavimus omnes: Ponere aprum nobis sic et harena solet. Ponatur tibi nullus aper post talia facta, Sed tu ponaris cui Charidemus apro. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Lascivos leporum cursus lususque leonum Quod maior nobis charta minorque gerit Et bis idem facimus, nimium si, Stella, videtur Hoc tibi, bis leporem tu quoque pone mihi. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Edita ne brevibus pereat mihi cura libellis, Dicatur potius Τὸν δ' ἀπαμειβόμενος. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Cum dicis 'Propero, fac si facis,' Hedyle, languet Protinus et cessat debilitata Venus. Expectare iube: velocius ibo retentus. Hedyle, si properas, dic mihi, ne properem. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Nuper erat medicus, nunc est vispillo Diaulus: Quod vispillo facit, fecerat et medicus. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Rictibus his tauros non eripuere magistri, Per quos praeda fugax itque reditque lepus; Quodque magis mirum, velocior exit ab hoste Nec nihil a tanta nobilitate refert. Tutior in sola non est cum currit harena,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.5|5}} Nec caveae tanta conditur ille fide. Si vitare canum morsus, lepus inprobe, quaeris, Ad quae confugias ora leonis habes. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Vir Celtiberis non tacende gentibus Nostraeque laus Hispaniae, Videbis altam, Liciniane, Bilbilin, Equis et armis nobilem, Senemque Caium nivibus, et fractis sacrum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.5|5}} Vadaveronem montibus, Et delicati dulce Boterdi nemus, Pomona quod felix amat. Tepidi natabis lene Congedi vadum Mollesque Nympharum lacus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.10|10}} Quibus remissum corpus adstringes brevi Salone, qui ferrum gelat. Praestabit illic ipsa figendas prope Voberca prandenti feras. Aestus serenos aureo franges Tago{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.15|15}} Obscurus umbris arborum; Avidam rigens Derceita placabit sitim Et Nutha, quae vincit nives. At cum December canus et bruma impotens Aquilone rauco mugiet,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.20|20}} Aprica repetes Tarraconis litora Tuamque Laletaniam. Ibi inligatas mollibus dammas plagis Mactabis et vernas apros Leporemque forti callidum rumpes equo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.25|25}} Cervos relinques vilico. Vicina in ipsum silva descendet focum Infante cinctum sordido. Vocabitur venator et veniet tibi Conviva clamatus prope.{{r|49.30|30}} Lunata nusquam pellis et nusquam toga Olidaeque vestes murice; Procul horridus Liburnus et querulus cliens, Imperia viduarum procul; Non rumpet altum pallidus somnum reus,{{r|49.35|35}} Sed mane totum dormies. Mereatur alius grande et insanum sophos: Miserere tu felicium Veroque fruere non superbus gaudio, Dum Sura laudatur tuus.{{r|49.40|40}} Non inpudenter vita quod relicum est petit, Cum fama quod satis est habet. </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Si tibi Mistyllos cocus, Aemiliane, vocatur, Dicatur quare non Taratalla mihi? </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Non facit ad saevos cervix, nisi prima, leones. Quid fugis hos dentes, ambitiose lepus? Scilicet a magnis ad te descendere tauris Et quae non cernunt frangere colla velint. Desperanda tibi est ingentis gloria fati:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LI}}.5|5}} Non potes hoc tenuis praeda sub hoste mori. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Commendo tibi, Quintiane, nostros - Nostros dicere si tamen libellos Possum, quos recitat tuus poeta -: Si de servitio gravi queruntur, Adsertor venias satisque praestes,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LII}}.5|5}} Et, cum se dominum vocabit ille, Dicas esse meos manuque missos. Hoc si terque quaterque clamitaris, Inpones plagiario pudorem. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Una est in nostris tua, Fidentine, libellis Pagina, sed certa domini signata figura, Quae tua traducit manifesto carmina furto. Sic interpositus villo contaminat uncto Urbica Lingonicus Tyrianthina bardocucullus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.5|5}} Sic Arretinae violant crystallina testae, Sic niger in ripis errat cum forte Caystri, Inter Ledaeos ridetur corvus olores, Sic ubi multisona fervet sacer Atthide lucus, Inproba Cecropias offendit pica querellas.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.10|10}} Indice non opus est nostris nec iudice libris, Stat contra dicitque tibi tua pagina 'Fur es.' </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Si quid, Fusce, vacas adhuc amari - Nam sunt hinc tibi, sunt et hinc amici -, Unum, si superest, locum rogamus, Nec me, quod tibi sim novus, recuses: Omnes hoc veteres tui fuerunt.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIV}}.5|5}} Tu tantum inspice qui novus paratur An possit fieri vetus sodalis. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Vota tui breviter si vis cognoscere Marci, Clarum militiae, Fronto, togaeque decus, Hoc petit, esse sui nec magni ruris arator, Sordidaque in parvis otia rebus amat. Quisquam picta colit Spartani frigora saxi{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.5|5}} Et matutinum portat ineptus Have, Cui licet exuviis nemoris rurisque beato Ante focum plenas explicuisse plagas Et piscem tremula salientem ducere saeta Flavaque de rubro promere mella cado?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.10|10}} Pinguis inaequales onerat cui vilica mensas Et sua non emptus praeparat ova cinis? Non amet hanc vitam quisquis me non amat, opto, Vivat et urbanis albus in officiis. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Continuis vexata madet vindemia nimbis: Non potes, ut cupias, vendere, copo, merum. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Qualem, Flacce, velim quaeris nolimve puellam? Nolo nimis facilem difficilemque nimis. Illud quod medium est atque inter utrumque probamus: Nec volo quod cruciat, nec volo quod satiat. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Milia pro puero centum me mango poposcit: Risi ego, sed Phoebus protinus illa dedit. Hoc dolet et queritur de me mea mentula secum Laudaturque meam Phoebus in invidiam. Sed sestertiolum donavit mentula Phoebo{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVIII}}.5|5}} Bis decies: hoc da tu mihi, pluris emam. </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Dat Baiana mihi quadrantes sportula centum. Inter delicias quid facit ista fames? Redde Lupi nobis tenebrosaque balnea Grylli: Tam male cum cenem, cur bene, Flacce, laver? </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Intres ampla licet torvi lepus ora leonis, Esse tamen vacuo se leo dente putat. Quod ruet in tergum vel quos procumbet in armos, Alta iuvencorum volnera figet ubi? Quid frustra nemorum dominum regemque fatigas?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LX}}.5|5}} Non nisi delecta pascitur ille fera. </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Verona docti syllabas amat vatis, Marone felix Mantua est, Censetur Aponi Livio suo tellus Stellaque nec Flacco minus, Apollodoro plaudit imbrifer Nilus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.5|5}} Nasone Paeligni sonant, Duosque Senecas unicumque Lucanum Facunda loquitur Corduba, Gaudent iocosae Canio suo Gades, Emerita Deciano meo:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.10|10}} Te, Liciniane, gloriabitur nostra Nec me tacebit Bilbilis. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Casta nec antiquis cedens Laevina Sabinis Et quamvis tetrico tristior ipsa viro Dum modo Lucrino, modo se permittit Averno, Et dum Baianis saepe fovetur aquis, Incidit in flammas: iuvenemque secuta relicto{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXII}}.5|5}} Coniuge Penelope venit, abit Helene. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Ut recitem tibi nostra rogas epigrammata. Nolo. Non audire, Celer, sed recitare cupis. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Bella es, novimus, et puella, verum est, Et dives, quis enim potest negare? Sed cum te nimium, Fabulla, laudas, Nec dives neque bella nec puella es. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Cum dixi ficus, rides quasi barbara verba Et dici ficos, Laetiliane, iubes. Dicemus ficus, quas scimus in arbore nasci, Dicemus ficos, Caeciliane, tuos. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Erras, meorum fur avare librorum, Fieri poetam posse qui putas tanti, Scriptura quanti constet et tomus vilis: Non sex paratur aut decem sophos nummis. Secreta quaere carmina et rudes curas,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.5|5}} Quas novit unus scrinioque signatas Custodit ipse virginis pater chartae, Quae trita duro non inhorruit mento. Mutare dominum non potest liber notus. Sed pumicata fronte si quis est nondum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.10|10}} Nec umbilicis cultus atque membrana, Mercare: tales habeo; nec sciet quisquam. Aliena quisquis recitat et petit famam, Non emere librum, sed silentium debet. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> 'Liber homo es nimium', dicis mihi, Ceryle, semper. In te qui dicit, Ceryle, liber homo est? </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Quidquid agit Rufus, nihil est nisi Naevia Rufo. Si gaudet, si flet, si tacet, hanc loquitur. Cenat, propinat, poscit, negat, innuit: una est Naevia; si non sit Naevia, mutus erit. Scriberet hesterna patri cum luce salutem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVIII}}.5|5}} 'Naevia lux' inquit 'Naevia lumen, have.' Haec legit et ridet demisso Naevia voltu. Naevia non una est: quid, vir inepte, furis? </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Coepit, Maxime, Pana quae solebat, Nunc ostendere Canium Tarentos. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Vade salutatum pro me, liber: ire iuberis Ad Proculi nitidos, officiose, lares. Quaeris iter, dicam. Vicinum Castora canae Transibis Vestae virgineamque domum; Inde sacro veneranda petes Palatia clivo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.5|5}} Plurima qua summi fulget imago ducis. Nec te detineat miri radiata colossi Quae Rhodium moles vincere gaudet opus. Flecte vias hac qua madidi sunt tecta Lyaei Et Cybeles picto stat Corybante tholus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.10|10}} Protinus a laeva clari tibi fronte Penates Atriaque excelsae sunt adeunda domus. Hanc pete: ne metuas fastus limenque superbum: Nulla magis toto ianua poste patet, Nec propior quam Phoebus amet doctaeque sorores.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.15|15}} Si dicet 'Quare non tamen ipse venit?', Sic licet excuses 'Quia qualiacumque leguntur Ista, salutator scribere non potuit.' </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Laevia sex cyathis, septem Iustina bibatur, Quinque Lycas, Lyde quattuor, Ida tribus. Omnis ab infuso numeretur amica Falerno, Et quia nulla venit, tu mihi, Somne, veni. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Nostris versibus esse te poetam, Fidentine, putas cupisque credi? Sic dentata sibi videtur Aegle Emptis ossibus Indicoque cornu; Sic quae nigrior est cadente moro,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXII}}.5|5}} Cerussata sibi placet Lycoris. Hac et tu ratione qua poeta es, Calvus cum fueris, eris comatus. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Nullus in urbe fuit tota qui tangere vellet Uxorem gratis, Caeciliane, tuam, Dum licuit: sed nunc positis custodibus ingens Turba fututorum est: ingeniosus homo es. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Moechus erat: poteras tamen hoc tu, Paula, negare. Ecce vir est: numquid, Paula, negare potes? </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Dimidium donare Lino quam credere totum Qui mavolt, mavolt perdere dimidium. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> O mihi curarum pretium non vile mearum, Flacce, Antenorei spes et alumne laris, Pierios differ cantusque chorosque sororum; Aes dabit ex istis nulla puella tibi. Quid petis a Phoebo? nummos habet arca Minervae;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVI}}.5|5}} Haec sapit, haec omnes fenerat una deos. Quid possunt hederae Bacchi dare? Pallados arbor Inclinat varias pondere nigra comas. Praeter aquas Helicon et serta lyrasque dearum Nil habet et magnum, sed perinane sophos.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVI}}.10|10}} Quid tibi cum Cirrha? quid cum Permesside nuda? Romanum propius divitiusque forum est. Illic aera sonant: at circum pulpita nostra Et steriles cathedras basia sola crepant. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Pulchre valet Charinus, et tamen pallet. Parce bibit Charinus, et tamen pallet. Bene concoquit Charinus, et tamen pallet. Sole utitur Charinus, et tamen pallet. Tingit cutem Charinus, et tamen pallet.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVII}}.5|5}} Cunnum Charinus lingit, et tamen pallet. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Indignas premeret pestis cum tabida fauces Inque ipsos vultus serperet atra lues, Siccis ipse genis flentes hortatus amicos Decrevit Stygios Festus adire lacus. Nec tamen obscuro pia polluit ora veneno{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVIII}}.5|5}} Aut torsit lenta tristia fata fame, Sanctam Romana vitam sed morte peregit Dimisitque animam nobiliore rogo. Hanc mortem fatis magni praeferre Catonis Fama potest: huius Caesar amicus erat.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Semper agis causas et res agis, Attale, semper: Est, non est quod agas, Attale, semper agis. Si res et causae desunt, agis, Attale, mulas. Attale, ne quod agas desit, agas animam. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> Sportula, Cane, tibi suprema nocte petita est Occidit puto te, Cane, quod una fuit. </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> A servo scis te genitum blandeque fateris, Cum dicis dominum, Sosibiane, patrem. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Haec quae pulvere dissipata multo Longas porticus explicat ruinas, En quanto iacet absoluta casu. Tectis nam modo Regulus sub illis Gestatus fuerat recesseratque,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXII}}.5|5}} Victa est pondere cum suo repente, Et postquam domino nihil timebat, Securo ruit incruenta damno. Tantae, Regule, post metum querellae Quis curam neget esse te deorum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXII}}.10|10}} Propter quem fuit innocens ruina? </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Os et labra tibi lingit, Manneia, catellus: Non miror, merdas si libet esse cani. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Uxorem habendam non putat Quirinalis, Cum velit habere filios, et invenit Quo possit istud more: futuit ancillas Domumque et agros implet equitibus vernis. Pater familiae verus est Quirinalis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIV}}.5|5}} </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV.== <poem> Venderet excultos colles cum praeco facetus Atque suburbani iugera pulchra soli, 'Errat' ait 'si quis Mario putat esse necesse Vendere: nil debet, fenerat immo magis.' 'Quae ratio est igitur?' 'Servos ibi perdidit omnes{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXV}}.5|5}} Et pecus et fructus, non amat inde locum.' Quis faceret pretium nisi qui sua perdere vellet Omnia? Sic Mario noxius haeret ager. </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI.== <poem> Vicinus meus est manuque tangi De nostris Novius potest fenestris. Quis non invideat mihi putetque Horis omnibus esse me beatum, Iuncto cui liceat frui sodale?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVI}}.5|5}} Tam longe est mihi quam Terentianus, Qui nunc Niliacam regit Syenen. Non convivere, nec videre saltem, Non audire licet, nec urbe tota Quisquam est tam prope tam proculque nobis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVI}}.10|10}} Migrandum est mihi longius vel illi. Vicinus Novio vel inquilinus Sit, si quis Novium videre non volt. </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII.== <poem> Ne gravis hesterno fragres, Fescennia, vino, Pastillos Cosmi luxuriosa voras. Ista linunt dentes iantacula, sed nihil obstant, Extremo ructus cum redit a barathro. Quid quod olet gravius mixtum diapasmate virus{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVII}}.5|5}} Atque duplex animae longius exit odor? Notas ergo nimis fraudes deprensaque furta Iam tollas et sis ebria simpliciter. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Alcime, quem raptum domino crescentibus annis Labicana levi caespite velat humus, Accipe non Pario nutantia pondera saxo, Quae cineri vanus dat ruitura labor, Sed faciles buxos et opacas palmitis umbras{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVIII}}.5|5}} Quaeque virent lacrimis roscida prata meis Accipe, care puer, nostri monimenta doloris: Hic tibi perpetuo tempore vivet honor. Cum mihi supremos Lachesis pervenerit annos, Non aliter cineres mando iacere meos.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX.== <poem> Garris in aurem semper omnibus, Cinna, Garrire et illud teste quod licet turba. Rides in aurem, quereris, arguis, ploras, Cantas in aurem, iudicas, taces, clamas, Adeoque penitus sedit hic tibi morbus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIX}}.5|5}} Ut saepe in aurem, Cinna, Caesarem laudes. </poem> ==<span id='90.0'></span>XC.== <poem> Quod numquam maribus iunctam te, Bassa, videbam Quodque tibi moechum fabula nulla dabat, Omne sed officium circa te semper obibat Turba tui sexus, non adeunte viro, Esse videbaris, fateor, Lucretia nobis:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XC}}.5|5}} At tu, pro facinus, Bassa, fututor eras. Inter se geminos audes committere cunnos Mentiturque virum prodigiosa Venus. Commenta es dignum Thebano aenigmate monstrum, Hic ubi vir non est, ut sit adulterium.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XC}}.10|10}} </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI.== <poem> Cum tua non edas, carpis mea carmina, Laeli. Carpere vel noli nostra vel ede tua. </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII.== <poem> Saepe mihi queritur non siccis Cestos ocellis, Tangi se digito, Mamuriane, tuo. Non opus est digito: totum tibi Ceston habeto, Si deest nil aliud, Mamuriane, tibi. Sed si nec focus est nudi nec sponda grabati{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCII}}.5|5}} Nec curtus Chiones Antiopesve calix, Cerea si pendet lumbis et scripta lacerna Dimidiasque nates Gallica paeda tegit, Pasceris et nigrae solo nidore culinae Et bibis inmundam cum cane pronus aquam:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCII}}.10|10}} Non culum - neque enim est culus, qui non cacat olim - Sed fodiam digito qui superest oculum: Nec me zelotypum nec dixeris esse malignum. Denique pedica, Mamuriane, satur. </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII.== <poem> Fabricio iunctus fido requiescit Aquinus, Qui prior Elysias gaudet adisse domos. Ara duplex primi testatur munera pili: Plus tamen est, titulo quod breviore legis: 'Iunctus uterque sacro laudatae foedere vitae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIII}}.5|5}} Famaque quod raro novit, amicus erat.' </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV.== <poem> Cantasti male, dum fututa es, Aegle. Iam cantas bene; basianda non es. </poem> ==<span id='95.0'></span>XCV.== <poem> Quod clamas semper, quod agentibus obstrepis, Aeli, Non facis hoc gratis: accipis, ut taceas. </poem> ==<span id='96.0'></span>XCVI.== <poem> Si non molestum est teque non piget, scazon, Nostro rogamus pauca verba Materno Dicas in aurem sic ut audiat solus. Amator ille tristium lacernarum Et baeticatus atque leucophaeatus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVI}}.5|5}} Qui coccinatos non putat viros esse Amethystinasque mulierum vocat vestes, Nativa laudet, habeat et licet semper Fuscos colores, galbinos habet mores. Rogabit, unde suspicer virum mollem.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVI}}.10|10}} Una lavamur: aspicit nihil sursum, Sed spectat oculis devorantibus draucos Nec otiosis mentulas videt labris. Quaeris quis hic sit? Excidit mihi nomen. </poem> ==<span id='97.0'></span>XCVII.== <poem> Cum clamant omnes, loqueris tunc, Naevole, tantum, Et te patronum causidicumque putas. Hac ratione potest nemo non esse disertus. Ecce, tacent omnes: Naevole, dic aliquid. </poem> ==<span id='98.0'></span>XCVIII.== <poem> Litigat et podagra Diodorus, Flacce, laborat. Sed nil patrono porrigit: haec cheragra est. </poem> ==<span id='99.0'></span>XCIX.== <poem> Non plenum modo vicies habebas, Sed tam prodigus atque liberalis Et tam lautus eras, Calene, ut omnes Optarent tibi centies amici. Audit vota deus precesque nostras{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIX}}.5|5}} Atque intra, puto, septimas Kalendas Mortes hoc tibi quattuor dederunt. At tu sic quasi non foret relictum, Sed raptum tibi centies, abisti In tantam miser esuritionem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIX}}.10|10}} Ut convivia sumptuosiora, Toto quae semel apparas in anno, Nigrae sordibus explices monetae, Et septem veteres tui sodales Constemus tibi plumbea selibra.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIX}}.15|15}} Quid dignum meritis precemur istis? Optamus tibi milies, Calene. Hoc si contigerit, fame peribis. </poem> ==<span id='100.0'></span>C.== <poem> Mammas atque tatas habet Afra, sed ipsa tatarum Dici et mammarum maxima mamma potest. </poem> ==<span id='101.0'></span>CI.== <poem> Illa manus quondam studiorum fida meorum Et felix domino notaque Caesaribus, Destituit primos viridis Demetrius annos: Quarta tribus lustris addita messis erat. Ne tamen ad Stygias famulus descenderet umbras,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CI}}.5|5}} Ureret inplicitum cum scelerata lues, Cavimus et domini ius omne remisimus aegro: Munere dignus erat convaluisse meo. Sensit deficiens sua praemia meque patronum Dixit ad infernas liber iturus aquas.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CI}}.10|10}} </poem> ==<span id='102.0'></span>CII.== <poem> Qui pinxit Venerem tuam, Lycori, Blanditus, puto, pictor est Minervae. </poem> ==<span id='103.0'></span>CIII.== <poem> 'Si dederint superi decies mihi milia centum' Dicebas nondum, Scaevola, iustus eques, 'Qualiter o vivam, quam large quamque beate!' Riserunt faciles et tribuere dei. Sordidior multo post hoc toga, paenula peior,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIII}}.5|5}} Calceus est sarta terque quaterque cute: Deque decem plures semper servantur olivae, Explicat et cenas unica mensa duas, Et Veientani bibitur faex crassa rubelli, Asse cicer tepidum constat et asse Venus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIII}}.10|10}} In ius, o fallax atque infitiator, eamus: Aut vive aut decies, Scaevola, redde deis. </poem> ==<span id='104.0'></span>CIV.== <poem> Picto quod iuga delicata collo Pardus sustinet inprobaeque tigres Indulgent patientiam flagello, Mordent aurea quod lupata cervi, Quod frenis Libyci domantur ursi{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIV}}.5|5}} Et, quantum Calydon tulisse fertur, Paret purpureis aper capistris, Turpes esseda quod trahunt visontes Et molles dare iussa quod choreas Nigro belua non negat magistro:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIV}}.10|10}} Quis spectacula non putet deorum? Haec transit tamen, ut minora, quisquis Venatus humiles videt leonum, Quos velox leporum timor fatigat. Dimittunt, repetunt, amantque captos,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIV}}.15|15}} Et securior est in ore praeda, Laxos cui dare perviosque rictus Gaudent et timidos tenere dentes, Mollem frangere dum pudet rapinam, Stratis cum modo venerint iuvencis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIV}}.20|20}} Haec clementia non paratur arte, Sed norunt cuï serviant leones. </poem> ==<span id='105.0'></span>CV.== <poem> In Nomentanis, Ovidi, quod nascitur arvis, Accepit quotiens tempora longa, merum Exuit annosa mores nomenque senecta: Et quidquid voluit, testa vocatur anus. </poem> ==<span id='106.0'></span>CVI.== <poem> Interponis aquam subinde, Rufe, Et si cogeris a sodale, raram Diluti bibis unciam Falerni. Numquid pollicita est tibi beatam Noctem Naevia sobriasque mavis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CVI}}.5|5}} Certae nequitias fututionis? Suspiras, retices, gemis: negavit. Crebros ergo licet bibas trientes Et durum iugules mero dolorem. Quid parcis tibi, Rufe? dormiendum est.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CVI}}.10|10}} </poem> ==<span id='107.0'></span>CVII.== <poem> Saepe mihi dicis, Luci carissime Iuli, 'Scribe aliquid magnum: desidiosus homo es.' Otia da nobis, sed qualia fecerat olim Maecenas Flacco Vergilioque suo: Condere victuras temptem per saecula curas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CVII}}.5|5}} Et nomen flammis eripuisse meum. In steriles nolunt campos iuga ferre iuvenci: Pingue solum lassat, sed iuvat ipse labor. </poem> ==<span id='108.0'></span>CVIII.== <poem> Est tibi - sitque precor multos crescatque per annos - Pulchra quidem, verum transtiberina domus: At mea Vipsanas spectant cenacula laurus, Factus in hac ego sum iam regione senex. Migrandum est, ut mane domi te, Galle, salutem:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CVIII}}.5|5}} Est tanti, vel si longius illa foret. Sed tibi non multum est, unum si praesto togatum: Multum est hunc unum si mihi, Galle, nego. Ipse salutabo decuma te saepius hora: Mane tibi pro me dicet havere liber.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CVIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='109.0'></span>CIX.== <poem> Issa est passere nequior Catulli, Issa est purior osculo columbae, Issa est blandior omnibus puellis, Issa est carior Indicis lapillis, Issa est deliciae catella Publi.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIX}}.5|5}} Hanc tu, si queritur, loqui putabis; Sentit tristitiamque gaudiumque. Collo nixa cubat capitque somnos, Ut suspiria nulla sentiantur; Et desiderio coacta ventris{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIX}}.10|10}} Gutta pallia non fefellit ulla, Sed blando pede suscitat toroque Deponi monet et rogat levari. Castae tantus inest pudor catellae, Ignorat Venerem; nec invenimus{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIX}}.15|15}} Dignum tam tenera virum puella. Hanc ne lux rapiat suprema totam, Picta Publius exprimit tabella, In qua tam similem videbis Issam, Ut sit tam similis sibi nec ipsa.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIX}}.20|20}} Issam denique pone cum tabella: Aut utramque putabis esse veram, Aut utramque putabis esse pictam. </poem> ==<span id='110.0'></span>CX.== <poem> Scribere me quereris, Velox, epigrammata longa. Ipse nihil scribis: tu breviora facis. </poem> ==<span id='111.0'></span>CXI.== <poem> Cum tibi sit sophiae par fama et cura deorum, Ingenio pietas nec minor ipsa suo: Ignorat meritis dare munera, qui tibi librum Et qui miratur, Regule, tura dari. </poem> ==<span id='112.0'></span>CXII.== <poem> Cum te non nossem, dominum regemque vocabam: Nunc bene te novi: iam mihi Priscus eris. </poem> ==<span id='113.0'></span>CXIII.== <poem> Quaecumque lusi iuvenis et puer quondam Apinasque nostras, quas nec ipse iam novi, Male conlocare si bonas voles horas Et invidebis otio tuo, lector, A Valeriano Pollio petes Quinto,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CXIII}}.5|5}} Per quem perire non licet meis nugis. </poem> ==<span id='114.0'></span>CXIV.== <poem> Hos tibi vicinos, Faustine, Telesphorus hortos Faenius et breve rus udaque prata tenet. Condidit hic natae cineres nomenque sacravit Quod legis Antullae, dignior ipse legi. Ad Stygias aequum fuerat pater isset ut umbras:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CXIV}}.5|5}} Quod quia non licuit, vivat, ut ossa colat. </poem> ==<span id='115.0'></span>CXV.== <poem> Quaedam me cupit - invide, Procille! - Loto candidior puella cycno, Argento, nive, lilio, ligustro. Sed quandam volo nocte nigriorem, Formica, pice, graculo, cicada.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CXV}}.5|5}} Iam suspendia saeva cogitabas: Si novi bene te, Procille, vives. </poem> ==<span id='116.0'></span>CXVI.== <poem> Hoc nemus aeterno cinerum sacravit honori Faenius et culti iugera pulchra soli. Hoc tegitur cito rapta suis Antulla sepulchro, Hoc erit Antullae mixtus uterque parens. Si cupit hunc aliquis, moneo, ne speret agellum:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CXVI}}.5|5}} Perpetuo dominis serviet iste suis. </poem> ==<span id='117.0'></span>CXVII.== <poem> Occurris quotiens, Luperce, nobis, 'Vis mittam puerum' subinde dicis, 'Cui tradas epigrammaton libellum, Lectum quem tibi protinus remittam?' Non est quod puerum, Luperce, vexes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CXVII}}.5|5}} Longum est, si velit ad Pirum venire, Et scalis habito tribus, sed altis. Quod quaeris propius petas licebit. Argi nempe soles subire letum: Contra Caesaris est forum taberna{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CXVII}}.10|10}} Scriptis postibus hinc et inde totis, Omnis ut cito perlegas poetas. Illinc me pete. Nec roges Atrectum - Hoc nomen dominus gerit tabernae -: De primo dabit alterove nido{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CXVII}}.15|15}} Rasum pumice purpuraque cultum Denaris tibi quinque Martialem. 'Tanti non es' ais? Sapis, Luperce. </poem> ==<span id='118.0'></span>CXVIII.== <poem> Cui legisse satis non est epigrammata centum, Nil illi satis est, Caediciane, mali. </poem> {{Liber |Ante= <!-- Nomen Pagina Ante --> |AnteNomen= <!-- Latina Vicifontis Pagina Ante --> |Post= Liber II |PostNomen= ../Liber II }} </div>{{finis}} {{textquality|75%}} p8zv3t0a7g88hcxkixjipis8yijnb4i 0 1933 269360 129594 2026-06-06T22:20:58Z Saumache 27923 269360 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber II }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= Liber I |AnteNomen= Epigrammaton liber I |Post= Liber III |PostNomen= Epigrammaton liber III }} == Valerius Martialis Deciano suo sal. == 'Quid nobis' inquis 'cum epistula? parum enim tibi praestamus, si legimus epigrammata? quid hic porro dicturus es, quod non possis versibus dicere? Video quare tragoedia aut comoedia epistulam accipiant, quibus pro se loqui non licet: epigrammata curione non egent et contenta sunt sua, id est mala, lingua: in quacumque pagina visum est, epistulam faciunt. Noli ergo, si tibi videtur, rem facere ridiculam et in toga saltantis inducere personam. Denique videris, an te delectet contra retiarium ferula. Ego inter illos sedeo qui protinus reclamant.' Puto me hercules, Deciane, verum dicis. Quid si scias, cum qua et quam longa epistula negotium fueris habiturus? Itaque quod exigis fiat. Debebunt tibi si qui in hunc librum inciderint, quod ad primam paginam non lassi pervenient. == <span id='1.0'></span>I. == <poem> Ter centena quidem poteras epigrammata ferre, Sed quis te ferret perlegeretque, liber? At nunc succincti quae sint bona disce libelli. Hoc primum est, brevior quod mihi charta perit; Deinde, quod haec una peraget librarius hora, {{versus|5}} Nec tantum nugis serviet ille meis; Tertia res haec est, quod si cui forte legeris, Sis licet usque malus, non odiosus eris. Te conviva leget mixto quincunce, sed ante Incipiat positus quam tepuisse calix. {{versus|10}} Esse tibi tanta cautus brevitate videris? Ei mihi, quam multis sic quoque longus eris! </poem> == <span id='2.0'></span>II. == <poem> Creta dedit magnum, maius dedit Africa nomen, Scipio quod victor quodque Metellus habet; Nobilius domito tribuit Germania Rheno, Et puer hoc dignus nomine, Caesar, eras. Frater Idumaeos meruit cum patre triumphos, {{versus|5}} Quae datur ex Chattis laurea, tota tua est. </poem> == <span id='3.0'></span>III. == <poem> Sexte, nihil debes, nil debes, Sexte, fatemur. Debet enim, si quis solvere, Sexte, potest. </poem> == <span id='4.0'></span>IV. == <poem> O quam blandus es, Ammiane, matri! Quam blanda est tibi mater, Ammiane! Fratrem te vocat et soror vocatur. Cur vos nomina nequiora tangunt? Quare non iuvat hoc quod estis esse? {{versus|5}} Lusum creditis hoc iocumque? Non est: Matrem, quae cupit esse se sororem, Nec matrem iuvat esse nec sororem. </poem> == <span id='5.0'></span>V. == <poem> Ne valeam, si non totis, Deciane, diebus Et tecum totis noctibus esse velim. Sed duo sunt quae nos disiungunt milia passum: Quattuor haec fiunt, cum rediturus eam. Saepe domi non es, cum sis quoque, saepe negaris: {{versus|5}} Vel tantum causis vel tibi saepe vacas. Te tamen ut videam, duo milia non piget ire: Ut te non videam, quattuor ire piget. </poem> == <span id='6.0'></span>VI. == <poem> I nunc, edere me iube libellos. Lectis vix tibi paginis duabus Spectas eschatocollion, Severe, Et longas trahis oscitationes. Haec sunt, quae relegente me solebas {{versus|5}} Rapta exscribere, sed Vitellianis, Haec sunt, singula quae sinu ferebas Per convivia cuncta, per theatra, Haec sunt aut meliora si qua nescis. Quid prodest mihi tam macer libellus, {{versus|10}} Nullo crassior ut sit umbilico, Si totus tibi triduo legatur? Numquam deliciae supiniores. Lassus tam cito deficis viator, Et cum currere debeas Bovillas, {{versus|15}} Interiungere quaeris ad Camenas? I nunc, edere me iube libellos. </poem> == <span id='7.0'></span>VII. == <poem> Declamas belle, causas agis, Attice, belle, Historias bellas, carmina bella facis, Componis belle mimos, epigrammata belle, Bellus grammaticus, bellus es astrologus, Et belle cantas et saltas, Attice, belle, {{versus|5}} Bellus es arte lyrae, bellus es arte pilae. Nil bene cum facias, facias tamen omnia belle, Vis dicam quid sis? magnus es ardalio. </poem> == <span id='8.0'></span>VIII. == <poem> Si qua videbuntur chartis tibi, lector, in istis Sive obscura nimis sive latina parum, Non meus est error: nocuit librarius illis, Dum properat versus adnumerare tibi. Quod si non illum, sed me peccasse putabis, {{versus|5}} Tunc ego te credam cordis habere nihil. 'Ista tamen mala sunt.' Quasi nos manifesta negemus: Haec mala sunt, sed tu non meliora facis. </poem> == <span id='9.0'></span>IX. == <poem> Scripsi, rescripsit nil Naevia, non dabit ergo. Sed puto quod scripsi legerat: ergo dabit. </poem> == <span id='10.0'></span>X. == <poem> Basia dimidio quod das mihi, Postume, labro, Laudo: licet demas hinc quoque dimidium. Vis dare maius adhuc et inenarrabile munus? Hoc tibi habe totum, Postume, dimidium. </poem> == <span id='11.0'></span>XI. == <poem> Quod fronte Selium nubila vides, Rufe, Quod ambulator porticum terit seram, Lugubre quiddam quod tacet piger voltus, Quod paene terram nasus indecens tangit,} Quod dextra pectus pulsat et comam vellit: {{versus|5} Non ille amici fata luget aut fratris, Uterque natus vivit et precor vivat, Salva est et uxor sarcinaeque servique, Nihil colonus vilicusque decoxit. Maeroris igitur causa quae? Domi cenat. {{versus|10}} </poem> == <span id='12.0'></span>XII. == <poem> Esse quid hoc dicam, quod olent tua basia murram Quodque tibi est numquam non alienus odor? Hoc mihi suspectum est, quod oles bene, Postume, semper: Postume, non bene olet qui bene semper olet. </poem> == <span id='13.0'></span>XIII. == <poem> Et iudex petit et petit patronus. Solvas censeo, Sexte, creditori. </poem> == <span id='14.0'></span>XIV. == <poem> Nil intemptatum Selius, nil linquit inausum, Cenandum quotiens iam videt esse domi. Currit ad Europen et te, Pauline, tuosque Laudat Achilleos, sed sine fine, pedes. Si nihil Europe fecit, tunc Saepta petuntur, {{versus|5}} Si quid Phillyrides praestet et Aesonides. Hic quoque deceptus Memphitica templa frequentat, Adsidet et cathedris, maesta iuvenca, tuis. Inde petit centum pendentia tecta columnis, Illinc Pompei dona nemusque duplex. {{versus|10}} Nec Fortunati spernit nec balnea Fausti, Nec Grylli tenebras Aeoliamque Lupi: Nam thermis iterumque iterumque iterumque lavatur. Omnia cum fecit, sed renuente deo, Lotus ad Europes tepidae buxeta recurrit, {{versus|15}} Si quis ibi serum carpat amicus iter. Per te perque tuam, vector lascive, puellam, Ad cenam Selium tu, rogo, taure, voca. </poem> == <span id='15.0'></span>XV. == <poem> Quod nulli calicem tuum propinas, Humane facis, Horme, non superbe. </poem> == <span id='16.0'></span>XVI. == <poem> Zoilus aegrotat: faciunt hanc stragula febrem. Si fuerit sanus, coccina quid facient? Quid torus a Nilo, quid Sidone tinctus olenti? Ostendit stultas quid nisi morbus opes? Quid tibi cum medicis? dimitte Machaonas omnis. {{versus|5}} Vis fieri sanus? stragula sume mea. </poem> == <span id='17.0'></span>XVII. == <poem> Tonstrix Suburae faucibus sedet primis, Cruenta pendent qua flagella tortorum Argique letum multus obsidet sutor. Sed ista tonstrix, Ammiane, non tondet, Non tondet, inquam. Quid igitur facit? Radit. {{versus|5}} </poem> == <span id='18.0'></span>XVIII. == <poem> Capto tuam, pudet heu, sed capto, Maxime, cenam, Tu captas aliam: iam sumus ergo pares. Mane salutatum venio, tu diceris isse Ante salutatum: iam sumus ergo pares. Sum comes ipse tuus tumidique anteambulo regis, {{versus|5}} Tu comes alterius: iam sumus ergo pares. Esse sat est servum, iam nolo vicarius esse. Qui rex est, regem, Maxime, non habeat. </poem> == <span id='19.0'></span>XIX. == <poem> Felicem fieri credis me, Zoile, cena? Felicem cena, Zoile, deinde tua? Debet Aricino conviva recumbere clivo, Quem tua felicem, Zoile, cena facit. </poem> == <span id='20.0'></span>XX. == <poem> Carmina Paulus emit, recitat sua carmina Paulus. Nam quod emas, possis iure vocare tuum. </poem> == <span id='21.0'></span>XXI. == <poem> Basia das aliis, aliis das, Postume, dextram. Dicis 'Utrum mavis? elige.' Malo manum. </poem> == <span id='22.0'></span>XXII. == <poem> Quid mihi vobiscum est, o Phoebe novemque sorores? Ecce nocet vati Musa iocosa suo. Dimidio nobis dare Postumus ante solebat Basia, nunc labro coepit utroque dare. </poem> == <span id='23.0'></span>XXIII. == <poem> Non dicam, licet usque me rogetis, Qui sit Postumus in meo libello, Non dicam: quid enim mihi necesse est Has offendere basiationes, Quae se tam bene vindicare possunt? {{versus|5}} </poem> == <span id='24.0'></span>XXIV. == <poem> Si det iniqua tibi tristem fortuna reatum, Squalidus haerebo pallidiorque reo: Si iubeat patria damnatum excedere terra, Per freta, per scopulos exulis ibo comes. Dat tibi divitias: ecquid sunt ista duorum? {{versus|5}} Das partem? multum est? Candide, das aliquid? Mecum eris ergo miser: quod si deus ore sereno Adnuerit, felix, Candide, solus eris. </poem> == <span id='25.0'></span>XXV. == <poem> Das numquam, semper promittis, Galla, roganti. Si semper fallis, iam rogo, Galla, nega. </poem> == <span id='26.0'></span>XXVI. == <poem> Quod querulum spirat, quod acerbum Naevia tussit, Inque tuos mittit sputa subinde sinus, Iam te rem factam, Bithynice, credis habere? Erras: blanditur Naevia, non moritur. </poem> == <span id='27.0'></span>XXVII. == <poem> Laudantem Selium cenae cum retia tendit Accipe, sive legas, sive patronus agas: 'Effecte! graviter! cito! nequiter! euge! beate!' 'Hoc volui! Facta est iam tibi cena, tace.' </poem> == <span id='28.0'></span>XXVIII. == <poem> Rideto multum qui te, Sextille, cinaedum Dixerit et digitum porrigito medium. Sed nec pedico es nec tu, Sextille, fututor, Calda Vetustinae nec tibi bucca placet. Ex istis nihil es, fateor, Sextille: quid ergo es? {{versus|5}} Nescio, sed tu scis res superesse duas. </poem> == <span id='29.0'></span>XXIX. == <poem> Rufe, vides illum subsellia prima terentem, Cuius et hinc lucet sardonychata manus Quaeque Tyron totiens epotavere lacernae Et toga non tactas vincere iussa nives, Cuius olet toto pinguis coma Marcellano {{versus|5}} Et splendent volso bracchia trita pilo, Non hesterna sedet lunata lingula planta, Coccina non laesum pingit aluta pedem, Et numerosa linunt stellantem splenia frontem. Ignoras quid sit? splenia tolle, leges. {{versus|10}} </poem> == <span id='30.0'></span>XXX. == <poem> Mutua viginti sestertia forte rogabam, Quae vel donanti non grave munus erat. Quippe rogabatur felixque vetusque sodalis Et cuius laxas arca flagellat opes. Is mihi 'Dives eris, si causas egeris' inquit. {{versus|5}} Quod peto da, Gai: non peto consilium. </poem> == <span id='31.0'></span>XXXI. == <poem> Saepe ego Chrestinam futui. Det quam bene quaeris? Supra quod fieri nil, Mariane, potest. </poem> == <span id='32.0'></span>XXXII. == <poem> Lis mihi cum Balbo est, tu Balbum offendere non vis, Pontice: cum Licino est, hic quoque magnus homo est. Vexat saepe meum Patrobas confinis agellum, Contra libertum Caesaris ire times. Abnegat et retinet nostrum Laronia servum, {{versus|5}} Respondes 'Orba est, dives, anus, vidua.' Non bene, crede mihi, servo servitur amico: Sit liber, dominus qui volet esse meus. </poem> == <span id='33.0'></span>XXXIII. == <poem> Cur non basio te, Philaeni? calva es. Cur non basio te, Philaeni? rufa es. Cur non basio te, Philaeni? lusca es. Haec qui basiat, o Philaeni, fellat. </poem> == <span id='34.0'></span>XXXIV. == <poem> Cum placeat Phileros tota tibi dote redemptus, Tres pateris natos, Galla, perire fame. Praestatur cano tanta indulgentia cunno, Quem nec casta potest iam decuisse Venus. Perpetuam di te faciant Philerotis amicam, {{versus|5}} O mater, qua nec Pontia deterior. </poem> == <span id='35.0'></span>XXXV. == <poem> Cum sint crura tibi similent quae cornua lunae, In rhytio poteras, Phoebe, lavare pedes. </poem> == <span id='36.0'></span>XXXVI. == <poem> Flectere te nolim, sed nec turbare capillos; Splendida sit nolo, sordida nolo cutis; Nec tibi mitrarum nec sit tibi barba reorum: Nolo virum nimium, Pannyche, nolo parum. Nunc sunt crura pilis et sunt tibi pectora saetis {{versus|5}} Horrida, sed mens est, Pannyche, volsa tibi. </poem> == <span id='37.0'></span>XXXVII. == <poem> Quidquid ponitur hinc et inde verris, Mammas suminis imbricemque porci Communemque duobus attagenam, Mullum dimidium lupumque totum Muraenaeque latus femurque pulli {{versus|5}} Stillantemque alica sua palumbum. Haec cum condita sunt madente mappa, Traduntur puero domum ferenda: Nos accumbimus otiosa turba. Ullus si pudor est, repone cenam: {{versus|10}} Cras te, Caeciliane, non vocavi. </poem> == <span id='38.0'></span>XXXVIII. == <poem> Quid mihi reddat ager quaeris, Line, Nomentanus? Hoc mihi reddit ager: te, Line, non video. </poem> == <span id='39.0'></span>XXXIX. == <poem> Coccina famosae donas et ianthina moechae: Vis dare quae meruit munera, mitte togam. </poem> == <span id='40.0'></span>XL. == <poem> Uri Tongilius male dicitur hemitritaeo. Novi hominis fraudes: esurit atque sitit. Subdola tenduntur crassis nunc retia turdis, Hamus et in mullum mittitur atque lupum. Caecuba saccentur quaeque annus coxit Opimi, {{versus|5}} Condantur parco fusca Falerna vitro. Omnes Tongilium medici iussere lavari: O stulti, febrem creditis esse? Gula est. </poem> == <span id='41.0'></span>XLI. == <poem> 'Ride si sapis, o puella, ride' Paelignus, puto, dixerat poeta. Sed non dixerat omnibus puellis. Verum ut dixerit omnibus puellis, Non dixit tibi: tu puella non es, {{versus|5}} Et tres sunt tibi, Maximina, dentes, Sed plane piceique buxeique. Quare si speculo mihique credis, Debes non aliter timere risum, Quam ventum Spanius manumque Priscus, {{versus|10}} Quam cretata timet Fabulla nimbum, Cerussata timet Sabella solem. Voltus indue tu magis severos, Quam coniunx Priami nurusque maior. Mimos ridiculi Philistionis {{versus|15}} Et convivia nequiora vita Et quidquid lepida procacitate Laxat perspicuo labella risu. Te maestae decet adsidere matri Lugentive virum piumve fratrem, {{versus|20}} Et tantum tragicis vacare Musis. At tu iudicium secuta nostrum Plora, si sapis, o puella, plora. </poem> == <span id='42.0'></span>XLII. == <poem> Zoile, quid solium subluto podice perdis? Spurcius ut fiat, Zoile, merge caput. </poem> == <span id='43.0'></span>XLIII. == <poem> Κοινὰ φίλων haec sunt, haec sunt tua, Candide, κοινά, Quae tu magnilocus nocte dieque sonas: Te Lacedaemonio velat toga lota Galaeso Vel quam seposito de grege Parma dedit: At me, quae passa est furias et cornua tauri, {{versus|5}} Noluerit dici quam pila prima suam. Misit Agenoreas Cadmi tibi terra lacernas: Non vendes nummis coccina nostra tribus. Tu Libycos Indis suspendis dentibus orbis: Fulcitur testa fagina mensa mihi. {{versus|10}} Inmodici tibi flava tegunt chrysendeta mulli: Concolor in nostra, cammare, lance rubes. Grex tuus Iliaco poterat certare cinaedo: At mihi succurrit pro Ganymede manus. Ex opibus tantis veteri fidoque sodali {{versus|15}} Das nihil et dicis, Candide, κοινὰ φίλων? </poem> == <span id='44.0'></span>XLIV. == <poem> Emi seu puerum togamve pexam Seu tres, ut puta, quattuorve libras, Sextus protinus ille fenerator, Quem nostis veterem meum sodalem, Ne quid forte petam timet cavetque, {{versus|5}} Et secum, sed ut audiam, susurrat: 'Septem milia debeo Secundo, Phoebo quattuor, undecim Phileto, Et quadrans mihi nullus est in arca.' O grande ingenium mei sodalis! {{versus|10}} Durum est, Sexte, negare, cum rogaris, Quanto durius, antequam rogeris! </poem> == <span id='45.0'></span>XLV. == <poem> Quae tibi non stabat praecisa est mentula, Glypte. Demens, cum ferro quid tibi? Gallus eras. </poem> == <span id='46.0'></span>XLVI. == <poem> Florida per varios ut pingitur Hybla colores, Cum breve Sicaniae ver populantur apes, Sic tua subpositis conlucent prela lacernis, Sic micat innumeris arcula synthesibus, Atque unam vestire tribum tua candida possunt, {{versus|5}} Apula non uno quae grege terra tulit. Tu spectas hiemem succincti lentus amici - Pro scelus! - et lateris frigora trita times. Quantum erat, infelix, pannis fraudare duobus - Quid metuis? - non te, Naevole, sed tineas? {{versus|10}} </poem> == <span id='47.0'></span>XLVII. == <poem> Subdola famosae moneo fuge retia moechae, Levior o conchis, Galle, Cytheriacis. Confidis natibus? non est pedico maritus: Quae faciat duo sunt: irrumat aut futuit. </poem> == <span id='48.0'></span>XLVIII. == <poem> Coponem laniumque balneumque, Tonsorem tabulamque calculosque Et paucos, sed ut eligam, libellos: Unum non nimium rudem sodalem Et grandem puerum diuque levem {{versus|5}} Et caram puero meo puellam: Haec praesta mihi, Rufe, vel Butuntis, Et thermas tibi habe Neronianas. </poem> == <span id='49.0'></span>XLIX. == <poem> Uxorem nolo Telesinam ducere: quare? Moecha est. Sed pueris dat Telesina. Volo. </poem> == <span id='50.0'></span>L. == <poem> Quod fellas et aquam potas, nil, Lesbia, peccas. Qua tibi parte opus est, Lesbia, sumis aquam. </poem> == <span id='51.0'></span>LI. == <poem> Ūnus saepe tibī tōtā dēnārius arcā cum sit et hic cūlō trītior, Hylle, tuō, nōn tamen hunc pistor, nōn auferet hunc tibi cōpō, sed sī quis nimiō pēne superbus erit. īnfēlīx venter spectat convīvia cūlī,{{versus|5}} et semper miser hic ēsurit, ille vorat. </poem> == <span id='52.0'></span>LII. == <poem> Novit loturos Dasius numerare: poposcit Mammosam Spatalen pro tribus: illa dedit. </poem> == <span id='53.0'></span>LIII. == <poem> Vis fieri liber? mentiris, Maxime, non vis: Sed fieri si vis, hac ratione potes. Liber eris, cenare foris si, Maxime, nolis, Veientana tuam si domat uva sitim, Si ridere potes miseri chrysendeta Cinnae, {{versus|5}} Contentus nostra si potes esse toga, Si plebeia Venus gemino tibi vincitur asse, Si tua non rectus tecta subire potes. Haec tibi si vis est, si mentis tanta potestas, Liberior Partho vivere rege potes. {{versus|10}} </poem> == <span id='54.0'></span>LIV. == <poem> Quid de te, Line, suspicetur uxor Et qua parte velit pudiciorem, Certis indiciis satis probavit, Custodem tibi quae dedit spadonem. Nil nasutius hac maligniusque. {{versus|5}} </poem> == <span id='55.0'></span>LV. == <poem> Vis te, Sexte, coli: volebam amare. Parendum est tibi: quod iubes, coleris: Sed si te colo, Sexte, non amabo. </poem> == <span id='56.0'></span>LVI. == <poem> Gentibus in Libycis uxor tua, Galle, male audit Immodicae foedo crimine avaritiae. Sed mera narrantur mendacia: non solet illa Accipere omnino. Quid solet ergo? Dare. </poem> == <span id='57.0'></span>LVII. == <poem> Hic quem videtis gressibus vagis lentum, Amethystinatus media qui secat Saepta, Quem non lacernis Publius meus vincit, Non ipse Cordus alpha paenulatorum, Quem grex togatus sequitur et capillatus {{versus|5}} Recensque sella linteisque lorisque: Oppigneravit modo modo ad Cladi mensam Vix octo nummis anulum, unde cenaret. </poem> == <span id='58.0'></span>LVIII. == <poem> Pexatus pulchre rides mea, Zoile, trita. Sunt haec trita quidem, Zoile, sed mea sunt. </poem> == <span id='59.0'></span>LIX. == <poem> Mica vocor: quid sim cernis, cenatio parva: Ex me Caesareum prospicis ecce tholum. Frange toros, pete vina, rosas cape, tinguere nardo: Ipse iubet mortis te meminisse deus. </poem> == <span id='60.0'></span>LX. == <poem> Uxorem armati futuis, puer Hylle, tribuni, Supplicium tantum dum puerile times. Vae tibi, dum ludis, castrabere. Iam mihi dices 'Non licet hoc.' Quid? tu quod facis, Hylle, licet? </poem> == <span id='61.0'></span>LXI. == <poem> Cum tibi vernarent dubia lanugine malae, Lambebat medios inproba lingua viros. Postquam triste caput fastidia vispillonum Et miseri meruit taedia carnificis, Uteris ore aliter nimiaque aerugine captus {{versus|5}} Adlatras nomen quod tibi cumque datur. Haereat inguinibus potius tam noxia lingua: Nam cum fellaret, purior illa fuit. </poem> == <span id='62.0'></span>LXII. == <poem> Quod pectus, quod crura tibi, quod bracchia vellis, Quod cincta est brevibus mentula tonsa pilis: Hoc praestas, Labiene, tuae - quis nescit? - amicae. Cui praestas, culum quod, Labiene, pilas? </poem> == <span id='63.0'></span>LXIII. == <poem> Sola tibi fuerant sestertia, Miliche, centum, Quae tulit e sacra Leda redempta via. Miliche, luxuria est, si tanti dives amares. 'Non amo' iam dices: haec quoque luxuria est. </poem> == <span id='64.0'></span>LXIV. == <poem> Dum modo causidicum, dum te modo rhetora fingis Et non decernis, Laure, quid esse velis, Peleos et Priami transit et Nestoris aetas Et fuerat serum iam tibi desinere. Incipe, tres uno perierunt rhetores anno, {{versus|5}} Si quid habes animi, si quid in arte vales. Si schola damnatur, fora litibus omnia fervent, Ipse potest fieri Marsua causidicus. Heia age, rumpe moras: quo te sperabimus usque? Dum quid sis dubitas, iam potes esse nihil. {{versus|10}} </poem> == <span id='65.0'></span>LXV. == <poem> Cur tristiorem cernimus Saleianum? 'An causa levis est?' inquis, 'extuli uxorem.' O grande fati crimen! o gravem casum! Illa, illa dives mortua est Secundilla, Centena decies quae tibi dedit dotis? {{versus|5}} Nollem accidisset hoc tibi, Saleiane. </poem> == <span id='66.0'></span>LXVI. == <poem> Unus de toto peccaverat orbe comarum Anulus, incerta non bene fixus acu. Hoc facinus Lalage speculo, quo viderat, ulta est, Et cecidit saevis icta Plecusa comis. Desine iam, Lalage, tristes ornare capillos, {{versus|5}} Tangat et insanum nulla puella caput. Hoc salamandra notet vel saeva novacula nudet, Ut digna speculo fiat imago tua. </poem> == <span id='67.0'></span>LXVII. == <poem> Occurris quocumque loco mihi, Postume, clamas Protinus et prima est haec tua vox 'Quid agis?' Hoc, si me decies una conveneris hora, Dicis: habes puto tu, Postume, nil quod agas. </poem> == <span id='68.0'></span>LXVIII. == <poem> Quod te nomine iam tuo saluto, Quem regem et dominum prius vocabam, Ne me dixeris esse contumacem: Totis pillea sarcinis redemi. Reges et dominos habere debet, {{versus|5}} Qui se non habet atque concupiscit Quod reges dominique concupiscunt. Servom si potes, Ole, non habere, Et regem potes, Ole, non habere. </poem> == <span id='69.0'></span>LXIX. == <poem> Invitum cenare foris te, Classice, dicis: Si non mentiris, Classice, dispeream. Ipse quoque ad cenam gaudebat Apicius ire: Cum cenaret, erat tristior ille, domi. Si tamen invitus vadis, cur, Classice, vadis? {{versus|5}} 'Cogor' ais: verum est; cogitur et Selius. En rogat ad cenam Melior te, Classice, rectam. Grandia verba ubi sunt? si vir es, ecce, nega. </poem> == <span id='70.0'></span>LXX. == <poem> Non vis in solio prius lavari Quemquam, Cotile: causa quae, nisi haec est, Undis ne fovearis irrumatis? Primus te licet abluas: necesse est Ante hic mentula, quam caput, lavetur. {{versus|5}} </poem> == <span id='71.0'></span>LXXI. == <poem> Candidius nihil est te, Caeciliane. Notavi: Si quando ex nostris disticha pauca lego, Protinus aut Marsi recitas aut scripta Catulli. Hoc mihi das, tamquam deteriora legas, Ut conlata magis placeant mea? Credimus istud: {{versus|5}} Malo tamen recites, Caeciliane, tua. </poem> == <span id='72.0'></span>LXXII. == <poem> Hesterna factum narratur, Postume, cena Quod nollem - quis enim talia facta probet? - Os tibi percisum quanto non ipse Latinus Vilia Panniculi percutit ora sono: Quodque magis mirum est, auctorem criminis huius {{versus|5}} Caecilium tota rumor in urbe sonat. Esse negas factum: vis hoc me credere? credo. Quid, quod habet testes, Postume, Caecilius? </poem> == <span id='73.0'></span>LXXIII. == <poem> Quid faciat volt scire Lyris: quod sobria: fellat. </poem> == <span id='74.0'></span>LXXIV. == <poem> Cinctum togatis post et ante Saufeium, Quanta reduci Regulus solet turba, Ad alta tonsum templa cum reum misit, Materne, cernis? invidere nolito. Comitatus iste sit precor tuus numquam. {{versus|5}} Hos illi amicos et greges togatorum Fuficulenus praestat et Faventinus. </poem> == <span id='75.0'></span>LXXV. == <poem> Verbera securi solitus leo ferre magistri Insertamque pati blandus in ora manum Dedidicit pacem subito feritate reversa, Quanta nec in Libycis debuit esse iugis. Nam duo de tenera puerilia corpora turba, {{versus|5}} Sanguineam rastris quae renovabat humum, Saevos et infelix furiali dente peremit: Martia non vidit maius harena nefas. Exclamare libet: 'crudelis, perfide, praedo, A nostra pueris parcere disce lupa!' {{versus|10}} </poem> == <span id='76.0'></span>LXXVI. == <poem> Argenti libras Marius tibi quinque reliquit, Cui nihil ipse dabas: hic tibi verba dedit? </poem> == <span id='77.0'></span>LXXVII. == <poem> Cosconi, qui longa putas epigrammata nostra, Utilis unguendis axibus esse potes. Hac tu credideris longum ratione colosson Et puerum Bruti dixeris esse brevem. Disce quod ignoras: Marsi doctique Pedonis {{versus|5}} Saepe duplex unum pagina tractat opus. Non sunt longa quibus nihil est quod demere possis Sed tu, Cosconi, disticha longa facis. </poem> == <span id='78.0'></span>LXXVIII. == <poem> Aestivo serves ubi piscem tempore, quaeris? In thermis serva, Caeciliane, tuis. </poem> == <span id='79.0'></span>LXXIX. == <poem> Invitas tunc me, cum scis, Nasica, vocasse. Excusatum habeas me rogo: ceno domi. </poem> == <span id='80.0'></span>LXXX. == <poem> Hostem cum fugeret, se Fannius ipse peremit. Hic, rogo, non furor est, ne moriare, mori? </poem> == <span id='81.0'></span>LXXXI. == <poem> Laxior hexaphoris tua sit lectica licebit: Cum tamen haec tua sit, Zoile, sandapila est. </poem> == <span id='82.0'></span>LXXXII. == <poem> Abscisa servom quid figis, Pontice, lingua? Nescis tu populum, quod tacet ille, loqui? </poem> == <span id='83.0'></span>LXXXIII. == <poem> Foedasti miserum, marite, moechum, Et se, qui fuerant prius, requirunt Trunci naribus auribusque voltus. Credis te satis esse vindicatum? Erras: iste potest et irrumare. {{versus|5}} </poem> == <span id='84.0'></span>LXXXIV. == <poem> Mollis erat facilisque viris Poeantius heros: Vulnera sic Paridis dicitur ulta Venus. Cur lingat cunnum Siculus Sertorius, hoc est: Abs hoc occisus, Rufe, videtur Eryx. </poem> == <span id='85.0'></span>LXXXV. == <poem> Vimine clausa levi niveae custodia coctae, Hoc tibi Saturni tempore munus erit. Dona quod aestatis misi tibi mense Decembri, Si quereris, rasam tu mihi mitte togam. </poem> == <span id='86.0'></span>LXXXVI. == <poem> Quod nec carmine glorior supino Nec retro lego Sotaden cinaedum, Nusquam Graecula quod recantat echo Nec dictat mihi luculentus Attis Mollem debilitate galliambon: {{versus|5}} Non sum, Classice, tam malus poeta. Quid si per gracilis vias petauri Invitum iubeas subire Ladan? Turpe est difficiles habere nugas Et stultus labor est ineptiarum. {{versus|10}} Scribat carmina circulis Palaemon, Me raris iuvat auribus placere. </poem> == <span id='87.0'></span>LXXXVII. == <poem> Dicis amore tui bellas ardere puellas, Qui faciem sub aqua, Sexte, natantis habes. </poem> == <span id='88.0'></span>LXXXVIII. == <poem> Nil recitas et vis, Mamerce, poeta videri. Quidquid vis esto, dummodo nil recites. </poem> == <span id='89.0'></span>LXXXIX. == <poem> Quod nimio gaudes noctem producere vino, Ignosco: vitium, Gaure, Catonis habes. Carmina quod scribis Musis et Apolline nullo, Laudari debes: hoc Ciceronis habes: Quod vomis, Antoni: quod luxuriaris, Apici. {{versus|5}} Quod fellas, vitium dic mihi cuius habes? </poem> == <span id='90.0'></span>XC. == <poem> Quintiliane, vagae moderator summe iuventae, Gloria Romanae, Quintiliane, togae, Vivere quod propero pauper nec inutilis annis, Da veniam: properat vivere nemo satis. Differat hoc, patrios optat qui vincere census {{versus|5}} Atriaque inmodicis artat imaginibus. Me focus et nigros non indignantia fumos Tecta iuvant et fons vivos et herba rudis. Sit mihi verna satur, sit non doctissima coniunx, Sit nox cum somno, sit sine lite dies. {{versus|10}} </poem> == <span id='91.0'></span>XCI. == <poem> Rerum certa salus, terrarum gloria, Caesar, Sospite quo magnos credimus esse deos, Si festinatis totiens tibi lecta libellis Detinuere oculos carmina nostra tuos, Quod fortuna vetat fieri, permitte videri, {{versus|5}} Natorum genitor credar ut esse trium. Haec, si displicui, fuerint solacia nobis; Haec fuerint nobis praemia, si placui. </poem> == <span id='92.0'></span>XCII. == <poem> Natorum mihi ius trium roganti Musarum pretium dedit mearum Solus qui poterat. Valebis, uxor. Non debet domini perire munus. </poem> == <span id='93.0'></span>XCIII. == <poem> 'Primus ubi est' inquis 'cum sit liber iste secundus?' Quid faciam, si plus ille pudoris habet? Tu tamen hunc fieri si mavis, Regule, primum, Unum de titulo tollere iota potes. </poem> {{Liber |Ante= Liber I |AnteNomen= Epigrammaton liber I |Post= Liber III |PostNomen= Epigrammaton liber III }} </div>{{finis}} {{textquality|75%}} a2elq7zn40rpc2j103zm64c730y3gb8 269362 269360 2026-06-06T22:27:56Z Saumache 27923 269362 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber II }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= Liber I |AnteNomen=../Liber I |Post= Liber III |PostNomen=../Liber III }} == Valerius Martialis Deciano suo sal. == 'Quid nobis' inquis 'cum epistula? parum enim tibi praestamus, si legimus epigrammata? quid hic porro dicturus es, quod non possis versibus dicere? Video quare tragoedia aut comoedia epistulam accipiant, quibus pro se loqui non licet: epigrammata curione non egent et contenta sunt sua, id est mala, lingua: in quacumque pagina visum est, epistulam faciunt. Noli ergo, si tibi videtur, rem facere ridiculam et in toga saltantis inducere personam. Denique videris, an te delectet contra retiarium ferula. Ego inter illos sedeo qui protinus reclamant.' Puto me hercules, Deciane, verum dicis. Quid si scias, cum qua et quam longa epistula negotium fueris habiturus? Itaque quod exigis fiat. Debebunt tibi si qui in hunc librum inciderint, quod ad primam paginam non lassi pervenient. == <span id='1.0'></span>I. == <poem> Ter centena quidem poteras epigrammata ferre, Sed quis te ferret perlegeretque, liber? At nunc succincti quae sint bona disce libelli. Hoc primum est, brevior quod mihi charta perit; Deinde, quod haec una peraget librarius hora, {{versus|5}} Nec tantum nugis serviet ille meis; Tertia res haec est, quod si cui forte legeris, Sis licet usque malus, non odiosus eris. Te conviva leget mixto quincunce, sed ante Incipiat positus quam tepuisse calix. {{versus|10}} Esse tibi tanta cautus brevitate videris? Ei mihi, quam multis sic quoque longus eris! </poem> == <span id='2.0'></span>II. == <poem> Creta dedit magnum, maius dedit Africa nomen, Scipio quod victor quodque Metellus habet; Nobilius domito tribuit Germania Rheno, Et puer hoc dignus nomine, Caesar, eras. Frater Idumaeos meruit cum patre triumphos, {{versus|5}} Quae datur ex Chattis laurea, tota tua est. </poem> == <span id='3.0'></span>III. == <poem> Sexte, nihil debes, nil debes, Sexte, fatemur. Debet enim, si quis solvere, Sexte, potest. </poem> == <span id='4.0'></span>IV. == <poem> O quam blandus es, Ammiane, matri! Quam blanda est tibi mater, Ammiane! Fratrem te vocat et soror vocatur. Cur vos nomina nequiora tangunt? Quare non iuvat hoc quod estis esse? {{versus|5}} Lusum creditis hoc iocumque? Non est: Matrem, quae cupit esse se sororem, Nec matrem iuvat esse nec sororem. </poem> == <span id='5.0'></span>V. == <poem> Ne valeam, si non totis, Deciane, diebus Et tecum totis noctibus esse velim. Sed duo sunt quae nos disiungunt milia passum: Quattuor haec fiunt, cum rediturus eam. Saepe domi non es, cum sis quoque, saepe negaris: {{versus|5}} Vel tantum causis vel tibi saepe vacas. Te tamen ut videam, duo milia non piget ire: Ut te non videam, quattuor ire piget. </poem> == <span id='6.0'></span>VI. == <poem> I nunc, edere me iube libellos. Lectis vix tibi paginis duabus Spectas eschatocollion, Severe, Et longas trahis oscitationes. Haec sunt, quae relegente me solebas {{versus|5}} Rapta exscribere, sed Vitellianis, Haec sunt, singula quae sinu ferebas Per convivia cuncta, per theatra, Haec sunt aut meliora si qua nescis. Quid prodest mihi tam macer libellus, {{versus|10}} Nullo crassior ut sit umbilico, Si totus tibi triduo legatur? Numquam deliciae supiniores. Lassus tam cito deficis viator, Et cum currere debeas Bovillas, {{versus|15}} Interiungere quaeris ad Camenas? I nunc, edere me iube libellos. </poem> == <span id='7.0'></span>VII. == <poem> Declamas belle, causas agis, Attice, belle, Historias bellas, carmina bella facis, Componis belle mimos, epigrammata belle, Bellus grammaticus, bellus es astrologus, Et belle cantas et saltas, Attice, belle, {{versus|5}} Bellus es arte lyrae, bellus es arte pilae. Nil bene cum facias, facias tamen omnia belle, Vis dicam quid sis? magnus es ardalio. </poem> == <span id='8.0'></span>VIII. == <poem> Si qua videbuntur chartis tibi, lector, in istis Sive obscura nimis sive latina parum, Non meus est error: nocuit librarius illis, Dum properat versus adnumerare tibi. Quod si non illum, sed me peccasse putabis, {{versus|5}} Tunc ego te credam cordis habere nihil. 'Ista tamen mala sunt.' Quasi nos manifesta negemus: Haec mala sunt, sed tu non meliora facis. </poem> == <span id='9.0'></span>IX. == <poem> Scripsi, rescripsit nil Naevia, non dabit ergo. Sed puto quod scripsi legerat: ergo dabit. </poem> == <span id='10.0'></span>X. == <poem> Basia dimidio quod das mihi, Postume, labro, Laudo: licet demas hinc quoque dimidium. Vis dare maius adhuc et inenarrabile munus? Hoc tibi habe totum, Postume, dimidium. </poem> == <span id='11.0'></span>XI. == <poem> Quod fronte Selium nubila vides, Rufe, Quod ambulator porticum terit seram, Lugubre quiddam quod tacet piger voltus, Quod paene terram nasus indecens tangit,} Quod dextra pectus pulsat et comam vellit: {{versus|5} Non ille amici fata luget aut fratris, Uterque natus vivit et precor vivat, Salva est et uxor sarcinaeque servique, Nihil colonus vilicusque decoxit. Maeroris igitur causa quae? Domi cenat. {{versus|10}} </poem> == <span id='12.0'></span>XII. == <poem> Esse quid hoc dicam, quod olent tua basia murram Quodque tibi est numquam non alienus odor? Hoc mihi suspectum est, quod oles bene, Postume, semper: Postume, non bene olet qui bene semper olet. </poem> == <span id='13.0'></span>XIII. == <poem> Et iudex petit et petit patronus. Solvas censeo, Sexte, creditori. </poem> == <span id='14.0'></span>XIV. == <poem> Nil intemptatum Selius, nil linquit inausum, Cenandum quotiens iam videt esse domi. Currit ad Europen et te, Pauline, tuosque Laudat Achilleos, sed sine fine, pedes. Si nihil Europe fecit, tunc Saepta petuntur, {{versus|5}} Si quid Phillyrides praestet et Aesonides. Hic quoque deceptus Memphitica templa frequentat, Adsidet et cathedris, maesta iuvenca, tuis. Inde petit centum pendentia tecta columnis, Illinc Pompei dona nemusque duplex. {{versus|10}} Nec Fortunati spernit nec balnea Fausti, Nec Grylli tenebras Aeoliamque Lupi: Nam thermis iterumque iterumque iterumque lavatur. Omnia cum fecit, sed renuente deo, Lotus ad Europes tepidae buxeta recurrit, {{versus|15}} Si quis ibi serum carpat amicus iter. Per te perque tuam, vector lascive, puellam, Ad cenam Selium tu, rogo, taure, voca. </poem> == <span id='15.0'></span>XV. == <poem> Quod nulli calicem tuum propinas, Humane facis, Horme, non superbe. </poem> == <span id='16.0'></span>XVI. == <poem> Zoilus aegrotat: faciunt hanc stragula febrem. Si fuerit sanus, coccina quid facient? Quid torus a Nilo, quid Sidone tinctus olenti? Ostendit stultas quid nisi morbus opes? Quid tibi cum medicis? dimitte Machaonas omnis. {{versus|5}} Vis fieri sanus? stragula sume mea. </poem> == <span id='17.0'></span>XVII. == <poem> Tonstrix Suburae faucibus sedet primis, Cruenta pendent qua flagella tortorum Argique letum multus obsidet sutor. Sed ista tonstrix, Ammiane, non tondet, Non tondet, inquam. Quid igitur facit? Radit. {{versus|5}} </poem> == <span id='18.0'></span>XVIII. == <poem> Capto tuam, pudet heu, sed capto, Maxime, cenam, Tu captas aliam: iam sumus ergo pares. Mane salutatum venio, tu diceris isse Ante salutatum: iam sumus ergo pares. Sum comes ipse tuus tumidique anteambulo regis, {{versus|5}} Tu comes alterius: iam sumus ergo pares. Esse sat est servum, iam nolo vicarius esse. Qui rex est, regem, Maxime, non habeat. </poem> == <span id='19.0'></span>XIX. == <poem> Felicem fieri credis me, Zoile, cena? Felicem cena, Zoile, deinde tua? Debet Aricino conviva recumbere clivo, Quem tua felicem, Zoile, cena facit. </poem> == <span id='20.0'></span>XX. == <poem> Carmina Paulus emit, recitat sua carmina Paulus. Nam quod emas, possis iure vocare tuum. </poem> == <span id='21.0'></span>XXI. == <poem> Basia das aliis, aliis das, Postume, dextram. Dicis 'Utrum mavis? elige.' Malo manum. </poem> == <span id='22.0'></span>XXII. == <poem> Quid mihi vobiscum est, o Phoebe novemque sorores? Ecce nocet vati Musa iocosa suo. Dimidio nobis dare Postumus ante solebat Basia, nunc labro coepit utroque dare. </poem> == <span id='23.0'></span>XXIII. == <poem> Non dicam, licet usque me rogetis, Qui sit Postumus in meo libello, Non dicam: quid enim mihi necesse est Has offendere basiationes, Quae se tam bene vindicare possunt? {{versus|5}} </poem> == <span id='24.0'></span>XXIV. == <poem> Si det iniqua tibi tristem fortuna reatum, Squalidus haerebo pallidiorque reo: Si iubeat patria damnatum excedere terra, Per freta, per scopulos exulis ibo comes. Dat tibi divitias: ecquid sunt ista duorum? {{versus|5}} Das partem? multum est? Candide, das aliquid? Mecum eris ergo miser: quod si deus ore sereno Adnuerit, felix, Candide, solus eris. </poem> == <span id='25.0'></span>XXV. == <poem> Das numquam, semper promittis, Galla, roganti. Si semper fallis, iam rogo, Galla, nega. </poem> == <span id='26.0'></span>XXVI. == <poem> Quod querulum spirat, quod acerbum Naevia tussit, Inque tuos mittit sputa subinde sinus, Iam te rem factam, Bithynice, credis habere? Erras: blanditur Naevia, non moritur. </poem> == <span id='27.0'></span>XXVII. == <poem> Laudantem Selium cenae cum retia tendit Accipe, sive legas, sive patronus agas: 'Effecte! graviter! cito! nequiter! euge! beate!' 'Hoc volui! Facta est iam tibi cena, tace.' </poem> == <span id='28.0'></span>XXVIII. == <poem> Rideto multum qui te, Sextille, cinaedum Dixerit et digitum porrigito medium. Sed nec pedico es nec tu, Sextille, fututor, Calda Vetustinae nec tibi bucca placet. Ex istis nihil es, fateor, Sextille: quid ergo es? {{versus|5}} Nescio, sed tu scis res superesse duas. </poem> == <span id='29.0'></span>XXIX. == <poem> Rufe, vides illum subsellia prima terentem, Cuius et hinc lucet sardonychata manus Quaeque Tyron totiens epotavere lacernae Et toga non tactas vincere iussa nives, Cuius olet toto pinguis coma Marcellano {{versus|5}} Et splendent volso bracchia trita pilo, Non hesterna sedet lunata lingula planta, Coccina non laesum pingit aluta pedem, Et numerosa linunt stellantem splenia frontem. Ignoras quid sit? splenia tolle, leges. {{versus|10}} </poem> == <span id='30.0'></span>XXX. == <poem> Mutua viginti sestertia forte rogabam, Quae vel donanti non grave munus erat. Quippe rogabatur felixque vetusque sodalis Et cuius laxas arca flagellat opes. Is mihi 'Dives eris, si causas egeris' inquit. {{versus|5}} Quod peto da, Gai: non peto consilium. </poem> == <span id='31.0'></span>XXXI. == <poem> Saepe ego Chrestinam futui. Det quam bene quaeris? Supra quod fieri nil, Mariane, potest. </poem> == <span id='32.0'></span>XXXII. == <poem> Lis mihi cum Balbo est, tu Balbum offendere non vis, Pontice: cum Licino est, hic quoque magnus homo est. Vexat saepe meum Patrobas confinis agellum, Contra libertum Caesaris ire times. Abnegat et retinet nostrum Laronia servum, {{versus|5}} Respondes 'Orba est, dives, anus, vidua.' Non bene, crede mihi, servo servitur amico: Sit liber, dominus qui volet esse meus. </poem> == <span id='33.0'></span>XXXIII. == <poem> Cur non basio te, Philaeni? calva es. Cur non basio te, Philaeni? rufa es. Cur non basio te, Philaeni? lusca es. Haec qui basiat, o Philaeni, fellat. </poem> == <span id='34.0'></span>XXXIV. == <poem> Cum placeat Phileros tota tibi dote redemptus, Tres pateris natos, Galla, perire fame. Praestatur cano tanta indulgentia cunno, Quem nec casta potest iam decuisse Venus. Perpetuam di te faciant Philerotis amicam, {{versus|5}} O mater, qua nec Pontia deterior. </poem> == <span id='35.0'></span>XXXV. == <poem> Cum sint crura tibi similent quae cornua lunae, In rhytio poteras, Phoebe, lavare pedes. </poem> == <span id='36.0'></span>XXXVI. == <poem> Flectere te nolim, sed nec turbare capillos; Splendida sit nolo, sordida nolo cutis; Nec tibi mitrarum nec sit tibi barba reorum: Nolo virum nimium, Pannyche, nolo parum. Nunc sunt crura pilis et sunt tibi pectora saetis {{versus|5}} Horrida, sed mens est, Pannyche, volsa tibi. </poem> == <span id='37.0'></span>XXXVII. == <poem> Quidquid ponitur hinc et inde verris, Mammas suminis imbricemque porci Communemque duobus attagenam, Mullum dimidium lupumque totum Muraenaeque latus femurque pulli {{versus|5}} Stillantemque alica sua palumbum. Haec cum condita sunt madente mappa, Traduntur puero domum ferenda: Nos accumbimus otiosa turba. Ullus si pudor est, repone cenam: {{versus|10}} Cras te, Caeciliane, non vocavi. </poem> == <span id='38.0'></span>XXXVIII. == <poem> Quid mihi reddat ager quaeris, Line, Nomentanus? Hoc mihi reddit ager: te, Line, non video. </poem> == <span id='39.0'></span>XXXIX. == <poem> Coccina famosae donas et ianthina moechae: Vis dare quae meruit munera, mitte togam. </poem> == <span id='40.0'></span>XL. == <poem> Uri Tongilius male dicitur hemitritaeo. Novi hominis fraudes: esurit atque sitit. Subdola tenduntur crassis nunc retia turdis, Hamus et in mullum mittitur atque lupum. Caecuba saccentur quaeque annus coxit Opimi, {{versus|5}} Condantur parco fusca Falerna vitro. Omnes Tongilium medici iussere lavari: O stulti, febrem creditis esse? Gula est. </poem> == <span id='41.0'></span>XLI. == <poem> 'Ride si sapis, o puella, ride' Paelignus, puto, dixerat poeta. Sed non dixerat omnibus puellis. Verum ut dixerit omnibus puellis, Non dixit tibi: tu puella non es, {{versus|5}} Et tres sunt tibi, Maximina, dentes, Sed plane piceique buxeique. Quare si speculo mihique credis, Debes non aliter timere risum, Quam ventum Spanius manumque Priscus, {{versus|10}} Quam cretata timet Fabulla nimbum, Cerussata timet Sabella solem. Voltus indue tu magis severos, Quam coniunx Priami nurusque maior. Mimos ridiculi Philistionis {{versus|15}} Et convivia nequiora vita Et quidquid lepida procacitate Laxat perspicuo labella risu. Te maestae decet adsidere matri Lugentive virum piumve fratrem, {{versus|20}} Et tantum tragicis vacare Musis. At tu iudicium secuta nostrum Plora, si sapis, o puella, plora. </poem> == <span id='42.0'></span>XLII. == <poem> Zoile, quid solium subluto podice perdis? Spurcius ut fiat, Zoile, merge caput. </poem> == <span id='43.0'></span>XLIII. == <poem> Κοινὰ φίλων haec sunt, haec sunt tua, Candide, κοινά, Quae tu magnilocus nocte dieque sonas: Te Lacedaemonio velat toga lota Galaeso Vel quam seposito de grege Parma dedit: At me, quae passa est furias et cornua tauri, {{versus|5}} Noluerit dici quam pila prima suam. Misit Agenoreas Cadmi tibi terra lacernas: Non vendes nummis coccina nostra tribus. Tu Libycos Indis suspendis dentibus orbis: Fulcitur testa fagina mensa mihi. {{versus|10}} Inmodici tibi flava tegunt chrysendeta mulli: Concolor in nostra, cammare, lance rubes. Grex tuus Iliaco poterat certare cinaedo: At mihi succurrit pro Ganymede manus. Ex opibus tantis veteri fidoque sodali {{versus|15}} Das nihil et dicis, Candide, κοινὰ φίλων? </poem> == <span id='44.0'></span>XLIV. == <poem> Emi seu puerum togamve pexam Seu tres, ut puta, quattuorve libras, Sextus protinus ille fenerator, Quem nostis veterem meum sodalem, Ne quid forte petam timet cavetque, {{versus|5}} Et secum, sed ut audiam, susurrat: 'Septem milia debeo Secundo, Phoebo quattuor, undecim Phileto, Et quadrans mihi nullus est in arca.' O grande ingenium mei sodalis! {{versus|10}} Durum est, Sexte, negare, cum rogaris, Quanto durius, antequam rogeris! </poem> == <span id='45.0'></span>XLV. == <poem> Quae tibi non stabat praecisa est mentula, Glypte. Demens, cum ferro quid tibi? Gallus eras. </poem> == <span id='46.0'></span>XLVI. == <poem> Florida per varios ut pingitur Hybla colores, Cum breve Sicaniae ver populantur apes, Sic tua subpositis conlucent prela lacernis, Sic micat innumeris arcula synthesibus, Atque unam vestire tribum tua candida possunt, {{versus|5}} Apula non uno quae grege terra tulit. Tu spectas hiemem succincti lentus amici - Pro scelus! - et lateris frigora trita times. Quantum erat, infelix, pannis fraudare duobus - Quid metuis? - non te, Naevole, sed tineas? {{versus|10}} </poem> == <span id='47.0'></span>XLVII. == <poem> Subdola famosae moneo fuge retia moechae, Levior o conchis, Galle, Cytheriacis. Confidis natibus? non est pedico maritus: Quae faciat duo sunt: irrumat aut futuit. </poem> == <span id='48.0'></span>XLVIII. == <poem> Coponem laniumque balneumque, Tonsorem tabulamque calculosque Et paucos, sed ut eligam, libellos: Unum non nimium rudem sodalem Et grandem puerum diuque levem {{versus|5}} Et caram puero meo puellam: Haec praesta mihi, Rufe, vel Butuntis, Et thermas tibi habe Neronianas. </poem> == <span id='49.0'></span>XLIX. == <poem> Uxorem nolo Telesinam ducere: quare? Moecha est. Sed pueris dat Telesina. Volo. </poem> == <span id='50.0'></span>L. == <poem> Quod fellas et aquam potas, nil, Lesbia, peccas. Qua tibi parte opus est, Lesbia, sumis aquam. </poem> == <span id='51.0'></span>LI. == <poem> Ūnus saepe tibī tōtā dēnārius arcā cum sit et hic cūlō trītior, Hylle, tuō, nōn tamen hunc pistor, nōn auferet hunc tibi cōpō, sed sī quis nimiō pēne superbus erit. īnfēlīx venter spectat convīvia cūlī,{{versus|5}} et semper miser hic ēsurit, ille vorat. </poem> == <span id='52.0'></span>LII. == <poem> Novit loturos Dasius numerare: poposcit Mammosam Spatalen pro tribus: illa dedit. </poem> == <span id='53.0'></span>LIII. == <poem> Vis fieri liber? mentiris, Maxime, non vis: Sed fieri si vis, hac ratione potes. Liber eris, cenare foris si, Maxime, nolis, Veientana tuam si domat uva sitim, Si ridere potes miseri chrysendeta Cinnae, {{versus|5}} Contentus nostra si potes esse toga, Si plebeia Venus gemino tibi vincitur asse, Si tua non rectus tecta subire potes. Haec tibi si vis est, si mentis tanta potestas, Liberior Partho vivere rege potes. {{versus|10}} </poem> == <span id='54.0'></span>LIV. == <poem> Quid de te, Line, suspicetur uxor Et qua parte velit pudiciorem, Certis indiciis satis probavit, Custodem tibi quae dedit spadonem. Nil nasutius hac maligniusque. {{versus|5}} </poem> == <span id='55.0'></span>LV. == <poem> Vis te, Sexte, coli: volebam amare. Parendum est tibi: quod iubes, coleris: Sed si te colo, Sexte, non amabo. </poem> == <span id='56.0'></span>LVI. == <poem> Gentibus in Libycis uxor tua, Galle, male audit Immodicae foedo crimine avaritiae. Sed mera narrantur mendacia: non solet illa Accipere omnino. Quid solet ergo? Dare. </poem> == <span id='57.0'></span>LVII. == <poem> Hic quem videtis gressibus vagis lentum, Amethystinatus media qui secat Saepta, Quem non lacernis Publius meus vincit, Non ipse Cordus alpha paenulatorum, Quem grex togatus sequitur et capillatus {{versus|5}} Recensque sella linteisque lorisque: Oppigneravit modo modo ad Cladi mensam Vix octo nummis anulum, unde cenaret. </poem> == <span id='58.0'></span>LVIII. == <poem> Pexatus pulchre rides mea, Zoile, trita. Sunt haec trita quidem, Zoile, sed mea sunt. </poem> == <span id='59.0'></span>LIX. == <poem> Mica vocor: quid sim cernis, cenatio parva: Ex me Caesareum prospicis ecce tholum. Frange toros, pete vina, rosas cape, tinguere nardo: Ipse iubet mortis te meminisse deus. </poem> == <span id='60.0'></span>LX. == <poem> Uxorem armati futuis, puer Hylle, tribuni, Supplicium tantum dum puerile times. Vae tibi, dum ludis, castrabere. Iam mihi dices 'Non licet hoc.' Quid? tu quod facis, Hylle, licet? </poem> == <span id='61.0'></span>LXI. == <poem> Cum tibi vernarent dubia lanugine malae, Lambebat medios inproba lingua viros. Postquam triste caput fastidia vispillonum Et miseri meruit taedia carnificis, Uteris ore aliter nimiaque aerugine captus {{versus|5}} Adlatras nomen quod tibi cumque datur. Haereat inguinibus potius tam noxia lingua: Nam cum fellaret, purior illa fuit. </poem> == <span id='62.0'></span>LXII. == <poem> Quod pectus, quod crura tibi, quod bracchia vellis, Quod cincta est brevibus mentula tonsa pilis: Hoc praestas, Labiene, tuae - quis nescit? - amicae. Cui praestas, culum quod, Labiene, pilas? </poem> == <span id='63.0'></span>LXIII. == <poem> Sola tibi fuerant sestertia, Miliche, centum, Quae tulit e sacra Leda redempta via. Miliche, luxuria est, si tanti dives amares. 'Non amo' iam dices: haec quoque luxuria est. </poem> == <span id='64.0'></span>LXIV. == <poem> Dum modo causidicum, dum te modo rhetora fingis Et non decernis, Laure, quid esse velis, Peleos et Priami transit et Nestoris aetas Et fuerat serum iam tibi desinere. Incipe, tres uno perierunt rhetores anno, {{versus|5}} Si quid habes animi, si quid in arte vales. Si schola damnatur, fora litibus omnia fervent, Ipse potest fieri Marsua causidicus. Heia age, rumpe moras: quo te sperabimus usque? Dum quid sis dubitas, iam potes esse nihil. {{versus|10}} </poem> == <span id='65.0'></span>LXV. == <poem> Cur tristiorem cernimus Saleianum? 'An causa levis est?' inquis, 'extuli uxorem.' O grande fati crimen! o gravem casum! Illa, illa dives mortua est Secundilla, Centena decies quae tibi dedit dotis? {{versus|5}} Nollem accidisset hoc tibi, Saleiane. </poem> == <span id='66.0'></span>LXVI. == <poem> Unus de toto peccaverat orbe comarum Anulus, incerta non bene fixus acu. Hoc facinus Lalage speculo, quo viderat, ulta est, Et cecidit saevis icta Plecusa comis. Desine iam, Lalage, tristes ornare capillos, {{versus|5}} Tangat et insanum nulla puella caput. Hoc salamandra notet vel saeva novacula nudet, Ut digna speculo fiat imago tua. </poem> == <span id='67.0'></span>LXVII. == <poem> Occurris quocumque loco mihi, Postume, clamas Protinus et prima est haec tua vox 'Quid agis?' Hoc, si me decies una conveneris hora, Dicis: habes puto tu, Postume, nil quod agas. </poem> == <span id='68.0'></span>LXVIII. == <poem> Quod te nomine iam tuo saluto, Quem regem et dominum prius vocabam, Ne me dixeris esse contumacem: Totis pillea sarcinis redemi. Reges et dominos habere debet, {{versus|5}} Qui se non habet atque concupiscit Quod reges dominique concupiscunt. Servom si potes, Ole, non habere, Et regem potes, Ole, non habere. </poem> == <span id='69.0'></span>LXIX. == <poem> Invitum cenare foris te, Classice, dicis: Si non mentiris, Classice, dispeream. Ipse quoque ad cenam gaudebat Apicius ire: Cum cenaret, erat tristior ille, domi. Si tamen invitus vadis, cur, Classice, vadis? {{versus|5}} 'Cogor' ais: verum est; cogitur et Selius. En rogat ad cenam Melior te, Classice, rectam. Grandia verba ubi sunt? si vir es, ecce, nega. </poem> == <span id='70.0'></span>LXX. == <poem> Non vis in solio prius lavari Quemquam, Cotile: causa quae, nisi haec est, Undis ne fovearis irrumatis? Primus te licet abluas: necesse est Ante hic mentula, quam caput, lavetur. {{versus|5}} </poem> == <span id='71.0'></span>LXXI. == <poem> Candidius nihil est te, Caeciliane. Notavi: Si quando ex nostris disticha pauca lego, Protinus aut Marsi recitas aut scripta Catulli. Hoc mihi das, tamquam deteriora legas, Ut conlata magis placeant mea? Credimus istud: {{versus|5}} Malo tamen recites, Caeciliane, tua. </poem> == <span id='72.0'></span>LXXII. == <poem> Hesterna factum narratur, Postume, cena Quod nollem - quis enim talia facta probet? - Os tibi percisum quanto non ipse Latinus Vilia Panniculi percutit ora sono: Quodque magis mirum est, auctorem criminis huius {{versus|5}} Caecilium tota rumor in urbe sonat. Esse negas factum: vis hoc me credere? credo. Quid, quod habet testes, Postume, Caecilius? </poem> == <span id='73.0'></span>LXXIII. == <poem> Quid faciat volt scire Lyris: quod sobria: fellat. </poem> == <span id='74.0'></span>LXXIV. == <poem> Cinctum togatis post et ante Saufeium, Quanta reduci Regulus solet turba, Ad alta tonsum templa cum reum misit, Materne, cernis? invidere nolito. Comitatus iste sit precor tuus numquam. {{versus|5}} Hos illi amicos et greges togatorum Fuficulenus praestat et Faventinus. </poem> == <span id='75.0'></span>LXXV. == <poem> Verbera securi solitus leo ferre magistri Insertamque pati blandus in ora manum Dedidicit pacem subito feritate reversa, Quanta nec in Libycis debuit esse iugis. Nam duo de tenera puerilia corpora turba, {{versus|5}} Sanguineam rastris quae renovabat humum, Saevos et infelix furiali dente peremit: Martia non vidit maius harena nefas. Exclamare libet: 'crudelis, perfide, praedo, A nostra pueris parcere disce lupa!' {{versus|10}} </poem> == <span id='76.0'></span>LXXVI. == <poem> Argenti libras Marius tibi quinque reliquit, Cui nihil ipse dabas: hic tibi verba dedit? </poem> == <span id='77.0'></span>LXXVII. == <poem> Cosconi, qui longa putas epigrammata nostra, Utilis unguendis axibus esse potes. Hac tu credideris longum ratione colosson Et puerum Bruti dixeris esse brevem. Disce quod ignoras: Marsi doctique Pedonis {{versus|5}} Saepe duplex unum pagina tractat opus. Non sunt longa quibus nihil est quod demere possis Sed tu, Cosconi, disticha longa facis. </poem> == <span id='78.0'></span>LXXVIII. == <poem> Aestivo serves ubi piscem tempore, quaeris? In thermis serva, Caeciliane, tuis. </poem> == <span id='79.0'></span>LXXIX. == <poem> Invitas tunc me, cum scis, Nasica, vocasse. Excusatum habeas me rogo: ceno domi. </poem> == <span id='80.0'></span>LXXX. == <poem> Hostem cum fugeret, se Fannius ipse peremit. Hic, rogo, non furor est, ne moriare, mori? </poem> == <span id='81.0'></span>LXXXI. == <poem> Laxior hexaphoris tua sit lectica licebit: Cum tamen haec tua sit, Zoile, sandapila est. </poem> == <span id='82.0'></span>LXXXII. == <poem> Abscisa servom quid figis, Pontice, lingua? Nescis tu populum, quod tacet ille, loqui? </poem> == <span id='83.0'></span>LXXXIII. == <poem> Foedasti miserum, marite, moechum, Et se, qui fuerant prius, requirunt Trunci naribus auribusque voltus. Credis te satis esse vindicatum? Erras: iste potest et irrumare. {{versus|5}} </poem> == <span id='84.0'></span>LXXXIV. == <poem> Mollis erat facilisque viris Poeantius heros: Vulnera sic Paridis dicitur ulta Venus. Cur lingat cunnum Siculus Sertorius, hoc est: Abs hoc occisus, Rufe, videtur Eryx. </poem> == <span id='85.0'></span>LXXXV. == <poem> Vimine clausa levi niveae custodia coctae, Hoc tibi Saturni tempore munus erit. Dona quod aestatis misi tibi mense Decembri, Si quereris, rasam tu mihi mitte togam. </poem> == <span id='86.0'></span>LXXXVI. == <poem> Quod nec carmine glorior supino Nec retro lego Sotaden cinaedum, Nusquam Graecula quod recantat echo Nec dictat mihi luculentus Attis Mollem debilitate galliambon: {{versus|5}} Non sum, Classice, tam malus poeta. Quid si per gracilis vias petauri Invitum iubeas subire Ladan? Turpe est difficiles habere nugas Et stultus labor est ineptiarum. {{versus|10}} Scribat carmina circulis Palaemon, Me raris iuvat auribus placere. </poem> == <span id='87.0'></span>LXXXVII. == <poem> Dicis amore tui bellas ardere puellas, Qui faciem sub aqua, Sexte, natantis habes. </poem> == <span id='88.0'></span>LXXXVIII. == <poem> Nil recitas et vis, Mamerce, poeta videri. Quidquid vis esto, dummodo nil recites. </poem> == <span id='89.0'></span>LXXXIX. == <poem> Quod nimio gaudes noctem producere vino, Ignosco: vitium, Gaure, Catonis habes. Carmina quod scribis Musis et Apolline nullo, Laudari debes: hoc Ciceronis habes: Quod vomis, Antoni: quod luxuriaris, Apici. {{versus|5}} Quod fellas, vitium dic mihi cuius habes? </poem> == <span id='90.0'></span>XC. == <poem> Quintiliane, vagae moderator summe iuventae, Gloria Romanae, Quintiliane, togae, Vivere quod propero pauper nec inutilis annis, Da veniam: properat vivere nemo satis. Differat hoc, patrios optat qui vincere census {{versus|5}} Atriaque inmodicis artat imaginibus. Me focus et nigros non indignantia fumos Tecta iuvant et fons vivos et herba rudis. Sit mihi verna satur, sit non doctissima coniunx, Sit nox cum somno, sit sine lite dies. {{versus|10}} </poem> == <span id='91.0'></span>XCI. == <poem> Rerum certa salus, terrarum gloria, Caesar, Sospite quo magnos credimus esse deos, Si festinatis totiens tibi lecta libellis Detinuere oculos carmina nostra tuos, Quod fortuna vetat fieri, permitte videri, {{versus|5}} Natorum genitor credar ut esse trium. Haec, si displicui, fuerint solacia nobis; Haec fuerint nobis praemia, si placui. </poem> == <span id='92.0'></span>XCII. == <poem> Natorum mihi ius trium roganti Musarum pretium dedit mearum Solus qui poterat. Valebis, uxor. Non debet domini perire munus. </poem> == <span id='93.0'></span>XCIII. == <poem> 'Primus ubi est' inquis 'cum sit liber iste secundus?' Quid faciam, si plus ille pudoris habet? Tu tamen hunc fieri si mavis, Regule, primum, Unum de titulo tollere iota potes. </poem> {{Liber |Ante= Liber I |AnteNomen= ../Liber I |Post= Liber III |PostNomen= ../iber III }} </div>{{finis}} {{textquality|75%}} ev87ndmm91nhx6rj7bwsqwyunsgbq2d 269388 269362 2026-06-07T00:21:09Z Saumache 27923 269388 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber II }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= Liber I |AnteNomen=../Liber I |Post= Liber III |PostNomen=../Liber III }} ==Valerius Martialis Deciano suo sal.== 'Quid nobis' inquis 'cum epistula? parum enim tibi praestamus, si legimus epigrammata? quid hic porro dicturus es, quod non possis versibus dicere? Video quare tragoedia aut comoedia epistulam accipiant, quibus pro se loqui non licet: epigrammata curione non egent et contenta sunt sua, id est mala, lingua: in quacumque pagina visum est, epistulam faciunt. Noli ergo, si tibi videtur, rem facere ridiculam et in toga saltantis inducere personam. Denique videris, an te delectet contra retiarium ferula. Ego inter illos sedeo qui protinus reclamant.' Puto me hercules, Deciane, verum dicis. Quid si scias, cum qua et quam longa epistula negotium fueris habiturus? Itaque quod exigis fiat. Debebunt tibi si qui in hunc librum inciderint, quod ad primam paginam non lassi pervenient. ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Ter centena quidem poteras epigrammata ferre, Sed quis te ferret perlegeretque, liber? At nunc succincti quae sint bona disce libelli. Hoc primum est, brevior quod mihi charta perit; Deinde, quod haec una peraget librarius hora,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|I}}.5|5}} Nec tantum nugis serviet ille meis; Tertia res haec est, quod si cui forte legeris, Sis licet usque malus, non odiosus eris. Te conviva leget mixto quincunce, sed ante Incipiat positus quam tepuisse calix.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|I}}.10|10}} Esse tibi tanta cautus brevitate videris? Ei mihi, quam multis sic quoque longus eris! </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Creta dedit magnum, maius dedit Africa nomen, Scipio quod victor quodque Metellus habet; Nobilius domito tribuit Germania Rheno, Et puer hoc dignus nomine, Caesar, eras. Frater Idumaeos meruit cum patre triumphos,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.5|5}} Quae datur ex Chattis laurea, tota tua est. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> Sexte, nihil debes, nil debes, Sexte, fatemur. Debet enim, si quis solvere, Sexte, potest. </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> O quam blandus es, Ammiane, matri! Quam blanda est tibi mater, Ammiane! Fratrem te vocat et soror vocatur. Cur vos nomina nequiora tangunt? Quare non iuvat hoc quod estis esse?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|IV}}.5|5}} Lusum creditis hoc iocumque? Non est: Matrem, quae cupit esse se sororem, Nec matrem iuvat esse nec sororem. </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Ne valeam, si non totis, Deciane, diebus Et tecum totis noctibus esse velim. Sed duo sunt quae nos disiungunt milia passum: Quattuor haec fiunt, cum rediturus eam. Saepe domi non es, cum sis quoque, saepe negaris:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|V}}.5|5}} Vel tantum causis vel tibi saepe vacas. Te tamen ut videam, duo milia non piget ire: Ut te non videam, quattuor ire piget. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> I nunc, edere me iube libellos. Lectis vix tibi paginis duabus Spectas eschatocollion, Severe, Et longas trahis oscitationes. Haec sunt, quae relegente me solebas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.5|5}} Rapta exscribere, sed Vitellianis, Haec sunt, singula quae sinu ferebas Per convivia cuncta, per theatra, Haec sunt aut meliora si qua nescis. Quid prodest mihi tam macer libellus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.10|10}} Nullo crassior ut sit umbilico, Si totus tibi triduo legatur? Numquam deliciae supiniores. Lassus tam cito deficis viator, Et cum currere debeas Bovillas,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.15|15}} Interiungere quaeris ad Camenas? I nunc, edere me iube libellos. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Declamas belle, causas agis, Attice, belle, Historias bellas, carmina bella facis, Componis belle mimos, epigrammata belle, Bellus grammaticus, bellus es astrologus, Et belle cantas et saltas, Attice, belle,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VII}}.5|5}} Bellus es arte lyrae, bellus es arte pilae. Nil bene cum facias, facias tamen omnia belle, Vis dicam quid sis? magnus es ardalio. </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> Si qua videbuntur chartis tibi, lector, in istis Sive obscura nimis sive latina parum, Non meus est error: nocuit librarius illis, Dum properat versus adnumerare tibi. Quod si non illum, sed me peccasse putabis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.5|5}} Tunc ego te credam cordis habere nihil. 'Ista tamen mala sunt.' Quasi nos manifesta negemus: Haec mala sunt, sed tu non meliora facis. </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Scripsi, rescripsit nil Naevia, non dabit ergo. Sed puto quod scripsi legerat: ergo dabit. </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Basia dimidio quod das mihi, Postume, labro, Laudo: licet demas hinc quoque dimidium. Vis dare maius adhuc et inenarrabile munus? Hoc tibi habe totum, Postume, dimidium. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Quod fronte Selium nubila vides, Rufe, Quod ambulator porticum terit seram, Lugubre quiddam quod tacet piger voltus, Quod paene terram nasus indecens tangit,} Quod dextra pectus pulsat et comam vellit: {{versus|5} Non ille amici fata luget aut fratris, Uterque natus vivit et precor vivat, Salva est et uxor sarcinaeque servique, Nihil colonus vilicusque decoxit. Maeroris igitur causa quae? Domi cenat.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XI}}.10|10}} </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Esse quid hoc dicam, quod olent tua basia murram Quodque tibi est numquam non alienus odor? Hoc mihi suspectum est, quod oles bene, Postume, semper: Postume, non bene olet qui bene semper olet. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Et iudex petit et petit patronus. Solvas censeo, Sexte, creditori. </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Nil intemptatum Selius, nil linquit inausum, Cenandum quotiens iam videt esse domi. Currit ad Europen et te, Pauline, tuosque Laudat Achilleos, sed sine fine, pedes. Si nihil Europe fecit, tunc Saepta petuntur,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.5|5}} Si quid Phillyrides praestet et Aesonides. Hic quoque deceptus Memphitica templa frequentat, Adsidet et cathedris, maesta iuvenca, tuis. Inde petit centum pendentia tecta columnis, Illinc Pompei dona nemusque duplex.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.10|10}} Nec Fortunati spernit nec balnea Fausti, Nec Grylli tenebras Aeoliamque Lupi: Nam thermis iterumque iterumque iterumque lavatur. Omnia cum fecit, sed renuente deo, Lotus ad Europes tepidae buxeta recurrit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.15|15}} Si quis ibi serum carpat amicus iter. Per te perque tuam, vector lascive, puellam, Ad cenam Selium tu, rogo, taure, voca. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Quod nulli calicem tuum propinas, Humane facis, Horme, non superbe. </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Zoilus aegrotat: faciunt hanc stragula febrem. Si fuerit sanus, coccina quid facient? Quid torus a Nilo, quid Sidone tinctus olenti? Ostendit stultas quid nisi morbus opes? Quid tibi cum medicis? dimitte Machaonas omnis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVI}}.5|5}} Vis fieri sanus? stragula sume mea. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Tonstrix Suburae faucibus sedet primis, Cruenta pendent qua flagella tortorum Argique letum multus obsidet sutor. Sed ista tonstrix, Ammiane, non tondet, Non tondet, inquam. Quid igitur facit? Radit.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVII}}.5|5}} </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Capto tuam, pudet heu, sed capto, Maxime, cenam, Tu captas aliam: iam sumus ergo pares. Mane salutatum venio, tu diceris isse Ante salutatum: iam sumus ergo pares. Sum comes ipse tuus tumidique anteambulo regis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.5|5}} Tu comes alterius: iam sumus ergo pares. Esse sat est servum, iam nolo vicarius esse. Qui rex est, regem, Maxime, non habeat. </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> Felicem fieri credis me, Zoile, cena? Felicem cena, Zoile, deinde tua? Debet Aricino conviva recumbere clivo, Quem tua felicem, Zoile, cena facit. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Carmina Paulus emit, recitat sua carmina Paulus. Nam quod emas, possis iure vocare tuum. </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Basia das aliis, aliis das, Postume, dextram. Dicis 'Utrum mavis? elige.' Malo manum. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Quid mihi vobiscum est, o Phoebe novemque sorores? Ecce nocet vati Musa iocosa suo. Dimidio nobis dare Postumus ante solebat Basia, nunc labro coepit utroque dare. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Non dicam, licet usque me rogetis, Qui sit Postumus in meo libello, Non dicam: quid enim mihi necesse est Has offendere basiationes, Quae se tam bene vindicare possunt?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIII}}.5|5}} </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> Si det iniqua tibi tristem fortuna reatum, Squalidus haerebo pallidiorque reo: Si iubeat patria damnatum excedere terra, Per freta, per scopulos exulis ibo comes. Dat tibi divitias: ecquid sunt ista duorum?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIV}}.5|5}} Das partem? multum est? Candide, das aliquid? Mecum eris ergo miser: quod si deus ore sereno Adnuerit, felix, Candide, solus eris.</poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Das numquam, semper promittis, Galla, roganti. Si semper fallis, iam rogo, Galla, nega. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> Quod querulum spirat, quod acerbum Naevia tussit, Inque tuos mittit sputa subinde sinus, Iam te rem factam, Bithynice, credis habere? Erras: blanditur Naevia, non moritur. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Laudantem Selium cenae cum retia tendit Accipe, sive legas, sive patronus agas: 'Effecte! graviter! cito! nequiter! euge! beate!' 'Hoc volui! Facta est iam tibi cena, tace.' </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Rideto multum qui te, Sextille, cinaedum Dixerit et digitum porrigito medium. Sed nec pedico es nec tu, Sextille, fututor, Calda Vetustinae nec tibi bucca placet. Ex istis nihil es, fateor, Sextille: quid ergo es?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.5|5}} Nescio, sed tu scis res superesse duas. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Rufe, vides illum subsellia prima terentem, Cuius et hinc lucet sardonychata manus Quaeque Tyron totiens epotavere lacernae Et toga non tactas vincere iussa nives, Cuius olet toto pinguis coma Marcellano{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.5|5}} Et splendent volso bracchia trita pilo, Non hesterna sedet lunata lingula planta, Coccina non laesum pingit aluta pedem, Et numerosa linunt stellantem splenia frontem. Ignoras quid sit? splenia tolle, leges.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.10|10}} </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Mutua viginti sestertia forte rogabam, Quae vel donanti non grave munus erat. Quippe rogabatur felixque vetusque sodalis Et cuius laxas arca flagellat opes. Is mihi 'Dives eris, si causas egeris' inquit.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXX}}.5|5}} Quod peto da, Gai: non peto consilium. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Saepe ego Chrestinam futui. Det quam bene quaeris? Supra quod fieri nil, Mariane, potest. </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> Lis mihi cum Balbo est, tu Balbum offendere non vis, Pontice: cum Licino est, hic quoque magnus homo est. Vexat saepe meum Patrobas confinis agellum, Contra libertum Caesaris ire times. Abnegat et retinet nostrum Laronia servum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.5|5}} Respondes 'Orba est, dives, anus, vidua.' Non bene, crede mihi, servo servitur amico: Sit liber, dominus qui volet esse meus. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Cur non basio te, Philaeni? calva es. Cur non basio te, Philaeni? rufa es. Cur non basio te, Philaeni? lusca es. Haec qui basiat, o Philaeni, fellat. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Cum placeat Phileros tota tibi dote redemptus, Tres pateris natos, Galla, perire fame. Praestatur cano tanta indulgentia cunno, Quem nec casta potest iam decuisse Venus. Perpetuam di te faciant Philerotis amicam,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIV}}.5|5}} O mater, qua nec Pontia deterior. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Cum sint crura tibi similent quae cornua lunae, In rhytio poteras, Phoebe, lavare pedes. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Flectere te nolim, sed nec turbare capillos; Splendida sit nolo, sordida nolo cutis; Nec tibi mitrarum nec sit tibi barba reorum: Nolo virum nimium, Pannyche, nolo parum. Nunc sunt crura pilis et sunt tibi pectora saetis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVI}}.5|5}} Horrida, sed mens est, Pannyche, volsa tibi. </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Quidquid ponitur hinc et inde verris, Mammas suminis imbricemque porci Communemque duobus attagenam, Mullum dimidium lupumque totum Muraenaeque latus femurque pulli{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVII}}.5|5}} Stillantemque alica sua palumbum. Haec cum condita sunt madente mappa, Traduntur puero domum ferenda: Nos accumbimus otiosa turba. Ullus si pudor est, repone cenam:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVII}}.10|10}} Cras te, Caeciliane, non vocavi. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Quid mihi reddat ager quaeris, Line, Nomentanus? Hoc mihi reddit ager: te, Line, non video. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Coccina famosae donas et ianthina moechae: Vis dare quae meruit munera, mitte togam. </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Uri Tongilius male dicitur hemitritaeo. Novi hominis fraudes: esurit atque sitit. Subdola tenduntur crassis nunc retia turdis, Hamus et in mullum mittitur atque lupum. Caecuba saccentur quaeque annus coxit Opimi,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XL}}.5|5}} Condantur parco fusca Falerna vitro. Omnes Tongilium medici iussere lavari: O stulti, febrem creditis esse? Gula est. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> 'Ride si sapis, o puella, ride' Paelignus, puto, dixerat poeta. Sed non dixerat omnibus puellis. Verum ut dixerit omnibus puellis, Non dixit tibi: tu puella non es,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLI}}.5|5}} Et tres sunt tibi, Maximina, dentes, Sed plane piceique buxeique. Quare si speculo mihique credis, Debes non aliter timere risum, Quam ventum Spanius manumque Priscus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLI}}.10|10}} Quam cretata timet Fabulla nimbum, Cerussata timet Sabella solem. Voltus indue tu magis severos, Quam coniunx Priami nurusque maior. Mimos ridiculi Philistionis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLI}}.15|15}} Et convivia nequiora vita Et quidquid lepida procacitate Laxat perspicuo labella risu. Te maestae decet adsidere matri Lugentive virum piumve fratrem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLI}}.20|20}} Et tantum tragicis vacare Musis. At tu iudicium secuta nostrum Plora, si sapis, o puella, plora. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Zoile, quid solium subluto podice perdis? Spurcius ut fiat, Zoile, merge caput. </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Κοινὰ φίλων haec sunt, haec sunt tua, Candide, κοινά, Quae tu magnilocus nocte dieque sonas: Te Lacedaemonio velat toga lota Galaeso Vel quam seposito de grege Parma dedit: At me, quae passa est furias et cornua tauri,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.5|5}} Noluerit dici quam pila prima suam. Misit Agenoreas Cadmi tibi terra lacernas: Non vendes nummis coccina nostra tribus. Tu Libycos Indis suspendis dentibus orbis: Fulcitur testa fagina mensa mihi.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.10|10}} Inmodici tibi flava tegunt chrysendeta mulli: Concolor in nostra, cammare, lance rubes. Grex tuus Iliaco poterat certare cinaedo: At mihi succurrit pro Ganymede manus. Ex opibus tantis veteri fidoque sodali{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.15|15}} Das nihil et dicis, Candide, κοινὰ φίλων? </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Emi seu puerum togamve pexam Seu tres, ut puta, quattuorve libras, Sextus protinus ille fenerator, Quem nostis veterem meum sodalem, Ne quid forte petam timet cavetque,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIV}}.5|5}} Et secum, sed ut audiam, susurrat: 'Septem milia debeo Secundo, Phoebo quattuor, undecim Phileto, Et quadrans mihi nullus est in arca.' O grande ingenium mei sodalis!{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIV}}.10|10}} Durum est, Sexte, negare, cum rogaris, Quanto durius, antequam rogeris! </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Quae tibi non stabat praecisa est mentula, Glypte. Demens, cum ferro quid tibi? Gallus eras. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Florida per varios ut pingitur Hybla colores, Cum breve Sicaniae ver populantur apes, Sic tua subpositis conlucent prela lacernis, Sic micat innumeris arcula synthesibus, Atque unam vestire tribum tua candida possunt,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVI}}.5|5}} Apula non uno quae grege terra tulit. Tu spectas hiemem succincti lentus amici - Pro scelus! - et lateris frigora trita times. Quantum erat, infelix, pannis fraudare duobus - Quid metuis? - non te, Naevole, sed tineas?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVI}}.10|10}} </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Subdola famosae moneo fuge retia moechae, Levior o conchis, Galle, Cytheriacis. Confidis natibus? non est pedico maritus: Quae faciat duo sunt: irrumat aut futuit. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Coponem laniumque balneumque, Tonsorem tabulamque calculosque Et paucos, sed ut eligam, libellos: Unum non nimium rudem sodalem Et grandem puerum diuque levem{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.5|5}} Et caram puero meo puellam: Haec praesta mihi, Rufe, vel Butuntis, Et thermas tibi habe Neronianas. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Uxorem nolo Telesinam ducere: quare? Moecha est. Sed pueris dat Telesina. Volo. </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Quod fellas et aquam potas, nil, Lesbia, peccas. Qua tibi parte opus est, Lesbia, sumis aquam. </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Ūnus saepe tibī tōtā dēnārius arcā cum sit et hic cūlō trītior, Hylle, tuō, nōn tamen hunc pistor, nōn auferet hunc tibi cōpō, sed sī quis nimiō pēne superbus erit. īnfēlīx venter spectat convīvia cūlī, et semper miser hic ēsurit, ille vorat. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Novit loturos Dasius numerare: poposcit Mammosam Spatalen pro tribus: illa dedit. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Vis fieri liber? mentiris, Maxime, non vis: Sed fieri si vis, hac ratione potes. Liber eris, cenare foris si, Maxime, nolis, Veientana tuam si domat uva sitim, Si ridere potes miseri chrysendeta Cinnae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.5|5}} Contentus nostra si potes esse toga, Si plebeia Venus gemino tibi vincitur asse, Si tua non rectus tecta subire potes. Haec tibi si vis est, si mentis tanta potestas, Liberior Partho vivere rege potes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Quid de te, Line, suspicetur uxor Et qua parte velit pudiciorem, Certis indiciis satis probavit, Custodem tibi quae dedit spadonem. Nil nasutius hac maligniusque.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIV}}.5|5}} </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Vis te, Sexte, coli: volebam amare. Parendum est tibi: quod iubes, coleris: Sed si te colo, Sexte, non amabo. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Gentibus in Libycis uxor tua, Galle, male audit Immodicae foedo crimine avaritiae. Sed mera narrantur mendacia: non solet illa Accipere omnino. Quid solet ergo? Dare. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Hic quem videtis gressibus vagis lentum, Amethystinatus media qui secat Saepta, Quem non lacernis Publius meus vincit, Non ipse Cordus alpha paenulatorum, Quem grex togatus sequitur et capillatus{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.5|5}} Recensque sella linteisque lorisque: Oppigneravit modo modo ad Cladi mensam Vix octo nummis anulum, unde cenaret. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Pexatus pulchre rides mea, Zoile, trita. Sunt haec trita quidem, Zoile, sed mea sunt. </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Mica vocor: quid sim cernis, cenatio parva: Ex me Caesareum prospicis ecce tholum. Frange toros, pete vina, rosas cape, tinguere nardo: Ipse iubet mortis te meminisse deus. </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Uxorem armati futuis, puer Hylle, tribuni, Supplicium tantum dum puerile times. Vae tibi, dum ludis, castrabere. Iam mihi dices 'Non licet hoc.' Quid? tu quod facis, Hylle, licet? </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Cum tibi vernarent dubia lanugine malae, Lambebat medios inproba lingua viros. Postquam triste caput fastidia vispillonum Et miseri meruit taedia carnificis, Uteris ore aliter nimiaque aerugine captus{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.5|5}} Adlatras nomen quod tibi cumque datur. Haereat inguinibus potius tam noxia lingua: Nam cum fellaret, purior illa fuit. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Quod pectus, quod crura tibi, quod bracchia vellis, Quod cincta est brevibus mentula tonsa pilis: Hoc praestas, Labiene, tuae - quis nescit? - amicae. Cui praestas, culum quod, Labiene, pilas? </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Sola tibi fuerant sestertia, Miliche, centum, Quae tulit e sacra Leda redempta via. Miliche, luxuria est, si tanti dives amares. 'Non amo' iam dices: haec quoque luxuria est. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Dum modo causidicum, dum te modo rhetora fingis Et non decernis, Laure, quid esse velis, Peleos et Priami transit et Nestoris aetas Et fuerat serum iam tibi desinere. Incipe, tres uno perierunt rhetores anno,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.5|5}} Si quid habes animi, si quid in arte vales. Si schola damnatur, fora litibus omnia fervent, Ipse potest fieri Marsua causidicus. Heia age, rumpe moras: quo te sperabimus usque? Dum quid sis dubitas, iam potes esse nihil.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.10|10}} </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Cur tristiorem cernimus Saleianum? 'An causa levis est?' inquis, 'extuli uxorem.' O grande fati crimen! o gravem casum! Illa, illa dives mortua est Secundilla, Centena decies quae tibi dedit dotis?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXV}}.5|5}} Nollem accidisset hoc tibi, Saleiane. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Unus de toto peccaverat orbe comarum Anulus, incerta non bene fixus acu. Hoc facinus Lalage speculo, quo viderat, ulta est, Et cecidit saevis icta Plecusa comis. Desine iam, Lalage, tristes ornare capillos,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.5|5}} Tangat et insanum nulla puella caput. Hoc salamandra notet vel saeva novacula nudet, Ut digna speculo fiat imago tua. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Occurris quocumque loco mihi, Postume, clamas Protinus et prima est haec tua vox 'Quid agis?' Hoc, si me decies una conveneris hora, Dicis: habes puto tu, Postume, nil quod agas. </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Quod te nomine iam tuo saluto, Quem regem et dominum prius vocabam, Ne me dixeris esse contumacem: Totis pillea sarcinis redemi. Reges et dominos habere debet,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVIII}}.5|5}} Qui se non habet atque concupiscit Quod reges dominique concupiscunt. Servom si potes, Ole, non habere, Et regem potes, Ole, non habere. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Invitum cenare foris te, Classice, dicis: Si non mentiris, Classice, dispeream. Ipse quoque ad cenam gaudebat Apicius ire: Cum cenaret, erat tristior ille, domi. Si tamen invitus vadis, cur, Classice, vadis?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIX}}.5|5}} 'Cogor' ais: verum est; cogitur et Selius. En rogat ad cenam Melior te, Classice, rectam. Grandia verba ubi sunt? si vir es, ecce, nega. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Non vis in solio prius lavari Quemquam, Cotile: causa quae, nisi haec est, Undis ne fovearis irrumatis? Primus te licet abluas: necesse est Ante hic mentula, quam caput, lavetur.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.5|5}} </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Candidius nihil est te, Caeciliane. Notavi: Si quando ex nostris disticha pauca lego, Protinus aut Marsi recitas aut scripta Catulli. Hoc mihi das, tamquam deteriora legas, Ut conlata magis placeant mea? Credimus istud:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXI}}.5|5}} Malo tamen recites, Caeciliane, tua. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Hesterna factum narratur, Postume, cena Quod nollem - quis enim talia facta probet? - Os tibi percisum quanto non ipse Latinus Vilia Panniculi percutit ora sono: Quodque magis mirum est, auctorem criminis huius{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXII}}.5|5}} Caecilium tota rumor in urbe sonat. Esse negas factum: vis hoc me credere? credo. Quid, quod habet testes, Postume, Caecilius? </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Quid faciat volt scire Lyris: quod sobria: fellat. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Cinctum togatis post et ante Saufeium, Quanta reduci Regulus solet turba, Ad alta tonsum templa cum reum misit, Materne, cernis? invidere nolito. Comitatus iste sit precor tuus numquam.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIV}}.5|5}} Hos illi amicos et greges togatorum Fuficulenus praestat et Faventinus. </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Verbera securi solitus leo ferre magistri Insertamque pati blandus in ora manum Dedidicit pacem subito feritate reversa, Quanta nec in Libycis debuit esse iugis. Nam duo de tenera puerilia corpora turba,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXV}}.5|5}} Sanguineam rastris quae renovabat humum, Saevos et infelix furiali dente peremit: Martia non vidit maius harena nefas. Exclamare libet: 'crudelis, perfide, praedo, A nostra pueris parcere disce lupa!'{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXV}}.10|10}} </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> Argenti libras Marius tibi quinque reliquit, Cui nihil ipse dabas: hic tibi verba dedit? </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Cosconi, qui longa putas epigrammata nostra, Utilis unguendis axibus esse potes. Hac tu credideris longum ratione colosson Et puerum Bruti dixeris esse brevem. Disce quod ignoras: Marsi doctique Pedonis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVII}}.5|5}} Saepe duplex unum pagina tractat opus. Non sunt longa quibus nihil est quod demere possis Sed tu, Cosconi, disticha longa facis. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Aestivo serves ubi piscem tempore, quaeris? In thermis serva, Caeciliane, tuis. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Invitas tunc me, cum scis, Nasica, vocasse. Excusatum habeas me rogo: ceno domi. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> Hostem cum fugeret, se Fannius ipse peremit. Hic, rogo, non furor est, ne moriare, mori? </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> Laxior hexaphoris tua sit lectica licebit: Cum tamen haec tua sit, Zoile, sandapila est. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Abscisa servom quid figis, Pontice, lingua? Nescis tu populum, quod tacet ille, loqui? </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Foedasti miserum, marite, moechum, Et se, qui fuerant prius, requirunt Trunci naribus auribusque voltus. Credis te satis esse vindicatum? Erras: iste potest et irrumare.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIII}}.5|5}} </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Mollis erat facilisque viris Poeantius heros: Vulnera sic Paridis dicitur ulta Venus. Cur lingat cunnum Siculus Sertorius, hoc est: Abs hoc occisus, Rufe, videtur Eryx. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV.== <poem> Vimine clausa levi niveae custodia coctae, Hoc tibi Saturni tempore munus erit. Dona quod aestatis misi tibi mense Decembri, Si quereris, rasam tu mihi mitte togam. </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI.== <poem> Quod nec carmine glorior supino Nec retro lego Sotaden cinaedum, Nusquam Graecula quod recantat echo Nec dictat mihi luculentus Attis Mollem debilitate galliambon:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVI}}.5|5}} Non sum, Classice, tam malus poeta. Quid si per gracilis vias petauri Invitum iubeas subire Ladan? Turpe est difficiles habere nugas Et stultus labor est ineptiarum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVI}}.10|10}} Scribat carmina circulis Palaemon, Me raris iuvat auribus placere. </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII.== <poem> Dicis amore tui bellas ardere puellas, Qui faciem sub aqua, Sexte, natantis habes. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Nil recitas et vis, Mamerce, poeta videri. Quidquid vis esto, dummodo nil recites. </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX.== <poem> Quod nimio gaudes noctem producere vino, Ignosco: vitium, Gaure, Catonis habes. Carmina quod scribis Musis et Apolline nullo, Laudari debes: hoc Ciceronis habes: Quod vomis, Antoni: quod luxuriaris, Apici.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIX}}.5|5}} Quod fellas, vitium dic mihi cuius habes? </poem> ==<span id='90.0'></span>XC.== <poem> Quintiliane, vagae moderator summe iuventae, Gloria Romanae, Quintiliane, togae, Vivere quod propero pauper nec inutilis annis, Da veniam: properat vivere nemo satis. Differat hoc, patrios optat qui vincere census{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XC}}.5|5}} Atriaque inmodicis artat imaginibus. Me focus et nigros non indignantia fumos Tecta iuvant et fons vivos et herba rudis. Sit mihi verna satur, sit non doctissima coniunx, Sit nox cum somno, sit sine lite dies.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XC}}.10|10}} </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI.== <poem> Rerum certa salus, terrarum gloria, Caesar, Sospite quo magnos credimus esse deos, Si festinatis totiens tibi lecta libellis Detinuere oculos carmina nostra tuos, Quod fortuna vetat fieri, permitte videri,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCI}}.5|5}} Natorum genitor credar ut esse trium. Haec, si displicui, fuerint solacia nobis; Haec fuerint nobis praemia, si placui. </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII.== <poem> Natorum mihi ius trium roganti Musarum pretium dedit mearum Solus qui poterat. Valebis, uxor. Non debet domini perire munus. </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII.== <poem> 'Primus ubi est' inquis 'cum sit liber iste secundus?' Quid faciam, si plus ille pudoris habet? Tu tamen hunc fieri si mavis, Regule, primum, Unum de titulo tollere iota potes. </poem> {{Liber |Ante= Liber I |AnteNomen= ../Liber I |Post= Liber III |PostNomen= ../Liber III }} </div>{{finis}} {{textquality|75%}} 2azsx3pnmgiatdilme5s8bnmqwgvmbz 0 2180 269341 260037 2026-06-06T21:11:58Z Saumache 27923 269341 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Quintus Horatius Flaccus |OperaeTitulus=Sermones |OperaeWikiPagina=Sermones (Horatius) |Annus=ca. 41/40 a.Ch.n. |SubTitulus=Liber I - Sermo IX }} <div class="text"> {{Liber |Ante=Sermo VIII |AnteNomen=../Sermo VIII |Post=Sermo X |PostNomen=../Sermo X }}<poem> Ibam forte via sacra, sicut meus est mos,{{r|1|}} nescio quid meditans nugarum, totus in illis: accurrit quidam notus mihi nomine tantum arreptaque manu 'quid agis, dulcissime rerum?' 'suaviter, ut nunc est,' inquam 'et cupio omnia quae vis.'{{versus|5}} cum adsectaretur, 'numquid vis?' occupo. at ille 'noris nos' inquit; 'docti sumus.' hic ego 'pluris hoc' inquam 'mihi eris.' misere discedere quaerens ire modo ocius, interdum consistere, in aurem dicere nescio quid puero, cum sudor ad imos{{versus|10}} manaret talos. 'o te, Bolane, cerebri felicem' aiebam tacitus, cum quidlibet ille garriret, vicos, urbem laudaret. ut illi nil respondebam, 'misere cupis' inquit 'abire: iamdudum video; sed nil agis: usque tenebo;{{versus|15}} persequar hinc quo nunc iter est tibi.' 'nil opus est te circumagi: quendam volo visere non tibi notum; trans Tiberim longe cubat is prope Caesaris hortos.' 'nil habeo quod agam et non sum piger: usque sequar te.' demitto auriculas, ut iniquae mentis asellus,{{versus|20}} cum gravius dorso subiit onus. incipit ille: 'si bene me novi, non Viscum pluris amicum, non Varium facies; nam quis me scribere pluris aut citius possit versus? quis membra movere mollius? invideat quod et Hermogenes, ego canto.'{{versus|25}} interpellandi locus hic erat 'est tibi mater, cognati, quis te salvo est opus?' 'haud mihi quisquam. omnis conposui.' 'felices. nunc ego resto. confice; namque instat fatum mihi triste, Sabella quod puero cecinit divina mota anus urna:{{versus|30}} "hunc neque dira venena nec hosticus auferet ensis nec laterum dolor aut tussis nec tarda podagra: garrulus hunc quando consumet cumque: loquaces, si sapiat, vitet, simul atque adoleverit aetas."' ventum erat ad Vestae, quarta iam parte diei{{versus|35}} praeterita, et casu tum respondere vadato debebat, quod ni fecisset, perdere litem. 'si me amas,' inquit 'paulum hic ades.' 'inteream, si aut valeo stare aut novi civilia iura; et propero quo scis.' 'dubius sum, quid faciam', inquit,{{versus|40}} 'tene relinquam an rem.' 'me, sodes.' 'non faciam' ille, et praecedere coepit; ego, ut contendere durum cum victore, sequor. 'Maecenas quomodo tecum?' hinc repetit. 'paucorum hominum et mentis bene sanae.' nemo dexterius fortuna est usus. haberes{{versus|45}} magnum adiutorem, posset qui ferre secundas, hunc hominem velles si tradere: dispeream, ni summosses omnis.' 'non isto vivimus illic, quo tu rere, modo; domus hac nec purior ulla est nec magis his aliena malis; nil mi officit, inquam,{{versus|50}} ditior hic aut est quia doctior; est locus uni cuique suus.' 'magnum narras, vix credibile.' 'atqui sic habet.' 'accendis quare cupiam magis illi proximus esse.' 'velis tantummodo: quae tua virtus, expugnabis: et est qui vinci possit eoque{{versus|55}} difficilis aditus primos habet.' 'haud mihi dero: muneribus servos corrumpam; non, hodie si exclusus fuero, desistam; tempora quaeram, occurram in triviis, deducam. nil sine magno vita labore dedit mortalibus.' haec dum agit, ecce{{versus|60}} Fuscus Aristius occurrit, mihi carus et illum qui pulchre nosset. consistimus. 'unde venis et quo tendis?' rogat et respondet. vellere coepi et pressare manu lentissima bracchia, nutans, distorquens oculos, ut me eriperet. male salsus{{versus|65}} ridens dissimulare; meum iecur urere bilis. 'certe nescio quid secreto velle loqui te aiebas mecum.' 'memini bene, sed meliore tempore dicam; hodie tricensima sabbata: vin tu curtis Iudaeis oppedere?' 'nulla mihi' inquam{{versus|70}} 'relligio est.' 'at mi: sum paulo infirmior, unus multorum. ignosces; alias loquar.' huncine solem tam nigrum surrexe mihi! fugit inprobus ac me sub cultro linquit. casu venit obvius illi adversarius et 'quo tu, turpissime?' magna{{versus|75}} inclamat voce, et 'licet antestari?' ego vero oppono auriculam. rapit in ius; clamor utrimque, undique concursus. sic me servavit Apollo. </poem> {{Liber |Ante=Sermo VIII |AnteNomen=Sermones (Horatius)/Liber prior/Sermo VIII - Olim truncus eram ficulnus, inutile lignum |Post=Sermo X |PostNomen=Sermones (Horatius)/Liber prior/Sermo X - Lucili, quam sis mendosus, teste Catone }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[fr:Satire 9 (Horace, Raoul)]] [[it:Satire (Orazio)/Libro I/Satira IX]] mvwkfwtvh6cvn40kd5yllr341yvmkqr 0 2589 269343 195636 2026-06-06T21:24:46Z Saumache 27923 269343 wikitext text/x-wiki < [[Marcus Tullius Cicero]]<br> < [[Orationes (Marcus Tullius Cicero)]] {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= Pro rege Deiotaro |OperaeWikiPagina= |Annus= 45 a.C.n. |SubTitulus= Orationes |Genera=Orationes }} ==I.== {{pn|1}}Cum in omnibus causis gravioribus, C. Caesar, initio dicendi commoveri soleam vehementius, quam videtur vel usus vel aetas mea postulare, tum in hac causa ita me multa perturbant, ut, quantum mea fides studii mihi adferat ad salutem regis Deiotari defendendam, tantum facultatis timor detrahat. Primum dico pro capite fortunisque regis, quod ipsum, etsi non iniquum est in tuo dum taxat periculo, tamem est ita inusitatum, regem reum capitis esse, ut ante hoc tempus non sit auditum; {{pn|2}}deinde eum regem, quem ornare antea cuncto cum senatu solebam pro perpetuis eius in nostram rem publicam meritis, nunc contra atrocissimum crimen cogor defendere. Accedit ut accusatorum alterius crudelitate, alterius indignitate conturber: crudelem Castorem, ne dicam sceleratum et impium, qui nepos avum in capitis discrimen adduxerit adulescentiaeque suae terrorem intulerit ei, cuius senectutem tueri et tegere debebat, commendationemque ineuntis aetatis ab impietate et scelere duxerit; avi servum corruptum praemiis ad accusandum dominum impulerit, a legatorum pedibus abduxerit. {{pn|3}}Fugitivi autem dominum accusantis et dominum absentem et dominum amicis simum nostrae rei publicae cum os videbam, cum verba audiebam, non tam adflictam regiam con dicionem dolebam quam de fortunis communibus extimescebam. Nam cum more maiorum de servo in dominum ne tormentis quidem quaeri liceat, in qua quaestione dolor elicere veram vocem possit etiam ab invito, exortus est servus qui, quem in eculeo appellare non posset, eum accuset solutus. ==II.== {{pn|4}}Perturbat me, C. Caesar, etiam illud interdum, quod tamen cum te penitus recognovi, timere desino: re enim iniquum est, sed tua sapientia fit aequissimum: nam dicere apud eum de facinore, contra cuius vitam consilium facinoris inisse arguare, cum per se ipsum consideres, grave est; nemo enim fere est qui sui periculi iudex non sibi se aequiorem quam reo praebeat: sed tua, C. Caesar, praestans singularisque natura hunc mihi metum minuit. Non enim tam timeo quid tu de rege Deiotaro, quam intellego quid de te ceteros velis iudicare. {{pn|5}}Moveor etiam loci ipsius insolentia, quod tantam causam, quanta nulla umquam in disceptatione versata est, dico intra domesticos parietes, dico extra conventum et eam frequentiam, in qua oratorum studia niti solent: in tuis oculis, in tuo ore voltuque acquiesco, te unum intueor, ad te unum omnis mea spectat oratio: quae mihi ad spem obtinendae veritatis gravissima sunt, ad motum animi et ad omnem impetum dicendi contentionemque leviora: {{pn|6}}hanc enim, C. Caesar, causam si in foro dicerem eodem audiente et disceptante te, quantam mihi alacritatem populi Romani concursus adferret! Quis enim civis ei regi non faveret, cuius omnem aetatem in populi Romani bellis consumptam esse meminisset? Spectarem curiam, intuerer forum, caelum denique testarer ipsum. Sic, cum et deorum immortalium et populi Romani et senatus beneficia in regem Deiotarum recordarer, nullo modo mihi deesse posset oratio. {{pn|7}}Quae quoniam angustiora parietes faciunt actioque maximae causae debilitatur loco, tuum est, Caesar, qui pro multis saepe dixisti, quid mihi nunc animi sit, ad te ipsum referre, quo facilius cum aequitas tua tum audiendi diligentia minuat hanc perturbationem meam. Sed ante quam de accusatione ipsa dico, de accusatorum spe pauca dicam; qui cum videantur nec ingenio nec usu atque exercitatione rerum valere, tamen ad hanc causam non sine aliqua spe et cogitatione venerunt. ==III.== {{pn|8}}Iratum te regi Deiotaro fuisse non erant nescii; adfectum illum quibusdam incommodis et detrimentis propter offensionem animi tui meminerant, teque cum huic iratum, tum sibi amicum esse cognoverant, cumque apud ipsum te de tuo periculo dicerent, fore putabant ut in exulcerato animo facile fictum crimen insideret. Quam ob rem hoc nos primum metu, Caesar, per fidem et constantiam et clementiam tuam libera, ne residere in te ullam partem iracundiae suspicemur. Per dexteram istam te oro, quam regi Deiotaro hospes hospiti porrexisti, istam, inquam, dexteram non tam in bellis neque in proelus quam in promissis et fide firmiorem. Tu illius domum inire, tu vetus hospitium renovare voluisti; te eius di penates acceperunt, te amicum et placatum Deiotari regis arae focique viderunt. {{pn|9}}Cum facile orari, Caesar, tum semel exorari soles. Nemo umquam te placavit inimicus, qui ullas resedisse in te simultatis reliquias senserit. Quamquam cui sunt inauditae cum Deiotaro querellae tuae? Num quam tu illum accusavisti ut hostem, sed ut amicum officio parum functum, quod propensior in Cn. Pompeii amicitiam fuisset quam in tuam: cui tamen ipsi rd veniam te daturum fuisse dicebas, si tantum auxilia Pompeio, vel si etiam filium misisset, ipse aetatis excusatione usus esset. {{pn|10}}Ita cum maximis eum rebus liberares, perparvam amicitiae culpam relinquebas; itaque non solum in eum non animadvertisti, sed omni metu liberavisti, hospitem agnovisti, regem reliquisti. Neque enim ille odio tui progressus, sed errore communi lapsus est. Is rex, quem senatus hoc nomine saepe honorificentissimis decretis appellavisset, quique illum ordinem ab adulescentia gravissimum sanctissimumque duxisset, isdem rebus est perturbatus homo longinquus et alienigena, quibus nos in media re publica nati semperque versati: ==IV.== {{pn|11}}cum audiret senatus consentientis auctoritate arma sumpta, consulibus, praetoribus, tribunis plebis, nobis imperatoribus rem publicam defendendam datam, movebatur animo et vir huic imperio amicissimus de salute populi Romani extimescebat, in qua etiam suam esse inclusam videbat: in summo tamen timore quiescendum esse arbitrabatur. Maxime vero perturbatus est, ut audivit, consules ex Italia profugisse omnisque consularis—sic enim ei nuntiabatur,—cunctum senatum, totam Italiam effusam: talibus enim nuntiis et rumoribus patebat ad orientem via nec ulli veri subsequebantur. Nihil ille de condicionibus tuis, nihil de studio concordiae et pacis, nihil de conspiratione audiebat certorum hominum contra dignitatem tuam. Quae cum ita essent, tamen usque eo se tenuit, quoad a Cn. Pompeio ad eum legati litteraeque venerunt. {{pn|12}}Ignosce, ignosce, Caesar, si eius viri auctoritati rex Deiotarus cessit, quem nos omnes secuti sumus; ad quem cum di atque homines omnia ornamenta congessissent, tum tu ipse plurima et maxima. Neque enim, si tuae res gestae ceterorum laudibus obscuritatem attulerunt, idcirco Cn. Pompeii memoriam amisimus. Quantum nomen illius fuerit, quantae opes, quanta in omni genere bellorum gloria, quanti honores populi Romani, quanti senatus, quanti tui, quis ignorat? Tanto ille superiores vicerat gloria, quanto tu omnibus praestitisti; itaque Cn. Pompeii bella, victorias, triumphos, consulatus admirantes numerabamus: tuos enumerare non possumus. ==V.== {{pn|13}}Ad eum igitur rex Deiotarus venit hoc misero fatalique bello, quem antea iustis hostilibusque bellis adiuverat, quocum erat non hospitio solum, verum etiam familiaritate coniunctus, et venit vel rogatus ut amicus, vel arcessitus ut socius, vel evocatus ut is, qui senatui parere didicisset: postremo venit ut ad fugientem, non ut ad insequentem, id est ad periculi, non ad victoriae societatem. Itaque Pharsalico proelio facto a Pompeio discessit; spem infinitam persequi noluit; vel officio, si quid debuerat, vel errori, si quid nescierat, satis factum esse duxit; domum se contulit, teque Alexandrinum bellum gerente utilitatibus tuis paruit. {{pn|14}}Ille exercitum Cn. Domitii, amplissimi viri, suis tectis et copiis sustentavit; ille Ephesum ad eum, quem tu ex tuis fidelissimum et probatissimum omnibus delegisti, pecuniam misit; ille iterum, ille tertio auctionibus factis pecuniam dedit, qua ad bellum uterere; ille corpus suum periculo obiecit, tecumque in acie contra Pharnacem fuit tuumque hostem esse duxit suum. Quae quidem a te in eam partem accepta sunt, Caesar, ut eum amplissimo regis honore et nominc adfeceris. {{pn|15}}Is igitur non modo a te periculo liberatus, sed etiam honore amplissimo ornatus, arguitur domi te suae interficere voluisse: quod tu, nisi eum furiosissimum iudicas, suspicari profecto non potes. Ut enim omittam cuius tanti sceleris fuerit in conspectu deorum penatium necare hospitem, cuius tantae importunitatis omnium gentium atque omnis memoriae clarissimum lumen exstinguere, cuius tantae ferocitatis victorem orbis terrarum non extimescere, cuius tam inhumani et ingrati animi, a quo rex appellatus esset, in eo tyrannum inveniri„ut haec omittam, cuius tanti furoris fuit, omnis reges, quorum multi erant finitimi, omnis liberos populos, omnis socios, omnis provincias, omnia denique omnium arma contra se unum excitare? Quonam ille modo cum regno, cum domo, cum coniuge, cum carissimo filio distractus esset, tanto scelere non modo perfecto, sed etiam cogitato? ==VI.== {{pn|16}}At, credo, haec homo inconsultus et temerarius non videbat. Quis consideratior illo? Quis tectior? Quis prudentior? Quamquam hoc loco Deiotarum non tam ingenio et prudentia quam fide et religione vitae defendendum puto. Nota tibi est hominis probitas, C. Caesar, noti mores, nota constantia. Cui porro, qui modo populi Romani nomen audivit, Deiotari integritas, gravitas, virtus, fides non audita est? Quod igitur facinus nec in hominem imprudentem caderet propter metum praesentis exitii, nec in facinorosum, nisi esset idem amentissimus, id vos et a viro optimo et ab homine minime stulto cogitatum esse confingitis? {{pn|17}}At quam non modo non credibiliter, sed ne suspitiose quidem! "Cum" inquit "in castellum Blucium venisses et domum regis, hospitis tui, devertisses, locus erat quidam, in quo erant ea composita, quibus te rex munerari constituerat: huc te e balneo, prius quam accumberes, ducere volebat; erant enim armati, qui te interficerent, in eo ipso loco conlocati." En crimen, en causa, cur regem fugitivus, dominum servus accuset. Ego me hercules, Caesar, initio, cum est ad me ista causa delata, Phidippum medicum, servum regium, qui cum legatis missus esset, ab isto adulescente esse corruptum, hac sum suspitione percussus: medicum indicem subornavit; finget videlicet aliquod crimen veneni. Etsi a veritate longe, tamen a consuetudine criminandi non multum res abhorrebat. {{pn|18}}Quid ait medicus? Nihil de veneno. At id fieri potuit primum occultius in potione, in cibo; deinde etiam impunius fit, quod cum est factum, negari potest. Si palam te interemisset, omnium in se gentium non solum odia, sed etiam arma convertisset: si veneno, Iovis ille quidem hospitalis numen numquam celare potuisset, homines fortasse celasset. Quod igitur et conari occultius et efficere cautius potuit, id tibi et medico callido et servo, ut putabat, fideli, non credidit: de armis, de ferro, de insidiis celare te noluit? {{pn|19}}At quam festive crimen contexitur! "Tua te" inquit "eadem, quae saepe, fortuna servavit: negavisti tum te inspicere velle." ==VII.== Quid postea? An Deiotarus, re illo tempore non perfecta, continuo dimisit exercitum? Nullus erat alius insidiandi locus? At eodem te, cum cenavisses, rediturum dixeras, itaque fecisti. Horam unam aut duas eodem loco armatos, ut conlocati fuerant, retinere magnum fuit? Cum in convivio comiter et iucunde fuisses, tum illuc isti, ut dixeras: quo in loco Deiotarum talem erga te cognovisti, qualis rex Attalus in P. Africanum fuit, cui magnificentissima dona, ut scriptum legimus, usque ad Numantiam misit ex Asia, quae Africanus inspectante exercitu accepit; quod cum praesens Deiotarus regio et animo et more fecisset, tu in cubiculum discessisti. {{pn|20}}Obsecro, Caesar, repete illius temporis memoriam, pone illum ante oculos diem, voltus hominum te intuentium atque admirantium recordare: num quae trepidatio? Num qui tumultus? Num quid nisi modeste, nisi quiete, nisi ex homiuis gravissimi et sanctissimi disciplina? Quid igitur causae excogitari potest cur te lautum voluerit, cenatum noluerit occidere? {{pn|21}}"In posterum" inquit "diem distulit, ut, cum in castellum Bluciuml ventum esset, ibi cogitata perficeret." Non video causam mutandi loci, sed tamen acta res criminose est. "Cum" inquit "vomere post cenam te velle dixisses, in balneum te ducere coeperunt: ibi enim erant insidiae. At te eadem tua fortuna servavit: in cubiculo malle dixisti." Di te perduint, fugitive! Ita non modo nequam et improbus, sed fatuus et amens es. Quid? Ille signa aenea in insidiis posuerat, quae e balneo in cubiculum transferri non possent? Habes crimina insidiarum: nihil enim dixit amplius. "Horum" inquit "eram conscius." Quid tum? Ita ille demens erat, ut eum, quem conscium tanti sceleris haberet, a se dimitteret? Romam etiam mitteret, ubi et inimicissimum sciret esse nepotem sum et C. Caesarem, cui fecisset insidias? Praesertim cum is unus esset qui posset de absente se indicare? {{pn|22}}"Et fratres meos," inquit " quod erant conscii, in vincula coniecit." Cum igitur eos vinciret, quos secum habebat, te solutum Romam mittebat, qui eadem scires, quae illos scire dicis? ==VIII.== Reliqua pars accusationis duplex fuit: una regem semper in speculis fuisse, cum a te esset animo alieno, altera exercitum eum contra te magnum comparasse. De exercitu dicam breviter, ut cetera. Numquam eas copias rex Deiotarus habuit, quibus inferre bellum populo Romano posset, sed quibus finis suos ab excursionibus et latrociniis tueretur et imperatoribus nostris auxilia mitteret. Atque antea quidem maiores copias alere poterat; nunc exiguas vix tueri potest. {{pn|23}}At misit ad Caecilium nescio quem: sed eos, quos misit, quod ire noluerunt, in vincula coniecit. Non quaero quam veri simile sit aut habuisse regem quos mitteret aut eos, quos misisset, non paruisse, aut, qui dicto audientes in tanta re non fuissent, eos vinctos potius quam necatos. Sed tamen cum ad Caecilium mittebat, utrum causam illam victam esse nesciebat an Caecilium istum magnum hominem putabat? Quem profecto is, qui optime nostros homines novit, vel quia non nosset vel si nosset, contemneret. {{pn|24}}Addit etiam illud, equites non optimos misisse. Credo, Caesar, nihil ad tuum equitatum, sed misit ex eis, quos habuit, electos. Ait nescio quem ex eo numero servum iudicatum. Non arbitror, non audivi: sed in eo, etiam si accidisset, culpam regis nullam fuisse arbitrarer. ==IX.== Alieno autem a te animo fuit quo modo? Speravit, credo, difficilis tibi Alexandriae fore exitus propter regionis naturam et fluminis. At eo tempore ipso pecuniam dedit, exercitum aluit, ei, quem Asiae praefeceras, in nulla re defuit; tibi victori non solum ad hospitium, sed ad periculum etiam atque ad aciem praesto fuit. {{pn|25}}Secutum est bellum Africanum: graves de te rumores, qui etiam furiosum illum Caecilium excitaverunt. Quo tum rex animo fuit? Qui auctionatus sit seseque spoliare maluerit quam tibi pecuniam non subministrare. "At eo" inquit "tempore ipso Nicaeam Ephesumque mittebat qui rumores Africanos exciperent et celeriter ad se referrent: itaque cum esset ei nuntiatum Domitium naufragio perisse, te in castello circumsederi, de Domitio dixit versum Graecum eadem sententia, qua etiam nos habemus Latinum: pereant amici, dum inimici una intercidant." Quod ille, si esset tibi inimicissimus, numquam tamen dixisset: ipse enim mansuetus, versus immanis. Qui autem Domitio poterat esse amicus, qui tibi esset inimicus? Tibi porro inimicus cur esset, a quo cum vel interfici belli lege potuisset, regem et se et filium suum constitutos esse meminisset? {{pn|26}}Quid deinde? Furcifer quo progreditur? Ait hac laetitia Deiotarum elatum vino se obruisse in convivioque nudum saltavisse. Quae crux huic fugitivo potest satis suppliciu adferre? Deiotarum saltantem quisquam aut ebrium vidit umquam? Omnes in illo sunt rege virtutes, quod te, Caesar, ignorare non arbitror, sed praecipue singularis et admiranda frugalitas: etsi hoc verbo scio laudari regem non solere; frugi hominem dici non multum habet laudis in rege: fortem, iustum, severum, gravem, magnanimum, largum, beneficum, liberalem: hae sunt regiae laudes, illa privata est. Ut volet quisque, accipiat: ego tamen frugalitatem, id est modestiam et temperantiam, virtutem maximam iudico. Haec in illo est ab ineunte aetate cum a cuncta Asia, cum a magistratibus legatisque nostris, tum ab equitibus Romanis, qui in Asia negotiati sunt, perspecta et cognita. {{pn|27}}Multis ille quidem gradibus officiorum erga rem publicam nostram ad hoc regium nomen ascendit; sed tamen quicquid a bellis populi Romani vacabat, cum hominibus nostris consuetudines, amicitias, res rationesque iungebat, ut non solum tetrarches nobilis, sed etiam optimus pater familias et diligentissimus agricola et pecuarius haberetur. Qui igitur adulescens, nondum tanta gloria praeditus, nihil umquam nisi severissime et gravissime fecerit, is ea existi matione eaque aetate saltavit? ==X.== {{pn|28}}Imitari, Castor, potius avi mores disciplinamque debebas quam optimo et clarissimo viro fugitivi ore male dicere. Quod si saltatorem avum habuisses neque eum virum, unde pudoris pudicitiaeque exempla peterentur, tamen hoc maledictum minime in illam aetatem conveniret. Quibus ille studiis ab ineunte aetate se imbuerat, non saltandi, sed bene ut armis, optime ut equis uteretur, ea tamen illum cuncta iam exacta aetate defecerant. Itaque Deiotarum cum plures in equum sustulissent, quod haerere in eo senex posset, admirari solebamus: hic vero adulescens, qui meus in Cilicia miles, in Graecia commilito fuit, eum in illo nostro exercitu equitaret cum suis delectis equitibus, quos una cum eo ad Pompeium pater miserat, quos concursus facere solebat! Quam se iactare, quam ostentare, quam nemini in illa causa studio et cupiditate concedere! {{pn|29}}Cum vero exercitu amisso ego, qui pacis semper auctor fui, post Pharsalicum proelium suasor fuissem armorum non deponendorum, sed abiciendorum, hunc ad meam auctoritatem non potui adducere, quod et ipse ardebat studio illius belli et patri satis faciendum esse arbitrabatur. Felix ista domus quae non impunitatem solum adepta sit, sed etiam accusandi licentiam: calamitosus Deiotarus qui, quod in eisdem castris fuerit, non modo apud te, sed etiam a suis accusetur! Vos vestra secunda fortuna, Castor, non potestis sine propinquorum calamitate esse contenti? ==XI.== {{pn|30}}Sint sane inimicitiae, quae esse non debebant„rex enim Deiotarus vestram familiam abiectam et obscuram e tenebris in lucem evocavit: quis tuum patrem antea, quis esset, quam cuius gener esset, audivit?„sed quamvis ingrate et impie necessitudinis nomen repudiaretis, tamen inimicitias hominum more gerere poteratis, non ficto crimine insectari, non expetere vitam, non capitis arcessere. Esto: concedatur haec quoque acerbitas et odii magnitudo: adeone, ut omnia vitae salutisque communis atque etiam humanitatis iura violentur? Servum sollicitare verbis, spe promissisque corrumpere, abducere domum, contra dominum armare, hoc est non uni propinquo, sed omnibus familiis nefarium bellum indicere; nam ista corruptela servi si non modo impunita fuerit, sed etiam a tanta auctoritate approbata, nulli parietes nostram salutem, nullae leges, aulla iura custodient. Ubi enim id, quod intus est atque nostrum, impune evolare potest contraque nos pugnare, fit in dominatu servitus, in servitute dominatus. {{pn|31}}O tempora, o mores ! Cn. Domitius ille, quem nos pueri consulem, censorem, pontificem maximum vidimus, cum tribunus plebis M. Scaurum principem civitatis in iudicium populi vocavisset Scaurique servus ad eum clam domum venisset et crimina in dominum delaturum se esse dixisset, prehendi hominem iussit ad Scaurumque deduci. Vide quid intersit, etsi inique Castorem cum Domitio comparo: sed tamen ille inimico servum remisit, tu ab avo abduxisti; ille incorruptum audire noluit, tu corrupisti; ille adiutorem servum contra dominum repudiavit, tu etiam accusatorem adhibuisti. {{pn|32}}At semel iste est corruptus a vobis. Nonne, cum esset productus et cum tecum fuisset, refugit ad legatos? Nonne ad hunc Cn. Domitium venit? Nonne audiente hoc Servio Sulpicio, clarissimo viro, qui tum casu apud Domitium cenabat, et hoc Tito Torquato, optimo adulescente, se a te corruptum, tuis promissis in fraudem impulsum esse confessus est? ==XII.== Quae est ista tam impotens, tam crudelis, tam immoderata inhumanitas? Idcirco in hanc urbem venisti, ut huius urbis iura et exempla corrumperes domestica que immanitate nostrae civitatis humanitatem inquinares? {{pn|33}}At quam acute conlecta crimina! "Blesamius" inquit„eius enim nomine, optimi viri nec tibi ignoti, male dicebat tibi„"ad regem scribere solebat te in invidia esse, tyrannum existimari, statua inter reges posita animos hominum vehementer offensos, plaudi tibi non solere." Nonne intellegis, Caesar, ex urbanis malevolorum sermunculis haec ab istis esse conlecta? Blesamius tyrannum Caesarem scriberet? Multorum enim capita civium viderat, multos iussu Caesaris vexatos, verberatos, necatos, multas adflictas et eversas domos, armatis militibus refertum forum! Quae semper in civili victoria sensimus, ea te victore non vidimus. {{pn|34}}Solus, inquam, es, C. Caesar, cuius in victoria ceciderit nemo nisi armatus. Et quem nos liberi, in summa libertate nati, non modo non tyrannum, sed clementissimum in victoria ducem vidimus, is Blesamio, qui vivit in regno, tyrannus videri potest? Nam de statua quis queritur, una praesertim, cum tam multas videat? Valde enim invidendum est eius statuis, cuius tropaeis non invidemus. Nam si locus adfert invidiam, nullus locus est ad statuam quidem rostris clarior. De plausu autem quid respondeam? Qui nec desideratus umquam a te est et non numquam obstupefactis hominibus ipsa admiratione compressus est et fortasse eo praeterrnissus, quia nihil volgare te dignum videri potest. ==XIII.== {{pn|35}}Nihil a me arbitror praeteritum, sed aliquid ad extremum causae reservatum. Id autem aliquid est, te ut plane Deiotaro reconciliet oratio mea. Non enim iam metuo ne tu illi suscenseas; illud vereor ne tibi illum suscensere aliquid suspicere: quod abest longissime, mihi crede, Caesar. Quid enim retineat per te meminit, non quid amiserit; neque se a te multatum arbitratur, sed, cum existimares multis tibi multa esse tribuenda, quo minus a se, qui in altera parte fuisset, ea sumeres non recusavit. {{pn|36}}Etenim si Antiochus, Magnus ille, rex Asiae, cum, postea quam a L. Scipione devictus est, Tauro tenus regnare iussus esset, omnemque hanc Asiam, quae est nunc nostra provincia, amisisset, dicere est solitus benigne sibi a populo Romano esse factum, quod nimis magna procuratione liberatus modicis regni terminis uteretur, potest multo facilius se Deiotarus consolari: ille enim furoris multam sustulerat, hic erroris. Omnia tu Deiotaro, Caesar, tribuisti, cum et ipsi et filio nomen regium concessisti: hoc nomine retento atque servato nullum beneficium populi Romani, nullum iudicium de se senatus imminutum putat. Magno animo et erecto est, nec umquam succumbet inimicis, ne fortunae quidem. {{pn|37}}Multa se arbitratur et peperisse ante factis et habere in animo atque virtute, quae nullo modo possit amittere. Quae enim fortuna aut quis casus aut quae tanta possit iniuria omnium imperatorum de Deiotaro decreta delere? Ab omnibus enim est ornatus, qui, postea quam in castris esse potuit per aetatem, in Asia, Cappadocia, Ponto, Cilicia, Syria bella gesserunt: senatus vero iudicia de illo tam multa tamque honorifica, quae publicis populi Romani litteris monimentisque consignata sunt, quae umquam vetustas obruet aut quae tanta delebit oblivio? Quid de virtute eius dicam? De magnitudine animi, gravitate, constantia? Quae omnes docti atque sapientes summa, quidam etiam sola bona esse dixerunt, hisque non modo ad bene, sed etiam ad beate vivendum contentam esse virtutem. {{pn|38}}Haec ille reputans et dies noctisque cogitans non modo tibi non suscenset„esset enim non solum ingratus, sed etiam amens,„verum omnem tranquillitatem et quietem senectutis acceptam refert clementiae tuae. ==XIV.== Quo quidem animo cum antea fuit, tum non dubito quin tuis litteris, quarum exemplum legi, quas ad eum Tarracone huic Blesamio dedisti, se magis etiam erexerit ab omnique sollicitudine abstraxerit; iubes enim eum bene sperare et bono esse animo, quod scio te non frustra scribere solere. Memini enim isdem fere verbis ad me te scribere meque tuis litteris bene sperare non frustra esse iussum. {{pn|39}}Laboro equidem regis Deiotnri causa, quocum mihi amicitiam res publica conciliavit, hospitium voluntas utriusque coniunxit, familiaritatem consuetudo attulit, summam vero necessitudinem magna eius officia in me et in exercitum meum effecerunt: sed cum de illo laboro tum de multis amplissimis viris, quibus semel ignotum a te esse oportet, nec beneficium tuum in dubium vocari, nec haerere in animis hominum sollicitudinem sempiternam, nec accidere ut quisquam te timere incipiat eorum, qui sint semel a te liberati timore. {{pn|40}}Non debeo, C. Caesar, quod fieri solet in tantis periculis, temptare quonam modo dicendo miseri cordiam tuam commovere possim; nihil opus est: occurrere solet ipsa supplicibus et calamitosis, nullius oratione evocata. Propone tibi duos reges et id animo contemplare, quod oculis non potes: dabis profecto id misericordiae quod iracundiae denegavisti. Multa sunt monimenta clementiae tuae, sed maxima eorum incolumitates, quibus salutem dedisti; quae si in privatis gloriosa sunt, multo magis commemorabuntur in regibus. Semper regium nomen in hac civitate sanctum fuit, sociorum vero regum et amicorum sanctissimum; ==XV.== {{pn|41}}quod nomen hi reges ne amitterent te victore timuerunt, retentum vero et a te confirmatum posteris etiam suis tradituros se esse confidunt. Corpora sua pro salute regum suorum hi legati tibi regii tradunt, Hieras et Blesamius et Antigonus, tibi nobisque omnibus iam diu noti, eademque fide et virtute praeditus Dorylaus, qui nuper cum Hiera legatus est ad te missus, cum regum amicissimi, tum tibi etiam, ut spero, probati. {{pn|42}}Exquire de Blesamio num quid ad regem contra dignitatem tuam scripserit. Hieras quidem causam omnem suscipit et criminibus illis pro rege se supponit reum; memoriam tuam implorat, qua vales plurimum; negat umquam se a te in Deiotari tetrarchia pedem discessisse; in primis finibus tibi se praesto fuisse dicit, usque ad ultimos prosecutum; cum e balneo exisses, tecum se fuisse, cum illa munera inspexisses cenatus, cum in cubiculo recubuisses; eandemque adsiduitatem tibi se praebuisse postridie: {{pn|43}}quam ob rem si quid eorum, quae obiecta sunt, cogitatum sit, non recusat quin id suum facinus iudices. Quocirca, C. Caesar, velim existimes hodierno die sententiam tuam aut cum summo dedecore miserrimam pestem importaturam esse regibus aut incolumem famam cum salute: quorum alterum optare illorum crudelitatis est, alterum conservare clementiae tuae. 1wti5jyzjzr2vmto23bpd91y7bjhla8 0 6104 269349 264585 2026-06-06T21:44:01Z Saumache 27923 /* XXVI */ 269349 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Aelius Spartianus |OperaeTitulus= Historia Augusta |OperaeWikiPagina= Historia Augusta |Annus= ~ 400 |SubTitulus= De vita Hadriani }}__NOTOC__ <div class="verse"> {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post= Aelius |PostNomen= Historia Augusta - Aelius }} == I == {{pn|1}}Origo imperatoris Hadriani vetustior a Picentibus, posterior ab Hispaniensibus manat, si quidem Hadria hortos maiores suos apud Italicam Scipionum temporibus resedisse in libris vitae suae Hadrianus ipse commemoret. {{pn|2}}Hadriano pater Aelius Hadrianus cognomento Afer fuit, consobrinus Traiani imperatoris, mater Domitia Paulina Gadibus orta, soror Paulina nupta Serviano, uxor Sabina, atavus Maryllinus, qui primus in sua familia senator populi Romani fuit. {{pn|3}}Natus est Romae VIIII. kl. Feb. Vespasiano septies et Tito quinquies consulibus. {{pn|4}}ac decimo aetatis anno patre orbatus Ulpium Traianum praetorium tunc, consobrinum suum, qui postea imperium tenuit, et Caelium Atatianum equitem Romanum tutores habuit. {{pn|5}}imbutusque inpensius Graecis studiis, ingenio eius sic ad ea declinante, ut a nonnullis Graeculus diceretur, == II == {{pn|1}}quinto decimo anno ad patriam redit ac statim militiam iniit, venando usque ad reprehensionem studiosus. {{pn|2}}quare a Traiano abductus a patria et pro filio habitus nec multo post decemvir litibus iudicandis datus atque inde tribunus secundae Adiutricis legionis creatus. {{pn|3}}post haec in inferiorem Moesiam translatus extremis iam Domitianis temporibus. {{pn|4}}ibi a mathematico quodam de futuro imperio id dicitur comperisse, quod a patruo magno Aelio Hadriano peritia caelestium callente praedictum esse conpererat. {{pn|5}}Traiano a Nerva adoptato ad gratulationem exercitus missus in Germaniam superiorem translatus est. {{pn|6}}ex qua festinans ad Traianum, ut primus nuntiaret excessum Nervae, a Serviano, sororis viro, qui et sumptibus et aere alieno eius prodito Traiani odium in eum movit diu detentus fractoque consulte vehiculo tardatus, pedibus iter faciens eiusdem Serviani beneficiarium antevenit. {{pn|7}}fuitque in amore Traiani, nec tamen ei per paedagogos puerorum, quos Traianus impensius diligebat, + Gallo favente defuit. {{pn|8}}quo quidem tempore cum sollicitus de imperatoris erga se iudicio Vergilianas sortes consuleret, <poem> Quis procul ille autem ramis insignis olivae sacra farens ? Nosco crines incanaque menta regis Romani, primam qui legibus urbem fundabit, Curibus parvis et paupere terra missus in imperium magnum, cui deinde subibit, </poem> sors excidit, quam alii ex Sibyllinis versibus ei provenisse dixerunt. {{pn|9}}habuit autem praesumptionem imperii mox futuri ex fano quoque Niceforii Iovis manante responso, quod Apollonius Syrus Platonicus libris suis indidit. {{pn|10}}denique satatim suffragante Sura ad amicitiam Traiani pleniorem redit, nepte per sororem Traiani uxore accepta favente Plotina, Traiano leviter, ut Marius Maximus dicit, volente. == III == {{pn|1}}Quaesturam gessit Traiano quater et Articuleio consulibus,in qua cum orationem imperatoris in senatu agrestius pronuntians risus esset, usque ad summam peritiam et facundiam Latinis operam dedit. {{pn|2}}Post quaesturam acta senatus curavit atque ad bellum Dacicum Traianum familiarius prosecutus est; {{pn|3}}quando quidem et indulsisse vino se dicit Traiani moribus obsequentem atque ob hoc se a Traiano locupletissime muneratum. {{pn|4}}Tribunus plebis factus est Candido et Quadrato iterum conss., {{pn|5}}in quo magistratu ad perpetuam tribuniciam potestatem omen sibi factum adserit, quod paenulas amiserit, quibus uti tribuni plebis pluviae tempore solebant, imperatores autem numquam. Unde hodieque imperatores sine paenulis a togatis videntur. {{pn|6}}Secunda expeditione Dacica Traianus eum primae legioni Minerviae praeposuit secumque duxit; quando quidem multa egregia eius facta claruerunt. {{pn|7}}Quare adamante gemma, quam Traianus a Nerva acceperat, donatus ad spem successionis erectus est. {{pn|8}}Praetor factus est Subsurano bis et Servianoiterum conss., cum sestertium iterum vicies ad ludos edendos a Traiano accepit. {{pn|9}}Legatus postea praetorius in Pannoniam inferiorem missus Sarmatas compressit, disciplinam militarem tenuit, procuratores latius evagantes coercuit. {{pn|10}}Ob hoc consul est factus. in quo magistratu ut a Sura conperit adoptandum se a Traiano esse, ab amicis Traiani contempni desiit ac neglegi. {{pn|1}}Et defuncto quidem Sura Traiani ei familiaritas creavit, causa praecipue orationum quas pro imperatore dictaverat. == IV == {{pn|1}}Usus Plotinae quoque favore, cuius studio etiam legatus expeditionis Parthicae tempore destinatus est. {{pn|2}}Qua quidem tempestate utebatur Hadrianus amicitia Sosi Papi et Platori Nepotis ex senatorio ordine, ex sequestri autem Attiani, tutoris quondam sui, et Liviani et Turbonis. {{pn|3}}In adoptionis sponsionem venit Palma et Celso, inimicis semper suis et quos postea ipse insecutus est, insuspicionem adfectatae tyrannidis lapsis. {{pn|4}}Secundo consul favore Plotinae factus totam praesumptionem adoptionis emeruit. {{pn|5}}Corrupisse eum Traiani libertos, curasse delicatos eosdemque saepe inisse per ea tempora, quibus in aula familiarior fuit, opinio multa firmavit. {{pn|6}}Quintum iduum August. diem legatus Suriae litteras adoptionis accepit, quando et natalem adoptionis celebrari iussit. {{pn|7}}Tertium iduum earundem, quando et natalem imperii statuit celebrandum, excessus ei Traiani nuntiatus est. {{pn|8}}Frequens sane opinio fuit Traiano id animi fuisse, ut Neratium Priscum, non Hadrianum successorem relinqueret, multis amicis in hoc consentientibus, usque eo ut Prisco aliquando dixerit: "commendo tibi provincias, si quid mihi fatale contigerit". {{pn|9}}Et multi quidem dicunt Traianum in animo id habuisse, ut exemplo Alexandri Macedonis sine certo successo remoreretur, multi ad senatum eum orationem voluisse mittere petiturum, ut, si quid ei evenisset, principem Romanae rei publicae senatus daret, additis dum taxat nominibus ex quibus optimum idem senatus eligeret. {{pn|10}}Nec desunt qui factione Plotinae mortuo iam Traiano Hadrianum in adoptionem adscitum esse prodiderint, supposito qui pro Traiano fessa voce loquebatur. == V == {{pn|1}}Adeptus imperium ad priscum se statim morem instituitet tenendae per orbem terrarum paci operam intendit. {{pn|2}}Nam deficientibus his nationibus, quas Traianus subegerat, Mauri lacessebant, Sarmatae bellum inferebant, Brittani teneri sub Romana dicione non poterant, Aegyptus seditionibus urgebatur, Libya deniqueac Palaestina rebelles animos efferebant. {{pn|3}}Quare omnia trans Eufraten ac Tigrim reliquit exemplo, ut dicebat Catonis, qui Macedonas liberos pronuntiavit, quia tueri non poterant. {{pn|4}}Parthamasirin, quem Traianus Parthis regem fecerat, quod eum non magni ponderis apud Parthos videret, proximis gentibus dedit regem. {{pn|5}}Tantum autem statim clementiae studium habuit, ut, cum sub primis imperii diebus ab Attiano per epistolas esset admonitus, ut et Baebius Macer praefectus urbis, si reniteretur eius imperio, necaretur et Laberius Maximus, qui suspectus imperio in insula exulabat, et Frugi Crassus, neminem laederet; {{pn|6}}quamvis Crassum postea procurator egressum insula, quasi res novas moliretur, iniusso eius occiderit. {{pn|7}}Militibus ob auspicia imperii duplicem largitionem dedit. {{pn|8}}Lusium Quietum sublatis gentibus Mauris, quos regebat, quia suspectus imperio fuerat, exarmavit Marcio Turbone Iudaeis conpressis ad deprimendum tumultum Mauretaniae destinato. {{pn|9}}Post haec Antiochia(m) digressus est ad inspiciendas reliquias Traiani, quas Attianus, Plotina et Matidia deferebant. {{pn|10}}Quibus exceptis et navi Romam dimissis ipse Antiochiam regressus praepositoque Syriae Catilio Severo per Illyricum Romam venit. == VI == {{pn|1}}Traiano divinos honores datis ad senatum et quidem accuratissimis litteris postulavit et cunctis volentibus meruit, ita ut senatus multa, quae Hadrianus non postulaverat, in honorem Traiani sponte decerneret. {{pn|2}}Cum ad senatum scriberet, veniam petit, quod de imperio suo iudicium senatui non dedisset, salutatus scilicet prae properea militibus imperator, quod esse res publica sine imperatore non posset. {{pn|3}}Cum triumphum ei senatus, qui Traiano debitus erat, detulisset, recusavit ipse atque imaginem Traiani curru triumphali vexit, ut optimus imperator ne post mortem quidem triumphi amitteret dignitatem. {{pn|4}}Patris patriae nomen delatum sibi statim et iterum postea distulit, quod hoc nomen Augustus sero meruisset. {{pn|5}}Aurum coronarium Italiae remisit, in provinciis minuit, et quidem difficultatibus aerarii ambitiose ac diligente rex positis. {{pn|6}}Audito dein tumultu Sarmatarum et Roxalanorum praemissis exercitibus Moesiam petit. {{pn|7}}Marcium Turbonem post Mauretaniam praefecturae infulis ornatum Pannoniae Daciaeque ad tempus praefecit. {{pn|8}}Cum rege Roxalanorum, qui de imminutis stipendiis querebatur, cognito negotio pacem conposuit. == VII == {{pn|1}}Nigrini insidias, quas ille sacrificanti Hadriano conscio sibi Lusio et multis aliis paraverat, cum etiam successorem Hadrianus sibimet destinasset, evasit. {{pn|2}}Quare Palma Tarracenis, Celsus Bais, Nigrinus Faventiae, Lusius in itinere senatus iubente, invito Hadriano, ut ipse in vita sua dicit, occisi sunt. {{pn|3}}Unde statim Hadrianus ad refellendam tristissimam de se opinionem, quod occidi passus esset uno tempore quattuor consulares, Romam venit Dacia Turboni credita, titulo Aegyptiacae praefecturae, quo plus auctoritatis haberet, ornato(s), et ad conprimendam de se famam congiarium duplex praesens populo dedit ternis iam per singulos aureis se absente divisis. {{pn|4}}In senatu quoque excusatis, quae facta erant, iuravit senum quam senatorem nisi ex senatus sententia puniturum. {{pn|5}}Statim cursum fiscalem instituit, ne magistratus hoc onere gravarentur. {{pn|6}}Ad colligendam autem gratiam nihil praetermittens infinitam pecuniam, quae fisco debebatur, privatis debitoribus in urbe atque Italia, in provinciis vero etiam ex reliquis ingentes summas remisit syngrafis in foro divi Traiani, quo magis securitas omnibus roboraretur, incensis. {{pn|7}}Damnatorum bona in fiscum privatum redigi vetuit omni summa in aerario publico recepta. {{pn|8}}Pueris ac puellis, quibus etiam Traianus alimenta detulerat, incrementum liberalitatis adiecit. {{pn|9}}Senatoribus, qui non vitio suo decoxerant, patrimonium pro liberorum modo senatoriae professionis explevit, ita ut plerisque in diem vitae suae dimensum sine dilatione praestiterit. {{pn|10}}Ad honores explendos non solum amicis, sed etiam passim aliquantis multa largitus est. {{pn|1}}Feminas nonnullas ad sustentandam vitam sumptibus iuvit. {{pn|2}}Gladiatorium munus per sex dies continuos exhibuit et mille feras natali suo edidit. == VIII == {{pn|1}}Optumos quosque de senatu in contubernium imperatoriae maiestatis adscivit. {{pn|2}}Ludos circenses praeter natalicios decretos sibi sprevit. {{pn|3}}Et in contione et in senatu saepe dixit ita se rem publicam gesturum, ut sciret populi rem esse, non propriam. {{pn|4}}Tertio consules, cum ipse ter fuisset, plurimos fecit, infinitos autem secundi consulatus honore cumulavit. {{pn|5}}Ipsum autem tertium consulatum et quattuor mensibus tantum egit et in eo saepe ius dixit. {{pn|6}}Senatui legitimo, cum in urbe vel iuxta urbem esset, semper interfuit. {{pn|7}}Senatus fastigium in tantum extulit difficile faciens senatores, ut, cum Attianum ex praefecto praetorii ornamentis consularibus praeditum faceret senatorem, nihil se amplius habere, quod in eum conferri posset, ostenderit. {{pn|8}}Equites Romanos nec sine se de senatoribus nec secum iudicare permisit. {{pn|9}}Erat enim tunc mos, ut, cum principes causas agnosceret, et senatores et equites Romanos in consilium vocaret et sententiam ex omnium deliberatione proferret. {{pn|10}}Exsecratus est denique principes, qui minus senatoribus detulissent. {{pn|1}}Serviano sororis viro, cui tantum detulit, ut ei venienti de cubiculo semper occurrerit, tertium consulatum, nec secum tamen, cum ille bis <ante> Hadrianum fuisset, ne esset secundae sententiae, non petenti ac sine precatione concessit. == IX == {{pn|1}}Inter haec tamen et multas provincias a Traiano adquisitas reliquit et theatrum, quod ille in campo Martio posuerat, contra omnium vota destruxit. {{pn|2}}Et haec quidem eo tristiora videbantur, quod omnia, quae displicere vidisset, Hadrianus mandata sibi ut faceret secreto a Traiano esse simulabat. {{pn|3}}Cum Attiani, praefecti sui et quondam tutoris, potentiam ferre non posset, nisus est eum obtruncare, sed revocatus est, quia iam quattuor consularium occisorum, quorum quidem necem in Attiani consilia refundebat, premebatur invidia. {{pn|4}}Cui cum successorem dare non posset, quia non petebat, id egit, ut peteret, atque, ubi primum petit, in Turbonem transtulit potestatem; {{pn|5}}cum quidem etiam Simili alteri praefecto Septicium Clarum successorem dedit. {{pn|6}}Summotis his a praefectura, quibus debebat imperium, Campaniam petit eiusque omnia oppida beneficiis et largitionibus sublevavit optimum quemque amicitiis suis iungens. {{pn|7}}Romae vero praetorum et consulum officia frequentavit, conviviis amicorum interfuit, aegros bis ac ter die, et nonnullos equites Romanos ac libertinos, visitavit, solaciis refovit, consiliis sublevavit, conviviis suis semper adhibuit. {{pn|8}}Omnia denique ad privati hominis modum fecit. {{pn|9}}Socrui suae honores praecipuos inpendit ludis gladiatoriis ceterisque officiis. == X == {{pn|1}}Post haec profectus in Gallias omnes civitates variis liberalitatibus sublevavit. {{pn|2}}Inde in Germaniam transiit pacisque magis quam belli cupidus militem, quasi bellum inmineret, exercuit tolerantiae documentis eum imbuens, ipse quoque inter manipula vitam militarem magistrans, cibis etiam castrensibus in propatulo libenter utens, hoc est larido, caseo et posca, exemplo Scipionis Aemiliani et Metelli et auctoris sui Traiani, multos praemiis, nonnullos honoribus donans, ut ferre possent ea, quae asperius iubebat; {{pn|3}}si quidem ipse post Caesarem Octavianum labantem disciplinam incuria superiorum principum retinuit ordinatis et officiis et inpendiis, numquam passus aliquem a castris iniuste abesse, cum tribunos non favor militum, sed iustitia commendaret, {{pn|4}}exemplo etiam virtutis suae ceteros adhortatus, cum etiam vicena milia pedibus armatus ambularet, triclinia de castris et porticus et cryptas et topia dirueret, {{pn|5}}vestem humillimam frequenter acciperet, sine auro balteum sumeret, sine gemmis fibula <sagum> stringeretur, capulo vix eburneo spatham clauderet, {{pn|6}}aegros milites in hospitiis suis videret, locum castris caperet, nulli vitem nisi robusto et bonae famae daret, nec tribunum nisiplena barba faceret aut eius aetatis, quae prudentia et annis tribunatus robor inpleret, {{pn|7}}nec pateretur quicquam tribunum a milite accipere, delicata omnia undique summoveret, arma postremo eorum supellectilemque corrigeret. {{pn|8}}De militum etiam aetatibus iudicabat, ne quis aut minor quam virtus posceret, aut maior quam pateretur humanitas, in castris contra morem veterem versaretur, agebatque, ut sibi semper noti essent, et eorum numerus sciretur. == XI == {{pn|1}}Laborabat praeterea, ut condita militaria diligenter agnosceret, reditus quoque provinciales solerter explorans, ut <si> alicubi quippiam deesset, expleret. Ante omnes tamen enitebatur, ne quid otiosum vel emeret aliquando vel pasceret. {{pn|2}}Ergo conversis regio more militibus Brittaniam petit, in qua multa correxit murumque per octoginta milia passuum primus duxit, qui barbaros Romanosque divideret. {{pn|3}}Septicio Claro praefecto praetorii et Suetonio Tranquillo epistularum magistro multisque aliis, quod apud Sabinam uxorem iniussu eius familiarius se tunc egerant, quam reverentia domus aulicae postulabat, successores dedit, uxorem etiam ut morosam et asperam dimissurus, ut ipse dicebat, si privatus fuisset. {{pn|4}}Et erat curiosus non solum domus suae sed etiam amicorum, ita ut per frumentarios occulta omnia exploraret, nec adverterent amici sciri ab imperatore suam vitam, priusquam ipse hoc imperator ostenderet. {{pn|5}}Unde non iniocundum est rem inserere, ex quo constet eum de amicis multa didicisse. {{pn|6}}Nam cum ad quendam scripsisset uxor sua, quod voluptatibus detentus et lavacris ad se redire nollet, atque hoc hadrianus per frumentarios cognovisset, petente illo commeatum Hadrianus ei lavacra et voluptates exprobravit. cui ille : "Num et tibi uxor mea, quod et mihi, scripsit ?" {{pn|7}}Et hoc quidem vitiosissimum putant atque huic adiungunt, quae de adultorum amore ac nuptarum adulteriis, quibus Hadrianus laborasse dicitur, adserunt, iungentes quod ne amicis quidem servaverit fidem. == XII == {{pn|1}}Conpositis in Brittania rebus transgressus in Galliam Alexandrina seditione turbatus, quae nata est ob Apidem, qui, cum repertus esset post multos annos, turbas interpopulos creavit, apud quem deberet locari, omnibus studiose certantibus. {{pn|2}}Per idem tempus in honorem Plotinae basilicam apud Nemausum opere mirabili extruxit. {{pn|3}}Post haec Hispania petit et Tarracone hiemavit, ubi sumptu suo aedem Augusti restituit. {{pn|4}}Omnibus Hispanis Tarraconem in conventum vocatis dilectumque ioculariter, ut verba ipsa ponit Marius Maximus, retractantibus Italicis, vehementissime ceteris prudenter et caute consuluit. {{pn|5}}Quo quidem tempore non sine gloria gravissimum periculum adiit apud Tarraconem spatians per virdaria servo in se hospitis cum gladio furiosius inruente, quem retentum ille ministris adcurrentibus tradidit et, ubi furiosum esse constitit, medicis curandum dedit in nullo omnino commotus. {{pn|6}}Per ea tempora et alias frequenter in plurimis locis, in quibus barbari non fluminibus sed limitibus dividuntur, stipitibus magnis in modum muralis saepis funditus iactis atque conexis barbaros separavit. {{pn|7}}Germanis regem constituit, motus Maurorum compressit et a senatu supplicationes emeruit. {{pn|8}}Bellum Parthorum per idem tempus in motu tantum fuit, idque Hadriani conloquio repressum est. == XIII == {{pn|1}}Post haec per Asiam et insulas ad Achaiam navigavit et Eleusinia sacra exemplo Herculis Philippique suscepit, multa in Athenienses contulit et pro agonotheta resedit. {{pn|2}}Et in Achaia quidem etiam illud observatum ferunt, quod, cum in sacris multi cultros haberent, cum Hadriano nullus armatus ingressus est. {{pn|3}}Post in Siciliam navigavit, in qua Aetnam montem conscendit, ut solis ortum videret arcus specie, ut dicitur, varium. {{pn|4}}Inde Romam venit atque ex ea in Africam transiit ac multum beneficiorum provinciis Africanis adtribuit. {{pn|5}}Nec quisquam fere principum tantum terrarum tantum celeriter peragravit. {{pn|6}}Denique cum post Africam Romam redisset, statim ad orientem profectus per Athenas iter fecit atque opera, quae apud Athenienses coeperat, dedicavit, ut Iovis Olympii aedem et aram sibi, eodemque modo per Asiam iter faciens templa sui nominis consecravit. {{pn|7}}Deinde a Cappadocibus servitia castris profutura suscepit. {{pn|8}}Toparchas et reges ad amicitiam invitavit, invitato etiam Osdroe rege Parthorum remissaque illi filia, quam Traianus ceperat, ac promissa sella, quae itidem capta fuerat. {{pn|9}}Cumque ad eum quidam reges venissent, ita cum his egit, ut eos paeniteret, qui venire noluerunt, causa speciatim Farasmanis, qui eius invitationem superbe neglexerit. {{pn|10}}Et circumiens quidem provincias procuratores et praesides pro factis supplicio adfecit, ita severe ut accusatores per se crederetur inmittere. == XIV == {{pn|1}}Antiochenses inter haec ita odio habuit, ut Syriam a Phoenice separare voluerit, ne tot civitatum metropolis Antiochia diceretur. {{pn|2}}Moverunt ea tempestate et Iudaei bellum, quod vetabantur mutilare genitalia. {{pn|3}}Sed in monte Casio, cum videndi solis ortus gratia nocte ascendisset, imbre orto fulmen decidens hostiam et victimarium sacrificanti adflavit. {{pn|4}}Peregrata Arabia Pelusium venit et Pompei tumulum magnificentius extruxit. {{pn|5}}Antinoum suum, dum per Nilum navigat, perdidit, quem muliebriter flevit. {{pn|6}}De quo varia fama est aliis eum devotum pro Hadriano adserentibus, aliis, quod et forma eius ostentat et nimia voluptas Hadriani. {{pn|7}}Et Graeci quidem volente Hadriano eum consecraverunt oracula per eum dari adserentes, quae Hadrianus ipse conposuisse iactatur. {{pn|8}}Fuit enim poematum et litterarum nimium studiosissimus. {{pn|9}}Arithmeticae, geometriae, picturae peritissimus. Iam psallendi et cantandi scientiam prae se ferebat. In voluptatibus nimius. Nam et de suis dilectis multa versibus composuit. (amatoria carmina scripsit.) {{pn|10}}Idem armorum peritissimus et rei militaris scientissimus, gladiatoria quoque arma tractavit. {{pn|1}}Idem severus laetus, comis gravis, lascivus cunctator, tenax liberalis, <simplex> simulator, saevus clemens et semper in omnibus varius. == XV == {{pn|1}}Amicos ditavit et quidem non petentes, cum petentibus nil negaret. {{pn|2}}Idem tamen facile de amicis, quidquid insusurrabatur, audivit atque ideo prope cunctos vel amicissimos vel eos, quos summis honoribus evexit, postea ut hostium loco habuit, ut Attianum et Nepotem et Septicium Clarum. {{pn|3}}Nam Eudaemonem prius conscium imperii ad egestatem perduxit, {{pn|4}}Polyaenum et Marcellum ad mortem voluntariam coegit, {{pn|5}}Heliodorum famosissimis litteris lacessivit, {{pn|6}}Titianum ut conscium tyrannidis et argui passus est et proscribi. {{pn|7}}Umidium Quadratum et Catilium Severum et Turbonem graviter insecutus est, {{pn|8}}Servianum sororis virum nonagesimum iam annum agentem, ne sibi superviveret, mori coegit; {{pn|9}}libertos denique et nonnullos milites insecutus est. {{pn|10}}Et quamvis esset oratione et versu promtissimus et in omnibus artibus peritissimus, tamen professores omnium artium semperut doctior risit, contempsit, obtrivit. {{pn|1}}Cum his ipsis professoribus et philosophis libris vel carminibus invisem editis saepe certavit. {{pn|2}}Et Favorinus quidem, cum verbum eius quondam ab Hadriano reprehensum esset atque ille cessisset, arguentibus amicis, quod male cederet, Hadriano de verbo, quod idonei auctores usurpassent, risum iocundissimum movit; {{pn|3}}ait enim : "non recte suadetis, familiares, qui non patiminime illum doctiorem omnibus credere, qui habet triginta legiones." == XVI == {{pn|1}}Famae celebris Hadrianus tam cupidus fuit, ut libros vitae suae scriptos a se libertis suis litteratis dederit iubens, ut eos suis nominibus publicarent; nam et Phlegontis libri Hadriani esse dicuntur. {{pn|2}}Catacannas libros obscurissimos Antimachum imitando scripsit. {{pn|3}}Floro poetae scribenti ad se : <poem> ego nolo Caesar esse, ambulare per Brittanos, <latitare per Germanos,> Scythicas pati pruinas </poem> {{pn|4}}rescripsit : <poem> ego nolo Florus esse, ambulare per tabernas, latitare per popinas, culices pati rutundos. </poem> {{pn|5}}Amavit praeterea genus vetustum dicendi, controversias declamavit. {{pn|6}}Ciceroni Catonem, Vergilio Ennium, Salustio Coelium praetulit eademque iactatione de Homero ac Platone iudicavit. {{pn|7}}Mathesin sic scire sibi visus est, ut sero kalendis Ianuariis scripserit, quid ei toto anno posset evenire, ita ut eo anno, quo perit, usque ad illam horam, qua est mortuus, scripserit, quid acturus esset. {{pn|8}}Sed quamvis esset in reprehendendis musicis, tragicis, comicis, grammaticis, rhetoribus, oratoribus facilis, tamen omnes professores et honoravit et divites fecit, licet eos quaestionibus semper agitaverit. {{pn|9}}Et cum ipse auctor esset, ut multi ab eo tristes recederent, dicebat se graviter ferre, si quem tristem videret. {{pn|10}}In summa familiaritate Epictetum et Heliodorum philosophos et, ne nominatim de omnibus dicam, grammaticos, rhetores, musicos, geometras, pictores, astrologos habuit, prae ceteris, ut multi adserunt, eminente Favorino. {{pn|1}}Doctores, qui professioni suae inhabiles videbantur, dilatos honoratosque a professione dimisit. == XVII == {{pn|1}}Quos in privata vita inimicos habuit, imperator tantum neglexit, ita ut uni, quem capitalem habuerat, factus imperator diceret "evasisti". {{pn|2}}His, quos ad militiam ipse per se vocavit, equos, mulos, vestes, sumptus et omnem ornatum semper exhibuit. {{pn|3}}Saturnalicia et sigillaricia frequenter amicis inopinantibus misit et ipse ab his libenter accepit et alia invicem dedit. {{pn|4}}Ad deprehendendas obsonatorum fraudes, cum plurimis simmatibus pasceret, fercula de aliis mensis etiam ultimis quibusque iussit sibi adponi. {{pn|5}}Omnes reges muneribus suis vicit. Publice frequenter et cum omnibus lavit. {{pn|6}}Ex quo ille iocus balnearis innotuit : nam cum quodam tempore veteranum quendam notum sibi in militia dorsum et ceteram partem corporis vidisset adterere <parieti>, percontatus, cur se marmoribus destringendum daret, ubi audivit hoc idcirco fieri, quod servum non haberet, et servis eum donavit et sumptibus. {{pn|7}}Verum alia die cum plures senes ad provocandam liberalitatem principis parieti se adtererent, evocari eos iussit et alium ab alio invicem defricari. {{pn|8}}Fuit et plebis iactantissimus amator. Peregrinationis ita cupidus, ut omnia, quae legerat de locis orbis terrarum, praesens vellet addiscere. {{pn|9}}Frigora et tempestates ita patienter tulit, ut numquam caput texerit. {{pn|10}}Regibus multis plurimum detulit, a plerisque vero etiam pacem redemit, a nonnullis contemptus est, {{pn|1}}multis ingentia dedit munera, sed nulli maiora quam Hiberorum, cui et elephantum et quinquagenariam cohortem post magnifica dedit dona. {{pn|2}}Cum a Farasmane ipse quoque ingentia mune<r>a don<o> accepisset atque inter haec auratas quoque clamydes, trecentos noxios cum auratis clamydibus in harenam misit ad eius munera deridenda. == XVIII == {{pn|1}}Cum iudicaret, in consilio habuit non amicos suos aut comites solum sed iuris consultos et praecipue Iuventium Celsum, Salvium Iulianum, Neratium Priscum aliosque, quos tamen senatus omnis probasset. {{pn|2}}Constituit inter cetera, ut in nulla civitate domus aliqua transferendae ad aliam urbem vilis materiae causa dirueretur. {{pn|3}}Liberis proscriptorum duodecimas bonorum concessit. {{pn|4}}Maiestatis crimina non admisit. {{pn|5}}Ignotorum heredidates repudiavit nec notorum accepit, si filios haberent. {{pn|6}}De thesauris ita cavit, ut, <si> quis in suo repperisset, ipse potiretur, si quis in alieno, dimidium domino daret, si quis in publico, cum fisco aequabiliter partiretur. {{pn|7}}Servos a dominis occidi vetuit eosque iussit damnari per iudices, si digni essent. {{pn|8}}Lenoni et lanistae servum vel ancillam vendi vetuit causa non praestita. {{pn|9}}Decoctores bonorum suorum, si suae auctoritatis essent, catomidiari in amphitheatro et dimitti iussit. {{pn|10}}Ergastula servorum et liberorum tulit. Lavacra pro sexibus separavit. {{pn|1}}Si dominus in domo interemptus esset, non de omnibus servis quaestionem haberi sed de his, qui per vicinitatem poterant sentire, praecepit. == XIX == {{pn|1}}In Etruria praeturam imperator egit. Per Latina opida dictator et aedilis et duumvir fuit, apud Neapolim demarchus, in patria sua quinquennalis et item Hadriae quinquennalis, quasi in alia patria, et Athenis archon fuit. {{pn|2}}In omnibus paene urbibus et aliquid aedificavit et ludos edidit. {{pn|3}}Athenis mille ferarum venationem in statio exhibuit. {{pn|4}}Ab urbe Roma numquam ullum venatorem aut scaenicum avocavit. {{pn|5}}Romae post ceteras inmensissimas voluptates in honorem socrus suae aromatica populo donavit, in honorem Traiani balsama et crocum per gradus theatri fluere iussit. {{pn|6}}Fabulas omnis generis more antiquo in theatro dedit, histriones aulicos publicavit. {{pn|7}}In circo multas feras et saepe centum leones interfecit. {{pn|8}}Militares pyrrichas populo frequenter exhibuit. Gladiatores frequenter spectavit. {{pn|9}}Cum opera ubique infinita fecisset, numquam ipse nisi in Traiani patris templo nomen suum scripsit. {{pn|10}}Romae instauravit Pantheum, saepta, basilicam Neptuni, sacras aedes plurimas, forum Augusti, lavacrum Agrippae, eaque omnia propriis auctorum nominibus consecravit. {{pn|1}}Fecit et sui nominis pontem et sepulchrum iuxta Tiberim et aedem Bonae Deae. {{pn|2}}Transtulit et colossum stantem atque suspensum per Decrianum architectum de eo loco, in quo nunc templum Urbis est, ingenti molimine, ita ut operi etiam elephantos viginti quattuor exhiberet. {{pn|3}}Et cum hoc simulacrum post Neronis vultum, cui antea dicatum fuerat, Soli consecrasset, aliud tale Apollodoro architecto auctore facere Lunae molitus est. == XX == {{pn|1}}In conloquiis etiam humillimorum civilissimus fuit, detestans eos, qui sibi hanc voluptatem humanitatisquasi servantes fastigium principis inviderent. {{pn|2}}Apud Alexandriam in musio multas quaestiones professoribus proposuit et propositas ipse dissolvit. {{pn|3}}Marius Maximus dicit eum natura crudelem fuisse et idcirco multa pie fecisse, quod timeret, ne sibi idem, quod Domitiano accidit, eveniret. {{pn|4}}Et cum titulos in operibus non amaret, multas civitates Hadrianopolis appellavit, ut ipsam Karthaginem et Athenarum partem. {{pn|5}}Aquarum ductus etiam infinitos hoc nomine nuncupavit. {{pn|6}}Fisci advocatum primus instituit. {{pn|7}}Fuit memoriae ingentis, facultatis inmensae ; nam ipse orationes et dictavit et ad omnia respondit. {{pn|8}}Ioca eius plurima exstant ; nam fuit etiam dicaculus. Unde illud quoque innotuit, quod, cum cuidam canescenti quiddam negasset, eidem iterum petenti sed infecto capite respondit "iam hoc patri tuo negavi". {{pn|9}}Nomina plurimis sine nomenclatore reddidit, quae semel et congesta simul audiverat, ut nomenclatores saepius errantes emendarit. {{pn|10}}Dixit et veteranorum nomina, quos aliquando dimiserat. Libros statim lectos et ignotos quidem plurimis memoriter reddidit. {{pn|1}}Uno tempore scripsit, dictavit, audivit et cum amicis fabulatus est (si potest credi). Omnes publicas rationes ita complexus est, ut domum privatam quivis paterfamilias diligens non satis novit. {{pn|2}}Equos et canes sic amavit, ut eis sepulchra constitueret. {{pn|3}}Oppidum Hadrianotheras in quodam loco, quod illic et feliciter esset venatus et ursam occidisset aliquando, constituit. == XXI == {{pn|1}}De iudicis omnibus semper cuncta scrutando tamdiu requisivit, quamdiu verum inveniret. {{pn|2}}Libertos suos nec sciri voluit in publico nec aliquid apud se posse, dicto suo omnibus superioribus principibus vitia imputans libertorum, damnatis omnibus libertis suis, quicumque se de eo iactaverant. {{pn|3}}Unde extat etiam illud seuerum quidem sed prope ioculare de servis. nam cum quodam tempore servum suum inter duos senatores e conspectu ambulare vidisset, misit, qui ei collafum daret <diceret>que : "Noli inter eos ambulare, quorum esse adhuc potes servus". {{pn|4}}Inter cibos unice amavit tetrafarmacum, quod erat de fasiano, sumine, perna et crustulo. {{pn|5}}Fuerunt eius temporibus fames, pestilentia, terrae motus, quae omnia, quantum potuit, procuravit multisque civitatibus vastatis per ista subvenit. {{pn|6}}Fuit etiam Tiberis inundatio. {{pn|7}}Latium multis civitatibus dedit, tributa multis remisit. {{pn|8}}Expeditiones sub eo graves nullae fuerunt; bella etiamsilentio paene transacta. {{pn|9}}A militibus propter curam exercitus nimiam multum amatus est, simul quod in eos liberalissimus fuit. {{pn|10}}Parthos in amicitia semper habuit, quod inde regem retraxit, quem Traianus inposuerat. {{pn|1}}Armeniis regem habere permisit, cum sub Traiano legatum habuissent. {{pn|2}}Mesopotamenos non exegit tributum, quod Traianus inposuit. {{pn|3}}Albanos et Hiberos amicissimos habuit, quod reges eorum largitionibus prosecutus est, cum ad illum venire contempsissent. {{pn|4}}Reges Bactrianorum legatos ad eum amicitiae petendae causa supplices miserunt. == XXII == {{pn|1}}Tutores saepissime dedit. Disciplinam civilem non aliter tenuit quam militarem. {{pn|2}}Senatores et equites Romanos semper in publico togatos esse iussit, nisi si a cena reverterentur. {{pn|3}}Ipse, cum in Italiam esset, semper togatus processit. {{pn|4}}Ad convivium venientes senatores stans excepit semperque aut pallio tectus discubuit aut toga summissa. {{pn|5}}Diligentia iudicis sumptus convivii constituit et ad anti cummodum redegit. {{pn|6}}Vehicula cum ingentibus sarcinis urbem ingredi prohibuit. Sederi equos in civitatibus non sivit. {{pn|7}}Ante octavam horam in publico neminem nisi aegrum lavari passus est. {{pn|8}}Ab epistolis et a libellis primus equites Romanos habuit. {{pn|9}}Eos, quos pauperes et innocentes vidit, sponte ditavit, quos vero calliditate ditatos, etiam odio habuit. {{pn|10}}Sacra Romana diligentissime curavit, peregrina contempsit. pontificis maximi officium peregit. {{pn|1}}Causas Romae atque provinciis frequenter audivit adhibitis in consilio suo consulibus atque praetoribus et optimis senatoribus. {{pn|2}}Fucinum lacum emisit. {{pn|3}}Quattuor consulares per omnem Italiam iudices constituit. {{pn|4}}Quando in Africam venit, ad adventum eius post quinquennium pluit, atque ideo ab Africanis dilectus est. == XXIII == {{pn|1}}Peragratis sane omnibus orbis partibus capite nudo et in summis plerumque imbribus atque frigoribus in morbum incidit lectualem. {{pn|2}}Factusque de successore sollicitus primum de Serviano cogitavit, quem postea, ut diximus, mori coegit. {{pn|3}}Fuscum, quod imperium praesagiis et ostentis agitatus speraret, in summa destestatione habuit. {{pn|4}}Platorium Nepotem, quem tantopere ante dilexit, ut veniens ad eum aegrotantem Hadrianus inpune non admitteretur, suspicionibus adductus, est -, {{pn|5}}eodem modo et Terentium Gentianum, et hunc vehementius, quod a senatu diligi tunc videbat, {{pn|6}}omnes postremo, de quorum imperio cogitavit, quasi futuros imperatores detestatus est. {{pn|7}}Et omnem quidem vim crudelitatis ingenitae usque eo repressit, donec in villa Tiburtina pro fluvio sanguinis paene ad exitum venit. {{pn|8}}Tunc libere Servianum quasi affectatorem imperii, quod servis regis cenam misisset, quod in sedili regio iuxta lectum posito sedisset, quod erectus ad stationes militum senex nonagenarius processisset, mori coegit multis aliis interfectis vel aperte vel per insidias. {{pn|9}}Quando quidem etiam Sabina uxor non sine fabula veneni dati ab Hadriano defuncta est. {{pn|10}}Tunc Ceionium Commodum, Nigrini generum insidiatoris quondam, sibi forma commendatum adoptare constituit. {{pn|1}}Adoptavit ergo Ceionium Commodum Verum invitis omnibus eumque Aelium Verum Caesarem appellavit. {{pn|2}}Ob cuius adoptationem ludos circenses dedit et donativum populo ac militibus expendit. {{pn|3}}Quem praetura honoravit ac statim Pannoniis inposuit decreto consulatu cum sumptibus. Eundem Commodum secundo consulem designavit. {{pn|4}}Quem cum minus sanum videret, saepissime dictitavit : "in caducum parietem nos inclinavimus et perdidimusque ter milies sestertium, quod populo et militibus pro adoptione Commodi dedimus". {{pn|5}}Commodus autem prae valetudine nec gratias quidem in senatuagere potuit Hadriano de adoptione. Denique accepto largius antidoto ingravescente valetudine per somnum perit ipsis kalendis Ianuariis. Quare ab Hadriano Votorum causa lugeri est vetitus. == XXIV == {{pn|1}}Et mortuo Aelio Vero Caesare Hadrianus ingruente tristissima valetudine adoptavit Arrium Antoninum, qui postea Pius dictus est, et ea quidem lege, ut ille sibi duos adoptaret, Annium Verum et Marcum Antoninum. {{pn|2}}Hi sunt qui postea duo pariter Augusti primi rem publicam gubernaverunt. {{pn|3}}Et Antoninus quidem Pius idcirco appellatus dicitur, quod socerum fessum aetate manu sublevaret. {{pn|4}}Quamvis alii cognomentum hoc ei dicant inditum, quod multos senatores Hadriano iam saevienti abripuisset, {{pn|5}}alii, quod ipsi Hadriano magnos honores post mortem detulisset. {{pn|6}}Antonini adoptionem plurimi tunc factam esse doluerunt, speciatim Catilius Severus, praefectus urbi, qui sibi praeparabat imperium. {{pn|7}}Qua re prodita successore accepto dignitate privatus est. {{pn|8}}Hadrianus autem ultimo vitae taedio iam adfectus gladiose transfigi a servo iussit. {{pn|9}}Quod cum esset proditum et in Antonini usque notitiam venisset, ingressis ad se praefectis et filio rogantibusque, ut aequo animo necessitatem morbi ferret, irratus illis auctorem proditionis iussit occidi, qui tamen ab Antonino servatus est. {{pn|10}}Statimque testamentum scripsit nec tamen actus rei publicae praetermisit, dicente Antonino parricidam se futurum, si Hadrianum adoptatus ipse pateretur occidi. {{pn|1}}Et post testamentum quidem iterum se est conatus occidere; subtracto pugione saevior factus est. {{pn|2}}Petit et venenum a medico, qui se ipse, ne daret, occidit. == XXV == {{pn|1}}Ea tempestate supervenit quaedam mulier, quae diceret somnio se monitam, ut insinuaret Hadriano, ne se occideret, quod esset bene valiturus. Quod cum non fecisset, esset caecatam. iussam tamen iterum Hadriano eadem dicere atque genua eius osculare <oculos> recepturam, si id fecisset. {{pn|2}}Quod cum ex somnio implesset, oculos recepit, cum a<qua>, quae in fano erat, ex quo venerat, oculos abluisset. {{pn|3}}Venit et de Pannonia quidam vetus caecus ad febrientem Hadrianum eumque contigit. {{pn|4}}Quo facto et ipse oculos recepit, et Hadrianum febris reliquit. Quamvis Marius Maximus haec per simulationem facta commemoret. {{pn|5}}Post haec Hadrianus Baias petit Antonino Romae ad imperandum relicto. {{pn|6}}Ubi cum nihil proficeret, arcessito Antonino in conspectu eius apud ipsas Baias perit die VI. iduum Iuliarum. {{pn|7}}Invisusque omnibus sepultus est in villa Ciceroniana Puteolis. {{pn|8}}Sub ipso mortis tempore et Servianum nonaginta annos agentem, ut supra dictum est, ne sibi superviveret atque, ut putabat, imperaret, mori coegit et ob leves offensas plurimos iussit occidi, quos Antoninus reservavit. {{pn|9}}Et moriens quidem hos versus fecisse dicitur : <poem> animula vagula blandula, hospes comesque corporis, quae nunc abibis in loca pallidula rigida nudula nec, ut soles, dabis iocos! </poem> {{pn|10}}Tales autem nec multos meliores fecit et Graecos. Vixit annis LXII, mensibus V, diebus XVII. Imperavit annis XXI, mensibus XI. == XXVI == {{pn|26.1|1}}Statura fuit procerus, forma comptus, flexo ad pectinem capillo, promissa barba, ut vulnera, quae in facie naturalia erant, tegeret, habitudine robusta. {{pn|26.2|2}}Equitavit ambulavitque plurimum armisque et pilo se semper exercuit. {{pn|26.3|3}}Venatus frequentissime leonem manu sua occidit. Venando autem iugulum et costam fregit. Venationem semper cum amicis participavit. {{pn|26.4|4}}In convivio tragoedias, comoedias, Attellanas, sambucas, lectores, poetas pro re semper exhibuit. {{pn|26.5|5}}Tiburtinam villam mire exaedificavit, ita ut in ea et provinciarum et locorum celeberrima nomina inscriberet, velut Lycium, Academian, Prytanium, Canopum, Poecilen, Tempe vocaret. et, ut nihil praetermitteret, etiam inferos finxit. {{pn|26.6|6}}Signa mortis haec habuit : natali suo ultimo, cum Antoninum commendaret, praetexta sponte delapsa caput ei aperuit. {{pn|26.7|7}}Anulus, in quo imago ipsius sculpta erat, sponte de digito delapsus est. {{pn|26.8|8}}Ante diem natalis eius nescio qui ad senatum ululans venit ; contra quem Hadrianus ita motus est, quasi de sua mortelo queretur, cum eius verba nullus agnosceret. {{pn|26.9|9}}Idem cum vellet in senatu dicere "post filii mei mortem", "post meam" dixit. {{pn|26.10|10}}somniavit praeterea se a patre potionem soporiferam impetrasse. Item somniavit a leone se oppressum esse. == XXVIII == {{pn|1}}In mortuum eum a multis multa sunt dicta. acta eius inrita fieri senatus volebat. {{pn|2}}Nec appellatus esset divus, nisi Antoninus rogasset. {{pn|3}}Templum denique ei pro sepulchro apud Puteolos constituit et quinquennale certamen et flamines et sodales et multa alia, quae ad honorem quasi numinis pertinerent. {{pn|4}}Qua re, ut supra dictum est, multi putant Antoninum Pium dictum. {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post= Aelius |PostNomen= Historia Augusta - Aelius }} </div> {{finis}} {{textquality|50%}} [[fr:Vie d’Hadrien]] 9ml3z9xbczs9zgz68mmkgdi9xuosw4l 0 6366 269324 240660 2026-06-06T19:57:27Z Saumache 27923 269324 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=saec. II |AnnusMonstratus=159-170 AD |SubTitulus= |Fons=[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A2007.01.0071%3Abook%3D1sum%3Achapter%3D1 Perseus]<!--https://archive.org/details/Teubner-Edition-Collection/Marshall%2C%20P.%20K.%20%28ed.%29%20-%20A.%20Gellii%20Noctes%20Atticae%2C%20Vol.%20II%20Libri%20XI%E2%80%93XX/--> |Genera=Encyclopaediae, philosophia }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Aticae/Praefatio |Post=Liber I |PostNomen=Noctes Atticae/Liber I }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} {{finis}} [[fr:Les Nuits attiques]] f0etjg8nqhjm4hu7dfgnxb6axqdfke4 0 6367 269174 213301 2026-06-06T13:35:10Z Saumache 27923 269174 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret. {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent. {{pn|1.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|1.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|1.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|1.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|1.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|1.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens "permitte," inquit "philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus", iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|1.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|1.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|1.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|1.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|1.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: "lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?" ouk ara xylon enseiseis autoi? "ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis." {{pn|1.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt. {{pn|1.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|1.2|2}}"Dicta" inquit "mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|1.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|1.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|1.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|1.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|1.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse." {{pn|1.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|1.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|1.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|1.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|1.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|1.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: "His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit." "Cum agetur" inquit "aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus." {{pn|1.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|1.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? "Est enim" inquit "quatenus dari amicitiae venia possit." {{pn|1.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|1.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|1.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. "Contra patriam" inquit Cicero "arma pro amico sumenda non sunt." {{pn|1.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et "priusquam Theognis", quod Lucilius ait, "nasceretur". Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|1.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|1.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|1.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|1.23|23}}"Parva" inquit "et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|1.24|24}}"Neque nominibus" inquit "moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|1.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius." {{pn|1.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|1.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|1.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: "Has tamen" inquit "parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas." {{pn|1.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|1.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. "Hac" inquit "fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus." {{pn|1.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam. {{pn|1.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|1.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|1.3|3}}"Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|1.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset"—"crispum sane" inquit "agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|1.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|1.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem," inquit "cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum "debet" in pecunia ponit, in gratia "habet" subicit pro "debet"; ita enim dicit: "gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert." {{pn|1.7|7}}Sed id verbum "habet" cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: "et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert"; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|1.8|8}}Inmutavit ergo," inquit "subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse." Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est. {{pn|1.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|1.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|1.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius "Dionysia," inquit "Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos". ===VI.=== Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit. {{pn|1.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|1.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: "Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est." {{pn|1.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|1.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. "Aliter" inquit "censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere." Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|1.5|5}}"Sed enim Metellum," inquit "sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|1.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse." {{pn|1.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|1.8|8}}Verba Metelli haec sunt. "Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent." ===VII.=== In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem "hanc sibi rem praesidio sperant futurum" neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et "futuram" scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est. {{pn|1.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|1.2|2}}"Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum." {{pn|1.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non "futurum", sed "futuram", neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset "manifestarius". {{pn|1.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|1.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|1.6|6}}"Nam "futurum"" inquit "non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|1.7|7}}"Credo ego inimicos meos hoc dicturum." "Inimicos dicturum" inquit, non "dicturos"; {{pn|1.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum "dicturum", qua est aput Ciceronem "futurum"? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia." {{pn|1.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: "Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum"; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: "Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum"; {{pn|1.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: "Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse". {{pn|1.11|11}}"Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, "occisurum" dixit, non "occisuram", his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|1.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|1.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus "dicturum" et Quadrigarius "futurum" et "facturum" et Antias "processurum" et Plautus "occisurum" et Laberius "facturum" indefinito modo dixerunt,{{pn|1.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|1.15|15}}sicuti M. Cicero "futurum" dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto." {{pn|1.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: "Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis",{{pn|1.17|17}}neque soloecismum esse aiebat "in potestatem fuisse", ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, "in mente". {{pn|1.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|1.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, "potestatem" dicere mallet, non "potestate". {{pn|1.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod "explicavit" dicere maluit quam "explicuit", quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: "Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit." At si "explicuit" diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore. {{pn|1.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|1.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas "cornum Copiae". {{pn|1.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: "Lais" inquit "Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum." {{pn|1.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|1.5|5}}"Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit", hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|1.6|6}}"Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens "ego" inquit "paenitere tanti non emo". Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi. {{pn|1.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|1.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|1.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|1.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|1.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|1.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo "Chaldaeos" dicere oportet, "mathematicos" dicit. {{pn|1.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|1.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: "nunc autem" inquit "isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|1.9|9}}Alius ait "hoc me primum doce", item alius "hoc volo" inquit "discere, istud nolo"; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|1.10|10}}Est etiam," inquit "pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior." {{pn|1.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|1.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur "ercto non cito". ===X.=== Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem. {{pn|1.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: "Curius" inquit "et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|1.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|1.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|1.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut "tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum"." ===XI.=== Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria. {{pn|1.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|1.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|1.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|1.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|1.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|1.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|1.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|1.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|1.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|1.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|1.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|1.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|1.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|1.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|1.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|1.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: "Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret." {{pn|1.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|1.18|18}}"Nam diffidentiae" inquit "et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt." {{pn|1.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est. {{pn|1.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|1.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|1.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|1.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|1.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|1.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|1.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|1.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|1.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|1.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|1.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|1.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|1.13|13}}"Capi" autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|1.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: "Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio." {{pn|1.15|15}}Plerique autem "capi" virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures "capi" dicebantur. {{pn|1.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: "P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus." {{pn|1.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: "Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?" {{pn|1.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: "Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur." {{pn|1.19|19}}"Amata" inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae. {{pn|1.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|1.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|1.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|1.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|1.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|1.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|1.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|1.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|1.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|1.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|1.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|1.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|1.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent. {{pn|1.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|1.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit. {{pn|1.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|1.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|1.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|1.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|1.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|1.6|6}}"Dummodo" inquit "hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem." {{pn|1.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: "Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?" {{pn|1.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|1.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: "numquam" inquit "tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est." {{pn|1.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: "frusto" inquit "panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur." {{pn|1.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|1.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|1.13|13}}"loquax" inquit "magis quam facundus." {{pn|1.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|1.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|1.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: "qui cum loqui non posset, tacere non potuit." {{pn|1.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|1.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: "satis eloquentiae, sapientiae parum", brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: "satis loquentiae, sapientiae parum", quod "loquentia" novatori verborum Sallustio maxime congrueret, "eloquentia" cum insipientia minime conveniret. {{pn|1.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|1.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos "locutuleios" et "blaterones" et "linguaces" dixerunt. ===XVI.=== Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio "ibi mille hominum occiditur" non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt. {{pn|1.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: "Ibi occiditur mille hominum." {{pn|1.2|2}}"Occiditur", inquit, non "occiduntur". Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, "mille" inquit "est" non "mille sunt". {{pn|1.3|3}}Varro in XVII. humanarum: "Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est." {{pn|1.4|4}}M. Cato in primo originum: "Inde est ferme mille passum." {{pn|1.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: "Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?" {{pn|1.6|6}}In his atque in multis aliis "mille" numero singulari dictum est; {{pn|1.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|1.8|8}}"Mille" enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita "unum mille" et "duo milia" certa atque directa ratione dicitur. {{pn|1.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum "mille denarium in arca est" et "mille equitum in exercitu est". {{pn|1.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|1.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|1.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|1.13|13}}"milli passum" dixit pro "mille passibus" et "uno milli nummum" pro "unis mille nummis" aperteque ostendit "mille" et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse "milia" et casum etiam capere ablativum. {{pn|1.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|1.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: "Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium", non "versabantur", quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione "mille homines", alia "mille hominum" dicendum est. ===XVII.=== Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit. {{pn|1.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|1.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|1.3|3}}"Quoniam," inquit Socrates "cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram." {{pn|1.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: "Vitium" inquit "uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit." {{pn|1.5|5}}Haec verba Varronis "tollere" et "ferre" lepide quidem composita sunt, sed "tollere" apparet dictum pro "corrigere". {{pn|1.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit. {{pn|1.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|1.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: "In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim "leporem" dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent "Graecum", quod nunc nominant Hellena, "puteum", quod vocant phrear, "leporem", quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur." {{pn|1.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|1.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte "furem" dicit ex eo dictum, quod veteres Romani "furvum" atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|1.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine "fur". {{pn|1.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit "furem" a "furvo", id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege. {{pn|1.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|1.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|1.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|1.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|1.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|1.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|1.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|1.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|1.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|1.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi "Sibyllini" appellati; {{pn|1.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur. {{pn|1.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, "planum" et "solidum". {{pn|1.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. "Planum" est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|1.3|3}}"Solidum" est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas "pyramidas" appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos "quadrantalia" dicimus. {{pn|1.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, "quales sunt" inquit M. Varro "tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi." {{pn|1.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|1.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|1.7|7}}"Linea" autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|1.8|8}}Eam M. Varro ita definit: "Linea est" inquit "longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|1.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: "gramme" inquit "est mekos aplates", quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere "inlatabile". ===XXI.=== Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset "et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror", non quod vulgus legeret "Sensu torquebit amaro". {{pn|1.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|1.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|1.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici "sapor sensu amaro torquet". "Cum ipse" inquiunt "sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur "sensus sensu amaro torquet"." {{pn|1.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius "sensu torquebit amaro", risit et: "Iovem lapidem," inquit "quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|1.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis." {{pn|1.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|1.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== An qui causas defendit, recte Latineque dicat "superesse se" is, quos defendit; et "superesse" proprie quid sit. {{pn|1.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur "hic illi superest", cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|1.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|1.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem "superesse" ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|1.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, "superfuisse" dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|1.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: "In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse." {{pn|1.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: "ego illi V. C. supersum", respondisse praetorem festiviter: "tu plane superes, non ades". {{pn|1.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: "nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit." In quo loco "superfuit" significare videtur "supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti": disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|1.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: "Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus." {{pn|1.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, "superesse" non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|1.10|10}}sic nostros quoque veteres "superesse" alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|1.11|11}}Qui dicit ergo "superesse se" ei, quem defendit, {{pn|1.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod "supersit" dixit pro "longinquius diutiusque adsit", {{pn|1.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|1.14|14}}An autem "superesse" dixerint veteres pro "restare et perficiendae rei deesse", quaerebamus. {{pn|1.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non "superesse", sed "superare" dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: "Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant." {{pn|1.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|1.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non "superesse", sed "restare" dicit. {{pn|1.18|18}}Praeter haec "superesse" invenimus dictum pro "superstitem esse". {{pn|1.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: "Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse", per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|1.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|1.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti "superesse se" dicat. ===XXIII.=== Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda. {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum "Praetextatus" ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt. {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum. {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, "indutiae" quid sint, definit. "Indutiae sunt" inquit "pax castrensis paucorum dierum"; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: "indutiae sunt" inquit "belli feriae". {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque "paucorum" tantum "dierum" indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae "paucorum" tantum "dierum" appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}"belli" autem "ferias" festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}"Indutiarum" autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}"Indutias" sic dictas arbitramur, quasi tu dicas "inde uti iam". {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit "inde uti iam" pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, "indutiae" inquit "dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo" inquit "nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus." {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur. {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: "haec ego" inquit "super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus" inquit "servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: "quid autem," inquit "verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent." Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: "interim," inquit "dum ego atque hic disputamus, tu hoc age"." {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi "affectus" vel "affectiones", Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, "ira" dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} 38bqmtqh6b0x5zhbcryyjpjpweddw0c 269175 269174 2026-06-06T13:41:52Z Saumache 27923 269175 wikitext text/x-wiki ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|1.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|1.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|1.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|1.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|1.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|1.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens "permitte," inquit "philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus", iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|1.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|1.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|1.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|1.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|1.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: "lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?" ouk ara xylon enseiseis autoi? "ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis." {{pn|1.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|1.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|1.2|2}}"Dicta" inquit "mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|1.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|1.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|1.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|1.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|1.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse." {{pn|1.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|1.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|1.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|1.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|1.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|1.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: "His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit." "Cum agetur" inquit "aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus." {{pn|1.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|1.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? "Est enim" inquit "quatenus dari amicitiae venia possit." {{pn|1.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|1.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|1.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. "Contra patriam" inquit Cicero "arma pro amico sumenda non sunt." {{pn|1.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et "priusquam Theognis", quod Lucilius ait, "nasceretur". Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|1.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|1.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|1.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|1.23|23}}"Parva" inquit "et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|1.24|24}}"Neque nominibus" inquit "moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|1.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius." {{pn|1.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|1.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|1.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: "Has tamen" inquit "parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas." {{pn|1.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|1.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. "Hac" inquit "fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus." {{pn|1.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|1.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|1.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|1.3|3}}"Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|1.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset"—"crispum sane" inquit "agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|1.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|1.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem," inquit "cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum "debet" in pecunia ponit, in gratia "habet" subicit pro "debet"; ita enim dicit: "gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert." {{pn|1.7|7}}Sed id verbum "habet" cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: "et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert"; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|1.8|8}}Inmutavit ergo," inquit "subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse." Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|1.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|1.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|1.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius "Dionysia," inquit "Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos". ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|1.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|1.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: "Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est." {{pn|1.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|1.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. "Aliter" inquit "censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere." Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|1.5|5}}"Sed enim Metellum," inquit "sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|1.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse." {{pn|1.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|1.8|8}}Verba Metelli haec sunt. "Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent." ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem "hanc sibi rem praesidio sperant futurum" neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et "futuram" scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|1.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|1.2|2}}"Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum." {{pn|1.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non "futurum", sed "futuram", neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset "manifestarius". {{pn|1.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|1.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|1.6|6}}"Nam "futurum"" inquit "non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|1.7|7}}"Credo ego inimicos meos hoc dicturum." "Inimicos dicturum" inquit, non "dicturos"; {{pn|1.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum "dicturum", qua est aput Ciceronem "futurum"? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia." {{pn|1.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: "Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum"; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: "Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum"; {{pn|1.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: "Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse". {{pn|1.11|11}}"Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, "occisurum" dixit, non "occisuram", his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|1.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|1.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus "dicturum" et Quadrigarius "futurum" et "facturum" et Antias "processurum" et Plautus "occisurum" et Laberius "facturum" indefinito modo dixerunt,{{pn|1.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|1.15|15}}sicuti M. Cicero "futurum" dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto." {{pn|1.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: "Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis",{{pn|1.17|17}}neque soloecismum esse aiebat "in potestatem fuisse", ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, "in mente". {{pn|1.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|1.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, "potestatem" dicere mallet, non "potestate". {{pn|1.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod "explicavit" dicere maluit quam "explicuit", quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: "Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit." At si "explicuit" diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|1.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|1.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas "cornum Copiae". {{pn|1.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: "Lais" inquit "Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum." {{pn|1.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|1.5|5}}"Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit", hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|1.6|6}}"Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens "ego" inquit "paenitere tanti non emo". Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|1.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|1.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|1.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|1.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|1.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|1.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo "Chaldaeos" dicere oportet, "mathematicos" dicit. {{pn|1.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|1.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: "nunc autem" inquit "isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|1.9|9}}Alius ait "hoc me primum doce", item alius "hoc volo" inquit "discere, istud nolo"; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|1.10|10}}Est etiam," inquit "pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior." {{pn|1.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|1.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur "ercto non cito". ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|1.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: "Curius" inquit "et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|1.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|1.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|1.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut "tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum"." ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|1.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|1.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|1.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|1.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|1.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|1.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|1.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|1.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|1.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|1.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|1.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|1.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|1.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|1.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|1.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|1.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: "Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret." {{pn|1.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|1.18|18}}"Nam diffidentiae" inquit "et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt." {{pn|1.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|1.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|1.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|1.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|1.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|1.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|1.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|1.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|1.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|1.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|1.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|1.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|1.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|1.13|13}}"Capi" autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|1.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: "Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio." {{pn|1.15|15}}Plerique autem "capi" virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures "capi" dicebantur. {{pn|1.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: "P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus." {{pn|1.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: "Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?" {{pn|1.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: "Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur." {{pn|1.19|19}}"Amata" inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|1.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|1.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|1.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|1.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|1.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|1.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|1.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|1.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|1.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|1.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|1.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|1.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|1.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|1.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|1.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|1.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|1.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|1.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|1.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|1.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|1.6|6}}"Dummodo" inquit "hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem." {{pn|1.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: "Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?" {{pn|1.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|1.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: "numquam" inquit "tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est." {{pn|1.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: "frusto" inquit "panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur." {{pn|1.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|1.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|1.13|13}}"loquax" inquit "magis quam facundus." {{pn|1.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|1.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|1.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: "qui cum loqui non posset, tacere non potuit." {{pn|1.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|1.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: "satis eloquentiae, sapientiae parum", brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: "satis loquentiae, sapientiae parum", quod "loquentia" novatori verborum Sallustio maxime congrueret, "eloquentia" cum insipientia minime conveniret. {{pn|1.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|1.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos "locutuleios" et "blaterones" et "linguaces" dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio "ibi mille hominum occiditur" non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: "Ibi occiditur mille hominum." {{pn|1.2|2}}"Occiditur", inquit, non "occiduntur". Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, "mille" inquit "est" non "mille sunt". {{pn|1.3|3}}Varro in XVII. humanarum: "Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est." {{pn|1.4|4}}M. Cato in primo originum: "Inde est ferme mille passum." {{pn|1.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: "Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?" {{pn|1.6|6}}In his atque in multis aliis "mille" numero singulari dictum est; {{pn|1.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|1.8|8}}"Mille" enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita "unum mille" et "duo milia" certa atque directa ratione dicitur. {{pn|1.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum "mille denarium in arca est" et "mille equitum in exercitu est". {{pn|1.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|1.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|1.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|1.13|13}}"milli passum" dixit pro "mille passibus" et "uno milli nummum" pro "unis mille nummis" aperteque ostendit "mille" et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse "milia" et casum etiam capere ablativum. {{pn|1.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|1.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: "Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium", non "versabantur", quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione "mille homines", alia "mille hominum" dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|1.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|1.3|3}}"Quoniam," inquit Socrates "cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram." {{pn|1.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: "Vitium" inquit "uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit." {{pn|1.5|5}}Haec verba Varronis "tollere" et "ferre" lepide quidem composita sunt, sed "tollere" apparet dictum pro "corrigere". {{pn|1.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|1.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|1.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: "In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim "leporem" dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent "Graecum", quod nunc nominant Hellena, "puteum", quod vocant phrear, "leporem", quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur." {{pn|1.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|1.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte "furem" dicit ex eo dictum, quod veteres Romani "furvum" atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|1.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine "fur". {{pn|1.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit "furem" a "furvo", id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|1.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|1.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|1.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|1.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|1.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|1.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|1.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|1.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|1.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|1.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi "Sibyllini" appellati; {{pn|1.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|1.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, "planum" et "solidum". {{pn|1.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. "Planum" est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|1.3|3}}"Solidum" est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas "pyramidas" appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos "quadrantalia" dicimus. {{pn|1.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, "quales sunt" inquit M. Varro "tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi." {{pn|1.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|1.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|1.7|7}}"Linea" autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|1.8|8}}Eam M. Varro ita definit: "Linea est" inquit "longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|1.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: "gramme" inquit "est mekos aplates", quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere "inlatabile". ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset "et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror", non quod vulgus legeret "Sensu torquebit amaro".''}} {{pn|1.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|1.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|1.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici "sapor sensu amaro torquet". "Cum ipse" inquiunt "sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur "sensus sensu amaro torquet"." {{pn|1.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius "sensu torquebit amaro", risit et: "Iovem lapidem," inquit "quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|1.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis." {{pn|1.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|1.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat "superesse se" is, quos defendit; et "superesse" proprie quid sit.''}} {{pn|1.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur "hic illi superest", cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|1.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|1.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem "superesse" ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|1.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, "superfuisse" dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|1.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: "In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse." {{pn|1.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: "ego illi V. C. supersum", respondisse praetorem festiviter: "tu plane superes, non ades". {{pn|1.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: "nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit." In quo loco "superfuit" significare videtur "supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti": disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|1.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: "Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus." {{pn|1.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, "superesse" non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|1.10|10}}sic nostros quoque veteres "superesse" alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|1.11|11}}Qui dicit ergo "superesse se" ei, quem defendit, {{pn|1.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod "supersit" dixit pro "longinquius diutiusque adsit", {{pn|1.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|1.14|14}}An autem "superesse" dixerint veteres pro "restare et perficiendae rei deesse", quaerebamus. {{pn|1.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non "superesse", sed "superare" dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: "Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant." {{pn|1.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|1.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non "superesse", sed "restare" dicit. {{pn|1.18|18}}Praeter haec "superesse" invenimus dictum pro "superstitem esse". {{pn|1.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: "Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse", per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|1.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|1.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti "superesse se" dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum "Praetextatus" ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, "indutiae" quid sint, definit. "Indutiae sunt" inquit "pax castrensis paucorum dierum"; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: "indutiae sunt" inquit "belli feriae". {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque "paucorum" tantum "dierum" indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae "paucorum" tantum "dierum" appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}"belli" autem "ferias" festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}"Indutiarum" autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}"Indutias" sic dictas arbitramur, quasi tu dicas "inde uti iam". {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit "inde uti iam" pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, "indutiae" inquit "dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo" inquit "nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus." {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: "haec ego" inquit "super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus" inquit "servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: "quid autem," inquit "verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent." Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: "interim," inquit "dum ego atque hic disputamus, tu hoc age"." {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi "affectus" vel "affectiones", Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, "ira" dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} 0wdk5cvt2a0zp4ncqk8x9q554udikly 269177 269175 2026-06-06T13:44:44Z Saumache 27923 269177 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|1.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|1.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|1.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|1.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|1.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|1.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|1.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|1.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|1.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|1.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|1.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|1.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|1.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|1.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|1.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|1.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|1.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|1.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|1.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|1.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|1.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|1.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|1.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|1.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|1.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|1.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|1.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|1.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|1.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|1.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|1.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|1.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|1.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|1.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|1.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|1.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|1.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|1.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|1.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|1.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|1.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|1.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|1.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|1.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|1.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|1.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|1.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|1.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|1.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|1.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|1.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|1.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|1.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|1.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|1.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|1.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|1.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|1.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|1.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|1.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|1.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|1.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|1.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|1.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|1.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|1.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|1.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|1.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|1.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|1.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|1.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|1.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|1.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|1.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|1.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|1.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|1.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|1.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|1.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|1.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|1.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|1.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|1.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|1.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|1.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|1.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|1.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|1.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|1.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|1.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|1.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|1.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|1.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|1.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|1.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|1.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|1.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|1.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|1.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|1.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|1.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|1.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|1.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|1.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|1.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|1.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|1.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|1.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|1.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|1.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|1.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|1.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|1.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|1.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|1.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|1.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|1.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|1.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|1.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|1.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|1.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|1.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|1.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|1.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|1.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|1.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|1.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|1.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|1.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|1.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|1.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|1.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|1.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|1.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|1.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|1.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|1.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|1.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|1.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|1.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|1.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|1.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|1.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|1.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|1.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|1.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|1.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|1.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|1.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|1.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|1.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|1.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|1.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|1.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|1.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|1.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|1.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|1.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|1.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|1.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|1.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|1.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|1.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|1.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|1.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|1.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|1.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|1.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|1.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|1.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|1.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|1.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|1.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|1.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|1.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|1.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|1.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|1.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|1.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|1.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|1.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|1.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|1.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|1.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|1.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|1.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|1.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|1.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|1.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|1.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|1.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|1.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|1.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|1.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|1.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|1.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|1.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|1.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|1.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|1.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|1.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|1.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|1.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|1.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|1.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|1.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|1.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|1.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|1.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|1.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|1.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|1.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|1.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|1.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|1.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|1.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|1.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|1.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|1.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|1.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|1.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|1.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|1.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|1.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|1.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|1.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|1.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|1.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|1.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|1.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|1.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|1.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|1.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|1.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|1.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|1.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|1.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|1.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|1.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|1.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|1.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|1.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|1.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|1.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|1.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|1.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|1.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|1.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|1.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|1.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} kw6pc2klv91cu7jesijy5vttn0l0227 269178 269177 2026-06-06T13:45:01Z Saumache 27923 269178 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|1.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|1.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|1.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|1.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|1.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|1.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|1.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|1.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|1.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|1.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|1.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|1.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|1.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|1.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|1.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|1.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|1.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|1.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|1.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|1.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|1.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|1.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|1.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|1.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|1.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|1.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|1.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|1.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|1.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|1.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|1.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|1.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|1.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|1.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|1.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|1.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|1.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|1.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|1.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|1.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|1.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|1.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|1.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|1.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|1.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|1.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|1.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|1.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|1.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|1.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|1.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|1.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|1.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|1.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|1.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|1.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|1.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|1.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|1.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|1.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|1.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|1.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|1.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|1.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|1.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|1.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|1.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|1.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|1.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|1.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|1.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|1.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|1.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|1.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|1.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|1.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|1.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|1.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|1.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|1.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|1.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|1.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|1.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|1.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|1.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|1.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|1.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|1.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|1.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|1.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|1.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|1.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|1.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|1.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|1.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|1.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|1.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|1.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|1.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|1.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|1.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|1.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|1.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|1.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|1.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|1.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|1.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|1.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|1.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|1.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|1.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|1.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|1.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|1.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|1.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|1.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|1.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|1.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|1.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|1.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|1.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|1.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|1.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|1.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|1.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|1.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|1.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|1.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|1.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|1.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|1.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|1.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|1.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|1.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|1.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|1.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|1.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|1.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|1.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|1.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|1.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|1.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|1.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|1.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|1.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|1.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|1.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|1.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|1.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|1.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|1.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|1.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|1.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|1.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|1.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|1.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|1.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|1.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|1.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|1.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|1.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|1.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|1.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|1.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|1.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|1.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|1.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|1.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|1.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|1.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|1.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|1.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|1.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|1.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|1.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|1.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|1.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|1.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|1.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|1.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|1.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|1.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|1.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|1.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|1.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|1.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|1.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|1.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|1.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|1.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|1.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|1.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|1.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|1.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|1.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|1.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|1.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|1.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|1.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|1.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|1.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|1.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|1.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|1.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|1.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|1.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|1.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|1.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|1.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|1.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|1.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|1.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|1.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|1.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|1.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|1.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|1.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|1.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|1.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|1.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|1.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|1.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|1.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|1.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|1.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|1.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|1.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|1.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|1.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|1.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|1.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|1.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|1.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|1.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|1.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|1.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|1.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|1.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|1.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|1.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|1.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|1.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|1.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|1.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|1.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|1.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|1.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|1.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|1.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|1.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} 6quho4v9uorfysorxqme9cf5voup4vl 269179 269178 2026-06-06T13:45:21Z Saumache 27923 /* II. */ 269179 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|1.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|1.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|1.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|1.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|1.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|1.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|1.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|1.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|1.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|1.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|1.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|1.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|1.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|1.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|1.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|1.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|1.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|1.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|1.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|1.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|1.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|1.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|1.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|1.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|1.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|1.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|1.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|1.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|1.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|1.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|1.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|1.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|1.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|1.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|1.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|1.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|1.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|1.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|1.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|1.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|1.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|1.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|1.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|1.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|1.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|1.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|1.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|1.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|1.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|1.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|1.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|1.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|1.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|1.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|1.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|1.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|1.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|1.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|1.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|1.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|1.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|1.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|1.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|1.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|1.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|1.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|1.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|1.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|1.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|1.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|1.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|1.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|1.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|1.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|1.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|1.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|1.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|1.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|1.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|1.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|1.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|1.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|1.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|1.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|1.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|1.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|1.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|1.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|1.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|1.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|1.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|1.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|1.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|1.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|1.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|1.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|1.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|1.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|1.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|1.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|1.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|1.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|1.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|1.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|1.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|1.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|1.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|1.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|1.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|1.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|1.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|1.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|1.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|1.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|1.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|1.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|1.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|1.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|1.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|1.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|1.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|1.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|1.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|1.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|1.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|1.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|1.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|1.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|1.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|1.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|1.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|1.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|1.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|1.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|1.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|1.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|1.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|1.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|1.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|1.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|1.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|1.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|1.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|1.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|1.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|1.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|1.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|1.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|1.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|1.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|1.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|1.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|1.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|1.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|1.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|1.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|1.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|1.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|1.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|1.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|1.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|1.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|1.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|1.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|1.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|1.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|1.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|1.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|1.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|1.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|1.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|1.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|1.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|1.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|1.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|1.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|1.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|1.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|1.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|1.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|1.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|1.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|1.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|1.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|1.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|1.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|1.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|1.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|1.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|1.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|1.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|1.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|1.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|1.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|1.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|1.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|1.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|1.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|1.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|1.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|1.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|1.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|1.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|1.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|1.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|1.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|1.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|1.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|1.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|1.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|1.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|1.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|1.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|1.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|1.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|1.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|1.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|1.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|1.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|1.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|1.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|1.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|1.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|1.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|1.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|1.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|1.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|1.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|1.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|1.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|1.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|1.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|1.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|1.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|1.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|1.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|1.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|1.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} gggaiugvb6f9y16tc6ddh6ndqu2mgfa 269180 269179 2026-06-06T13:45:41Z Saumache 27923 /* III. */ 269180 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|1.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|1.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|1.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|1.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|1.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|1.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|1.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|1.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|1.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|1.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|1.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|1.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|1.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|1.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|1.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|1.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|1.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|1.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|1.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|1.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|1.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|1.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|1.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|1.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|1.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|1.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|1.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|1.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|1.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|1.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|1.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|1.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|1.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|1.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|1.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|1.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|1.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|1.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|1.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|1.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|1.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|1.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|1.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|1.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|1.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|1.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|1.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|1.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|1.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|1.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|1.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|1.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|1.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|1.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|1.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|1.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|1.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|1.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|1.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|1.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|1.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|1.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|1.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|1.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|1.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|1.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|1.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|1.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|1.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|1.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|1.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|1.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|1.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|1.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|1.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|1.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|1.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|1.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|1.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|1.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|1.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|1.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|1.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|1.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|1.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|1.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|1.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|1.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|1.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|1.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|1.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|1.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|1.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|1.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|1.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|1.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|1.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|1.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|1.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|1.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|1.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|1.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|1.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|1.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|1.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|1.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|1.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|1.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|1.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|1.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|1.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|1.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|1.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|1.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|1.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|1.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|1.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|1.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|1.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|1.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|1.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|1.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|1.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|1.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|1.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|1.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|1.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|1.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|1.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|1.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|1.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|1.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|1.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|1.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|1.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|1.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|1.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|1.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|1.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|1.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|1.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|1.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|1.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|1.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|1.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|1.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|1.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|1.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|1.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|1.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|1.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|1.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|1.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|1.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|1.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|1.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|1.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|1.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|1.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|1.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|1.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|1.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|1.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|1.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|1.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|1.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|1.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|1.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|1.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|1.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|1.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|1.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|1.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|1.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|1.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|1.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|1.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|1.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|1.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|1.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|1.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|1.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|1.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|1.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|1.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|1.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|1.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|1.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|1.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|1.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|1.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|1.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|1.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|1.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|1.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|1.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|1.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|1.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|1.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|1.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|1.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|1.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|1.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|1.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|1.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|1.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|1.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} 625ara9rx0vterbl7q2bhio71xo0i7c 269181 269180 2026-06-06T13:46:00Z Saumache 27923 /* IV. */ 269181 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|1.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|1.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|1.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|1.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|1.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|1.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|1.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|1.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|1.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|1.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|1.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|1.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|1.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|1.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|1.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|1.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|1.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|1.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|1.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|1.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|1.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|1.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|1.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|1.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|1.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|1.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|1.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|1.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|1.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|1.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|1.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|1.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|1.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|1.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|1.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|1.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|1.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|1.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|1.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|1.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|1.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|1.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|1.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|1.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|1.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|1.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|1.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|1.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|1.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|1.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|1.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|1.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|1.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|1.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|1.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|1.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|1.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|1.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|1.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|1.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|1.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|1.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|1.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|1.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|1.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|1.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|1.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|1.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|1.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|1.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|1.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|1.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|1.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|1.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|1.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|1.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|1.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|1.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|1.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|1.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|1.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|1.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|1.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|1.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|1.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|1.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|1.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|1.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|1.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|1.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|1.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|1.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|1.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|1.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|1.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|1.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|1.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|1.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|1.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|1.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|1.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|1.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|1.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|1.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|1.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|1.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|1.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|1.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|1.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|1.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|1.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|1.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|1.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|1.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|1.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|1.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|1.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|1.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|1.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|1.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|1.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|1.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|1.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|1.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|1.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|1.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|1.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|1.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|1.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|1.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|1.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|1.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|1.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|1.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|1.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|1.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|1.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|1.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|1.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|1.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|1.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|1.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|1.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|1.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|1.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|1.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|1.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|1.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|1.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|1.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|1.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|1.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|1.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|1.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|1.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|1.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|1.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|1.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|1.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|1.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|1.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|1.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|1.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|1.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|1.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|1.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|1.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|1.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|1.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|1.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|1.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|1.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|1.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|1.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|1.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|1.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|1.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|1.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|1.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|1.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|1.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|1.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|1.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|1.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|1.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|1.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|1.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|1.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|1.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|1.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|1.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|1.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|1.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|1.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|1.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|1.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|1.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|1.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|1.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} oq1uyx9urc9mecathfnwbwhg2jyivxd 269182 269181 2026-06-06T13:46:13Z Saumache 27923 /* V. */ 269182 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|1.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|1.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|1.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|1.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|1.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|1.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|1.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|1.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|1.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|1.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|1.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|1.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|1.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|1.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|1.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|1.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|1.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|1.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|1.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|1.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|1.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|1.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|1.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|1.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|1.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|1.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|1.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|1.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|1.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|1.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|1.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|1.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|1.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|1.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|1.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|1.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|1.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|1.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|1.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|1.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|1.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|1.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|1.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|1.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|1.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|1.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|1.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|1.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|1.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|1.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|1.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|1.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|1.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|1.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|1.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|1.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|1.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|1.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|1.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|1.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|1.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|1.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|1.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|1.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|1.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|1.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|1.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|1.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|1.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|1.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|1.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|1.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|1.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|1.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|1.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|1.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|1.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|1.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|1.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|1.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|1.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|1.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|1.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|1.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|1.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|1.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|1.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|1.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|1.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|1.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|1.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|1.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|1.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|1.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|1.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|1.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|1.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|1.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|1.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|1.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|1.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|1.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|1.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|1.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|1.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|1.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|1.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|1.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|1.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|1.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|1.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|1.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|1.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|1.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|1.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|1.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|1.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|1.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|1.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|1.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|1.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|1.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|1.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|1.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|1.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|1.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|1.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|1.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|1.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|1.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|1.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|1.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|1.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|1.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|1.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|1.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|1.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|1.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|1.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|1.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|1.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|1.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|1.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|1.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|1.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|1.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|1.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|1.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|1.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|1.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|1.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|1.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|1.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|1.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|1.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|1.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|1.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|1.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|1.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|1.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|1.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|1.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|1.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|1.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|1.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|1.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|1.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|1.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|1.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|1.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|1.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|1.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|1.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|1.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|1.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|1.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|1.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|1.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|1.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|1.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|1.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|1.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|1.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|1.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|1.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|1.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|1.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|1.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|1.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|1.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|1.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|1.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|1.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|1.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|1.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|1.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} 98tu6rbm9iweo9oixa346j6szwl0ecc 269183 269182 2026-06-06T13:46:31Z Saumache 27923 /* VI. */ 269183 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|1.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|1.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|1.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|1.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|1.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|1.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|1.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|1.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|1.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|1.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|1.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|1.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|1.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|1.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|1.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|1.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|1.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|1.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|1.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|1.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|1.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|1.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|1.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|1.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|1.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|1.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|1.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|1.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|1.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|1.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|1.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|1.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|1.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|1.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|1.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|1.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|1.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|1.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|1.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|1.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|1.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|1.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|1.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|1.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|1.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|1.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|1.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|1.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|1.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|1.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|1.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|1.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|1.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|1.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|1.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|1.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|1.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|1.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|1.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|1.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|1.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|1.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|1.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|1.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|1.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|1.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|1.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|1.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|1.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|1.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|1.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|1.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|1.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|1.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|1.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|1.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|1.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|1.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|1.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|1.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|1.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|1.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|1.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|1.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|1.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|1.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|1.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|1.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|1.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|1.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|1.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|1.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|1.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|1.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|1.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|1.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|1.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|1.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|1.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|1.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|1.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|1.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|1.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|1.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|1.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|1.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|1.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|1.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|1.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|1.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|1.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|1.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|1.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|1.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|1.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|1.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|1.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|1.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|1.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|1.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|1.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|1.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|1.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|1.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|1.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|1.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|1.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|1.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|1.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|1.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|1.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|1.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|1.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|1.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|1.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|1.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|1.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|1.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|1.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|1.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|1.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|1.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|1.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|1.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|1.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|1.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|1.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|1.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|1.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|1.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|1.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|1.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|1.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|1.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|1.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|1.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|1.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|1.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|1.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|1.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|1.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|1.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|1.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|1.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|1.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|1.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|1.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|1.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|1.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|1.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|1.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|1.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|1.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|1.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|1.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|1.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|1.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|1.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|1.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|1.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|1.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|1.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|1.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|1.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|1.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|1.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|1.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|1.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} i6kpw7qsc92711zj95tuaif2xhvdaow 269184 269183 2026-06-06T13:46:50Z Saumache 27923 /* VII. */ 269184 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|1.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|1.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|1.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|1.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|1.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|1.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|1.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|1.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|1.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|1.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|1.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|1.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|1.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|1.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|1.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|1.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|1.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|1.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|1.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|1.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|1.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|1.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|1.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|1.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|1.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|1.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|1.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|1.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|1.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|1.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|1.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|1.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|1.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|1.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|1.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|1.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|1.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|1.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|1.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|1.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|1.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|1.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|1.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|1.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|1.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|1.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|1.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|1.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|1.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|1.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|1.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|1.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|1.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|1.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|1.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|1.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|1.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|1.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|1.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|1.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|1.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|1.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|1.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|1.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|1.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|1.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|1.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|1.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|1.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|1.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|1.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|1.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|1.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|1.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|1.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|1.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|1.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|1.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|1.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|1.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|1.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|1.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|1.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|1.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|1.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|1.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|1.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|1.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|1.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|1.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|1.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|1.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|1.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|1.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|1.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|1.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|1.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|1.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|1.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|1.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|1.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|1.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|1.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|1.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|1.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|1.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|1.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|1.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|1.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|1.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|1.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|1.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|1.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|1.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|1.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|1.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|1.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|1.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|1.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|1.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|1.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|1.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|1.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|1.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|1.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|1.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|1.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|1.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|1.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|1.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|1.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|1.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|1.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|1.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|1.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|1.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|1.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|1.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|1.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|1.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|1.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|1.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|1.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|1.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|1.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|1.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|1.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|1.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|1.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|1.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|1.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|1.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|1.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|1.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|1.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|1.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|1.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|1.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|1.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|1.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|1.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|1.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|1.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|1.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|1.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|1.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|1.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|1.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} l3953by11tm3zfgyvj7ehtnl251tglv 269185 269184 2026-06-06T13:47:11Z Saumache 27923 /* VIII. */ 269185 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|1.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|1.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|1.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|1.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|1.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|1.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|1.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|1.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|1.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|1.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|1.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|1.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|1.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|1.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|1.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|1.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|1.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|1.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|1.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|1.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|1.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|1.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|1.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|1.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|1.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|1.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|1.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|1.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|1.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|1.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|1.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|1.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|1.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|1.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|1.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|1.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|1.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|1.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|1.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|1.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|1.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|1.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|1.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|1.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|1.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|1.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|1.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|1.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|1.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|1.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|1.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|1.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|1.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|1.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|1.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|1.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|1.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|1.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|1.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|1.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|1.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|1.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|1.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|1.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|1.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|1.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|1.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|1.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|1.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|1.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|1.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|1.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|1.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|1.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|1.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|1.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|1.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|1.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|1.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|1.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|1.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|1.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|1.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|1.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|1.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|1.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|1.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|1.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|1.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|1.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|1.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|1.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|1.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|1.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|1.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|1.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|1.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|1.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|1.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|1.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|1.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|1.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|1.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|1.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|1.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|1.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|1.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|1.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|1.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|1.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|1.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|1.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|1.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|1.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|1.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|1.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|1.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|1.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|1.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|1.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|1.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|1.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|1.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|1.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|1.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|1.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|1.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|1.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|1.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|1.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|1.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|1.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|1.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|1.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|1.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|1.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|1.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|1.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|1.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|1.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|1.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|1.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|1.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|1.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|1.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|1.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|1.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|1.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|1.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|1.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|1.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|1.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|1.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|1.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|1.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|1.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|1.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|1.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|1.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|1.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|1.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|1.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} cm3ug1up5ilsg8cdbvdljrhm7i6rt9s 269186 269185 2026-06-06T13:47:28Z Saumache 27923 /* IX. */ 269186 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|1.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|1.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|1.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|1.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|1.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|1.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|1.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|1.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|1.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|1.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|1.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|1.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|1.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|1.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|1.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|1.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|1.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|1.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|1.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|1.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|1.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|1.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|1.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|1.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|1.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|1.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|1.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|1.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|1.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|1.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|1.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|1.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|1.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|1.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|1.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|1.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|1.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|1.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|1.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|1.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|1.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|1.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|1.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|1.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|1.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|1.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|1.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|1.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|1.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|1.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|1.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|1.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|1.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|1.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|1.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|1.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|1.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|1.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|1.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|1.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|1.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|1.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|1.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|1.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|1.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|1.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|1.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|1.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|1.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|1.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|1.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|1.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|1.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|1.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|1.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|1.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|1.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|1.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|1.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|1.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|1.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|1.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|1.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|1.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|1.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|1.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|1.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|1.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|1.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|1.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|1.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|1.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|1.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|1.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|1.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|1.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|1.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|1.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|1.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|1.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|1.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|1.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|1.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|1.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|1.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|1.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|1.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|1.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|1.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|1.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|1.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|1.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|1.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|1.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|1.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|1.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|1.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|1.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|1.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|1.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|1.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|1.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|1.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|1.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|1.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|1.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|1.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|1.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|1.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|1.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|1.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|1.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|1.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|1.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|1.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|1.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|1.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|1.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|1.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|1.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|1.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|1.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|1.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|1.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|1.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|1.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|1.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|1.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|1.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|1.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} d4nu2nrtfnke9c1nzgirng0uwj06tpp 269187 269186 2026-06-06T13:47:44Z Saumache 27923 /* X. */ 269187 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|1.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|1.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|1.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|1.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|1.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|1.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|1.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|1.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|1.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|1.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|1.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|1.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|1.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|1.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|1.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|1.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|1.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|1.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|1.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|1.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|1.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|1.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|1.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|1.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|1.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|1.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|1.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|1.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|1.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|1.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|1.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|1.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|1.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|1.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|1.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|1.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|1.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|1.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|1.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|1.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|1.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|1.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|1.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|1.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|1.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|1.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|1.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|1.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|1.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|1.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|1.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|1.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|1.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|1.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|1.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|1.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|1.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|1.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|1.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|1.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|1.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|1.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|1.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|1.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|1.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|1.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|1.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|1.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|1.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|1.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|1.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|1.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|1.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|1.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|1.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|1.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|1.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|1.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|1.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|1.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|1.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|1.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|1.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|1.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|1.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|1.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|1.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|1.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|1.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|1.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|1.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|1.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|1.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|1.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|1.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|1.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|1.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|1.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|1.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|1.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|1.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|1.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|1.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|1.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|1.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|1.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|1.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|1.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|1.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|1.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|1.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|1.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|1.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|1.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|1.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|1.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|1.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|1.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|1.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|1.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|1.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|1.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|1.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|1.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|1.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|1.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|1.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|1.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|1.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|1.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|1.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|1.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|1.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|1.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|1.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|1.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|1.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|1.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|1.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|1.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|1.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|1.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|1.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|1.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|1.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|1.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} e3ya989bgivd44k1qbbomvdib2a25i6 269188 269187 2026-06-06T13:48:04Z Saumache 27923 /* XI. */ 269188 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|1.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|1.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|1.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|1.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|1.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|1.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|1.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|1.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|1.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|1.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|1.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|1.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|1.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|1.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|1.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|1.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|1.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|1.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|1.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|1.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|1.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|1.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|1.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|1.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|1.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|1.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|1.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|1.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|1.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|1.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|1.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|1.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|1.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|1.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|1.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|1.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|1.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|1.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|1.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|1.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|1.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|1.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|1.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|1.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|1.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|1.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|1.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|1.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|1.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|1.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|1.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|1.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|1.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|1.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|1.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|1.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|1.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|1.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|1.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|1.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|1.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|1.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|1.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|1.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|1.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|1.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|1.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|1.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|1.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|1.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|1.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|1.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|1.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|1.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|1.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|1.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|1.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|1.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|1.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|1.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|1.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|1.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|1.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|1.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|1.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|1.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|1.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|1.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|1.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|1.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|1.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|1.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|1.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|1.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|1.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|1.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|1.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|1.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|1.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|1.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|1.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|1.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|1.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|1.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|1.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|1.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|1.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|1.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|1.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|1.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|1.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|1.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|1.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|1.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|1.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|1.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|1.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|1.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|1.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|1.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|1.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|1.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|1.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|1.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|1.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|1.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|1.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} buoylgm9io097th0pj2x3m73zoqu7ll 269189 269188 2026-06-06T13:48:24Z Saumache 27923 /* XII. */ 269189 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|1.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|1.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|1.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|1.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|1.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|1.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|1.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|1.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|1.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|1.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|1.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|1.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|1.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|1.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|1.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|1.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|1.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|1.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|1.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|1.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|1.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|1.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|1.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|1.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|1.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|1.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|1.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|1.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|1.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|1.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|1.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|1.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|1.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|1.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|1.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|1.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|1.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|1.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|1.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|1.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|1.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|1.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|1.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|1.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|1.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|1.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|1.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|1.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|1.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|1.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|1.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|1.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|1.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|1.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|1.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|1.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|1.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|1.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|1.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|1.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|1.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|1.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|1.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|1.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|1.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|1.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|1.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|1.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|1.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|1.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|1.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|1.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|1.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|1.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|1.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|1.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|1.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|1.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|1.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|1.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|1.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|1.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|1.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|1.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|1.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|1.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|1.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|1.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|1.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|1.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|1.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|1.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|1.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|1.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|1.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|1.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|1.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|1.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|1.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|1.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|1.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|1.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|1.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|1.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|1.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|1.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|1.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|1.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} fr5n9pa30z88vcbe2i7tb81lsk0ma1x 269190 269189 2026-06-06T13:48:41Z Saumache 27923 /* XIII. */ 269190 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|1.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|1.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|1.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|1.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|1.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|1.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|1.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|1.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|1.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|1.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|1.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|1.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|1.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|1.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|1.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|1.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|1.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|1.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|1.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|1.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|1.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|1.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|1.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|1.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|1.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|1.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|1.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|1.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|1.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|1.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|1.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|1.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|1.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|1.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|1.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|1.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|1.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|1.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|1.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|1.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|1.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|1.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|1.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|1.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|1.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|1.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|1.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|1.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|1.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|1.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|1.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|1.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|1.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|1.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|1.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|1.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|1.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|1.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|1.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|1.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|1.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|1.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|1.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|1.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|1.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|1.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|1.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|1.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|1.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|1.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|1.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|1.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|1.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|1.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|1.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|1.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|1.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|1.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|1.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|1.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|1.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|1.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|1.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|1.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|1.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|1.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|1.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|1.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|1.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|1.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|1.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|1.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|1.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|1.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|1.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} tjl411f8g8n0k0v69984bcxhe7pysnj 269191 269190 2026-06-06T13:48:59Z Saumache 27923 /* XIV. */ 269191 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|1.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|1.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|1.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|1.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|1.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|1.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|1.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|1.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|1.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|1.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|1.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|1.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|1.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|1.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|1.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|1.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|1.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|1.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|1.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|1.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|1.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|1.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|1.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|1.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|1.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|1.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|1.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|1.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|1.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|1.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|1.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|1.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|1.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|1.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|1.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|1.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|1.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|1.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|1.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|1.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|1.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|1.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|1.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|1.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|1.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|1.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|1.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|1.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|1.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|1.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|1.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|1.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|1.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|1.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|1.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|1.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|1.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|1.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|1.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|1.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|1.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|1.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|1.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|1.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|1.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|1.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|1.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|1.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|1.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|1.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|1.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|1.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|1.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|1.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|1.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|1.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|1.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|1.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|1.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|1.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|1.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|1.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|1.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|1.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|1.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|1.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|1.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|1.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|1.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|1.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|1.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|1.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|1.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} hb4joy73u6apo20lz2ghjv1fwvpknb5 269192 269191 2026-06-06T13:49:15Z Saumache 27923 /* XV. */ 269192 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|15.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|15.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|1.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|1.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|1.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|1.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|1.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|1.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|1.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|1.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|1.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|1.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|1.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|1.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|1.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|1.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|1.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|1.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|1.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|1.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|1.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|1.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|1.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|1.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|1.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|1.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|1.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|1.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|1.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|1.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|1.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|1.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|1.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|1.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|1.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|1.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|1.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|1.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|1.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|1.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|1.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|1.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|1.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|1.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|1.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|1.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|1.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|1.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|1.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|1.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|1.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|1.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|1.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|1.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|1.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|1.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|1.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|1.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|1.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|1.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|1.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|1.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|1.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|1.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|1.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|1.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|1.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|1.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|1.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|1.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|1.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|1.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|1.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|1.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|1.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} 3jae7rzbevtehg7u1lnfpxz46fg8thl 269193 269192 2026-06-06T13:49:33Z Saumache 27923 /* XVI. */ 269193 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|15.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|15.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|16.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|16.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|16.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|16.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|16.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|16.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|16.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|16.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|16.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|16.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|16.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|16.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|16.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|16.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|16.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|1.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|1.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|1.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|1.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|1.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|1.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|1.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|1.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|1.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|1.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|1.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|1.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|1.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|1.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|1.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|1.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|1.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|1.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|1.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|1.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|1.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|1.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|1.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|1.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|1.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|1.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|1.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|1.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|1.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|1.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|1.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|1.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|1.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|1.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|1.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|1.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|1.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|1.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|1.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|1.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|1.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|1.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|1.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|1.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|1.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|1.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|1.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|1.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|1.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|1.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|1.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|1.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|1.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|1.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|1.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|1.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|1.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|1.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|1.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} i4oz9czbb3e3r0vz5aaujeqp9wwsojj 269194 269193 2026-06-06T13:49:49Z Saumache 27923 /* XVII. */ 269194 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|15.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|15.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|16.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|16.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|16.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|16.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|16.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|16.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|16.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|16.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|16.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|16.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|16.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|16.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|16.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|16.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|16.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|17.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|17.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|17.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|17.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|17.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|17.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|1.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|1.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|1.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|1.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|1.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|1.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|1.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|1.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|1.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|1.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|1.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|1.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|1.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|1.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|1.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|1.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|1.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|1.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|1.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|1.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|1.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|1.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|1.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|1.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|1.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|1.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|1.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|1.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|1.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|1.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|1.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|1.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|1.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|1.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|1.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|1.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|1.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|1.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|1.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|1.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|1.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|1.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|1.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|1.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|1.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|1.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|1.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|1.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|1.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|1.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|1.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|1.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|1.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|1.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} lawh4z3qc9fnjlz7ka4dls4lro9ol2a 269195 269194 2026-06-06T13:50:06Z Saumache 27923 /* XVIII. */ 269195 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|15.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|15.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|16.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|16.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|16.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|16.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|16.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|16.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|16.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|16.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|16.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|16.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|16.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|16.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|16.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|16.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|16.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|17.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|17.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|17.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|17.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|17.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|17.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|18.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|18.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|18.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|18.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|18.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|18.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|1.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|1.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|1.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|1.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|1.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|1.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|1.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|1.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|1.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|1.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|1.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|1.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|1.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|1.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|1.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|1.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|1.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|1.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|1.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|1.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|1.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|1.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|1.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|1.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|1.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|1.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|1.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|1.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|1.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|1.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|1.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|1.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|1.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|1.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|1.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|1.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|1.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|1.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|1.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|1.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|1.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|1.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|1.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|1.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|1.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|1.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|1.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|1.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} t7jsyilc6e0eetvjwt6799t1w52rveh 269196 269195 2026-06-06T13:50:22Z Saumache 27923 /* XIX. */ 269196 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|15.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|15.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|16.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|16.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|16.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|16.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|16.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|16.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|16.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|16.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|16.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|16.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|16.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|16.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|16.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|16.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|16.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|17.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|17.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|17.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|17.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|17.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|17.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|18.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|18.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|18.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|18.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|18.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|18.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|19.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|19.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|19.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|19.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|19.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|19.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|19.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|19.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|19.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|19.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|19.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|1.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|1.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|1.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|1.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|1.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|1.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|1.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|1.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|1.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|1.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|1.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|1.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|1.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|1.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|1.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|1.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|1.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|1.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|1.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|1.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|1.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|1.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|1.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|1.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|1.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|1.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|1.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|1.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|1.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|1.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|1.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|1.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|1.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|1.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|1.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|1.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|1.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} 9019zu3za9mv1td2mlrn8yg0hyxvvb7 269197 269196 2026-06-06T13:50:37Z Saumache 27923 /* XX. */ 269197 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|15.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|15.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|16.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|16.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|16.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|16.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|16.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|16.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|16.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|16.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|16.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|16.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|16.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|16.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|16.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|16.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|16.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|17.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|17.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|17.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|17.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|17.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|17.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|18.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|18.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|18.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|18.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|18.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|18.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|19.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|19.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|19.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|19.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|19.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|19.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|19.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|19.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|19.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|19.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|19.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|20.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|20.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|20.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|20.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|20.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|20.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|20.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|20.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|20.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|1.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|1.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|1.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|1.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|1.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|1.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|1.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|1.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|1.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|1.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|1.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|1.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|1.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|1.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|1.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|1.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|1.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|1.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|1.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|1.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|1.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|1.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|1.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|1.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|1.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|1.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|1.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|1.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} nykbge0szhreubjkedop0wgwy6841gw 269198 269197 2026-06-06T13:53:27Z Saumache 27923 269198 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|15.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|15.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|16.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|16.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|16.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|16.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|16.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|16.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|16.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|16.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|16.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|16.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|16.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|16.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|16.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|16.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|16.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|17.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|17.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|17.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|17.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|17.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|17.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|18.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|18.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|18.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|18.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|18.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|18.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|19.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|19.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|19.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|19.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|19.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|19.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|19.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|19.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|19.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|19.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|19.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|20.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|20.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|20.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|20.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|20.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|20.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|20.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|20.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|20.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|1.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|1.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|1.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|1.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|1.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|1.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|1.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|1.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|1.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|1.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|1.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|1.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|1.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|1.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|1.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|1.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|1.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|1.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|1.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|1.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|1.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|1.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|1.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|1.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|1.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|1.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|1.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|1.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} lufxddztl8fzp354rmj449vqmcdij3w 269199 269198 2026-06-06T13:54:03Z Saumache 27923 /* XXI. */ 269199 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|15.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|15.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|16.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|16.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|16.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|16.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|16.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|16.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|16.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|16.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|16.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|16.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|16.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|16.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|16.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|16.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|16.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|17.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|17.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|17.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|17.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|17.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|17.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|18.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|18.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|18.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|18.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|18.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|18.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|19.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|19.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|19.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|19.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|19.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|19.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|19.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|19.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|19.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|19.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|19.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|20.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|20.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|20.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|20.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|20.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|20.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|20.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|20.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|20.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|21.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|21.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|21.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|21.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|21.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|21.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|21.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|1.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|1.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|1.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|1.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|1.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|1.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|1.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|1.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|1.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|1.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|1.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|1.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|1.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|1.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|1.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|1.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|1.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|1.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|1.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|1.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|1.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} i5e2bvuw8up3e193llb0za582hn4af5 269200 269199 2026-06-06T13:54:20Z Saumache 27923 /* XXII. */ 269200 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|15.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|15.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|16.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|16.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|16.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|16.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|16.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|16.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|16.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|16.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|16.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|16.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|16.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|16.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|16.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|16.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|16.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|17.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|17.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|17.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|17.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|17.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|17.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|18.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|18.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|18.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|18.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|18.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|18.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|19.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|19.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|19.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|19.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|19.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|19.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|19.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|19.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|19.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|19.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|19.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|20.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|20.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|20.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|20.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|20.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|20.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|20.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|20.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|20.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|21.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|21.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|21.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|21.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|21.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|21.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|21.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|22.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|22.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|22.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|22.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|22.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|22.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|22.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|22.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|22.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|22.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|22.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|22.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|22.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|22.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|22.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|22.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|22.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|22.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|22.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|22.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|22.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|1.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|1.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|1.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|1.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|1.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|1.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|1.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|1.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|1.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|1.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|1.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|1.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|1.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} ib2g3yip65agql3nsn2e8m6tv7296qc 269201 269200 2026-06-06T13:54:37Z Saumache 27923 /* XXIII. */ 269201 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|15.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|15.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|16.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|16.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|16.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|16.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|16.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|16.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|16.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|16.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|16.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|16.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|16.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|16.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|16.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|16.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|16.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|17.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|17.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|17.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|17.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|17.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|17.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|18.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|18.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|18.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|18.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|18.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|18.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|19.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|19.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|19.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|19.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|19.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|19.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|19.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|19.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|19.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|19.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|19.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|20.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|20.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|20.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|20.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|20.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|20.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|20.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|20.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|20.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|21.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|21.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|21.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|21.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|21.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|21.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|21.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|22.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|22.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|22.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|22.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|22.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|22.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|22.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|22.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|22.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|22.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|22.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|22.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|22.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|22.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|22.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|22.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|22.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|22.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|22.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|22.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|22.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|23.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|23.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|23.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|23.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|23.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|23.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|23.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|23.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|23.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|23.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|23.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|23.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|23.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|1.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|1.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|1.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|1.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} c0bbzej8ji6lxj7k5rcinn9a5zxmi68 269202 269201 2026-06-06T13:54:52Z Saumache 27923 /* XXIV. */ 269202 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|15.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|15.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|16.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|16.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|16.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|16.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|16.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|16.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|16.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|16.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|16.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|16.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|16.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|16.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|16.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|16.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|16.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|17.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|17.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|17.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|17.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|17.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|17.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|18.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|18.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|18.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|18.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|18.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|18.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|19.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|19.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|19.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|19.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|19.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|19.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|19.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|19.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|19.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|19.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|19.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|20.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|20.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|20.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|20.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|20.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|20.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|20.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|20.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|20.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|21.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|21.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|21.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|21.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|21.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|21.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|21.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|22.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|22.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|22.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|22.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|22.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|22.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|22.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|22.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|22.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|22.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|22.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|22.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|22.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|22.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|22.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|22.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|22.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|22.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|22.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|22.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|22.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|23.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|23.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|23.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|23.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|23.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|23.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|23.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|23.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|23.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|23.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|23.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|23.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|23.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|24.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|24.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|24.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|24.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|1.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|1.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|1.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|1.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|1.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|1.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|1.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|1.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|1.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|1.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|1.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|1.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|1.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|1.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|1.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|1.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|1.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|1.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} pnodmgau1ftbd8mskp969iz19fbfk1a 269203 269202 2026-06-06T13:55:09Z Saumache 27923 /* XV. */ 269203 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|15.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|15.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|16.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|16.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|16.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|16.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|16.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|16.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|16.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|16.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|16.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|16.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|16.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|16.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|16.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|16.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|16.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|17.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|17.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|17.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|17.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|17.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|17.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|18.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|18.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|18.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|18.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|18.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|18.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|19.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|19.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|19.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|19.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|19.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|19.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|19.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|19.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|19.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|19.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|19.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|20.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|20.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|20.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|20.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|20.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|20.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|20.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|20.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|20.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|21.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|21.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|21.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|21.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|21.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|21.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|21.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|22.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|22.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|22.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|22.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|22.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|22.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|22.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|22.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|22.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|22.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|22.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|22.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|22.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|22.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|22.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|22.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|22.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|22.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|22.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|22.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|22.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|23.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|23.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|23.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|23.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|23.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|23.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|23.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|23.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|23.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|23.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|23.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|23.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|23.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|24.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|24.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|24.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|24.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|25.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|25.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|25.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|25.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|25.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|25.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|25.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|25.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|25.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|25.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|25.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|25.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|25.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|25.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|25.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|25.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|25.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|25.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} h1udg7bstvgicrzp9hiskw38pjz3hir 269205 269203 2026-06-06T13:57:28Z Saumache 27923 /* XV. */ 269205 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|15.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|15.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|16.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|16.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|16.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|16.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|16.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|16.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|16.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|16.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|16.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|16.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|16.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|16.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|16.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|16.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|16.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|17.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|17.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|17.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|17.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|17.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|17.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|18.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|18.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|18.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|18.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|18.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|18.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|19.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|19.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|19.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|19.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|19.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|19.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|19.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|19.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|19.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|19.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|19.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|20.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|20.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|20.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|20.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|20.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|20.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|20.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|20.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|20.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|21.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|21.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|21.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|21.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|21.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|21.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|21.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|22.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|22.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|22.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|22.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|22.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|22.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|22.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|22.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|22.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|22.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|22.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|22.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|22.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|22.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|22.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|22.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|22.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|22.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|22.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|22.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|22.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|23.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|23.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|23.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|23.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|23.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|23.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|23.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|23.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|23.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|23.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|23.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|23.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|23.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|24.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|24.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|24.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|24.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|15.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|15.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|15.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|15.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|15.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|15.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|15.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|15.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|15.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|15.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|15.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|15.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|15.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|15.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|15.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|15.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|15.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|15.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} 2utxtbebrp0jy4xmesc9f9k7sqod591 269206 269205 2026-06-06T13:58:27Z Saumache 27923 /* XV. */ 269206 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|15.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|15.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|16.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|16.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|16.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|16.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|16.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|16.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|16.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|16.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|16.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|16.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|16.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|16.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|16.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|16.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|16.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|17.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|17.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|17.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|17.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|17.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|17.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|18.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|18.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|18.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|18.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|18.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|18.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|19.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|19.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|19.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|19.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|19.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|19.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|19.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|19.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|19.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|19.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|19.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|20.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|20.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|20.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|20.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|20.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|20.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|20.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|20.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|20.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|21.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|21.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|21.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|21.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|21.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|21.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|21.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|22.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|22.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|22.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|22.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|22.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|22.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|22.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|22.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|22.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|22.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|22.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|22.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|22.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|22.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|22.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|22.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|22.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|22.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|22.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|22.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|22.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|23.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|23.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|23.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|23.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|23.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|23.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|23.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|23.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|23.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|23.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|23.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|23.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|23.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|24.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|24.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|24.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|24.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|25.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|25.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|25.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|25.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|25.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|25.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|25.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|25.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|25.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|25.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|25.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|25.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|25.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|25.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|25.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|25.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|25.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|25.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|1.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|1.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|1.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|1.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|1.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|1.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|1.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|1.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|1.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|1.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|1.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} h1udg7bstvgicrzp9hiskw38pjz3hir 269207 269206 2026-06-06T13:59:58Z Saumache 27923 /* XVI. */ 269207 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|15.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|15.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|16.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|16.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|16.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|16.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|16.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|16.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|16.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|16.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|16.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|16.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|16.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|16.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|16.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|16.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|16.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|17.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|17.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|17.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|17.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|17.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|17.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|18.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|18.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|18.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|18.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|18.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|18.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|19.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|19.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|19.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|19.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|19.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|19.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|19.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|19.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|19.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|19.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|19.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|20.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|20.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|20.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|20.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|20.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|20.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|20.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|20.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|20.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|21.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|21.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|21.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|21.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|21.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|21.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|21.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|22.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|22.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|22.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|22.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|22.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|22.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|22.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|22.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|22.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|22.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|22.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|22.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|22.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|22.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|22.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|22.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|22.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|22.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|22.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|22.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|22.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|23.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|23.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|23.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|23.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|23.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|23.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|23.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|23.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|23.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|23.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|23.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|23.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|23.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|24.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|24.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|24.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|24.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|25.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|25.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|25.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|25.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|25.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|25.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|25.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|25.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|25.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|25.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|25.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|25.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|25.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|25.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|25.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|25.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|25.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|25.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|16.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|16.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|16.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|16.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|16.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|16.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|16.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|16.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|16.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|16.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|16.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} kb0rad0qy8lcgdao3v6d0zd49ptixtl 269208 269207 2026-06-06T14:00:49Z Saumache 27923 /* XV. */ 269208 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|15.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|15.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|16.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|16.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|16.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|16.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|16.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|16.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|16.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|16.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|16.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|16.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|16.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|16.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|16.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|16.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|16.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|17.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|17.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|17.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|17.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|17.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|17.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|18.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|18.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|18.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|18.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|18.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|18.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|19.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|19.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|19.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|19.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|19.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|19.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|19.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|19.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|19.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|19.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|19.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|20.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|20.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|20.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|20.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|20.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|20.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|20.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|20.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|20.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|21.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|21.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|21.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|21.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|21.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|21.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|21.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|22.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|22.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|22.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|22.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|22.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|22.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|22.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|22.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|22.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|22.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|22.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|22.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|22.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|22.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|22.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|22.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|22.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|22.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|22.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|22.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|22.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|23.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|23.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|23.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|23.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|23.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|23.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|23.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|23.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|23.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|23.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|23.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|23.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|23.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|24.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|24.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|24.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|24.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XXV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|25.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|25.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|25.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|25.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|25.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|25.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|25.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|25.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|25.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|25.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|25.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|25.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|25.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|25.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|25.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|25.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|25.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|25.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|16.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|16.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|16.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|16.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|16.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|16.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|16.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|16.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|16.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|16.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|16.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} 7bzu96zt9juv0cnped2ibps0iivf66v 269209 269208 2026-06-06T14:01:39Z Saumache 27923 /* XVI. */ 269209 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat kyrievontas et hesychazontas et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio akolytos, ananankastos, aparapodistos, eleutheros, euporon, eudaimonon, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}Eipe moi peri agathon kai kakon. Akove. Iliothen me pheron enemos Kikonessi pelassen. {{pn|2.9|9}}Ton onton ta men estin agatha, ta de kaka, ta de adiaphora. Agatha men oun aretai kai ta metechonta auton, kaka de kakia kai ta metechonta kakias, adiaphora de kai ta metaxu touton, ploutos, hygeia, zoe, thanatos, hedone, ponos. {{pn|2.10|10}}Pothen oidas? Hellanikos legei en tois Aigyptiakois. Ti gar diapherei touto eipein, e hoti Diogenes en tei ethikei e Chrysippos e kleanthes? Bebasanikas oun ti auton kai dogma sautou pepoiesai? {{pn|2.11|11}}Deiknye, pos eiothas en ploioi cheimazesthai; memnesai tautes tes diaireseos, hotan psophesei to histion kai anakraugaseis? An soi tis kakoscholos pos parastas eipei: “lege moi, tous theous soi, ha proien eleges, me ti kakia estin to navagesai, me ti kakias metechon?” ouk ara xylon enseiseis autoi? “ti hemin kai soi, anthrope! apollymetha, kai sy elthon paizeis.” {{pn|2.12|12}}Ean de se ho Kaisar metapempsetai kategoreumenon . . . 13 His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, ei dei boethein toi philoi para to dikaion kai mechri posou kai poia. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: Dei men symprattein tois philois, alla mechri ton theon. {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: Ouk, ei de pou touto toi genei timioteron, ede kai, hotioun an ei meros toutou, pros to telikon thaterou synkrinomenon haireton estai. Lego de oion, ouk, ei chrysion timioteron chalkou megethos antiparaballomenon pleon doxei: alla poiesei tina rhopen kai to plethos kai to megethos. {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: He kaloumene charis para tois anthropois, touto estin hyphesis akribeias en deonti. {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro peri psyches primo verbis his ita scripsit: Cheilon ho palaios akousas tinos legontos medena echein echthron erotesen, ei medena philon echei, nomizon ex anankes epakolouthein kai synemplekesthai philiais apechtheias. ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei ta kompsa illa chlaniskia et malakoi chitoniskoi ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, amousos, anaphroditos, aprosdionysos”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant aparemphaton, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: erein, poiesein, esesthai, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis: etiamne habet Casina gladium? - habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te occisurum ait, altero vilicum. {{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis: non putavi, inquit, hoc eam facturum. {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit: num vero mi in mentem fuit, non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius epimeleiai ton lexeon modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit keras Amaltheias. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium: ou pantos andros es Korinthon esth'ho plous quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais myrias drachmas poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: ouk onoumai, inquit, drachmon metameleian. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|15.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|15.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|16.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|16.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|16.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|16.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|16.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|16.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|16.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|16.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|16.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|16.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|16.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|16.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|16.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|16.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|16.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|17.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|17.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|17.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|17.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|17.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|17.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|18.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|18.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|18.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|18.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|18.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|18.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|19.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|19.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|19.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|19.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|19.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|19.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|19.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|19.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|19.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|19.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|19.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|20.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|20.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|20.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|20.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|20.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|20.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|20.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|20.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|20.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|21.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|21.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|21.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|21.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|21.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|21.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|21.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|22.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|22.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|22.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|22.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|22.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|22.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|22.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|22.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|22.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|22.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|22.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|22.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|22.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|22.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|22.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|22.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|22.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|22.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|22.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|22.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|22.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|23.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|23.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|23.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|23.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|23.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|23.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|23.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|23.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|23.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|23.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|23.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|23.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|23.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|24.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|24.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|24.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|24.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XXV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|25.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|25.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|25.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|25.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|25.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|25.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|25.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|25.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|25.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|25.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|25.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|25.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|25.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|25.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|25.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|25.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|25.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|25.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XXVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|26.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|26.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|26.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|26.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|26.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|26.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|26.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|26.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|26.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|26.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|26.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} 40s1c2zmgl8zsk06nssbjdoh2q5fjk2 269335 269209 2026-06-06T20:40:51Z Saumache 27923 269335 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu<ref>quam diu, ''Klotz''; quantum, ''ω''.</ref> inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat {{graeca|''χυριεύοντας''}} et {{graeca|''σωρείτας''}} et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio {{graeca|''ἀκώλυτος, ἀνανάγκαστος, ἀπαραπόδιστος, ἐλεύθερος, εὐπορῶν, εὐδαιμονῶν''}}, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}{{graeca|''εἰπέ μοι περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν. ῎ακουε''}}. <poem>::᾿ιλιόθεν με φέρων ἄνεμος ::κικόνεσσι πέλασσεν.</poem>{{pn|2.9|9}}{{graeca|''τῶν ὅντων τὰ μέν ἐστιν ἀγαθά, τὰ δὲ ἀδιάφορα. ᾿αγαθὰ μὲν οὖν ἀρεταὶ τὰ μετέχοιτα αὐτῶν, κακὰ δὲ κακία καὶ τὰ μετέχοντα κακίας, ἀδιάφορα δὲ τὰ μεταξὺ [p. 10] τούων, πλοῦτος, ὑγεία, ζωή, θάνατος, ἡδονή, πόνος.''}} {{pn|2.10|10}}{{graeca|''πόθεν οἶδας; ῾ελλάνικος λέγει ἐν τοῖς αἰγυπτιακοῖς. τι γὰρ διαφέρει τοῦτο εἰπεῖν, ἢ ὅτι διογένης ἐν τῇ ἠθικῇ ἢ χρύσιππος ἢ κλεάνθης; βεβασάνικας οὖν τι αὐτῶν καὶ δόγμα σαυτοῦ πεποίησαι?''}} {{pn|2.11|11}}{{graeca|''δείκνυε πῶς εἴωθας ἐν πλοίῳ χειμάζεσθαι: 6 μέμνησαι ταύτης τῆς διαιρέσεως, ὅταν ψοφήσῃ τὸ ἱστίον καὶ ἀνακραυγάσῃς?. ῎αν σοί τις κακόσχολός πως παραστὰς εἴπῃ, “λέγε μοι, τοὺς θεούς σοι, ἃ πρῴην ἔλεγες, μή τι κακία ἐστὶν τὸ ναυαγῆσαι; μήτι κακίας μετέχον?”; οὐκ ἄρα 7 ξύλον ἐνσείσεις αὐτῷ?; “τί ἡμῖν καὶ σοί, ἄνθρωπε!; ἀπολλύμεθα, καὶ σὺ ἐλθὼν παίζεις.”''}} {{pn|2.12|12}}{{graeca|''᾿εὰν δέ σε ὁ καῖσαρ μεταπέμψηται κατηγορούμενον''}}. . . {{pn|2.13|13}}His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, {{graeca|''εἰ δεῖ βοηθεῖν τῷ φίλῳ παρὰ τὸ δίκαιον καὶ μέχρι πόσου καὶ ποῖα''}}. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: {{graeca|''δεῖ μὲν συμπράττειν τοῖς φίλοις, ἀλλὰ μέχρι τῶν φεῶν.''}} {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: {{graeca|''οὐκ, εἰ δή που τοῦτο τῷ γένει τιμιώτερον, ἤδη καὶ ὁτιοῦν ἂν ᾖ μέρος τούτου πρὸς τ ὸ τηλίκον θατέρου συγκρινόμενον αἱρετὸν ἔσται. λέγω δὲ οἷον, οὐκ, εἰ χρυσίον τιμιώτερον χαλκοῦ, καὶ τηλίκον τοῦ χρυσίου πρὸς τὸ τηλίκον χαλκοῦ μέγεθος ἀντιπαραβαλλόμενον πλέον δόξει: ἀλλὰ ποιήσει τινὰ ῥοπὴν καὶ τὸ πλῆθος καὶ τὸ μέγεθος.''}} {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: {{graeca|''῾η καλουμέιν χάρις παρὰ τοῖς ἀνθρώποις, τοῦτο ἔστιν ὕφεσις ἀκριβείας ἐν δέοντι.''}} {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro {{graeca|'' περὶ ψυχῆς''}} primo verbis his ita scripsit: {{greaca|''χείλων ὁ παλαιός, ἀκούσας τινὸς λέγοντος, μηδένα ἔχειν ἐχθρόν, ἠρώτησεν, εἰ μηδένα δίλον ἔχει, νομίζων ἐξ ἀνάγκης ἐπακολουθεῖν καὶ συνεμπλέκεσθαι ταῖς φιλίαις ἀπεχθείας.''}} ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei {{graeca|''τὰ κομψὰ''}} illa {{graeca|''χλανίσκια et μαλακοὶ χιτωνίσκοι''}} ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, {{graeca|''ἄμουσος, ἀναφρόδιτος, ἀπροσδιόνυσος''}}”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant {{graeca|''ἀπαρέμφατον''}}, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: {{graeca|''ἐρεῖν, ποιήσειν, ἔσεσθαι''}}, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis:<poem>::etiamne habet Casina gladium? - ::habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te ::occisurum ait, altero vilicum.</poem>{{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis:<poem>::non putavi, inquit, hoc eam facturum.</poem> {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit:<poem>::num vero mi in mentem fuit,</poem>non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius {{graeca|''ἐπιμελείᾳ τῶν λέξεων''}} modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit {{graeca|''κέρας Ἀμάλθειας''}}. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium:<poem>::{{graeca|''οὐ παντὸς ἀνδρὸς ἐς''}} ::{{graeca|''κόρινθον ἔσθ᾽ ὁ πλοῦς,''}}</poem>quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais {{graeca|''μυρίας δραχμὰς''}} poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: {{graeca|''οὐκ ὠνοῦμαι''}}, inquit, {{graeca|''μυρίων δραχμῶν μεταμέλειαν''}}. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|15.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|15.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|16.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|16.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|16.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|16.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|16.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|16.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|16.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|16.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|16.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|16.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|16.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|16.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|16.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|16.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|16.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|17.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|17.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|17.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|17.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|17.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|17.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|18.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|18.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|18.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|18.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|18.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|18.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|19.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|19.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|19.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|19.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|19.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|19.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|19.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|19.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|19.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|19.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|19.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|20.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|20.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|20.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|20.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|20.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|20.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|20.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|20.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|20.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|21.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|21.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|21.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|21.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|21.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|21.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|21.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|22.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|22.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|22.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|22.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|22.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|22.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|22.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|22.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|22.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|22.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|22.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|22.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|22.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|22.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|22.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|22.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|22.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|22.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|22.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|22.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|22.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|23.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|23.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|23.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|23.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|23.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|23.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|23.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|23.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|23.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|23.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|23.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|23.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|23.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|24.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|24.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|24.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|24.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XXV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|25.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|25.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|25.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|25.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|25.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|25.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|25.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|25.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|25.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|25.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|25.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|25.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|25.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|25.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|25.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|25.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|25.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|25.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XXVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|26.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|26.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|26.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|26.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|26.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|26.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|26.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|26.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|26.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|26.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|26.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} euksaqq1aqns0wxp0mpetutkzg70fn1 269337 269335 2026-06-06T20:58:50Z Saumache 27923 269337 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu<ref>quam diu, ''Klotz''; quantum, ''ω''.</ref> inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat {{graeca|''χυριεύοντας''}} et {{graeca|''σωρείτας''}} et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio {{graeca|''ἀκώλυτος, ἀνανάγκαστος, ἀπαραπόδιστος, ἐλεύθερος, εὐπορῶν, εὐδαιμονῶν''}}, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}{{graeca|''Εἰπέ μοι περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν. Ἄκουε''}}. <poem>::Ἰλιόθεν με φέρων ἄνεμος ::Κικόνεσσι πέλασσεν.</poem>{{pn|2.9|9}}{{graeca|''τῶν ὅντων τὰ μέν ἐστιν ἀγαθά, τὰ δὲ ἀδιάφορα. Ἀγαθὰ μὲν οὖν ἀρεταὶ τὰ μετέχοιτα αὐτῶν, κακὰ δὲ κακία καὶ τὰ μετέχοντα κακίας, ἀδιάφορα δὲ τὰ μεταξὺ τούων, πλοῦτος, ὑγεία, ζωή, θάνατος, ἡδονή, πόνος.''}} {{pn|2.10|10}}{{graeca|''Πόθεν οἶδας; ῾Ἑλλάνικος λέγει ἐν τοῖς Αἰγυπτιακοῖς. Τι γὰρ διαφέρει τοῦτο εἰπεῖν, ἢ ὅτι Διογένης ἐν τῇ ἠθικῇ ἢ Χρύσιππος ἢ Κλεάνθης; Βεβασάνικας οὖν τι αὐτῶν καὶ δόγμα σαυτοῦ πεποίησαι;''}} {{pn|2.11|11}}{{graeca|''Δείκνυε πῶς εἴωθας ἐν πλοίῳ χειμάζεσθαι: μέμνησαι ταύτης τῆς διαιρέσεως, ὅταν ψοφήσῃ τὸ ἱστίον καὶ ἀνακραυγάσῃς; Ἄν σοί τις κακόσχολός πως παραστὰς εἴπῃ, “λέγε μοι, τοὺς θεούς σοι, ἃ πρῴην ἔλεγες, μή τι κακία ἐστὶν τὸ ναυαγῆσαι; μήτι κακίας μετέχον;”; οὐκ ἄρα ξύλον ἐνσείσεις αὐτῷ; “τί ἡμῖν καὶ σοί, ἄνθρωπε!; ἀπολλύμεθα, καὶ σὺ ἐλθὼν παίζεις.”''}} {{pn|2.12|12}}{{graeca|''᾿εὰν δέ σε ὁ Καῖσαρ μεταπέμψηται κατηγορούμενον''}}. . . {{pn|2.13|13}}His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, {{graeca|''εἰ δεῖ βοηθεῖν τῷ φίλῳ παρὰ τὸ δίκαιον καὶ μέχρι πόσου καὶ ποῖα''}}. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: {{graeca|''Δεῖ μὲν συμπράττειν τοῖς φίλοις, ἀλλὰ μέχρι τῶν φεῶν.''}} {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: {{graeca|''Οὐκ, εἰ δή που τοῦτο τῷ γένει τιμιώτερον, ἤδη καὶ ὁτιοῦν ἂν ᾖ μέρος τούτου πρὸς τ ὸ τηλίκον θατέρου συγκρινόμενον αἱρετὸν ἔσται. Λέγω δὲ οἷον, οὐκ, εἰ χρυσίον τιμιώτερον χαλκοῦ, καὶ τηλίκον τοῦ χρυσίου πρὸς τὸ τηλίκον χαλκοῦ μέγεθος ἀντιπαραβαλλόμενον πλέον δόξει: ἀλλὰ ποιήσει τινὰ ῥοπὴν καὶ τὸ πλῆθος καὶ τὸ μέγεθος.''}} {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: {{graeca|''ἡ καλουμέιν χάρις παρὰ τοῖς ἀνθρώποις, τοῦτο ἔστιν ὕφεσις ἀκριβείας ἐν δέοντι.''}} {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro {{graeca|''περὶ ψυχῆς''}} primo verbis his ita scripsit: {{graeca|''Χείλων ὁ παλαιός, ἀκούσας τινὸς λέγοντος, μηδένα ἔχειν ἐχθρόν, ἠρώτησεν, εἰ μηδένα δίλον ἔχει, νομίζων ἐξ ἀνάγκης ἐπακολουθεῖν καὶ συνεμπλέκεσθαι ταῖς φιλίαις ἀπεχθείας.''}} ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei {{graeca|''τὰ κομψὰ''}} illa {{graeca|''χλανίσκια et μαλακοὶ χιτωνίσκοι''}} ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, {{graeca|''ἄμουσος, ἀναφρόδιτος, ἀπροσδιόνυσος''}}”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant {{graeca|''ἀπαρέμφατον''}}, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: {{graeca|''ἐρεῖν, ποιήσειν, ἔσεσθαι''}}, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis:<poem>::etiamne habet Casina gladium? - ::habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te ::occisurum ait, altero vilicum.</poem>{{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis:<poem>::non putavi, inquit, hoc eam facturum.</poem> {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit:<poem>::num vero mi in mentem fuit,</poem>non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius {{graeca|''ἐπιμελείᾳ τῶν λέξεων''}} modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit {{graeca|''κέρας Ἀμάλθειας''}}. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium:<poem>::{{graeca|''οὐ παντὸς ἀνδρὸς ἐς''}} ::{{graeca|''Κόρινθον ἔσθ᾽ ὁ πλοῦς,''}}</poem>quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais {{graeca|''μυρίας δραχμὰς''}} poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: {{graeca|''οὐκ ὠνοῦμαι''}}, inquit, {{graeca|''μυρίων δραχμῶν μεταμέλειαν''}}. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|15.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|15.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|16.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|16.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|16.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|16.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|16.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|16.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|16.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|16.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|16.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|16.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|16.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|16.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|16.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|16.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|16.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|17.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|17.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|17.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|17.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|17.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|17.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|18.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|18.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|18.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|18.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|18.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|18.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|19.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|19.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|19.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|19.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|19.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|19.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|19.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|19.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|19.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|19.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|19.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|20.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|20.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|20.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|20.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|20.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|20.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|20.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|20.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|20.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|21.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|21.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|21.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|21.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|21.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|21.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|21.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|22.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|22.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|22.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|22.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|22.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|22.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|22.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|22.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|22.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|22.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|22.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|22.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|22.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|22.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|22.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|22.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|22.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|22.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|22.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|22.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|22.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|23.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|23.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|23.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|23.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|23.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|23.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|23.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|23.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|23.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|23.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|23.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|23.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|23.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|24.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|24.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|24.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|24.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XXV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|25.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|25.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|25.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|25.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|25.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|25.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|25.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|25.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|25.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|25.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|25.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|25.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|25.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|25.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|25.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|25.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|25.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|25.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XXVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|26.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|26.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|26.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|26.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|26.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|26.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|26.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|26.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|26.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|26.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|26.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} qhdagxa4ngqousic7x7897izmttjugy 269338 269337 2026-06-06T20:59:41Z Saumache 27923 /* II. */ 269338 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu<ref>quam diu, ''Klotz''; quantum, ''ω''.</ref> inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat {{graeca|''χυριεύοντας''}} et {{graeca|''σωρείτας''}} et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio {{graeca|''ἀκώλυτος, ἀνανάγκαστος, ἀπαραπόδιστος, ἐλεύθερος, εὐπορῶν, εὐδαιμονῶν''}}, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}{{graeca|''Εἰπέ μοι περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν. Ἄκουε''}}. <poem>::{{graeca|''Ἰλιόθεν με φέρων ἄνεμος}} ::{{graeca|''Κικόνεσσι πέλασσεν.''}}</poem>{{pn|2.9|9}}{{graeca|''τῶν ὅντων τὰ μέν ἐστιν ἀγαθά, τὰ δὲ ἀδιάφορα. Ἀγαθὰ μὲν οὖν ἀρεταὶ τὰ μετέχοιτα αὐτῶν, κακὰ δὲ κακία καὶ τὰ μετέχοντα κακίας, ἀδιάφορα δὲ τὰ μεταξὺ τούων, πλοῦτος, ὑγεία, ζωή, θάνατος, ἡδονή, πόνος.''}} {{pn|2.10|10}}{{graeca|''Πόθεν οἶδας; ῾Ἑλλάνικος λέγει ἐν τοῖς Αἰγυπτιακοῖς. Τι γὰρ διαφέρει τοῦτο εἰπεῖν, ἢ ὅτι Διογένης ἐν τῇ ἠθικῇ ἢ Χρύσιππος ἢ Κλεάνθης; Βεβασάνικας οὖν τι αὐτῶν καὶ δόγμα σαυτοῦ πεποίησαι;''}} {{pn|2.11|11}}{{graeca|''Δείκνυε πῶς εἴωθας ἐν πλοίῳ χειμάζεσθαι: μέμνησαι ταύτης τῆς διαιρέσεως, ὅταν ψοφήσῃ τὸ ἱστίον καὶ ἀνακραυγάσῃς; Ἄν σοί τις κακόσχολός πως παραστὰς εἴπῃ, “λέγε μοι, τοὺς θεούς σοι, ἃ πρῴην ἔλεγες, μή τι κακία ἐστὶν τὸ ναυαγῆσαι; μήτι κακίας μετέχον;”; οὐκ ἄρα ξύλον ἐνσείσεις αὐτῷ; “τί ἡμῖν καὶ σοί, ἄνθρωπε!; ἀπολλύμεθα, καὶ σὺ ἐλθὼν παίζεις.”''}} {{pn|2.12|12}}{{graeca|''᾿εὰν δέ σε ὁ Καῖσαρ μεταπέμψηται κατηγορούμενον''}}. . . {{pn|2.13|13}}His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, {{graeca|''εἰ δεῖ βοηθεῖν τῷ φίλῳ παρὰ τὸ δίκαιον καὶ μέχρι πόσου καὶ ποῖα''}}. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: {{graeca|''Δεῖ μὲν συμπράττειν τοῖς φίλοις, ἀλλὰ μέχρι τῶν φεῶν.''}} {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: {{graeca|''Οὐκ, εἰ δή που τοῦτο τῷ γένει τιμιώτερον, ἤδη καὶ ὁτιοῦν ἂν ᾖ μέρος τούτου πρὸς τ ὸ τηλίκον θατέρου συγκρινόμενον αἱρετὸν ἔσται. Λέγω δὲ οἷον, οὐκ, εἰ χρυσίον τιμιώτερον χαλκοῦ, καὶ τηλίκον τοῦ χρυσίου πρὸς τὸ τηλίκον χαλκοῦ μέγεθος ἀντιπαραβαλλόμενον πλέον δόξει: ἀλλὰ ποιήσει τινὰ ῥοπὴν καὶ τὸ πλῆθος καὶ τὸ μέγεθος.''}} {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: {{graeca|''ἡ καλουμέιν χάρις παρὰ τοῖς ἀνθρώποις, τοῦτο ἔστιν ὕφεσις ἀκριβείας ἐν δέοντι.''}} {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro {{graeca|''περὶ ψυχῆς''}} primo verbis his ita scripsit: {{graeca|''Χείλων ὁ παλαιός, ἀκούσας τινὸς λέγοντος, μηδένα ἔχειν ἐχθρόν, ἠρώτησεν, εἰ μηδένα δίλον ἔχει, νομίζων ἐξ ἀνάγκης ἐπακολουθεῖν καὶ συνεμπλέκεσθαι ταῖς φιλίαις ἀπεχθείας.''}} ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei {{graeca|''τὰ κομψὰ''}} illa {{graeca|''χλανίσκια et μαλακοὶ χιτωνίσκοι''}} ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, {{graeca|''ἄμουσος, ἀναφρόδιτος, ἀπροσδιόνυσος''}}”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant {{graeca|''ἀπαρέμφατον''}}, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: {{graeca|''ἐρεῖν, ποιήσειν, ἔσεσθαι''}}, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis:<poem>::etiamne habet Casina gladium? - ::habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te ::occisurum ait, altero vilicum.</poem>{{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis:<poem>::non putavi, inquit, hoc eam facturum.</poem> {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit:<poem>::num vero mi in mentem fuit,</poem>non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius {{graeca|''ἐπιμελείᾳ τῶν λέξεων''}} modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit {{graeca|''κέρας Ἀμάλθειας''}}. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium:<poem>::{{graeca|''οὐ παντὸς ἀνδρὸς ἐς''}} ::{{graeca|''Κόρινθον ἔσθ᾽ ὁ πλοῦς,''}}</poem>quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais {{graeca|''μυρίας δραχμὰς''}} poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: {{graeca|''οὐκ ὠνοῦμαι''}}, inquit, {{graeca|''μυρίων δραχμῶν μεταμέλειαν''}}. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|15.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|15.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|16.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|16.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|16.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|16.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|16.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|16.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|16.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|16.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|16.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|16.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|16.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|16.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|16.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|16.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|16.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|17.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|17.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|17.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|17.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|17.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|17.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|18.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|18.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|18.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|18.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|18.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|18.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|19.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|19.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|19.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|19.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|19.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|19.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|19.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|19.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|19.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|19.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|19.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|20.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|20.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|20.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|20.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|20.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|20.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|20.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|20.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|20.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|21.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|21.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|21.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|21.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|21.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|21.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|21.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|22.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|22.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|22.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|22.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|22.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|22.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|22.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|22.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|22.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|22.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|22.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|22.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|22.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|22.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|22.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|22.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|22.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|22.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|22.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|22.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|22.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|23.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|23.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|23.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|23.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|23.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|23.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|23.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|23.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|23.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|23.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|23.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|23.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|23.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|24.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|24.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|24.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|24.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XXV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|25.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|25.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|25.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|25.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|25.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|25.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|25.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|25.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|25.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|25.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|25.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|25.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|25.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|25.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|25.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|25.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|25.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|25.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XXVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|26.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|26.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|26.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|26.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|26.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|26.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|26.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|26.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|26.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|26.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|26.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} g9oyiz7h0n4zuf5l78b6rhkbikzc12t 269339 269338 2026-06-06T21:03:43Z Saumache 27923 /* II. */ 269339 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu<ref>quam diu, ''Klotz''; quantum, ''ω''.</ref> inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat {{graeca|''χυριεύοντας''}} et {{graeca|''σωρείτας''}} et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio {{graeca|''ἀκώλυτος, ἀνανάγκαστος, ἀπαραπόδιστος, ἐλεύθερος, εὐπορῶν, εὐδαιμονῶν''}}, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}{{graeca|''Εἰπέ μοι περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν. Ἄκουε''}}. <poem>::{{graeca|''Ἰλιόθεν με φέρων ἄνεμος}} ::{{graeca|''Κικόνεσσι πέλασσεν.''}}</poem>{{pn|2.9|9}}{{graeca|''τῶν ὅντων τὰ μέν ἐστιν ἀγαθά, τὰ δὲ ἀδιάφορα. Ἀγαθὰ μὲν οὖν ἀρεταὶ τὰ μετέχοιτα αὐτῶν, κακὰ δὲ κακία καὶ τὰ μετέχοντα κακίας, ἀδιάφορα δὲ τὰ μεταξὺ τούων, πλοῦτος, ὑγεία, ζωή, θάνατος, ἡδονή, πόνος.''}} {{pn|2.10|10}}{{graeca|''Πόθεν οἶδας; ῾Ἑλλάνικος λέγει ἐν τοῖς Αἰγυπτιακοῖς. Τι γὰρ διαφέρει τοῦτο εἰπεῖν, ἢ ὅτι Διογένης ἐν τῇ ἠθικῇ ἢ Χρύσιππος ἢ Κλεάνθης; Βεβασάνικας οὖν τι αὐτῶν καὶ δόγμα σαυτοῦ πεποίησαι;''}} {{pn|2.11|11}}{{graeca|''Δείκνυε πῶς εἴωθας ἐν πλοίῳ χειμάζεσθαι: μέμνησαι ταύτης τῆς διαιρέσεως, ὅταν ψοφήσῃ τὸ ἱστίον καὶ ἀνακραυγάσῃς; Ἄν σοί τις κακόσχολός πως παραστὰς εἴπῃ, “λέγε μοι, τοὺς θεούς σοι, ἃ πρῴην ἔλεγες, μή τι κακία ἐστὶν τὸ ναυαγῆσαι; μήτι κακίας μετέχον;” οὐκ ἄρα ξύλον ἐνσείσεις αὐτῷ; “τί ἡμῖν καὶ σοί, ἄνθρωπε!; ἀπολλύμεθα, καὶ σὺ ἐλθὼν παίζεις.”''}} {{pn|2.12|12}}{{graeca|''᾿εὰν δέ σε ὁ Καῖσαρ μεταπέμψηται κατηγορούμενον''}}. . . {{pn|2.13|13}}His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, {{graeca|''εἰ δεῖ βοηθεῖν τῷ φίλῳ παρὰ τὸ δίκαιον καὶ μέχρι πόσου καὶ ποῖα''}}. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: {{graeca|''Δεῖ μὲν συμπράττειν τοῖς φίλοις, ἀλλὰ μέχρι τῶν φεῶν.''}} {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: {{graeca|''Οὐκ, εἰ δή που τοῦτο τῷ γένει τιμιώτερον, ἤδη καὶ ὁτιοῦν ἂν ᾖ μέρος τούτου πρὸς τ ὸ τηλίκον θατέρου συγκρινόμενον αἱρετὸν ἔσται. Λέγω δὲ οἷον, οὐκ, εἰ χρυσίον τιμιώτερον χαλκοῦ, καὶ τηλίκον τοῦ χρυσίου πρὸς τὸ τηλίκον χαλκοῦ μέγεθος ἀντιπαραβαλλόμενον πλέον δόξει: ἀλλὰ ποιήσει τινὰ ῥοπὴν καὶ τὸ πλῆθος καὶ τὸ μέγεθος.''}} {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: {{graeca|''ἡ καλουμέιν χάρις παρὰ τοῖς ἀνθρώποις, τοῦτο ἔστιν ὕφεσις ἀκριβείας ἐν δέοντι.''}} {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro {{graeca|''περὶ ψυχῆς''}} primo verbis his ita scripsit: {{graeca|''Χείλων ὁ παλαιός, ἀκούσας τινὸς λέγοντος, μηδένα ἔχειν ἐχθρόν, ἠρώτησεν, εἰ μηδένα δίλον ἔχει, νομίζων ἐξ ἀνάγκης ἐπακολουθεῖν καὶ συνεμπλέκεσθαι ταῖς φιλίαις ἀπεχθείας.''}} ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei {{graeca|''τὰ κομψὰ''}} illa {{graeca|''χλανίσκια et μαλακοὶ χιτωνίσκοι''}} ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, {{graeca|''ἄμουσος, ἀναφρόδιτος, ἀπροσδιόνυσος''}}”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant {{graeca|''ἀπαρέμφατον''}}, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: {{graeca|''ἐρεῖν, ποιήσειν, ἔσεσθαι''}}, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis:<poem>::etiamne habet Casina gladium? - ::habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te ::occisurum ait, altero vilicum.</poem>{{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis:<poem>::non putavi, inquit, hoc eam facturum.</poem> {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit:<poem>::num vero mi in mentem fuit,</poem>non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius {{graeca|''ἐπιμελείᾳ τῶν λέξεων''}} modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit {{graeca|''κέρας Ἀμάλθειας''}}. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium:<poem>::{{graeca|''οὐ παντὸς ἀνδρὸς ἐς''}} ::{{graeca|''Κόρινθον ἔσθ᾽ ὁ πλοῦς,''}}</poem>quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais {{graeca|''μυρίας δραχμὰς''}} poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: {{graeca|''οὐκ ὠνοῦμαι''}}, inquit, {{graeca|''μυρίων δραχμῶν μεταμέλειαν''}}. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|15.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|15.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|16.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|16.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|16.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|16.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|16.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|16.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|16.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|16.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|16.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|16.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|16.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|16.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|16.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|16.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|16.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|17.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|17.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|17.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|17.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|17.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|17.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|18.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|18.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|18.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|18.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|18.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|18.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|19.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|19.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|19.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|19.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|19.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|19.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|19.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|19.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|19.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|19.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|19.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|20.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|20.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|20.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|20.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|20.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|20.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|20.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|20.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|20.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|21.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|21.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|21.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|21.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|21.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|21.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|21.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|22.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|22.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|22.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|22.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|22.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|22.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|22.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|22.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|22.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|22.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|22.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|22.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|22.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|22.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|22.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|22.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|22.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|22.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|22.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|22.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|22.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|23.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|23.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|23.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|23.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|23.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|23.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|23.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|23.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|23.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|23.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|23.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|23.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|23.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|24.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|24.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|24.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|24.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XXV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|25.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|25.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|25.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|25.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|25.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|25.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|25.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|25.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|25.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|25.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|25.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|25.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|25.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|25.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|25.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|25.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|25.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|25.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XXVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|26.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|26.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|26.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|26.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|26.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|26.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|26.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|26.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|26.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|26.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|26.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} aeqrd98vlyuiy4q0v5si3rmsszmqlbu 269340 269339 2026-06-06T21:05:17Z Saumache 27923 /* I. */ 269340 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=Noctes Atticae/Liber II }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}} {{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret. ===II.=== {{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}} {{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante. {{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat {{graeca|''χυριεύοντας''}} et {{graeca|''σωρείτας''}} et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari. {{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio {{graeca|''ἀκώλυτος, ἀνανάγκαστος, ἀπαραπόδιστος, ἐλεύθερος, εὐπορῶν, εὐδαιμονῶν''}}, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}{{graeca|''Εἰπέ μοι περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν. Ἄκουε''}}. <poem>::{{graeca|''Ἰλιόθεν με φέρων ἄνεμος}} ::{{graeca|''Κικόνεσσι πέλασσεν.''}}</poem>{{pn|2.9|9}}{{graeca|''τῶν ὅντων τὰ μέν ἐστιν ἀγαθά, τὰ δὲ ἀδιάφορα. Ἀγαθὰ μὲν οὖν ἀρεταὶ τὰ μετέχοιτα αὐτῶν, κακὰ δὲ κακία καὶ τὰ μετέχοντα κακίας, ἀδιάφορα δὲ τὰ μεταξὺ τούων, πλοῦτος, ὑγεία, ζωή, θάνατος, ἡδονή, πόνος.''}} {{pn|2.10|10}}{{graeca|''Πόθεν οἶδας; ῾Ἑλλάνικος λέγει ἐν τοῖς Αἰγυπτιακοῖς. Τι γὰρ διαφέρει τοῦτο εἰπεῖν, ἢ ὅτι Διογένης ἐν τῇ ἠθικῇ ἢ Χρύσιππος ἢ Κλεάνθης; Βεβασάνικας οὖν τι αὐτῶν καὶ δόγμα σαυτοῦ πεποίησαι;''}} {{pn|2.11|11}}{{graeca|''Δείκνυε πῶς εἴωθας ἐν πλοίῳ χειμάζεσθαι: μέμνησαι ταύτης τῆς διαιρέσεως, ὅταν ψοφήσῃ τὸ ἱστίον καὶ ἀνακραυγάσῃς; Ἄν σοί τις κακόσχολός πως παραστὰς εἴπῃ, “λέγε μοι, τοὺς θεούς σοι, ἃ πρῴην ἔλεγες, μή τι κακία ἐστὶν τὸ ναυαγῆσαι; μήτι κακίας μετέχον;” οὐκ ἄρα ξύλον ἐνσείσεις αὐτῷ; “τί ἡμῖν καὶ σοί, ἄνθρωπε!; ἀπολλύμεθα, καὶ σὺ ἐλθὼν παίζεις.”''}} {{pn|2.12|12}}{{graeca|''᾿εὰν δέ σε ὁ Καῖσαρ μεταπέμψηται κατηγορούμενον''}}. . . {{pn|2.13|13}}His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent. ===III.=== {{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}} {{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. {{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.” {{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, {{graeca|''εἰ δεῖ βοηθεῖν τῷ φίλῳ παρὰ τὸ δίκαιον καὶ μέχρι πόσου καὶ ποῖα''}}. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. {{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.” “Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit. “Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: {{graeca|''Δεῖ μὲν συμπράττειν τοῖς φίλοις, ἀλλὰ μέχρι τῶν φεῶν.''}} {{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.” {{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: {{graeca|''Οὐκ, εἰ δή που τοῦτο τῷ γένει τιμιώτερον, ἤδη καὶ ὁτιοῦν ἂν ᾖ μέρος τούτου πρὸς τ ὸ τηλίκον θατέρου συγκρινόμενον αἱρετὸν ἔσται. Λέγω δὲ οἷον, οὐκ, εἰ χρυσίον τιμιώτερον χαλκοῦ, καὶ τηλίκον τοῦ χρυσίου πρὸς τὸ τηλίκον χαλκοῦ μέγεθος ἀντιπαραβαλλόμενον πλέον δόξει: ἀλλὰ ποιήσει τινὰ ῥοπὴν καὶ τὸ πλῆθος καὶ τὸ μέγεθος.''}} {{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: {{graeca|''ἡ καλουμέιν χάρις παρὰ τοῖς ἀνθρώποις, τοῦτο ἔστιν ὕφεσις ἀκριβείας ἐν δέοντι.''}} {{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.” {{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt. {{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.” {{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro {{graeca|''περὶ ψυχῆς''}} primo verbis his ita scripsit: {{graeca|''Χείλων ὁ παλαιός, ἀκούσας τινὸς λέγοντος, μηδένα ἔχειν ἐχθρόν, ἠρώτησεν, εἰ μηδένα δίλον ἔχει, νομίζων ἐξ ἀνάγκης ἐπακολουθεῖν καὶ συνεμπλέκεσθαι ταῖς φιλίαις ἀπεχθείας.''}} ===IV.=== {{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}} {{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. {{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant. ===V.=== {{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}} {{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei {{graeca|''τὰ κομψὰ''}} illa {{graeca|''χλανίσκια et μαλακοὶ χιτωνίσκοι''}} ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur. {{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, {{graeca|''ἄμουσος, ἀναφρόδιτος, ἀπροσδιόνυσος''}}”. ===VI.=== {{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}} {{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.” {{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.” {{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.” ===VII.=== {{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}} {{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.” {{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”. {{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant {{graeca|''ἀπαρέμφατον''}}, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: {{graeca|''ἐρεῖν, ποιήσειν, ἔσεσθαι''}}, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis:<poem>::etiamne habet Casina gladium? - ::habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te ::occisurum ait, altero vilicum.</poem>{{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis:<poem>::non putavi, inquit, hoc eam facturum.</poem> {{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.” {{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit:<poem>::num vero mi in mentem fuit,</poem>non, ut dici solitum est, “in mente”. {{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius {{graeca|''ἐπιμελείᾳ τῶν λέξεων''}} modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat. Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet. ===VIII.=== {{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}} {{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit {{graeca|''κέρας Ἀμάλθειας''}}. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium:<poem>::{{graeca|''οὐ παντὸς ἀνδρὸς ἐς''}} ::{{graeca|''Κόρινθον ἔσθ᾽ ὁ πλοῦς,''}}</poem>quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais {{graeca|''μυρίας δραχμὰς''}} poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: {{graeca|''οὐκ ὠνοῦμαι''}}, inquit, {{graeca|''μυρίων δραχμῶν μεταμέλειαν''}}. ===IX.=== {{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}} {{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, ephysiognomonei. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique akoustikoi. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen echemythia, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore mathematikoi, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores mathemata veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur physikoi. {{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino atheoretoi, amousoi, ageometretoi, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans. {{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”. ===X.=== {{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}} {{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.” ===XI.=== {{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}} {{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur. {{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: Kai meta tauta he xynodos en; Argeioi men kai hoi symmachoi entonos orgei chorountes, Lakedaimonioi de bradeos kai hypo auleton pollon nomou enkathestoton ou tou theiou charin, all'hina homalos meta rhythmou bainontes proselthoien kai me diaspastheie autois he taxis, hoper philei ta megala stratopeda en tais prosodois poiein. {{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos: hoi d'ar'isan sigei menea pneiontes Achaioi ei thymoi memaotes alexemen alleloisin. {{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est? {{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.” {{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: Dia ti, epeidan kindynevein mellosin, pros aulon embainousin? hina tous deilous aschemonountas ginoskosin. . . . ===XII.=== {{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}} {{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur. {{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit. {{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.” {{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?” {{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.” {{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est. ===XIII.=== {{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}} {{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae kathekontai appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est. {{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat. ===XIV.=== {{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}} {{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro de vita rebusque inlustrium virorum sexto legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere. ===XV.=== {{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}} {{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|15.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|15.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit: glosses toi thesauros en anthropoisin aristos, pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet: ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos, {{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi: achalinon stomaton anomou t'aphrosynas to telos dystychia, non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus: anthropon agriopoion, authadostomon, echont'achalinon, akrates, apyloton stoma, aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt. ===XVI.=== {{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}} {{pn|16.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|16.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum: ad portam mille a porta est; exinde Salernum, “mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|16.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|16.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|16.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|16.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|16.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|16.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|16.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|16.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|16.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus, Campanus sonipes succussor nullus sequetur maiore in spatio ac diversus videbitur ire; {{pn|16.12|12}}item in libro nono: tu milli nummum potes uno quaerere centum; {{pn|16.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|16.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|16.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est. ===XVII.=== {{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}} {{pn|17.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|17.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|17.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|17.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|17.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|17.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt. ===XVIII.=== {{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}} {{pn|18.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|18.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|18.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|18.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|18.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|18.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est. ===XIX.=== {{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}} {{pn|19.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|19.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|19.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|19.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|19.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|19.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|19.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|19.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|19.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|19.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|19.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt. ===XX.=== {{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}} {{pn|20.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|20.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|20.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|20.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|20.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|20.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|20.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|20.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|20.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”. ===XXI.=== {{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}} {{pn|21.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt: at sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensu torquebit amaro. {{pn|21.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii: et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror, {{pn|21.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|21.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|21.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|21.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt: dilutaque contra cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. {{pn|21.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus. ===XXII.=== {{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}} {{pn|22.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|22.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|22.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|22.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|22.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|22.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|22.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|22.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|22.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|22.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|22.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|22.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|22.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius: florentisque secant herbas fluviosque ministrant farraque, ne blando nequeat superesse labori; significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore. {{pn|22.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|22.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|22.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu: inde sibi memorat unum super esse laborem, id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|22.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|22.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|22.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|22.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi: sicut tuum vis unicum gnatum tuae superesse vitae sospitem et superstitem. {{pn|22.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat. ===XXIII.=== {{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}} {{pn|23.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|23.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|23.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|23.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|23.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|23.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|23.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|23.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|23.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|23.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|23.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|23.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|23.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam. ===XXIV.=== {{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}} {{pn|24.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|24.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset: inmortales mortales si foret fas flere, flerent divae Camenae Naevium poetam. itaque postquam est Orcho traditus thesauro, obliti sunt Romae loquier lingua Latina. {{pn|24.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo: postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget, scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt. {{pn|24.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas. Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale. ===XXV.=== {{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}} {{pn|25.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|25.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|25.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|25.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|25.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|25.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|25.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|25.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|25.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|25.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|25.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|25.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|25.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|25.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|25.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|25.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|25.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|25.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset. ===XXVI.=== {{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}} {{pn|26.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|26.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|26.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|26.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|26.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|26.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|26.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|26.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|26.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|26.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|26.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} a2jwxraj1pcciuo9buhonru30hx3q21 0 6370 269172 86667 2026-06-06T13:27:51Z Saumache 27923 269172 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Sermo quidam Favorini philosophi cum grammatico iactantiore factus in Socraticum modum; atque ibi in sermone dictum, quibus verbis "penus" a Q. Scaevola definita sit; quodque eadem definitio culpata reprehensaque est.''}} {{pn|1.1|1}}In vestibulo aedium Palatinarum omnium fere ordinum multitudo opperientes salutationem Caesaris constiterant; atque ibi in circulo doctorum hominum Favorino philosopho praesente ostentabat quispiam grammaticae rei ditior scholica quaedam nugalia de generibus et casibus vocabulorum disserens cum arduis superciliis vocisque et vultus gravitate composita tamquam interpres et arbiter Sibyllae oraculorum. {{pn|1.2|2}}Tum aspiciens ad Favorinum, quamquam ei nondum etiam satis notus esset: ""penus" quoque" inquit "variis generibus dictum et varie declinatum est. Nam et "hoc penus" et "haec penus" et "huius peni" et "penoris" veteres dictaverunt; {{pn|1.3|3}}"mundum" quoque muliebrem Lucilius in satirarum XVI non virili genere, ut ceteri, sed neutro appellavit his verbis: legavit quidam uxori mundum omne penumque. Atqui quid mundum, quid non? quis dividet istuc?" {{pn|1.4|4}}Atque horum omnium et testimoniis et exemplis constrepebat; cumque nimis odiose blatiret, intercessit placide Favorinus et "amabo," inquit "magister, quicquid est nomen tibi, abunde multa docuisti, quae quidem ignorabamus et scire haud sane postulabamus. {{pn|1.5|5}}Quid enim refert mea eiusque, quicum loquor, quo genere "penum" dicam aut in quas extremas litteras declinem, si nemo id non nimis barbare fecerimus? {{pn|1.6|6}}sed hoc plane indigeo discere, quid sit "penus" et qua fini id vocabulum dicatur, ne rem cotidiani usus, tamquam qui in venalibus Latine loqui coeptant, alia quam oportet voce appellem." {{pn|1.7|7}}"Quaeris" inquit "rem minime obscuram. Quis adeo ignorat "penum" esse vinum et triticum et oleum et lentim et fabam atque huiuscemodi cetera?" {{pn|1.8|8}}"Etiamne" inquit Favorinus "milium et panicum et glans et hordeum "penus" est? sunt enim propemodum haec quoque eiusdemmodi"; {{pn|1.9|9}}cumque ille reticens haereret, "nolo" inquit "hoc iam labores, an ista, quae dixi, "penus" appelletur. Sed potesne mihi non speciem aliquam de penu dicere, sed definire genere proposito et differentiis adpositis, quid sit "penus"?" "Quod" inquit "genus et quas differentias dicas, non hercle intellego." {{pn|1.10|10}}"Rem" inquit Favorinus "plane dictam postulas, quod difficillimum est, dici planius; nam hoc quidem pervolgatum est definitionem omnem ex genere et differentia consistere. {{pn|1.11|11}}Sed si me tibi praemandere, quod aiunt, postulas, faciam sane id quoque honoris tui habendi gratia." {{pn|1.12|12}}Ac deinde ita exorsus est: "Si" inquit "ego te nunc rogem, ut mihi dicas et quasi circumscribas verbis, cuiusmodi "homo" sit, non, opinor, respondeas hominem esse te atque me. Hoc enim, quis homo sit, ostendere est, non, quid homo sit, dicere. Sed si, inquam, peterem, ut ipsum illud, quod homo est, definires, tum profecto mihi diceres hominem esse animal mortale rationis et scientiae capiens vel quo alio modo diceres, ut eum a ceteris omnibus separares. Proinde igitur nunc te rogo, ut, quid sit "penus", dicas, non ut aliquid ex penu nomines." {{pn|1.13|13}}Tum ille ostentator voce iam molli atque demissa: "philosophias" inquit "ego non didici neque discere adpetivi et, si ignoro, an hordeum ex "penu" sit aut quibus verbis "penus" definiatur, non ea re litteras quoque alias nescio." {{pn|1.14|14}}"Scire," inquit ridens iam Favorinus "quid "penus" sit, non ex nostra magis est philosophia quam ex grammatica tua. {{pn|1.15|15}}Meministi enim, credo, quaeri solitum, quid Vergilius dixerit, "penum struere" vel "longam" vel "longo ordine"; utrumque enim profecto scis legi solitum. {{pn|1.16|16}}Sed ut faciam te aequiore animo ut sis, ne illi quidem veteres iuris magistri, qui "sapientes" appellati sunt, definisse satis recte existimantur, quid sit "penus". {{pn|1.17|17}}Nam Quintum Scaevolam ad demonstrandam penum his verbis usum audio: ""Penus" est", inquit "quod esculentum aut posculentum est, quod ipsius patrisfamilias aut matris familias aut liberum patrisfamilias aut familiae eius, quae circum eos aut liberos eius est et opus non facit, causa paratum est. ..., ut Mucius ait, "penus" videri debet. Nam quae ad edendum bibendumque in dies singulos prandii aut cenae causa parantur, "penus" non sunt; sed ea potius, quae huiusce generis longae usionis gratia contrahuntur et reconduntur, ex eo, quod non in promptu est, sed intus et penitus habeatur, "penus" dicta est." {{pn|1.18|18}}Haec ego," inquit "cum philosophiae me dedissem, non insuper tamen habui discere; quoniam civibus Romanis Latine loquentibus rem non suo vocabulo demonstrare non minus turpe est, quam hominem non suo nomine appellare." {{pn|1.19|19}}Sic Favorinus sermones id genus communes a rebus parvis et frigidis abducebat ad ea, quae magis utile esset audire ac discere, non allata extrinsecus, non per ostentationem, sed indidem nata acceptaque. {{pn|1.20|20}}Praeterea de penu adscribendum hoc etiam putavi Servium Sulpicium in reprehensis Scaevolae capitibus scripsisse Cato Aelio placuisse, non quae esui et potui forent, sed thus quoque et cereos in penu esse, quod esset eius ferme rei causa comparatum. {{pn|1.21|21}}Masurius autem Sabinus in iuris civilis secundo etiam, quod iumentorum causa apparatum esset, quibus dominus uteretur, penori attributum dicit. {{pn|1.22|22}}Ligna quoque et virgas et carbones, quibus conficeretur penus, quibusdam ait videri esse in penu. {{pn|1.23|23}}Ex his autem, quae promercalia et usaria isdem in locis essent, esse ea sola penoris putat, quae satis sint usu annuo. ===II.=== {{c|''Morbus et vitium quid differat; et quam vim habeant vocabula ista in edicto aedilium; et an eunuchus et steriles mulieres redhiberi possint; diversaeque super ea re sententiae.''}} {{pn|1.1|1}}In edicto aedilium curulium, qua parte de mancipiis vendundis cautum est, scriptum sic fuit: "Titulus servorum singulorum scriptus sit curato ita, ut intellegi recte possit, quid morbi vitiive cuique sit, quis fugitivus errove sit noxave solutus non sit." {{pn|1.2|2}}Propterea quaesierunt iureconsulti veteres, quod "mancipium morbosum" quodve "vitiosum" recte diceretur quantumque "morbus" a "vitio" differret. {{pn|1.3|3}}Caelius Sabinus in libro, quem de edicto aedilium curulium composuit, Labeonem refert, quid esset "morbus", hisce verbis definisse: "Morbus est habitus cuiusque corporis contra naturam, qui usum eius facit deteriorem." {{pn|1.4|4}}Sed "morbum" alias in toto corpore accidere dicit, alias in parte corporis. Totius corporis "morbum" esse, veluti sit pthisis aut febris, partis autem, veluti sit caecitas aut pedis debilitas. {{pn|1.5|5}}"Balbus autem" inquit "et atypus vitiosi magis quam morbosi sunt, et equus mordax aut calcitro vitiosus, non morbosus est. Sed cui morbus est, idem etiam vitiosus est. Neque id tamen contra fit; potest enim qui vitiosus est non morbosus esse. Quamobrem, cum de homine morboso agetur, aeque" inquit "ita dicetur: "quanto ob id vitium minoris erit"." {{pn|1.6|6}}De eunucho quidem quaesitum est, an contra edictum aedilium videretur venundatus, si ignorasset emptor eum eunuchum esse. {{pn|1.7|7}}Labeonem respondisse aiunt redhiberi posse quasi morbosum; {{pn|1.8|8}}sues etiam feminae si sterilae essent et venum issent, ex edicto aedilium posse agi Labeonem scripsisse. {{pn|1.9|9}}De sterila autem muliere, si nativa sterilitate sit, Trebatium contra Labeonem respondisse dicunt. {{pn|1.10|10}}Nam cum redhiberi eam Labeo quasi minus sanam putasset, negasse aiunt Trebatium ex edicto agi posse, si ea mulier a principio genitali sterilitate esset. At si valitudo eius offendisset exque ea vitium factum esset, ut concipere fetus non posset, tum sanam non videri et esse in causa redhibitionis. {{pn|1.11|11}}De myope quoque, qui "luscitiosus" Latine appellatur, dissensum est; alii enim redhiberi omnimodo debere, alii contra, nisi id vitium morbo contractum esset. {{pn|1.12|12}}Eum vero, cui dens deesset, Servius redhiberi posse respondit, Labeo in causa esse redhibendi negavit: "nam et magna" inquit "pars dente aliquo carent, neque eo magis plerique homines morbosi sunt, et absurdum admodum est dicere non sanos nasci homines, quoniam cum infantibus non simul dentes gignuntur." {{pn|1.13|13}}Non praetereundum est id quoque in libris veterum iurisperitorum scriptum esse "morbum" et "vitium" distare, quod "vitium" perpetuum, "morbus" cum accessu decessuque sit. {{pn|1.14|14}}Sed hoc si ita est, neque caecus neque eunuchus morbosus est contra Labeonis, quam supra dixi, sententiam. {{pn|1.15|15}}Verba Masuri Sabini apposui ex libro iuris civilis secundo: "Furiosus mutusve cuive quod membrum lacerum laesumve est aut obest, quo ipse minus aptus sit, morbosi sunt. Qui natura longe minus videt tam sanus est quam qui tardius currit." ===III.=== {{c|''Quod nullae fuerunt rei uxoriae actiones in urbe Roma ante Carvilianum divortium; atque inibi, quid sit proprie "paelex", quaeque eius vocabuli ratio sit.''}} {{pn|1.1|1}}Memoriae traditum est quingentis fere annis post Romam conditam nullas rei uxoriae neque actiones neque cautiones in urbe Roma aut in Latio fuisse, quoniam profecto nihil desiderabantur nullis etiamtunc matrimoniis divertentibus. {{pn|1.2|2}}Servius quoque Sulpicius in libro quem composuit de dotibus tum primum cautiones rei uxoriae necessarias esse visas scripsit, cum Spurius Carvilius, cui Ruga cognomentum fuit, vir nobilis, divortium cum uxore fecit, quia liberi ex ea corporis vitio non gignerentur, anno urbis conditae quingentesimo vicesimo tertio M. Atilio P. Valerio consulibus. Atque is Carvilius traditur uxorem, quam dimisit, egregie dilexisse carissimamque morum eius gratia habuisse, set iurisiurandi religionem animo atque amori praevertisse, quod iurare a censoribus coactus erat uxorem se liberum quaerundum gratia habiturum. {{pn|1.3|3}}"Paelicem" autem appellatam probrosamque habitam, quae iuncta consuetaque esset cum eo, in cuius manu mancipioque alia matrimonii causa foret, hac antiquissima lege ostenditur, quam Numae regis fuisse accepimus: "Paelex aedem Iunonis ne tangito; si tangit, Iunoni crinibus demissis agnum feminam caedito." "Paelex" autem quasi pallax, id est quasi pallakis. Vt pleraque alia, ita hoc quoque vocabulum de Graeco flexum est. ===IV.=== {{c|''Quid Servius Sulpicius in libro, qui est de dotibus, scripserit de iure atque more veterum sponsaliorum.''}} {{pn|1.1|1}}Sponsalia in ea parte Italiae, quae Latium appellatur, hoc more atque iure solita fieri scripsit Servius Sulpicius in libro, quem scripsit de dotibus: {{pn|1.2|2}}"Qui uxorem" inquit "ducturus erat, ab eo, unde ducenda erat, stipulabatur eam in matrimonium datum ... iri; qui ducturus erat, itidem spondebat. Is contractus stipulationum sponsionumque dicebatur "sponsalia". Tunc, quae promissa erat, "sponsa" appellabatur, qui spoponderat ducturum, "sponsus". Sed si post eas stipulationis uxor non dabatur aut non ducebatur, qui stipulabatur, ex sponsu agebat. Iudices cognoscebant. Iudex quamobrem data acceptave non esset uxor quaerebat. Si nihil iustae causae videbatur, litem pecunia aestimabat, quantique interfuerat eam uxorem accipi aut dari, eum, qui spoponderat, ei qui stipulatus erat, condemnabat." {{pn|1.3|3}}Hoc ius sponsaliorum observatum dicit Servius ad id tempus, quo civitas universo Latio lege Iulia data est. {{pn|1.4|4}}Haec eadem Neratius scripsit in libro quem de nuptiis composuit. ===V.=== {{c|''Historia narrata de perfidia aruspicum Etruscorum; quodque ob eam rem versus hic a pueris Romae urbe tota cantatus est: "Malum consilium consultori pessimum est".''}} {{pn|1.1|1}}Statua Romae in comitio posita Horatii Coclitis, fortissimi viri, de caelo tacta est. {{pn|1.2|2}}Ob id fulgur piaculis luendum aruspices ex Etruria acciti inimico atque hostili in populum Romanum animo instituerant eam rem contrariis religionibus procurare atque illam statuam suaserunt in inferiorem locum perperam transponi, {{pn|1.3|3}}quem sol oppositu circum undique altarum aedium numquam illustraret. {{pn|1.4|4}}Quod cum ita fieri persuasissent, delati ad populum proditique sunt et, cum de perfidia confessi essent, necati sunt, constititque eam statuam, proinde ut verae rationes post compertae monebant, in locum editum subducendam atque ita in area Volcani sublimiore loco statuendam; ex quo res bene et prospere populo Romano cessit. {{pn|1.5|5}}Tum igitur, quod in Etruscos aruspices male consulentis animadversum vindicatumque fuerat, versus hic scite factus cantatusque esse a pueris urbe tota fertur: malum consilium consultori pessimum est. {{pn|1.6|6}}Ea historia de aruspicibus ac de versu isto senario scripta est in annalibus maximis, libro undecimo, et in Verri Flacci libro primo rerum memoria dignarum. {{pn|1.7|7}}Videtur autem versus hic de Graeco illo Hesiodi versu expressus: he de kake boule toi bouleusanti kakiste. ===VI.=== {{c|''Verba veteris senatusconsulti posita, quo decretum est hostiis maioribus expiandum, quod in sacrario hastae Martiae movissent; atque ibi enarratum, quid sint "hostiae succidaneae", quid item "porca praecidanea"; et quod Capito Ateius ferias quasdam "praecidaneas" appellavit.''}} {{pn|1.1|1}}Vt terram movisse nuntiari solet eaque res procuratur, ita in veteribus memoriis scriptum legimus nuntiatum esse senatui in sacrario in regia hastas Martias movisse. {{pn|1.2|2}}Eius rei causa senatusconsultum factum est M. Antonio A. Postumio consulibus, eiusque exemplum hoc est: "Quod C. Iulius L. filius pontifex nuntiavit in sacrario in regia hastas Martias movisse, de ea re ita censuerunt, uti M. Antonius consul hostiis maioribus Iovi et Marti procuraret et ceteris dis, quibus videretur, lactantibus. Ibus uti procurasset, satis habendum censuerunt. Si quid succidaneis opus esset, robiis succideret." {{pn|1.3|3}}Quod "succidaneas" hostias senatus appellavit, quaeri solet, quid verbum id significet. In Plauti quoque comoedia, quae Epidicus inscripta est, super eodem ipso verbo requiri audio in his versibus: {{pn|1.4|4}}men piacularem oportet fieri ob stultitiam tuam, ut meum tergum tuae stultitiae subdas succidaneum? {{pn|1.5|5}}"Succidaneae" autem "hostiae" dicuntur "ae" littera per morem compositi vocabuli in "i" litteram mutata quasi "succaedaneae", appellatae, quoniam, si primis hostiis litatum non erat, aliae post easdem ductae hostiae caedebantur; {{pn|1.6|6}}quae quia prioribus iam caesis luendi piaculi gratia subdebantur et succidebantur, "succidaneae" nominatae "i" littera scilicet tractim pronuntiata; audio enim quosdam eam litteram in hac voce barbare corripere. {{pn|1.7|7}}Eadem autem ratione verbi "praecidaneae" quoque hostiae dicuntur, quae ante sacrificia sollemnia pridie caeduntur. {{pn|1.8|8}}"Porca" etiam "praecidanea" appellata, quam piaculi gratia ante fruges novas captas immolare Cereri mos fuit, si qui familiam funestam aut non purgaverant aut aliter eam rem, quam oportuerat, procuraverant. {{pn|1.9|9}}Sed porcam et hostias quasdam "praecidaneas", sicuti dixi, appellari volgo notum est, ferias "praecidaneas" dici id, opinor, a volgo remotum est. {{pn|1.10|10}}Propterea verba Atei Capitonis ex quinto librorum, quos de pontificio iure composuit, scripsi: "Tib. Coruncanio pontifici maximo feriae praecidaneae in atrum diem inauguratae sunt. Collegium decrevit non habendum religioni, quin eo die feriae praecidaneae essent." ===VII.=== {{c|''De epistula Valerii Probi grammatici ad Marcellum scripta super accentu nominum quorundam Poenicorum.''}} {{pn|1.1|1}}Valerius Probus grammaticus inter suam aetatem praestanti scientia fuit. {{pn|1.2|2}}Is "Hannibalem" et "Hasdrubalem" et "Hamilcarem" ita pronuntiabat, ut paenultimam circumflecteret, et est epistula eius scripta ad Marcellum, in qua Plautum et Ennium multosque alios veteres eo modo pronuntiasse affirmat, {{pn|1.3|3}}solius tamen Ennii versum unum ponit ex libro, qui Scipio inscribitur. {{pn|1.4|4}}Eum versum quadrato numero factum subiecimus, in quo, nisi tertia syllaba de Hannibalis nomine circumflexe promatur, numerus clausurus est. Versus Ennii, quem dixit, ita est: {{pn|1.5|5}}quaque propter Hannibalis copias considerat. ===VIII.=== {{c|''Quid C. Fabricius de Cornelio Rufino homine avaro dixerit, quem cum odisset inimicusque esset, designandum tamen consulem curavit.''}} {{pn|1.1|1}}Fabricius Luscinus magna gloria vir magnisque rebus gestis fuit. {{pn|1.2|2}}P. Cornelius Rufinus manu quidem strenuus et bellator bonus militarisque disciplinae peritus admodum fuit, sed furax homo et avaritia acri erat. {{pn|1.3|3}}Hunc Fabricius non probabat neque amico utebatur osusque eum morum causa fuit. {{pn|1.4|4}}Sed cum in temporibus rei difficillimis consules creandi forent et is Rufinus peteret consulatum competitoresque eius essent inbelles quidam et futtiles, summa ope adnixus est Fabricius, uti Rufino consulatus deferretur. {{pn|1.5|5}}Eam rem plerisque admirantibus, quod hominem avarum, cui esset inimicissimus, {{pn|1.6|6}}creari consulem vellet, "malo," inquit "civis me compilet, quam hostis vendat". {{pn|1.7|7}}Hunc Rufinum postea bis consulatu et dictatura functum censor Fabricius senatu movit ob luxuriae notam, quod decem pondo libras argenti facti haberet. {{pn|1.8|8}}Id autem, quod supra scripsi Fabricium de Cornelio Rufino ita, uti in pleraque historia scriptum est, dixisse, M. Cicero non aliis a Fabricio, sed ipsi Rufino gratias agenti, quod ope eius designatus esset, dictum esse refert in libro secundo de oratore. ===IX.=== {{c|''Quid significet proprie "religiosus"; et in quae diverticula significatio istius vocabuli flexa sit; et verba Nigidii Figuli ex commentariis eius super ea re sumpta.''}} {{pn|1.1|1}}Nigidius Figulus, homo, ut ego arbitror, iuxta M. Varronem doctissimus, in undecimo commentariorum grammaticorum versum ex antiquo carmine refert memoria hercle dignum: religentem esse oportet, religiosus ne fuas, cuius autem id carmen sit, non scribit. {{pn|1.2|2}}Atque in eodem loco Nigidius: "Hoc" inquit "inclinamentum semper huiuscemodi verborum, ut "vinosus", "mulierosus", "religiosus", significat copiam quandam inmodicam rei, super qua dicitur. Quocirca "religiosus" is appellabatur, qui nimia et superstitiosa religione sese alligaverat, eaque res vitio assignabatur." {{pn|1.3|3}}Sed praeter ista, quae Nigidius dicit, alio quodam diverticulo significationis "religiosus" pro casto atque observanti cohibentique sese certis legibus finibusque dici coeptus. {{pn|1.4|4}}Simili autem modo illa quoque vocabula ab eadem profecta origine diversum significare videntur: "religiosi dies" et "religiosa delubra". {{pn|1.5|5}}"Religiosi" enim "dies" dicuntur tristi omine infames inpeditique, in quibus et res divinas facere et rem quampiam novam exordiri temperandum est, quos multitudo imperitorum prave et perperam "nefastos" appellat. {{pn|1.6|6}}Itaque M. Cicero in libro epistularum nono ad Atticum "maiores" inquit "nostri funestiorem diem esse voluerunt Alliensis pugnae quam urbis captae, quod hoc malum ex illo. Itaque alter religiosus etiamnunc dies, alter in volgus ignotus". {{pn|1.7|7}}Idem tamen M. Tullius in oratione de accusatore constituendo "religiosa delubra" dicit non ominosa nec tristia, sed maiestatis venerationisque plena. {{pn|1.8|8}}Masurius autem Sabinus in commentariis, quos de indigenis composuit: ""religiosum"" inquit "est, quod propter sanctitatem aliquam remotum ac sepositum a nobis est; verbum a "relinquendo" dictum, tamquam "caerimoniae" a "carendo"." {{pn|1.9|9}}Secundum hanc Sabini interpretationem templa quidem ac delubra, quae non volgo ac temere, sed cum castitate caerimoniaque adeundum, et reverenda et reformidanda sunt magis quam involganda: {{pn|1.10|10}}sed dies "religiosi" dicti, [XI.] quos ex contraria causa propter ominis diritatem relinquimus. {{pn|1.12|12}}Quod si, ut ait Nigidius, omnia istiusmodi inclinamenta nimium ac praeter modum significant et idcirco in culpas cadunt, ut "vinosus", "mulierosus", "morosus", "verbosus", "famosus", cur "ingeniosus" et "formosus" et "officiosus", quae pariter ab ingenio et forma et officio inclinata sunt, cur etiam "disciplinosus", "consiliosus", "victoriosus", quae M. Cato ita figuravit, cur item "facundiosa", quod Sempronius Asellio XIII rerum gestarum ita scripsit: "facta sua spectare oportere, non dicta, si minus facundiosa essent", cur, inquam, ista omnia numquam in culpam, sed in laudem dicuntur, quamquam haec item incrementum sui nimium demonstrent? an propterea quia illis quidem, quae supra posui, adhibendus est modus quidam necessarius? {{pn|1.13|13}}Nam et gratia, si nimia atque inmodica, et mores, si multi atque varii, et verba, si perpetua atque infinita et obtundentia, et fama, si magna et inquieta et invidiosast, neque laudabilia neque utilia sunt; {{pn|1.14|14}}ingenium autem et officium et forma et disciplina et consilium et victoria et facundia sicut ipsae virtutum amplitudines nullis finibus cohibentur, sed quanto maiora auctioraque sunt, multo etiam tanto laudatiora sunt. ===X.=== {{c|''Quid observatum de ordine rogandarum in senatu sententiarum; iurgiumque in senatu C. Caesaris consulis et M. Catonis diem dicendo eximentis.''}} {{pn|1.1|1}}Ante legem, quae nunc de senatu habendo observatur, ordo rogandi sententias varius fuit. {{pn|1.2|2}}Alias primus rogabatur, qui princeps a censoribus in senatum lectus fuerat, alias, qui designati consules erant; {{pn|1.3|3}}quidam e consulibus studio aut necessitudine aliqua adducti, quem is visum erat, honoris gratia extra ordinem sententiam primum rogabant. {{pn|1.4|4}}Observatum tamen est, cum extra ordinem fieret, ne quis quemquam ex alio quam ex consulari loco sententiam primum rogaret. {{pn|1.5|5}}C. Caesar in consulatu, quem cum M. Bibulo gessit, quattuor solos extra ordinem rogasse sententiam dicitur. Ex his quattuor principem rogabat M. Crassum; sed postquam filiam Cn. Pompeio desponderat, primum coeperat Pompeium rogare. {{pn|1.6|6}}Eius rei rationem reddidisse eum senatui Tiro Tullius, M. Ciceronis libertus, refert itaque se ex patrono suo audisse scribit. {{pn|1.7|7}}Id ipsum Capito Ateius in libro, quem de officio senatorio composuit, scriptum reliquit. {{pn|1.8|8}}In eodem libro Capitonis id quoque scriptum est: "C." inquit "Caesar consul M. Catonem sententiam rogavit. Cato rem, quae consulebatur, quoniam non e republica videbatur, perfici nolebat. Eius rei ducendae gratia longa oratione utebatur eximebatque dicendo diem. Erat enim ius senatori, ut sententiam rogatus diceret ante quicquid vellet aliae rei et quoad vellet. Caesar consul viatorem vocavit eumque, cum finem non faceret, prendi loquentem et in carcerem duci iussit. Senatus consurrexit et prosequebatur Catonem in carcerem. Hac" inquit "invidia facta Caesar destitit et mitti Catonem iussit." ===XI.=== {{c|''Quae qualiaque sint, quae Aristoxenus quasi magis comperta de Pythagora memoriae mandavit; et quae item Plutarchus in eundem modum de eodem Pythagora scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Opinio vetus falsa occupavit et convaluit Pythagoram philosophum non esitavisse ex animalibus item abstinuisse fabulo, quem Graeci kyamon appellant. {{pn|1.2|2}}Ex hac opinione Callimachus poeta scripsit: kai kyamon apo cheiras echein aniontos edestou kago, Pythagoras hos ekeleve, lego. {{pn|1.3|3}}Ex eadem item opinione M. Cicero in libro de divinatione primo haec verba posuit: "Iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit, quod errorem animis perturbationemque afferat. Ex quo etiam Pythagoreis interdictum putatur, ne faba vescerentur, quae res habet inflationem magnam tranquillitatem mentis quaerentibus contrariam." {{pn|1.4|4}}Haec quidem M. Cicero. Sed Aristoxenus musicus, vir litterarum veterum diligentissimus, Aristoteli philosophi auditor, in libro, quem de Pythagora reliquit, nullo saepius legumento Pythagoram dicit usum quam fabis, quoniam is cibus et subduceret sensim alvum et levigaret. {{pn|1.5|5}}Verba ipsa Aristoxeni subscripsi: Pythagoras de ton osprion malista ton kyamon edokimasen; leiantikon te gar einai kai diachoretikon; dio kai malista kechretai autoi. {{pn|1.6|6}}Porculis quoque minusculis et haedis tenerioribus victitasse idem Aristoxenus refert. {{pn|1.7|7}}Quem rem videtur cognovisse e Xenophilo Pythagorico, familiari suo, et ex quibusdam aliis natu maioribus, qui ab aetate Pythagorae ... {{pn|1.8|8}}Ac de animalibus Alexis etiam poeta in comoedia, quae Pythagorizousa inscribitur, docet. {{pn|1.9|9}}Videtur autem de kyamoi non esitato causam erroris fuisse, quia in Empedocli carmine, qui disciplinas Pythagorae secutus est, versus hic invenitur: deiloi, pandeiloi, kyamon apo cheiras echesthai. {{pn|1.10|10}}Opinati enim sunt plerique kyamous legumentum dici, ut a vulgo dicitur. Sed qui diligentius scitiusque carmina Empedocli arbitrati sunt, kyamous hoc in loco testiculos significare dicunt, eosque more Pythagorae operte atque symbolice kyamous appellatos, quod sint aitioi tou kyein et geniturae humanae vim praebeant; idcircoque Empedoclen versu isto non a fabulo edendo, sed a rei veneriae proluvio voluisse homines deducere. {{pn|1.11|11}}Plutarchus quoque, homo in disciplinis gravi auctoritate, in primo librorum, quos de Homero composuit, Aristotelem philosophum scripsit eadem ipsa de Pythagoricis scripsisse, quod non abstinuerint edundis animalibus, nisi pauca carne quadam. {{pn|1.12|12}}Verba ipsa Plutarchi, quoniam res inopinata est, subscripsi: Aristoteles de metras kai kardias kai akalephes kai toiouton tinon allon apechesthai phesin tous Pythagorikous, chresthai de tois allois. {{pn|1.13|13}}Akalephe autem est animal marinum, quod "urtica" appellatur. Sed et piscibus mullis abstinere Pythagoricos Plutarchus in Symposiacis dicit. {{pn|1.14|14}}Pythagoram vero ipsum sicuti celebre est Euphorbum primo fuisse dictasse, ita haec remotiora sunt his, quae Clearchus et Dicaearchus memoriae tradiderunt, fuisse eum postea Pyrrum, deinde Aethaliden, deinde feminam pulcra facie meretricem, cui nomen fuerat Alco. ===XII.=== {{c|''Notae et animadversiones censoriae in veteribus monumentis repertae memoria dignae.''}} {{pn|1.1|1}}Si quis agrum suum passus fuerat sordescere eumque indiligenter curabat ac neque araverat neque purgaverat, sive quis arborem suam vineamque habuerat derelictui, non id sine poena fuit, sed erat opus censorium, censoresque aerarium faciebant. {{pn|1.2|2}}Item, quis eques Romanus equum habere gracilentum aut parum nitidum visus erat, "inpolitiae" notabatur; id verbum significat, quasi tu dicas "incuriae". {{pn|1.3|3}}Cuius rei utriusque auctoritates sunt, et M. Cato id saepenumero adtestatus est. ===XIII.=== {{c|''Quod incentiones quaedam tibiarum certo modo factae ischiacis mederi possunt.''}} {{pn|1.1|1}}Creditum hoc a plerisque esse et memoriae mandatum, ischia cum maxime doleant, tum, si modulis lenibus tibicen incinat, {{pn|1.2|2}}minui dolores, ego nuperrime in libro Theophrasti scriptum inveni. {{pn|1.3|3}}Viperarum morsibus tibicinium scite modulateque adhibitum mederi refert etiam Democriti liber, qui inscribitur ..., in quo docet plurimis hominum morbidis medicinae fuisse incentiones tibiarum. {{pn|1.4|4}}Tanta prosus adfinitas est corporibus hominum mentibusque et propterea vitiis quoque aut medellis animorum et corporum. ===XIV=== {{c|''Narratur historia de Hostilio Mancino aedilium et Manilia meretrice; verbaque decreti tribunorum, ad quos a Manilia provocatum est.''}} {{pn|1.1|1}}Cum librum IX Atei Capitonis coniectaneorum legeremus, qui inscriptus est de iudiciis publicis, decretum tribunorum visum est gravitatis antiquae plenum. {{pn|1.2|2}}Propterea id meminimus, idque ob hanc causam et in hanc sententiam scriptum est : Aulus Hostilius Mancinus aedilis curulis fuit. {{pn|1.3|3}}Is Maniliae meretrici diem ad populum dixit, quod e tabulato eius noctu lapide ictus esset, vulnusque ex eo lapide ostendebat. {{pn|1.4|4}}Manilia ad tribunos plebi provocavit. {{pn|1.5|5}}Apud eos dixit comessatorem Mancinum ad aedes suas venisse; eum sibi recipere non fuisse e re sua, sed cum vi inrumperet, lapidibus depulsum. {{pn|1.6|6}}Tribuni decreverunt aedilem ex eo loco iure deiectum, quo eum venire cum corollario non decuisset; propterea, ne cum populo aedilis ageret, intercesserunt. ===XV.=== {{c|''Defensa a culpa sententia ex historia Sallustii, quam iniqui eius cum insectatione maligni reprehenderint.''}} {{pn|1.1|1}}Elegantia orationis Sallustii verborumque fingendi et novandi studium cum multa prorsus invidia fuit, multique non mediocri ingenio viri conati sunt reprehendere pleraque et obtrectare. In quibus plura inscite aut maligne vellicant. Nonnulla tamen videri possunt non indigna reprehensione; quale illud in Catilinae historia repertum est, quod habeat eam speciem quasi parum adtente dictum. Verba Sallustii haec sunt: {{pn|1.2|2}}"Ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen inprimis arduum videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dein, quia plerique, quae delicta reprehenderis, malivolentia et invidia dicta putant. Vbi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit; supra, veluti ficta, pro falsis ducit." {{pn|1.3|3}}"Proposuit" inquiunt "dicturum causas, quamobrem videatur esse arduum res gestas scribere; atque ibi cum primam causam dixerit, dein non alteram causam, sed querellas dicit. {{pn|1.4|4}}Non enim causa videri debet, cur historiae opus arduum sit, quod hi, qui legunt, aut inique interpretantur quae scripta sunt, aut vera esse non credunt." {{pn|1.5|5}}Obnoxiam quippe et obiectam falsis existimationibus eam rem dicendam aiunt quam "arduam"; quia, quod est arduum, sui operis difficultate est arduum, non opinionis alienae erroribus. {{pn|1.6|6}}Haec illi malivoli reprehensores dicunt. Sed "arduum" Sallustius non pro difficili tantum, sed pro eo quoque ponit, quod Graeci chalepon appellant, quod est cum difficile, tum molestum quoque et incommodum et intractabile. Quorum verborum significatio a sententia Sallustii supra scripta non abhorret. ===XVI.=== {{c|''De vocabulis quibusdam a Varrone et Nigidio contra cotidiani sermonis consuetudinem declinatis; atque inibi id genus quaedam cum exemplis veterum relata.''}} {{pn|1.1|1}}M. Varronem et P. Nigidium, viros Romani generis doctissimos, comperimus non aliter elocutos esse et scripsisse, quam "senatuis" et "domuis" et "fluctuis", qui est patrius casus ab eo, quod est "senatus", "domus", "fluctus"; huic "senatui", "domui", "fluctui" ceteraque is consimilia pariter dixisse. {{pn|1.2|2}}Terentii quoque comici versus in libris veteribus itidem scriptus est: eius anuis causa, opinor, quae est emortua. {{pn|1.3|3}}Hanc eorum auctoritatem quidam e veteribus grammaticis ratione etiam firmare voluerunt, quod omnis dativus singularis "i" littera finitus, si non similis est genetivi singularis, "s" littera addita genetivum singularem facit, ut "patri patris", "duci ducis", "caedi caedis". {{pn|1.4|4}}"Cum igitur" inquiunt "in casu dandi "huic senatui" dicamus, genetivus ex eo singularis "senatuis" est, non "senatus"." {{pn|1.5|5}}Set non omnes concedunt in casu dativo "senatui" magis dicendum quam "senatu". {{pn|1.6|6}}Sicuti Lucilius in eodem casu "victu" et "anu" dicit, non "victui" nec "anui", in hisce versibus: quod sumptum atque epulas victu praeponis honesto et alio in loco: "anu noceo" inquit. {{pn|1.7|7}}Vergilius quoque in casu dandi "aspectu" dicit, non "aspectui": teque aspectu ne subtrahe nostro et in georgicis: quod nec concubitu indulgent. {{pn|1.8|8}}C. etiam Caesar, gravis auctor linguae Latinae, in Anticatone: "unius" inquit "arrogantiae, superbiae dominatuque." Item in Dolabellam actionis I. lib. I.: "Isti, quorum in aedibus fanisque posita et honori erant et ornatu." {{pn|1.9|9}}In libris quoque analogicis omnia istiusmodi sine "i" littera dicenda censet. ===XVII.=== {{c|''De natura quarundam particularum, quae praepositae verbis intendi atque produci barbare et inscite videntur, exemplis rationibusque plusculis disceptatum.''}} {{pn|1.1|1}}Lucilii ex XI. versus sunt: Scipiadae magno improbus obiciebat Asellus lustrum illo censore malum infelixque fuisse. "Obiciebat" "o" littera producta multos legere audio, idque eo facere dicunt, ut ratio numeri salva sit. {{pn|1.2|2}}Idem infra: conicere in versus dictum praeconis volebam Grani. In hac quoque primi verbi praepositione "o" ob eandem causam producunt. {{pn|1.3|3}}Item XV: subicit huic humilem et suffercitus posteriorem, "subicit" "u" littera longa legunt, quia primam syllabam brevem esse in versu heroico non convenit. {{pn|1.4|4}}Item apud Plautum in Epidico "con" syllabam productam pronuntiant: age nunciam orna te, Epidice, et palliolum in collum conice. {{pn|1.5|5}}Apud Vergilium quoque "subicit" verbum produci a plerisque audio: etiam Parnasia laurus parva sub ingenti matris se subicit umbra. {{pn|1.6|6}}Sed neque "ob" neque "sub" praepositio producendi habet naturam, neque item "con", nisi cum eae litterae secuntur, quae in verbis "constituit" et "confecit" secundum eam primae sunt, vel cum eliditur ex ea "n" littera, sicut Sallustius: "faenoribus" inquit "copertus." {{pn|1.7|7}}In his autem, quae supra posui, et metrum esse integrum potest et praepositiones istae possunt non barbare protendi; secunda enim littera in his verbis per duo "i", non per unum scribenda est. {{pn|1.8|8}}Nam verbum ipsum, cui supradictae particulae praepositae sunt, non est "icio", sed "iacio", et praeteritum non "icit" facit, sed "iecit". Id ubi compositum est, "a" littera in "i" mutatur, sicuti fit in verbis "insilio" et "incipio", atque ita vim consonantis capit, et idcirco ea syllaba productius latiusque paulo pronuntiata priorem syllabam brevem esse non patitur, sed reddit eam positu longam, proptereaque et numerus in versu et ratio in pronuntiatu manet. {{pn|1.9|9}}Haec, quae diximus, eo etiam conducunt, ut, quod apud Vergilium in sexto positum invenimus: eripe me his, invicte, malis aut tu mihi terram inice, sic esse "iniice", ut supra dixi, et scribendum et legendum sciamus, nisi quis tam indocilis est, ut in hoc quoque verbo "in" praepositionem metri gratia protendat. {{pn|1.10|10}}Quaerimus igitur, in "obicibus" "o" littera qua ratione intendatur, cum id vocabulum factum sit a verbo "obiicio" et nequaquam simile sit, quod a verbo "moveo" "motus" "o" littera longa dicitur. {{pn|1.11|11}}Equidem memini Sulpicium Apollinarem, virum praestanti litterarum scientia, "obices" et "obicibus" "o" littera correpta dicere, in Vergilio quoque sic eum legere: qua vi maria alta tumescant obicibus ruptis; {{pn|1.12|12}}sed ita, ut diximus, "i" litteram, quae in hoc vocabulo quoque gemina esse debet, paulo uberius largiusque pronuntiabat. {{pn|1.13|13}}Congruens igitur est, ut "subices" etiam, quod proinde ut "obices" compositum est, "u" littera brevi dici oporteat. {{pn|1.14|14}}Ennius in tragoedia, quae Achilles inscribitur, "subices" pro aere alto ponit, qui caelo subiectus est, in his versibus: per ego deum sublimas subices humidas, unde oritur imber sonitu saevo et spiritu; plerosque omnes tamen legere audias "u" littera producta. {{pn|1.15|15}}Id ipsum autem verbum M. Cato sub alia praepositione dicit in oratione, quam de consulatu suo habuit: "ita nos" inquit "fert ventus ad primorem Pyrenaeum, quo proicit in altum." Et Pacuvius item in Chryse: Idae promunturium, cuius lingua in altum proicit. ===XVIII.=== {{c|''De P. Africano superiore sumpta quaedam ex annalibus memoratu dignissima.''}} {{pn|1.1|1}}Scipio Africanus antiquior quanta virtutum gloria praestiterit et quam fuerit altus animi atque magnificus et qua sui conscientia subnixus, plurimis rebus, quae dixit quaeque fecit, declaratum est. {{pn|1.2|2}}Ex quibus sunt haec duo exempla eius fiduciae atque exsuperantiae ingentis: {{pn|1.3|3}}Cum M. Naevius tribunus plebis accusaret eum ad populum diceretque accepisse a rege Antiocho pecuniam, ut condicionibus gratiosis et mollibus pax cum eo populi Romani nomine fieret et quaedam item alia crimini daret indigna tali viro, tum Scipio pauca praefatus, quae dignitas vitae suae atque gloria postulabat: "memoria," inquit "Quirites, repeto diem esse hodiernum, quo Hannibalem Poenum imperio vestro inimicissimum magno proelio vici in terra Africa pacemque et victoriam vobis peperi inspectabilem. Non igitur simus adversum deos ingrati et, censeo, relinquamus nebulonem hunc, eamus hinc protinus Iovi optimo maximo gratulatum." {{pn|1.4|4}}Id cum dixisset, avertit et ire in Capitolium coepit. {{pn|1.5|5}}Tum contio universa, quae ad sententiam de Scipione ferendam convenerat, relicto tribuno Scipionem in Capitolium comitata atque inde ad aedes eius cum laetitia et gratulatione sollemni prosecuta est. {{pn|1.6|6}}Fertur etiam oratio, quae videtur habita eo die a Scipione, et qui dicunt eam non veram, non eunt infitias, quin haec quidem verba fuerint, quae dixi, Scipionis. {{pn|1.7|7}}Item aliud est factum eius praeclarum. Petilii quidam tribuni plebis a M., ut aiunt, Catone, inimico Scipionis, comparati in eum atque inmissi desiderabant in senatu instantissime, ut pecuniae Antiochinae praedaeque in eo bello captae rationem redderet; {{pn|1.8|8}}fuerat enim L. Scipioni Asiatico, fratri suo, imperatori in ea provincia legatus. {{pn|1.9|9}}Ibi Scipio exsurgit et prolato e sinu togae libro rationes in eo scriptas esse dixit omnis pecuniae omnisque praedae; {{pn|1.10|10}}illatum, ut palam recitaretur et ad aerarium deferretur. {{pn|1.11|11}}"Sed enim id iam non faciam" inquit "nec me ipse afficiam contumelia eumque librum statim coram discidit suis manibus et concerpsit aegre passus, {{pn|1.12|12}}quod, cui salus imperii ac reipublicae accepta ferri deberet, rationem pecuniae praedaticiae posceretur. ===XIX.=== {{c|''Quid M. Varro in logistorico scripserit de moderando victu puerorum inpubium.''}} {{pn|1.1|1}}Pueros inpubes conpertum est, si plurimo cibo nimioque somno uterentur, hebetiores fieri ad veterni usque aut eluci tarditatem, corporaque eorum inprocera fieri minusque adolescere. {{pn|1.2|2}}Idem plerique alii medicorum philosophorumque et M. Varro in logistorico scripsit, qui inscriptus est Catus aut de liberis educandis. ===XX.=== {{c|''Notati a censoribus, qui audientibus iis dixerant ioca quaedam intempestiviter; ac de eius quoque nota deliberatum, qui steterat forte apud eos oscitabundus.''}} {{pn|1.1|1}}Inter censorum severitates tria haec exempla in litteris sunt castigatissimae disciplinae. {{pn|1.2|2}}Vnum est huiuscemodi: Censor agebat de uxoribus sollemne iusiurandum; {{pn|1.3|3}}verba erant ita concepta: "Vt tu ex animi tui sententia uxorem habes?" Qui iurabat, cavillator quidam et canicula et nimis ridicularius fuit. {{pn|1.4|4}}Is locum esse sibi ioci dicundi ratus, cum ita, uti mos erat, censor dixisset "ut tu ex animi tui sententia uxorem habes?", {{pn|1.5|5}}"habeo equidem" inquit "uxorem, sed non hercle ex animi mei sententia." {{pn|1.6|6}}Tum censor eum, quod intempestive lascivisset, in aerarios rettulit causamque hanc ioci scurrilis apud se dicti subscripsit. {{pn|1.7|7}}Altera severitas eiusdem sectae disciplinaeque est. {{pn|1.8|8}}Deliberatum est de nota eius, qui ad censores ab amico advocatus est et in iure stans clare nimis et sonore oscitavit atque inibi ut plecteretur fuit, tamquam illud indicium esset vagi animi et alucinantis et fluxae atque apertae securitatis. {{pn|1.9|9}}Sed cum ille deiurasset invitissimum sese ac repugnantem oscitatione victum tenerique eo vitio, quod "oscedo" appellatur, tum notae iam destinatae exemptus est. {{pn|1.10|10}}Publius Scipio Africanus, Pauli filius, utramque historiam posuit in oratione, quam dixit in censura, cum ad maiorum mores populum hortaretur. {{pn|1.11|11}}Item aliud refert Sabinus Masurius in septimo memoriali severe factum: "Censores" inquit "Publius Scipio Nasica et Marcus Popilius cum equitum censum agerent, equum nimis strigosum et male habitum, sed equitem eius uberrimum et habitissimum viderunt et "cur" inquiunt "ita est, ut tu sis quam equus curatior?" "Quoniam" inquit "ego me curo, equum Statius nihili servos." Visum est parum esse reverens responsum, relatusque in aerarios, ut mos est." {{pn|1.12|12}}"Statius" autem servile nomen fuit. Plerique apud veteres servi eo nomine fuerunt. {{pn|1.13|13}}Caecilius quoque ille comoediarum poeta inclutus servus fuit et propterea nomen habuit "Statius". Sed postea versum est quasi in cognomentum, appellatusque est "Caecilius Statius". {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {{finis}} t2ax93wotelk2dzour9qo1scfqgra4q 269173 269172 2026-06-06T13:31:37Z Saumache 27923 269173 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Sermo quidam Favorini philosophi cum grammatico iactantiore factus in Socraticum modum; atque ibi in sermone dictum, quibus verbis “penus” a Q. Scaevola definita sit; quodque eadem definitio culpata reprehensaque est.''}} {{pn|1.1|1}}In vestibulo aedium Palatinarum omnium fere ordinum multitudo opperientes salutationem Caesaris constiterant; atque ibi in circulo doctorum hominum Favorino philosopho praesente ostentabat quispiam grammaticae rei ditior scholica quaedam nugalia de generibus et casibus vocabulorum disserens cum arduis superciliis vocisque et vultus gravitate composita tamquam interpres et arbiter Sibyllae oraculorum. {{pn|1.2|2}}Tum aspiciens ad Favorinum, quamquam ei nondum etiam satis notus esset: ““penus” quoque” inquit “variis generibus dictum et varie declinatum est. Nam et “hoc penus” et “haec penus” et “huius peni” et “penoris” veteres dictaverunt; {{pn|1.3|3}}“mundum” quoque muliebrem Lucilius in satirarum XVI non virili genere, ut ceteri, sed neutro appellavit his verbis: legavit quidam uxori mundum omne penumque. Atqui quid mundum, quid non? quis dividet istuc?” {{pn|1.4|4}}Atque horum omnium et testimoniis et exemplis constrepebat; cumque nimis odiose blatiret, intercessit placide Favorinus et “amabo,” inquit “magister, quicquid est nomen tibi, abunde multa docuisti, quae quidem ignorabamus et scire haud sane postulabamus. {{pn|1.5|5}}Quid enim refert mea eiusque, quicum loquor, quo genere “penum” dicam aut in quas extremas litteras declinem, si nemo id non nimis barbare fecerimus? {{pn|1.6|6}}sed hoc plane indigeo discere, quid sit “penus” et qua fini id vocabulum dicatur, ne rem cotidiani usus, tamquam qui in venalibus Latine loqui coeptant, alia quam oportet voce appellem.” {{pn|1.7|7}}“Quaeris” inquit “rem minime obscuram. Quis adeo ignorat “penum” esse vinum et triticum et oleum et lentim et fabam atque huiuscemodi cetera?” {{pn|1.8|8}}“Etiamne” inquit Favorinus “milium et panicum et glans et hordeum “penus” est? sunt enim propemodum haec quoque eiusdemmodi”; {{pn|1.9|9}}cumque ille reticens haereret, “nolo” inquit “hoc iam labores, an ista, quae dixi, “penus” appelletur. Sed potesne mihi non speciem aliquam de penu dicere, sed definire genere proposito et differentiis adpositis, quid sit “penus"?” “Quod” inquit “genus et quas differentias dicas, non hercle intellego.” {{pn|1.10|10}}“Rem” inquit Favorinus “plane dictam postulas, quod difficillimum est, dici planius; nam hoc quidem pervolgatum est definitionem omnem ex genere et differentia consistere. {{pn|1.11|11}}Sed si me tibi praemandere, quod aiunt, postulas, faciam sane id quoque honoris tui habendi gratia.” {{pn|1.12|12}}Ac deinde ita exorsus est: “Si” inquit “ego te nunc rogem, ut mihi dicas et quasi circumscribas verbis, cuiusmodi “homo” sit, non, opinor, respondeas hominem esse te atque me. Hoc enim, quis homo sit, ostendere est, non, quid homo sit, dicere. Sed si, inquam, peterem, ut ipsum illud, quod homo est, definires, tum profecto mihi diceres hominem esse animal mortale rationis et scientiae capiens vel quo alio modo diceres, ut eum a ceteris omnibus separares. Proinde igitur nunc te rogo, ut, quid sit “penus”, dicas, non ut aliquid ex penu nomines.” {{pn|1.13|13}}Tum ille ostentator voce iam molli atque demissa: “philosophias” inquit “ego non didici neque discere adpetivi et, si ignoro, an hordeum ex “penu” sit aut quibus verbis “penus” definiatur, non ea re litteras quoque alias nescio.” {{pn|1.14|14}}“Scire,” inquit ridens iam Favorinus “quid “penus” sit, non ex nostra magis est philosophia quam ex grammatica tua. {{pn|1.15|15}}Meministi enim, credo, quaeri solitum, quid Vergilius dixerit, “penum struere” vel “longam” vel “longo ordine”; utrumque enim profecto scis legi solitum. {{pn|1.16|16}}Sed ut faciam te aequiore animo ut sis, ne illi quidem veteres iuris magistri, qui “sapientes” appellati sunt, definisse satis recte existimantur, quid sit “penus”. {{pn|1.17|17}}Nam Quintum Scaevolam ad demonstrandam penum his verbis usum audio: ““Penus” est”, inquit “quod esculentum aut posculentum est, quod ipsius patrisfamilias aut matris familias aut liberum patrisfamilias aut familiae eius, quae circum eos aut liberos eius est et opus non facit, causa paratum est. ..., ut Mucius ait, “penus” videri debet. Nam quae ad edendum bibendumque in dies singulos prandii aut cenae causa parantur, “penus” non sunt; sed ea potius, quae huiusce generis longae usionis gratia contrahuntur et reconduntur, ex eo, quod non in promptu est, sed intus et penitus habeatur, “penus” dicta est.” {{pn|1.18|18}}Haec ego,” inquit “cum philosophiae me dedissem, non insuper tamen habui discere; quoniam civibus Romanis Latine loquentibus rem non suo vocabulo demonstrare non minus turpe est, quam hominem non suo nomine appellare.” {{pn|1.19|19}}Sic Favorinus sermones id genus communes a rebus parvis et frigidis abducebat ad ea, quae magis utile esset audire ac discere, non allata extrinsecus, non per ostentationem, sed indidem nata acceptaque. {{pn|1.20|20}}Praeterea de penu adscribendum hoc etiam putavi Servium Sulpicium in reprehensis Scaevolae capitibus scripsisse Cato Aelio placuisse, non quae esui et potui forent, sed thus quoque et cereos in penu esse, quod esset eius ferme rei causa comparatum. {{pn|1.21|21}}Masurius autem Sabinus in iuris civilis secundo etiam, quod iumentorum causa apparatum esset, quibus dominus uteretur, penori attributum dicit. {{pn|1.22|22}}Ligna quoque et virgas et carbones, quibus conficeretur penus, quibusdam ait videri esse in penu. {{pn|1.23|23}}Ex his autem, quae promercalia et usaria isdem in locis essent, esse ea sola penoris putat, quae satis sint usu annuo. ===II.=== {{c|''Morbus et vitium quid differat; et quam vim habeant vocabula ista in edicto aedilium; et an eunuchus et steriles mulieres redhiberi possint; diversaeque super ea re sententiae.''}} {{pn|1.1|1}}In edicto aedilium curulium, qua parte de mancipiis vendundis cautum est, scriptum sic fuit: “Titulus servorum singulorum scriptus sit curato ita, ut intellegi recte possit, quid morbi vitiive cuique sit, quis fugitivus errove sit noxave solutus non sit.” {{pn|1.2|2}}Propterea quaesierunt iureconsulti veteres, quod “mancipium morbosum” quodve “vitiosum” recte diceretur quantumque “morbus” a “vitio” differret. {{pn|1.3|3}}Caelius Sabinus in libro, quem de edicto aedilium curulium composuit, Labeonem refert, quid esset “morbus”, hisce verbis definisse: “Morbus est habitus cuiusque corporis contra naturam, qui usum eius facit deteriorem.” {{pn|1.4|4}}Sed “morbum” alias in toto corpore accidere dicit, alias in parte corporis. Totius corporis “morbum” esse, veluti sit pthisis aut febris, partis autem, veluti sit caecitas aut pedis debilitas. {{pn|1.5|5}}“Balbus autem” inquit “et atypus vitiosi magis quam morbosi sunt, et equus mordax aut calcitro vitiosus, non morbosus est. Sed cui morbus est, idem etiam vitiosus est. Neque id tamen contra fit; potest enim qui vitiosus est non morbosus esse. Quamobrem, cum de homine morboso agetur, aeque” inquit “ita dicetur: “quanto ob id vitium minoris erit”.” {{pn|1.6|6}}De eunucho quidem quaesitum est, an contra edictum aedilium videretur venundatus, si ignorasset emptor eum eunuchum esse. {{pn|1.7|7}}Labeonem respondisse aiunt redhiberi posse quasi morbosum; {{pn|1.8|8}}sues etiam feminae si sterilae essent et venum issent, ex edicto aedilium posse agi Labeonem scripsisse. {{pn|1.9|9}}De sterila autem muliere, si nativa sterilitate sit, Trebatium contra Labeonem respondisse dicunt. {{pn|1.10|10}}Nam cum redhiberi eam Labeo quasi minus sanam putasset, negasse aiunt Trebatium ex edicto agi posse, si ea mulier a principio genitali sterilitate esset. At si valitudo eius offendisset exque ea vitium factum esset, ut concipere fetus non posset, tum sanam non videri et esse in causa redhibitionis. {{pn|1.11|11}}De myope quoque, qui “luscitiosus” Latine appellatur, dissensum est; alii enim redhiberi omnimodo debere, alii contra, nisi id vitium morbo contractum esset. {{pn|1.12|12}}Eum vero, cui dens deesset, Servius redhiberi posse respondit, Labeo in causa esse redhibendi negavit: “nam et magna” inquit “pars dente aliquo carent, neque eo magis plerique homines morbosi sunt, et absurdum admodum est dicere non sanos nasci homines, quoniam cum infantibus non simul dentes gignuntur.” {{pn|1.13|13}}Non praetereundum est id quoque in libris veterum iurisperitorum scriptum esse “morbum” et “vitium” distare, quod “vitium” perpetuum, “morbus” cum accessu decessuque sit. {{pn|1.14|14}}Sed hoc si ita est, neque caecus neque eunuchus morbosus est contra Labeonis, quam supra dixi, sententiam. {{pn|1.15|15}}Verba Masuri Sabini apposui ex libro iuris civilis secundo: “Furiosus mutusve cuive quod membrum lacerum laesumve est aut obest, quo ipse minus aptus sit, morbosi sunt. Qui natura longe minus videt tam sanus est quam qui tardius currit." ===III.=== {{c|''Quod nullae fuerunt rei uxoriae actiones in urbe Roma ante Carvilianum divortium; atque inibi, quid sit proprie “paelex”, quaeque eius vocabuli ratio sit.''}} {{pn|1.1|1}}Memoriae traditum est quingentis fere annis post Romam conditam nullas rei uxoriae neque actiones neque cautiones in urbe Roma aut in Latio fuisse, quoniam profecto nihil desiderabantur nullis etiamtunc matrimoniis divertentibus. {{pn|1.2|2}}Servius quoque Sulpicius in libro quem composuit de dotibus tum primum cautiones rei uxoriae necessarias esse visas scripsit, cum Spurius Carvilius, cui Ruga cognomentum fuit, vir nobilis, divortium cum uxore fecit, quia liberi ex ea corporis vitio non gignerentur, anno urbis conditae quingentesimo vicesimo tertio M. Atilio P. Valerio consulibus. Atque is Carvilius traditur uxorem, quam dimisit, egregie dilexisse carissimamque morum eius gratia habuisse, set iurisiurandi religionem animo atque amori praevertisse, quod iurare a censoribus coactus erat uxorem se liberum quaerundum gratia habiturum. {{pn|1.3|3}}“Paelicem” autem appellatam probrosamque habitam, quae iuncta consuetaque esset cum eo, in cuius manu mancipioque alia matrimonii causa foret, hac antiquissima lege ostenditur, quam Numae regis fuisse accepimus: “Paelex aedem Iunonis ne tangito; si tangit, Iunoni crinibus demissis agnum feminam caedito.” “Paelex” autem quasi pallax, id est quasi pallakis. Vt pleraque alia, ita hoc quoque vocabulum de Graeco flexum est. ===IV.=== {{c|''Quid Servius Sulpicius in libro, qui est de dotibus, scripserit de iure atque more veterum sponsaliorum.''}} {{pn|1.1|1}}Sponsalia in ea parte Italiae, quae Latium appellatur, hoc more atque iure solita fieri scripsit Servius Sulpicius in libro, quem scripsit de dotibus: {{pn|1.2|2}}“Qui uxorem” inquit “ducturus erat, ab eo, unde ducenda erat, stipulabatur eam in matrimonium datum ... iri; qui ducturus erat, itidem spondebat. Is contractus stipulationum sponsionumque dicebatur “sponsalia”. Tunc, quae promissa erat, “sponsa” appellabatur, qui spoponderat ducturum, “sponsus”. Sed si post eas stipulationis uxor non dabatur aut non ducebatur, qui stipulabatur, ex sponsu agebat. Iudices cognoscebant. Iudex quamobrem data acceptave non esset uxor quaerebat. Si nihil iustae causae videbatur, litem pecunia aestimabat, quantique interfuerat eam uxorem accipi aut dari, eum, qui spoponderat, ei qui stipulatus erat, condemnabat.” {{pn|1.3|3}}Hoc ius sponsaliorum observatum dicit Servius ad id tempus, quo civitas universo Latio lege Iulia data est. {{pn|1.4|4}}Haec eadem Neratius scripsit in libro quem de nuptiis composuit. ===V.=== {{c|''Historia narrata de perfidia aruspicum Etruscorum; quodque ob eam rem versus hic a pueris Romae urbe tota cantatus est: “Malum consilium consultori pessimum est”.''}} {{pn|1.1|1}}Statua Romae in comitio posita Horatii Coclitis, fortissimi viri, de caelo tacta est. {{pn|1.2|2}}Ob id fulgur piaculis luendum aruspices ex Etruria acciti inimico atque hostili in populum Romanum animo instituerant eam rem contrariis religionibus procurare atque illam statuam suaserunt in inferiorem locum perperam transponi, {{pn|1.3|3}}quem sol oppositu circum undique altarum aedium numquam illustraret. {{pn|1.4|4}}Quod cum ita fieri persuasissent, delati ad populum proditique sunt et, cum de perfidia confessi essent, necati sunt, constititque eam statuam, proinde ut verae rationes post compertae monebant, in locum editum subducendam atque ita in area Volcani sublimiore loco statuendam; ex quo res bene et prospere populo Romano cessit. {{pn|1.5|5}}Tum igitur, quod in Etruscos aruspices male consulentis animadversum vindicatumque fuerat, versus hic scite factus cantatusque esse a pueris urbe tota fertur: malum consilium consultori pessimum est. {{pn|1.6|6}}Ea historia de aruspicibus ac de versu isto senario scripta est in annalibus maximis, libro undecimo, et in Verri Flacci libro primo rerum memoria dignarum. {{pn|1.7|7}}Videtur autem versus hic de Graeco illo Hesiodi versu expressus: he de kake boule toi bouleusanti kakiste. ===VI.=== {{c|''Verba veteris senatusconsulti posita, quo decretum est hostiis maioribus expiandum, quod in sacrario hastae Martiae movissent; atque ibi enarratum, quid sint “hostiae succidaneae”, quid item “porca praecidanea”; et quod Capito Ateius ferias quasdam “praecidaneas” appellavit.''}} {{pn|1.1|1}}Vt terram movisse nuntiari solet eaque res procuratur, ita in veteribus memoriis scriptum legimus nuntiatum esse senatui in sacrario in regia hastas Martias movisse. {{pn|1.2|2}}Eius rei causa senatusconsultum factum est M. Antonio A. Postumio consulibus, eiusque exemplum hoc est: “Quod C. Iulius L. filius pontifex nuntiavit in sacrario in regia hastas Martias movisse, de ea re ita censuerunt, uti M. Antonius consul hostiis maioribus Iovi et Marti procuraret et ceteris dis, quibus videretur, lactantibus. Ibus uti procurasset, satis habendum censuerunt. Si quid succidaneis opus esset, robiis succideret.” {{pn|1.3|3}}Quod “succidaneas” hostias senatus appellavit, quaeri solet, quid verbum id significet. In Plauti quoque comoedia, quae Epidicus inscripta est, super eodem ipso verbo requiri audio in his versibus: {{pn|1.4|4}}men piacularem oportet fieri ob stultitiam tuam, ut meum tergum tuae stultitiae subdas succidaneum? {{pn|1.5|5}}“Succidaneae” autem “hostiae” dicuntur “ae” littera per morem compositi vocabuli in “i” litteram mutata quasi “succaedaneae”, appellatae, quoniam, si primis hostiis litatum non erat, aliae post easdem ductae hostiae caedebantur; {{pn|1.6|6}}quae quia prioribus iam caesis luendi piaculi gratia subdebantur et succidebantur, “succidaneae” nominatae “i” littera scilicet tractim pronuntiata; audio enim quosdam eam litteram in hac voce barbare corripere. {{pn|1.7|7}}Eadem autem ratione verbi “praecidaneae” quoque hostiae dicuntur, quae ante sacrificia sollemnia pridie caeduntur. {{pn|1.8|8}}“Porca” etiam “praecidanea” appellata, quam piaculi gratia ante fruges novas captas immolare Cereri mos fuit, si qui familiam funestam aut non purgaverant aut aliter eam rem, quam oportuerat, procuraverant. {{pn|1.9|9}}Sed porcam et hostias quasdam “praecidaneas”, sicuti dixi, appellari volgo notum est, ferias “praecidaneas” dici id, opinor, a volgo remotum est. {{pn|1.10|10}}Propterea verba Atei Capitonis ex quinto librorum, quos de pontificio iure composuit, scripsi: “Tib. Coruncanio pontifici maximo feriae praecidaneae in atrum diem inauguratae sunt. Collegium decrevit non habendum religioni, quin eo die feriae praecidaneae essent." ===VII.=== {{c|''De epistula Valerii Probi grammatici ad Marcellum scripta super accentu nominum quorundam Poenicorum.''}} {{pn|1.1|1}}Valerius Probus grammaticus inter suam aetatem praestanti scientia fuit. {{pn|1.2|2}}Is “Hannibalem” et “Hasdrubalem” et “Hamilcarem” ita pronuntiabat, ut paenultimam circumflecteret, et est epistula eius scripta ad Marcellum, in qua Plautum et Ennium multosque alios veteres eo modo pronuntiasse affirmat, {{pn|1.3|3}}solius tamen Ennii versum unum ponit ex libro, qui Scipio inscribitur. {{pn|1.4|4}}Eum versum quadrato numero factum subiecimus, in quo, nisi tertia syllaba de Hannibalis nomine circumflexe promatur, numerus clausurus est. Versus Ennii, quem dixit, ita est: {{pn|1.5|5}}quaque propter Hannibalis copias considerat. ===VIII.=== {{c|''Quid C. Fabricius de Cornelio Rufino homine avaro dixerit, quem cum odisset inimicusque esset, designandum tamen consulem curavit.''}} {{pn|1.1|1}}Fabricius Luscinus magna gloria vir magnisque rebus gestis fuit. {{pn|1.2|2}}P. Cornelius Rufinus manu quidem strenuus et bellator bonus militarisque disciplinae peritus admodum fuit, sed furax homo et avaritia acri erat. {{pn|1.3|3}}Hunc Fabricius non probabat neque amico utebatur osusque eum morum causa fuit. {{pn|1.4|4}}Sed cum in temporibus rei difficillimis consules creandi forent et is Rufinus peteret consulatum competitoresque eius essent inbelles quidam et futtiles, summa ope adnixus est Fabricius, uti Rufino consulatus deferretur. {{pn|1.5|5}}Eam rem plerisque admirantibus, quod hominem avarum, cui esset inimicissimus, {{pn|1.6|6}}creari consulem vellet, “malo,” inquit “civis me compilet, quam hostis vendat”. {{pn|1.7|7}}Hunc Rufinum postea bis consulatu et dictatura functum censor Fabricius senatu movit ob luxuriae notam, quod decem pondo libras argenti facti haberet. {{pn|1.8|8}}Id autem, quod supra scripsi Fabricium de Cornelio Rufino ita, uti in pleraque historia scriptum est, dixisse, M. Cicero non aliis a Fabricio, sed ipsi Rufino gratias agenti, quod ope eius designatus esset, dictum esse refert in libro secundo de oratore. ===IX.=== {{c|''Quid significet proprie “religiosus”; et in quae diverticula significatio istius vocabuli flexa sit; et verba Nigidii Figuli ex commentariis eius super ea re sumpta.''}} {{pn|1.1|1}}Nigidius Figulus, homo, ut ego arbitror, iuxta M. Varronem doctissimus, in undecimo commentariorum grammaticorum versum ex antiquo carmine refert memoria hercle dignum: religentem esse oportet, religiosus ne fuas, cuius autem id carmen sit, non scribit. {{pn|1.2|2}}Atque in eodem loco Nigidius: “Hoc” inquit “inclinamentum semper huiuscemodi verborum, ut “vinosus”, “mulierosus”, “religiosus”, significat copiam quandam inmodicam rei, super qua dicitur. Quocirca “religiosus” is appellabatur, qui nimia et superstitiosa religione sese alligaverat, eaque res vitio assignabatur.” {{pn|1.3|3}}Sed praeter ista, quae Nigidius dicit, alio quodam diverticulo significationis “religiosus” pro casto atque observanti cohibentique sese certis legibus finibusque dici coeptus. {{pn|1.4|4}}Simili autem modo illa quoque vocabula ab eadem profecta origine diversum significare videntur: “religiosi dies” et “religiosa delubra”. {{pn|1.5|5}}“Religiosi” enim “dies” dicuntur tristi omine infames inpeditique, in quibus et res divinas facere et rem quampiam novam exordiri temperandum est, quos multitudo imperitorum prave et perperam “nefastos” appellat. {{pn|1.6|6}}Itaque M. Cicero in libro epistularum nono ad Atticum “maiores” inquit “nostri funestiorem diem esse voluerunt Alliensis pugnae quam urbis captae, quod hoc malum ex illo. Itaque alter religiosus etiamnunc dies, alter in volgus ignotus”. {{pn|1.7|7}}Idem tamen M. Tullius in oratione de accusatore constituendo “religiosa delubra” dicit non ominosa nec tristia, sed maiestatis venerationisque plena. {{pn|1.8|8}}Masurius autem Sabinus in commentariis, quos de indigenis composuit: ““religiosum"” inquit “est, quod propter sanctitatem aliquam remotum ac sepositum a nobis est; verbum a “relinquendo” dictum, tamquam “caerimoniae” a “carendo”.” {{pn|1.9|9}}Secundum hanc Sabini interpretationem templa quidem ac delubra, quae non volgo ac temere, sed cum castitate caerimoniaque adeundum, et reverenda et reformidanda sunt magis quam involganda: {{pn|1.10|10}}sed dies “religiosi” dicti, [XI.] quos ex contraria causa propter ominis diritatem relinquimus. {{pn|1.12|12}}Quod si, ut ait Nigidius, omnia istiusmodi inclinamenta nimium ac praeter modum significant et idcirco in culpas cadunt, ut “vinosus”, “mulierosus”, “morosus”, “verbosus”, “famosus”, cur “ingeniosus” et “formosus” et “officiosus”, quae pariter ab ingenio et forma et officio inclinata sunt, cur etiam “disciplinosus”, “consiliosus”, “victoriosus”, quae M. Cato ita figuravit, cur item “facundiosa”, quod Sempronius Asellio XIII rerum gestarum ita scripsit: “facta sua spectare oportere, non dicta, si minus facundiosa essent”, cur, inquam, ista omnia numquam in culpam, sed in laudem dicuntur, quamquam haec item incrementum sui nimium demonstrent? an propterea quia illis quidem, quae supra posui, adhibendus est modus quidam necessarius? {{pn|1.13|13}}Nam et gratia, si nimia atque inmodica, et mores, si multi atque varii, et verba, si perpetua atque infinita et obtundentia, et fama, si magna et inquieta et invidiosast, neque laudabilia neque utilia sunt; {{pn|1.14|14}}ingenium autem et officium et forma et disciplina et consilium et victoria et facundia sicut ipsae virtutum amplitudines nullis finibus cohibentur, sed quanto maiora auctioraque sunt, multo etiam tanto laudatiora sunt. ===X.=== {{c|''Quid observatum de ordine rogandarum in senatu sententiarum; iurgiumque in senatu C. Caesaris consulis et M. Catonis diem dicendo eximentis.''}} {{pn|1.1|1}}Ante legem, quae nunc de senatu habendo observatur, ordo rogandi sententias varius fuit. {{pn|1.2|2}}Alias primus rogabatur, qui princeps a censoribus in senatum lectus fuerat, alias, qui designati consules erant; {{pn|1.3|3}}quidam e consulibus studio aut necessitudine aliqua adducti, quem is visum erat, honoris gratia extra ordinem sententiam primum rogabant. {{pn|1.4|4}}Observatum tamen est, cum extra ordinem fieret, ne quis quemquam ex alio quam ex consulari loco sententiam primum rogaret. {{pn|1.5|5}}C. Caesar in consulatu, quem cum M. Bibulo gessit, quattuor solos extra ordinem rogasse sententiam dicitur. Ex his quattuor principem rogabat M. Crassum; sed postquam filiam Cn. Pompeio desponderat, primum coeperat Pompeium rogare. {{pn|1.6|6}}Eius rei rationem reddidisse eum senatui Tiro Tullius, M. Ciceronis libertus, refert itaque se ex patrono suo audisse scribit. {{pn|1.7|7}}Id ipsum Capito Ateius in libro, quem de officio senatorio composuit, scriptum reliquit. {{pn|1.8|8}}In eodem libro Capitonis id quoque scriptum est: “C.” inquit “Caesar consul M. Catonem sententiam rogavit. Cato rem, quae consulebatur, quoniam non e republica videbatur, perfici nolebat. Eius rei ducendae gratia longa oratione utebatur eximebatque dicendo diem. Erat enim ius senatori, ut sententiam rogatus diceret ante quicquid vellet aliae rei et quoad vellet. Caesar consul viatorem vocavit eumque, cum finem non faceret, prendi loquentem et in carcerem duci iussit. Senatus consurrexit et prosequebatur Catonem in carcerem. Hac” inquit “invidia facta Caesar destitit et mitti Catonem iussit." ===XI.=== {{c|''Quae qualiaque sint, quae Aristoxenus quasi magis comperta de Pythagora memoriae mandavit; et quae item Plutarchus in eundem modum de eodem Pythagora scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Opinio vetus falsa occupavit et convaluit Pythagoram philosophum non esitavisse ex animalibus item abstinuisse fabulo, quem Graeci kyamon appellant. {{pn|1.2|2}}Ex hac opinione Callimachus poeta scripsit: kai kyamon apo cheiras echein aniontos edestou kago, Pythagoras hos ekeleve, lego. {{pn|1.3|3}}Ex eadem item opinione M. Cicero in libro de divinatione primo haec verba posuit: “Iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit, quod errorem animis perturbationemque afferat. Ex quo etiam Pythagoreis interdictum putatur, ne faba vescerentur, quae res habet inflationem magnam tranquillitatem mentis quaerentibus contrariam.” {{pn|1.4|4}}Haec quidem M. Cicero. Sed Aristoxenus musicus, vir litterarum veterum diligentissimus, Aristoteli philosophi auditor, in libro, quem de Pythagora reliquit, nullo saepius legumento Pythagoram dicit usum quam fabis, quoniam is cibus et subduceret sensim alvum et levigaret. {{pn|1.5|5}}Verba ipsa Aristoxeni subscripsi: Pythagoras de ton osprion malista ton kyamon edokimasen; leiantikon te gar einai kai diachoretikon; dio kai malista kechretai autoi. {{pn|1.6|6}}Porculis quoque minusculis et haedis tenerioribus victitasse idem Aristoxenus refert. {{pn|1.7|7}}Quem rem videtur cognovisse e Xenophilo Pythagorico, familiari suo, et ex quibusdam aliis natu maioribus, qui ab aetate Pythagorae ... {{pn|1.8|8}}Ac de animalibus Alexis etiam poeta in comoedia, quae Pythagorizousa inscribitur, docet. {{pn|1.9|9}}Videtur autem de kyamoi non esitato causam erroris fuisse, quia in Empedocli carmine, qui disciplinas Pythagorae secutus est, versus hic invenitur: deiloi, pandeiloi, kyamon apo cheiras echesthai. {{pn|1.10|10}}Opinati enim sunt plerique kyamous legumentum dici, ut a vulgo dicitur. Sed qui diligentius scitiusque carmina Empedocli arbitrati sunt, kyamous hoc in loco testiculos significare dicunt, eosque more Pythagorae operte atque symbolice kyamous appellatos, quod sint aitioi tou kyein et geniturae humanae vim praebeant; idcircoque Empedoclen versu isto non a fabulo edendo, sed a rei veneriae proluvio voluisse homines deducere. {{pn|1.11|11}}Plutarchus quoque, homo in disciplinis gravi auctoritate, in primo librorum, quos de Homero composuit, Aristotelem philosophum scripsit eadem ipsa de Pythagoricis scripsisse, quod non abstinuerint edundis animalibus, nisi pauca carne quadam. {{pn|1.12|12}}Verba ipsa Plutarchi, quoniam res inopinata est, subscripsi: Aristoteles de metras kai kardias kai akalephes kai toiouton tinon allon apechesthai phesin tous Pythagorikous, chresthai de tois allois. {{pn|1.13|13}}Akalephe autem est animal marinum, quod “urtica” appellatur. Sed et piscibus mullis abstinere Pythagoricos Plutarchus in Symposiacis dicit. {{pn|1.14|14}}Pythagoram vero ipsum sicuti celebre est Euphorbum primo fuisse dictasse, ita haec remotiora sunt his, quae Clearchus et Dicaearchus memoriae tradiderunt, fuisse eum postea Pyrrum, deinde Aethaliden, deinde feminam pulcra facie meretricem, cui nomen fuerat Alco. ===XII.=== {{c|''Notae et animadversiones censoriae in veteribus monumentis repertae memoria dignae.''}} {{pn|1.1|1}}Si quis agrum suum passus fuerat sordescere eumque indiligenter curabat ac neque araverat neque purgaverat, sive quis arborem suam vineamque habuerat derelictui, non id sine poena fuit, sed erat opus censorium, censoresque aerarium faciebant. {{pn|1.2|2}}Item, quis eques Romanus equum habere gracilentum aut parum nitidum visus erat, “inpolitiae” notabatur; id verbum significat, quasi tu dicas “incuriae”. {{pn|1.3|3}}Cuius rei utriusque auctoritates sunt, et M. Cato id saepenumero adtestatus est. ===XIII.=== {{c|''Quod incentiones quaedam tibiarum certo modo factae ischiacis mederi possunt.''}} {{pn|1.1|1}}Creditum hoc a plerisque esse et memoriae mandatum, ischia cum maxime doleant, tum, si modulis lenibus tibicen incinat, {{pn|1.2|2}}minui dolores, ego nuperrime in libro Theophrasti scriptum inveni. {{pn|1.3|3}}Viperarum morsibus tibicinium scite modulateque adhibitum mederi refert etiam Democriti liber, qui inscribitur ..., in quo docet plurimis hominum morbidis medicinae fuisse incentiones tibiarum. {{pn|1.4|4}}Tanta prosus adfinitas est corporibus hominum mentibusque et propterea vitiis quoque aut medellis animorum et corporum. ===XIV=== {{c|''Narratur historia de Hostilio Mancino aedilium et Manilia meretrice; verbaque decreti tribunorum, ad quos a Manilia provocatum est.''}} {{pn|1.1|1}}Cum librum IX Atei Capitonis coniectaneorum legeremus, qui inscriptus est de iudiciis publicis, decretum tribunorum visum est gravitatis antiquae plenum. {{pn|1.2|2}}Propterea id meminimus, idque ob hanc causam et in hanc sententiam scriptum est : Aulus Hostilius Mancinus aedilis curulis fuit. {{pn|1.3|3}}Is Maniliae meretrici diem ad populum dixit, quod e tabulato eius noctu lapide ictus esset, vulnusque ex eo lapide ostendebat. {{pn|1.4|4}}Manilia ad tribunos plebi provocavit. {{pn|1.5|5}}Apud eos dixit comessatorem Mancinum ad aedes suas venisse; eum sibi recipere non fuisse e re sua, sed cum vi inrumperet, lapidibus depulsum. {{pn|1.6|6}}Tribuni decreverunt aedilem ex eo loco iure deiectum, quo eum venire cum corollario non decuisset; propterea, ne cum populo aedilis ageret, intercesserunt. ===XV.=== {{c|''Defensa a culpa sententia ex historia Sallustii, quam iniqui eius cum insectatione maligni reprehenderint.''}} {{pn|1.1|1}}Elegantia orationis Sallustii verborumque fingendi et novandi studium cum multa prorsus invidia fuit, multique non mediocri ingenio viri conati sunt reprehendere pleraque et obtrectare. In quibus plura inscite aut maligne vellicant. Nonnulla tamen videri possunt non indigna reprehensione; quale illud in Catilinae historia repertum est, quod habeat eam speciem quasi parum adtente dictum. Verba Sallustii haec sunt: {{pn|1.2|2}}“Ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen inprimis arduum videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dein, quia plerique, quae delicta reprehenderis, malivolentia et invidia dicta putant. Vbi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit; supra, veluti ficta, pro falsis ducit.” {{pn|1.3|3}}“Proposuit” inquiunt “dicturum causas, quamobrem videatur esse arduum res gestas scribere; atque ibi cum primam causam dixerit, dein non alteram causam, sed querellas dicit. {{pn|1.4|4}}Non enim causa videri debet, cur historiae opus arduum sit, quod hi, qui legunt, aut inique interpretantur quae scripta sunt, aut vera esse non credunt.” {{pn|1.5|5}}Obnoxiam quippe et obiectam falsis existimationibus eam rem dicendam aiunt quam “arduam”; quia, quod est arduum, sui operis difficultate est arduum, non opinionis alienae erroribus. {{pn|1.6|6}}Haec illi malivoli reprehensores dicunt. Sed “arduum” Sallustius non pro difficili tantum, sed pro eo quoque ponit, quod Graeci chalepon appellant, quod est cum difficile, tum molestum quoque et incommodum et intractabile. Quorum verborum significatio a sententia Sallustii supra scripta non abhorret. ===XVI.=== {{c|''De vocabulis quibusdam a Varrone et Nigidio contra cotidiani sermonis consuetudinem declinatis; atque inibi id genus quaedam cum exemplis veterum relata.''}} {{pn|1.1|1}}M. Varronem et P. Nigidium, viros Romani generis doctissimos, comperimus non aliter elocutos esse et scripsisse, quam “senatuis” et “domuis” et “fluctuis”, qui est patrius casus ab eo, quod est “senatus”, “domus”, “fluctus”; huic “senatui”, “domui”, “fluctui” ceteraque is consimilia pariter dixisse. {{pn|1.2|2}}Terentii quoque comici versus in libris veteribus itidem scriptus est: eius anuis causa, opinor, quae est emortua. {{pn|1.3|3}}Hanc eorum auctoritatem quidam e veteribus grammaticis ratione etiam firmare voluerunt, quod omnis dativus singularis “i” littera finitus, si non similis est genetivi singularis, “s” littera addita genetivum singularem facit, ut “patri patris”, “duci ducis”, “caedi caedis”. {{pn|1.4|4}}“Cum igitur” inquiunt “in casu dandi “huic senatui” dicamus, genetivus ex eo singularis “senatuis” est, non “senatus”.” {{pn|1.5|5}}Set non omnes concedunt in casu dativo “senatui” magis dicendum quam “senatu”. {{pn|1.6|6}}Sicuti Lucilius in eodem casu “victu” et “anu” dicit, non “victui” nec “anui”, in hisce versibus: quod sumptum atque epulas victu praeponis honesto et alio in loco: “anu noceo” inquit. {{pn|1.7|7}}Vergilius quoque in casu dandi “aspectu” dicit, non “aspectui": teque aspectu ne subtrahe nostro et in georgicis: quod nec concubitu indulgent. {{pn|1.8|8}}C. etiam Caesar, gravis auctor linguae Latinae, in Anticatone: “unius” inquit “arrogantiae, superbiae dominatuque.” Item in Dolabellam actionis I. lib. I.: “Isti, quorum in aedibus fanisque posita et honori erant et ornatu.” {{pn|1.9|9}}In libris quoque analogicis omnia istiusmodi sine “i” littera dicenda censet. ===XVII.=== {{c|''De natura quarundam particularum, quae praepositae verbis intendi atque produci barbare et inscite videntur, exemplis rationibusque plusculis disceptatum.''}} {{pn|1.1|1}}Lucilii ex XI. versus sunt: Scipiadae magno improbus obiciebat Asellus lustrum illo censore malum infelixque fuisse. “Obiciebat” “o” littera producta multos legere audio, idque eo facere dicunt, ut ratio numeri salva sit. {{pn|1.2|2}}Idem infra: conicere in versus dictum praeconis volebam Grani. In hac quoque primi verbi praepositione “o” ob eandem causam producunt. {{pn|1.3|3}}Item XV: subicit huic humilem et suffercitus posteriorem, “subicit” “u” littera longa legunt, quia primam syllabam brevem esse in versu heroico non convenit. {{pn|1.4|4}}Item apud Plautum in Epidico “con” syllabam productam pronuntiant: age nunciam orna te, Epidice, et palliolum in collum conice. {{pn|1.5|5}}Apud Vergilium quoque “subicit” verbum produci a plerisque audio: etiam Parnasia laurus parva sub ingenti matris se subicit umbra. {{pn|1.6|6}}Sed neque “ob” neque “sub” praepositio producendi habet naturam, neque item “con”, nisi cum eae litterae secuntur, quae in verbis “constituit” et “confecit” secundum eam primae sunt, vel cum eliditur ex ea “n” littera, sicut Sallustius: “faenoribus” inquit “copertus.” {{pn|1.7|7}}In his autem, quae supra posui, et metrum esse integrum potest et praepositiones istae possunt non barbare protendi; secunda enim littera in his verbis per duo “i”, non per unum scribenda est. {{pn|1.8|8}}Nam verbum ipsum, cui supradictae particulae praepositae sunt, non est “icio”, sed “iacio”, et praeteritum non “icit” facit, sed “iecit”. Id ubi compositum est, “a” littera in “i” mutatur, sicuti fit in verbis “insilio” et “incipio”, atque ita vim consonantis capit, et idcirco ea syllaba productius latiusque paulo pronuntiata priorem syllabam brevem esse non patitur, sed reddit eam positu longam, proptereaque et numerus in versu et ratio in pronuntiatu manet. {{pn|1.9|9}}Haec, quae diximus, eo etiam conducunt, ut, quod apud Vergilium in sexto positum invenimus: eripe me his, invicte, malis aut tu mihi terram inice, sic esse “iniice”, ut supra dixi, et scribendum et legendum sciamus, nisi quis tam indocilis est, ut in hoc quoque verbo “in” praepositionem metri gratia protendat. {{pn|1.10|10}}Quaerimus igitur, in “obicibus” “o” littera qua ratione intendatur, cum id vocabulum factum sit a verbo “obiicio” et nequaquam simile sit, quod a verbo “moveo” “motus” “o” littera longa dicitur. {{pn|1.11|11}}Equidem memini Sulpicium Apollinarem, virum praestanti litterarum scientia, “obices” et “obicibus” “o” littera correpta dicere, in Vergilio quoque sic eum legere: qua vi maria alta tumescant obicibus ruptis; {{pn|1.12|12}}sed ita, ut diximus, “i” litteram, quae in hoc vocabulo quoque gemina esse debet, paulo uberius largiusque pronuntiabat. {{pn|1.13|13}}Congruens igitur est, ut “subices” etiam, quod proinde ut “obices” compositum est, “u” littera brevi dici oporteat. {{pn|1.14|14}}Ennius in tragoedia, quae Achilles inscribitur, “subices” pro aere alto ponit, qui caelo subiectus est, in his versibus: per ego deum sublimas subices humidas, unde oritur imber sonitu saevo et spiritu; plerosque omnes tamen legere audias “u” littera producta. {{pn|1.15|15}}Id ipsum autem verbum M. Cato sub alia praepositione dicit in oratione, quam de consulatu suo habuit: “ita nos” inquit “fert ventus ad primorem Pyrenaeum, quo proicit in altum.” Et Pacuvius item in Chryse: Idae promunturium, cuius lingua in altum proicit. ===XVIII.=== {{c|''De P. Africano superiore sumpta quaedam ex annalibus memoratu dignissima.''}} {{pn|1.1|1}}Scipio Africanus antiquior quanta virtutum gloria praestiterit et quam fuerit altus animi atque magnificus et qua sui conscientia subnixus, plurimis rebus, quae dixit quaeque fecit, declaratum est. {{pn|1.2|2}}Ex quibus sunt haec duo exempla eius fiduciae atque exsuperantiae ingentis: {{pn|1.3|3}}Cum M. Naevius tribunus plebis accusaret eum ad populum diceretque accepisse a rege Antiocho pecuniam, ut condicionibus gratiosis et mollibus pax cum eo populi Romani nomine fieret et quaedam item alia crimini daret indigna tali viro, tum Scipio pauca praefatus, quae dignitas vitae suae atque gloria postulabat: “memoria,” inquit “Quirites, repeto diem esse hodiernum, quo Hannibalem Poenum imperio vestro inimicissimum magno proelio vici in terra Africa pacemque et victoriam vobis peperi inspectabilem. Non igitur simus adversum deos ingrati et, censeo, relinquamus nebulonem hunc, eamus hinc protinus Iovi optimo maximo gratulatum.” {{pn|1.4|4}}Id cum dixisset, avertit et ire in Capitolium coepit. {{pn|1.5|5}}Tum contio universa, quae ad sententiam de Scipione ferendam convenerat, relicto tribuno Scipionem in Capitolium comitata atque inde ad aedes eius cum laetitia et gratulatione sollemni prosecuta est. {{pn|1.6|6}}Fertur etiam oratio, quae videtur habita eo die a Scipione, et qui dicunt eam non veram, non eunt infitias, quin haec quidem verba fuerint, quae dixi, Scipionis. {{pn|1.7|7}}Item aliud est factum eius praeclarum. Petilii quidam tribuni plebis a M., ut aiunt, Catone, inimico Scipionis, comparati in eum atque inmissi desiderabant in senatu instantissime, ut pecuniae Antiochinae praedaeque in eo bello captae rationem redderet; {{pn|1.8|8}}fuerat enim L. Scipioni Asiatico, fratri suo, imperatori in ea provincia legatus. {{pn|1.9|9}}Ibi Scipio exsurgit et prolato e sinu togae libro rationes in eo scriptas esse dixit omnis pecuniae omnisque praedae; {{pn|1.10|10}}illatum, ut palam recitaretur et ad aerarium deferretur. {{pn|1.11|11}}“Sed enim id iam non faciam” inquit “nec me ipse afficiam contumelia eumque librum statim coram discidit suis manibus et concerpsit aegre passus, {{pn|1.12|12}}quod, cui salus imperii ac reipublicae accepta ferri deberet, rationem pecuniae praedaticiae posceretur. ===XIX.=== {{c|''Quid M. Varro in logistorico scripserit de moderando victu puerorum inpubium.''}} {{pn|1.1|1}}Pueros inpubes conpertum est, si plurimo cibo nimioque somno uterentur, hebetiores fieri ad veterni usque aut eluci tarditatem, corporaque eorum inprocera fieri minusque adolescere. {{pn|1.2|2}}Idem plerique alii medicorum philosophorumque et M. Varro in logistorico scripsit, qui inscriptus est Catus aut de liberis educandis. ===XX.=== {{c|''Notati a censoribus, qui audientibus iis dixerant ioca quaedam intempestiviter; ac de eius quoque nota deliberatum, qui steterat forte apud eos oscitabundus.''}} {{pn|1.1|1}}Inter censorum severitates tria haec exempla in litteris sunt castigatissimae disciplinae. {{pn|1.2|2}}Vnum est huiuscemodi: Censor agebat de uxoribus sollemne iusiurandum; {{pn|1.3|3}}verba erant ita concepta: “Vt tu ex animi tui sententia uxorem habes?” Qui iurabat, cavillator quidam et canicula et nimis ridicularius fuit. {{pn|1.4|4}}Is locum esse sibi ioci dicundi ratus, cum ita, uti mos erat, censor dixisset “ut tu ex animi tui sententia uxorem habes?”, {{pn|1.5|5}}“habeo equidem” inquit “uxorem, sed non hercle ex animi mei sententia.” {{pn|1.6|6}}Tum censor eum, quod intempestive lascivisset, in aerarios rettulit causamque hanc ioci scurrilis apud se dicti subscripsit. {{pn|1.7|7}}Altera severitas eiusdem sectae disciplinaeque est. {{pn|1.8|8}}Deliberatum est de nota eius, qui ad censores ab amico advocatus est et in iure stans clare nimis et sonore oscitavit atque inibi ut plecteretur fuit, tamquam illud indicium esset vagi animi et alucinantis et fluxae atque apertae securitatis. {{pn|1.9|9}}Sed cum ille deiurasset invitissimum sese ac repugnantem oscitatione victum tenerique eo vitio, quod “oscedo” appellatur, tum notae iam destinatae exemptus est. {{pn|1.10|10}}Publius Scipio Africanus, Pauli filius, utramque historiam posuit in oratione, quam dixit in censura, cum ad maiorum mores populum hortaretur. {{pn|1.11|11}}Item aliud refert Sabinus Masurius in septimo memoriali severe factum: “Censores” inquit “Publius Scipio Nasica et Marcus Popilius cum equitum censum agerent, equum nimis strigosum et male habitum, sed equitem eius uberrimum et habitissimum viderunt et “cur” inquiunt “ita est, ut tu sis quam equus curatior?” “Quoniam” inquit “ego me curo, equum Statius nihili servos.” Visum est parum esse reverens responsum, relatusque in aerarios, ut mos est.” {{pn|1.12|12}}“Statius” autem servile nomen fuit. Plerique apud veteres servi eo nomine fuerunt. {{pn|1.13|13}}Caecilius quoque ille comoediarum poeta inclutus servus fuit et propterea nomen habuit “Statius”. Sed postea versum est quasi in cognomentum, appellatusque est “Caecilius Statius”. {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {{finis}} 5utp9dvk77fpfgfoeospff2pmrk5fij 269210 269173 2026-06-06T14:02:30Z Saumache 27923 /* II. */ 269210 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Sermo quidam Favorini philosophi cum grammatico iactantiore factus in Socraticum modum; atque ibi in sermone dictum, quibus verbis “penus” a Q. Scaevola definita sit; quodque eadem definitio culpata reprehensaque est.''}} {{pn|1.1|1}}In vestibulo aedium Palatinarum omnium fere ordinum multitudo opperientes salutationem Caesaris constiterant; atque ibi in circulo doctorum hominum Favorino philosopho praesente ostentabat quispiam grammaticae rei ditior scholica quaedam nugalia de generibus et casibus vocabulorum disserens cum arduis superciliis vocisque et vultus gravitate composita tamquam interpres et arbiter Sibyllae oraculorum. {{pn|1.2|2}}Tum aspiciens ad Favorinum, quamquam ei nondum etiam satis notus esset: ““penus” quoque” inquit “variis generibus dictum et varie declinatum est. Nam et “hoc penus” et “haec penus” et “huius peni” et “penoris” veteres dictaverunt; {{pn|1.3|3}}“mundum” quoque muliebrem Lucilius in satirarum XVI non virili genere, ut ceteri, sed neutro appellavit his verbis: legavit quidam uxori mundum omne penumque. Atqui quid mundum, quid non? quis dividet istuc?” {{pn|1.4|4}}Atque horum omnium et testimoniis et exemplis constrepebat; cumque nimis odiose blatiret, intercessit placide Favorinus et “amabo,” inquit “magister, quicquid est nomen tibi, abunde multa docuisti, quae quidem ignorabamus et scire haud sane postulabamus. {{pn|1.5|5}}Quid enim refert mea eiusque, quicum loquor, quo genere “penum” dicam aut in quas extremas litteras declinem, si nemo id non nimis barbare fecerimus? {{pn|1.6|6}}sed hoc plane indigeo discere, quid sit “penus” et qua fini id vocabulum dicatur, ne rem cotidiani usus, tamquam qui in venalibus Latine loqui coeptant, alia quam oportet voce appellem.” {{pn|1.7|7}}“Quaeris” inquit “rem minime obscuram. Quis adeo ignorat “penum” esse vinum et triticum et oleum et lentim et fabam atque huiuscemodi cetera?” {{pn|1.8|8}}“Etiamne” inquit Favorinus “milium et panicum et glans et hordeum “penus” est? sunt enim propemodum haec quoque eiusdemmodi”; {{pn|1.9|9}}cumque ille reticens haereret, “nolo” inquit “hoc iam labores, an ista, quae dixi, “penus” appelletur. Sed potesne mihi non speciem aliquam de penu dicere, sed definire genere proposito et differentiis adpositis, quid sit “penus"?” “Quod” inquit “genus et quas differentias dicas, non hercle intellego.” {{pn|1.10|10}}“Rem” inquit Favorinus “plane dictam postulas, quod difficillimum est, dici planius; nam hoc quidem pervolgatum est definitionem omnem ex genere et differentia consistere. {{pn|1.11|11}}Sed si me tibi praemandere, quod aiunt, postulas, faciam sane id quoque honoris tui habendi gratia.” {{pn|1.12|12}}Ac deinde ita exorsus est: “Si” inquit “ego te nunc rogem, ut mihi dicas et quasi circumscribas verbis, cuiusmodi “homo” sit, non, opinor, respondeas hominem esse te atque me. Hoc enim, quis homo sit, ostendere est, non, quid homo sit, dicere. Sed si, inquam, peterem, ut ipsum illud, quod homo est, definires, tum profecto mihi diceres hominem esse animal mortale rationis et scientiae capiens vel quo alio modo diceres, ut eum a ceteris omnibus separares. Proinde igitur nunc te rogo, ut, quid sit “penus”, dicas, non ut aliquid ex penu nomines.” {{pn|1.13|13}}Tum ille ostentator voce iam molli atque demissa: “philosophias” inquit “ego non didici neque discere adpetivi et, si ignoro, an hordeum ex “penu” sit aut quibus verbis “penus” definiatur, non ea re litteras quoque alias nescio.” {{pn|1.14|14}}“Scire,” inquit ridens iam Favorinus “quid “penus” sit, non ex nostra magis est philosophia quam ex grammatica tua. {{pn|1.15|15}}Meministi enim, credo, quaeri solitum, quid Vergilius dixerit, “penum struere” vel “longam” vel “longo ordine”; utrumque enim profecto scis legi solitum. {{pn|1.16|16}}Sed ut faciam te aequiore animo ut sis, ne illi quidem veteres iuris magistri, qui “sapientes” appellati sunt, definisse satis recte existimantur, quid sit “penus”. {{pn|1.17|17}}Nam Quintum Scaevolam ad demonstrandam penum his verbis usum audio: ““Penus” est”, inquit “quod esculentum aut posculentum est, quod ipsius patrisfamilias aut matris familias aut liberum patrisfamilias aut familiae eius, quae circum eos aut liberos eius est et opus non facit, causa paratum est. ..., ut Mucius ait, “penus” videri debet. Nam quae ad edendum bibendumque in dies singulos prandii aut cenae causa parantur, “penus” non sunt; sed ea potius, quae huiusce generis longae usionis gratia contrahuntur et reconduntur, ex eo, quod non in promptu est, sed intus et penitus habeatur, “penus” dicta est.” {{pn|1.18|18}}Haec ego,” inquit “cum philosophiae me dedissem, non insuper tamen habui discere; quoniam civibus Romanis Latine loquentibus rem non suo vocabulo demonstrare non minus turpe est, quam hominem non suo nomine appellare.” {{pn|1.19|19}}Sic Favorinus sermones id genus communes a rebus parvis et frigidis abducebat ad ea, quae magis utile esset audire ac discere, non allata extrinsecus, non per ostentationem, sed indidem nata acceptaque. {{pn|1.20|20}}Praeterea de penu adscribendum hoc etiam putavi Servium Sulpicium in reprehensis Scaevolae capitibus scripsisse Cato Aelio placuisse, non quae esui et potui forent, sed thus quoque et cereos in penu esse, quod esset eius ferme rei causa comparatum. {{pn|1.21|21}}Masurius autem Sabinus in iuris civilis secundo etiam, quod iumentorum causa apparatum esset, quibus dominus uteretur, penori attributum dicit. {{pn|1.22|22}}Ligna quoque et virgas et carbones, quibus conficeretur penus, quibusdam ait videri esse in penu. {{pn|1.23|23}}Ex his autem, quae promercalia et usaria isdem in locis essent, esse ea sola penoris putat, quae satis sint usu annuo. ===II.=== {{c|''Morbus et vitium quid differat; et quam vim habeant vocabula ista in edicto aedilium; et an eunuchus et steriles mulieres redhiberi possint; diversaeque super ea re sententiae.''}} {{pn|2.1|1}}In edicto aedilium curulium, qua parte de mancipiis vendundis cautum est, scriptum sic fuit: “Titulus servorum singulorum scriptus sit curato ita, ut intellegi recte possit, quid morbi vitiive cuique sit, quis fugitivus errove sit noxave solutus non sit.” {{pn|2.2|2}}Propterea quaesierunt iureconsulti veteres, quod “mancipium morbosum” quodve “vitiosum” recte diceretur quantumque “morbus” a “vitio” differret. {{pn|2.3|3}}Caelius Sabinus in libro, quem de edicto aedilium curulium composuit, Labeonem refert, quid esset “morbus”, hisce verbis definisse: “Morbus est habitus cuiusque corporis contra naturam, qui usum eius facit deteriorem.” {{pn|2.4|4}}Sed “morbum” alias in toto corpore accidere dicit, alias in parte corporis. Totius corporis “morbum” esse, veluti sit pthisis aut febris, partis autem, veluti sit caecitas aut pedis debilitas. {{pn|2.5|5}}“Balbus autem” inquit “et atypus vitiosi magis quam morbosi sunt, et equus mordax aut calcitro vitiosus, non morbosus est. Sed cui morbus est, idem etiam vitiosus est. Neque id tamen contra fit; potest enim qui vitiosus est non morbosus esse. Quamobrem, cum de homine morboso agetur, aeque” inquit “ita dicetur: “quanto ob id vitium minoris erit”.” {{pn|2.6|6}}De eunucho quidem quaesitum est, an contra edictum aedilium videretur venundatus, si ignorasset emptor eum eunuchum esse. {{pn|2.7|7}}Labeonem respondisse aiunt redhiberi posse quasi morbosum; {{pn|2.8|8}}sues etiam feminae si sterilae essent et venum issent, ex edicto aedilium posse agi Labeonem scripsisse. {{pn|2.9|9}}De sterila autem muliere, si nativa sterilitate sit, Trebatium contra Labeonem respondisse dicunt. {{pn|2.10|10}}Nam cum redhiberi eam Labeo quasi minus sanam putasset, negasse aiunt Trebatium ex edicto agi posse, si ea mulier a principio genitali sterilitate esset. At si valitudo eius offendisset exque ea vitium factum esset, ut concipere fetus non posset, tum sanam non videri et esse in causa redhibitionis. {{pn|2.11|11}}De myope quoque, qui “luscitiosus” Latine appellatur, dissensum est; alii enim redhiberi omnimodo debere, alii contra, nisi id vitium morbo contractum esset. {{pn|2.12|12}}Eum vero, cui dens deesset, Servius redhiberi posse respondit, Labeo in causa esse redhibendi negavit: “nam et magna” inquit “pars dente aliquo carent, neque eo magis plerique homines morbosi sunt, et absurdum admodum est dicere non sanos nasci homines, quoniam cum infantibus non simul dentes gignuntur.” {{pn|2.13|13}}Non praetereundum est id quoque in libris veterum iurisperitorum scriptum esse “morbum” et “vitium” distare, quod “vitium” perpetuum, “morbus” cum accessu decessuque sit. {{pn|2.14|14}}Sed hoc si ita est, neque caecus neque eunuchus morbosus est contra Labeonis, quam supra dixi, sententiam. {{pn|2.15|15}}Verba Masuri Sabini apposui ex libro iuris civilis secundo: “Furiosus mutusve cuive quod membrum lacerum laesumve est aut obest, quo ipse minus aptus sit, morbosi sunt. Qui natura longe minus videt tam sanus est quam qui tardius currit." ===III.=== {{c|''Quod nullae fuerunt rei uxoriae actiones in urbe Roma ante Carvilianum divortium; atque inibi, quid sit proprie “paelex”, quaeque eius vocabuli ratio sit.''}} {{pn|1.1|1}}Memoriae traditum est quingentis fere annis post Romam conditam nullas rei uxoriae neque actiones neque cautiones in urbe Roma aut in Latio fuisse, quoniam profecto nihil desiderabantur nullis etiamtunc matrimoniis divertentibus. {{pn|1.2|2}}Servius quoque Sulpicius in libro quem composuit de dotibus tum primum cautiones rei uxoriae necessarias esse visas scripsit, cum Spurius Carvilius, cui Ruga cognomentum fuit, vir nobilis, divortium cum uxore fecit, quia liberi ex ea corporis vitio non gignerentur, anno urbis conditae quingentesimo vicesimo tertio M. Atilio P. Valerio consulibus. Atque is Carvilius traditur uxorem, quam dimisit, egregie dilexisse carissimamque morum eius gratia habuisse, set iurisiurandi religionem animo atque amori praevertisse, quod iurare a censoribus coactus erat uxorem se liberum quaerundum gratia habiturum. {{pn|1.3|3}}“Paelicem” autem appellatam probrosamque habitam, quae iuncta consuetaque esset cum eo, in cuius manu mancipioque alia matrimonii causa foret, hac antiquissima lege ostenditur, quam Numae regis fuisse accepimus: “Paelex aedem Iunonis ne tangito; si tangit, Iunoni crinibus demissis agnum feminam caedito.” “Paelex” autem quasi pallax, id est quasi pallakis. Vt pleraque alia, ita hoc quoque vocabulum de Graeco flexum est. ===IV.=== {{c|''Quid Servius Sulpicius in libro, qui est de dotibus, scripserit de iure atque more veterum sponsaliorum.''}} {{pn|1.1|1}}Sponsalia in ea parte Italiae, quae Latium appellatur, hoc more atque iure solita fieri scripsit Servius Sulpicius in libro, quem scripsit de dotibus: {{pn|1.2|2}}“Qui uxorem” inquit “ducturus erat, ab eo, unde ducenda erat, stipulabatur eam in matrimonium datum ... iri; qui ducturus erat, itidem spondebat. Is contractus stipulationum sponsionumque dicebatur “sponsalia”. Tunc, quae promissa erat, “sponsa” appellabatur, qui spoponderat ducturum, “sponsus”. Sed si post eas stipulationis uxor non dabatur aut non ducebatur, qui stipulabatur, ex sponsu agebat. Iudices cognoscebant. Iudex quamobrem data acceptave non esset uxor quaerebat. Si nihil iustae causae videbatur, litem pecunia aestimabat, quantique interfuerat eam uxorem accipi aut dari, eum, qui spoponderat, ei qui stipulatus erat, condemnabat.” {{pn|1.3|3}}Hoc ius sponsaliorum observatum dicit Servius ad id tempus, quo civitas universo Latio lege Iulia data est. {{pn|1.4|4}}Haec eadem Neratius scripsit in libro quem de nuptiis composuit. ===V.=== {{c|''Historia narrata de perfidia aruspicum Etruscorum; quodque ob eam rem versus hic a pueris Romae urbe tota cantatus est: “Malum consilium consultori pessimum est”.''}} {{pn|1.1|1}}Statua Romae in comitio posita Horatii Coclitis, fortissimi viri, de caelo tacta est. {{pn|1.2|2}}Ob id fulgur piaculis luendum aruspices ex Etruria acciti inimico atque hostili in populum Romanum animo instituerant eam rem contrariis religionibus procurare atque illam statuam suaserunt in inferiorem locum perperam transponi, {{pn|1.3|3}}quem sol oppositu circum undique altarum aedium numquam illustraret. {{pn|1.4|4}}Quod cum ita fieri persuasissent, delati ad populum proditique sunt et, cum de perfidia confessi essent, necati sunt, constititque eam statuam, proinde ut verae rationes post compertae monebant, in locum editum subducendam atque ita in area Volcani sublimiore loco statuendam; ex quo res bene et prospere populo Romano cessit. {{pn|1.5|5}}Tum igitur, quod in Etruscos aruspices male consulentis animadversum vindicatumque fuerat, versus hic scite factus cantatusque esse a pueris urbe tota fertur: malum consilium consultori pessimum est. {{pn|1.6|6}}Ea historia de aruspicibus ac de versu isto senario scripta est in annalibus maximis, libro undecimo, et in Verri Flacci libro primo rerum memoria dignarum. {{pn|1.7|7}}Videtur autem versus hic de Graeco illo Hesiodi versu expressus: he de kake boule toi bouleusanti kakiste. ===VI.=== {{c|''Verba veteris senatusconsulti posita, quo decretum est hostiis maioribus expiandum, quod in sacrario hastae Martiae movissent; atque ibi enarratum, quid sint “hostiae succidaneae”, quid item “porca praecidanea”; et quod Capito Ateius ferias quasdam “praecidaneas” appellavit.''}} {{pn|1.1|1}}Vt terram movisse nuntiari solet eaque res procuratur, ita in veteribus memoriis scriptum legimus nuntiatum esse senatui in sacrario in regia hastas Martias movisse. {{pn|1.2|2}}Eius rei causa senatusconsultum factum est M. Antonio A. Postumio consulibus, eiusque exemplum hoc est: “Quod C. Iulius L. filius pontifex nuntiavit in sacrario in regia hastas Martias movisse, de ea re ita censuerunt, uti M. Antonius consul hostiis maioribus Iovi et Marti procuraret et ceteris dis, quibus videretur, lactantibus. Ibus uti procurasset, satis habendum censuerunt. Si quid succidaneis opus esset, robiis succideret.” {{pn|1.3|3}}Quod “succidaneas” hostias senatus appellavit, quaeri solet, quid verbum id significet. In Plauti quoque comoedia, quae Epidicus inscripta est, super eodem ipso verbo requiri audio in his versibus: {{pn|1.4|4}}men piacularem oportet fieri ob stultitiam tuam, ut meum tergum tuae stultitiae subdas succidaneum? {{pn|1.5|5}}“Succidaneae” autem “hostiae” dicuntur “ae” littera per morem compositi vocabuli in “i” litteram mutata quasi “succaedaneae”, appellatae, quoniam, si primis hostiis litatum non erat, aliae post easdem ductae hostiae caedebantur; {{pn|1.6|6}}quae quia prioribus iam caesis luendi piaculi gratia subdebantur et succidebantur, “succidaneae” nominatae “i” littera scilicet tractim pronuntiata; audio enim quosdam eam litteram in hac voce barbare corripere. {{pn|1.7|7}}Eadem autem ratione verbi “praecidaneae” quoque hostiae dicuntur, quae ante sacrificia sollemnia pridie caeduntur. {{pn|1.8|8}}“Porca” etiam “praecidanea” appellata, quam piaculi gratia ante fruges novas captas immolare Cereri mos fuit, si qui familiam funestam aut non purgaverant aut aliter eam rem, quam oportuerat, procuraverant. {{pn|1.9|9}}Sed porcam et hostias quasdam “praecidaneas”, sicuti dixi, appellari volgo notum est, ferias “praecidaneas” dici id, opinor, a volgo remotum est. {{pn|1.10|10}}Propterea verba Atei Capitonis ex quinto librorum, quos de pontificio iure composuit, scripsi: “Tib. Coruncanio pontifici maximo feriae praecidaneae in atrum diem inauguratae sunt. Collegium decrevit non habendum religioni, quin eo die feriae praecidaneae essent." ===VII.=== {{c|''De epistula Valerii Probi grammatici ad Marcellum scripta super accentu nominum quorundam Poenicorum.''}} {{pn|1.1|1}}Valerius Probus grammaticus inter suam aetatem praestanti scientia fuit. {{pn|1.2|2}}Is “Hannibalem” et “Hasdrubalem” et “Hamilcarem” ita pronuntiabat, ut paenultimam circumflecteret, et est epistula eius scripta ad Marcellum, in qua Plautum et Ennium multosque alios veteres eo modo pronuntiasse affirmat, {{pn|1.3|3}}solius tamen Ennii versum unum ponit ex libro, qui Scipio inscribitur. {{pn|1.4|4}}Eum versum quadrato numero factum subiecimus, in quo, nisi tertia syllaba de Hannibalis nomine circumflexe promatur, numerus clausurus est. Versus Ennii, quem dixit, ita est: {{pn|1.5|5}}quaque propter Hannibalis copias considerat. ===VIII.=== {{c|''Quid C. Fabricius de Cornelio Rufino homine avaro dixerit, quem cum odisset inimicusque esset, designandum tamen consulem curavit.''}} {{pn|1.1|1}}Fabricius Luscinus magna gloria vir magnisque rebus gestis fuit. {{pn|1.2|2}}P. Cornelius Rufinus manu quidem strenuus et bellator bonus militarisque disciplinae peritus admodum fuit, sed furax homo et avaritia acri erat. {{pn|1.3|3}}Hunc Fabricius non probabat neque amico utebatur osusque eum morum causa fuit. {{pn|1.4|4}}Sed cum in temporibus rei difficillimis consules creandi forent et is Rufinus peteret consulatum competitoresque eius essent inbelles quidam et futtiles, summa ope adnixus est Fabricius, uti Rufino consulatus deferretur. {{pn|1.5|5}}Eam rem plerisque admirantibus, quod hominem avarum, cui esset inimicissimus, {{pn|1.6|6}}creari consulem vellet, “malo,” inquit “civis me compilet, quam hostis vendat”. {{pn|1.7|7}}Hunc Rufinum postea bis consulatu et dictatura functum censor Fabricius senatu movit ob luxuriae notam, quod decem pondo libras argenti facti haberet. {{pn|1.8|8}}Id autem, quod supra scripsi Fabricium de Cornelio Rufino ita, uti in pleraque historia scriptum est, dixisse, M. Cicero non aliis a Fabricio, sed ipsi Rufino gratias agenti, quod ope eius designatus esset, dictum esse refert in libro secundo de oratore. ===IX.=== {{c|''Quid significet proprie “religiosus”; et in quae diverticula significatio istius vocabuli flexa sit; et verba Nigidii Figuli ex commentariis eius super ea re sumpta.''}} {{pn|1.1|1}}Nigidius Figulus, homo, ut ego arbitror, iuxta M. Varronem doctissimus, in undecimo commentariorum grammaticorum versum ex antiquo carmine refert memoria hercle dignum: religentem esse oportet, religiosus ne fuas, cuius autem id carmen sit, non scribit. {{pn|1.2|2}}Atque in eodem loco Nigidius: “Hoc” inquit “inclinamentum semper huiuscemodi verborum, ut “vinosus”, “mulierosus”, “religiosus”, significat copiam quandam inmodicam rei, super qua dicitur. Quocirca “religiosus” is appellabatur, qui nimia et superstitiosa religione sese alligaverat, eaque res vitio assignabatur.” {{pn|1.3|3}}Sed praeter ista, quae Nigidius dicit, alio quodam diverticulo significationis “religiosus” pro casto atque observanti cohibentique sese certis legibus finibusque dici coeptus. {{pn|1.4|4}}Simili autem modo illa quoque vocabula ab eadem profecta origine diversum significare videntur: “religiosi dies” et “religiosa delubra”. {{pn|1.5|5}}“Religiosi” enim “dies” dicuntur tristi omine infames inpeditique, in quibus et res divinas facere et rem quampiam novam exordiri temperandum est, quos multitudo imperitorum prave et perperam “nefastos” appellat. {{pn|1.6|6}}Itaque M. Cicero in libro epistularum nono ad Atticum “maiores” inquit “nostri funestiorem diem esse voluerunt Alliensis pugnae quam urbis captae, quod hoc malum ex illo. Itaque alter religiosus etiamnunc dies, alter in volgus ignotus”. {{pn|1.7|7}}Idem tamen M. Tullius in oratione de accusatore constituendo “religiosa delubra” dicit non ominosa nec tristia, sed maiestatis venerationisque plena. {{pn|1.8|8}}Masurius autem Sabinus in commentariis, quos de indigenis composuit: ““religiosum"” inquit “est, quod propter sanctitatem aliquam remotum ac sepositum a nobis est; verbum a “relinquendo” dictum, tamquam “caerimoniae” a “carendo”.” {{pn|1.9|9}}Secundum hanc Sabini interpretationem templa quidem ac delubra, quae non volgo ac temere, sed cum castitate caerimoniaque adeundum, et reverenda et reformidanda sunt magis quam involganda: {{pn|1.10|10}}sed dies “religiosi” dicti, [XI.] quos ex contraria causa propter ominis diritatem relinquimus. {{pn|1.12|12}}Quod si, ut ait Nigidius, omnia istiusmodi inclinamenta nimium ac praeter modum significant et idcirco in culpas cadunt, ut “vinosus”, “mulierosus”, “morosus”, “verbosus”, “famosus”, cur “ingeniosus” et “formosus” et “officiosus”, quae pariter ab ingenio et forma et officio inclinata sunt, cur etiam “disciplinosus”, “consiliosus”, “victoriosus”, quae M. Cato ita figuravit, cur item “facundiosa”, quod Sempronius Asellio XIII rerum gestarum ita scripsit: “facta sua spectare oportere, non dicta, si minus facundiosa essent”, cur, inquam, ista omnia numquam in culpam, sed in laudem dicuntur, quamquam haec item incrementum sui nimium demonstrent? an propterea quia illis quidem, quae supra posui, adhibendus est modus quidam necessarius? {{pn|1.13|13}}Nam et gratia, si nimia atque inmodica, et mores, si multi atque varii, et verba, si perpetua atque infinita et obtundentia, et fama, si magna et inquieta et invidiosast, neque laudabilia neque utilia sunt; {{pn|1.14|14}}ingenium autem et officium et forma et disciplina et consilium et victoria et facundia sicut ipsae virtutum amplitudines nullis finibus cohibentur, sed quanto maiora auctioraque sunt, multo etiam tanto laudatiora sunt. ===X.=== {{c|''Quid observatum de ordine rogandarum in senatu sententiarum; iurgiumque in senatu C. Caesaris consulis et M. Catonis diem dicendo eximentis.''}} {{pn|1.1|1}}Ante legem, quae nunc de senatu habendo observatur, ordo rogandi sententias varius fuit. {{pn|1.2|2}}Alias primus rogabatur, qui princeps a censoribus in senatum lectus fuerat, alias, qui designati consules erant; {{pn|1.3|3}}quidam e consulibus studio aut necessitudine aliqua adducti, quem is visum erat, honoris gratia extra ordinem sententiam primum rogabant. {{pn|1.4|4}}Observatum tamen est, cum extra ordinem fieret, ne quis quemquam ex alio quam ex consulari loco sententiam primum rogaret. {{pn|1.5|5}}C. Caesar in consulatu, quem cum M. Bibulo gessit, quattuor solos extra ordinem rogasse sententiam dicitur. Ex his quattuor principem rogabat M. Crassum; sed postquam filiam Cn. Pompeio desponderat, primum coeperat Pompeium rogare. {{pn|1.6|6}}Eius rei rationem reddidisse eum senatui Tiro Tullius, M. Ciceronis libertus, refert itaque se ex patrono suo audisse scribit. {{pn|1.7|7}}Id ipsum Capito Ateius in libro, quem de officio senatorio composuit, scriptum reliquit. {{pn|1.8|8}}In eodem libro Capitonis id quoque scriptum est: “C.” inquit “Caesar consul M. Catonem sententiam rogavit. Cato rem, quae consulebatur, quoniam non e republica videbatur, perfici nolebat. Eius rei ducendae gratia longa oratione utebatur eximebatque dicendo diem. Erat enim ius senatori, ut sententiam rogatus diceret ante quicquid vellet aliae rei et quoad vellet. Caesar consul viatorem vocavit eumque, cum finem non faceret, prendi loquentem et in carcerem duci iussit. Senatus consurrexit et prosequebatur Catonem in carcerem. Hac” inquit “invidia facta Caesar destitit et mitti Catonem iussit." ===XI.=== {{c|''Quae qualiaque sint, quae Aristoxenus quasi magis comperta de Pythagora memoriae mandavit; et quae item Plutarchus in eundem modum de eodem Pythagora scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Opinio vetus falsa occupavit et convaluit Pythagoram philosophum non esitavisse ex animalibus item abstinuisse fabulo, quem Graeci kyamon appellant. {{pn|1.2|2}}Ex hac opinione Callimachus poeta scripsit: kai kyamon apo cheiras echein aniontos edestou kago, Pythagoras hos ekeleve, lego. {{pn|1.3|3}}Ex eadem item opinione M. Cicero in libro de divinatione primo haec verba posuit: “Iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit, quod errorem animis perturbationemque afferat. Ex quo etiam Pythagoreis interdictum putatur, ne faba vescerentur, quae res habet inflationem magnam tranquillitatem mentis quaerentibus contrariam.” {{pn|1.4|4}}Haec quidem M. Cicero. Sed Aristoxenus musicus, vir litterarum veterum diligentissimus, Aristoteli philosophi auditor, in libro, quem de Pythagora reliquit, nullo saepius legumento Pythagoram dicit usum quam fabis, quoniam is cibus et subduceret sensim alvum et levigaret. {{pn|1.5|5}}Verba ipsa Aristoxeni subscripsi: Pythagoras de ton osprion malista ton kyamon edokimasen; leiantikon te gar einai kai diachoretikon; dio kai malista kechretai autoi. {{pn|1.6|6}}Porculis quoque minusculis et haedis tenerioribus victitasse idem Aristoxenus refert. {{pn|1.7|7}}Quem rem videtur cognovisse e Xenophilo Pythagorico, familiari suo, et ex quibusdam aliis natu maioribus, qui ab aetate Pythagorae ... {{pn|1.8|8}}Ac de animalibus Alexis etiam poeta in comoedia, quae Pythagorizousa inscribitur, docet. {{pn|1.9|9}}Videtur autem de kyamoi non esitato causam erroris fuisse, quia in Empedocli carmine, qui disciplinas Pythagorae secutus est, versus hic invenitur: deiloi, pandeiloi, kyamon apo cheiras echesthai. {{pn|1.10|10}}Opinati enim sunt plerique kyamous legumentum dici, ut a vulgo dicitur. Sed qui diligentius scitiusque carmina Empedocli arbitrati sunt, kyamous hoc in loco testiculos significare dicunt, eosque more Pythagorae operte atque symbolice kyamous appellatos, quod sint aitioi tou kyein et geniturae humanae vim praebeant; idcircoque Empedoclen versu isto non a fabulo edendo, sed a rei veneriae proluvio voluisse homines deducere. {{pn|1.11|11}}Plutarchus quoque, homo in disciplinis gravi auctoritate, in primo librorum, quos de Homero composuit, Aristotelem philosophum scripsit eadem ipsa de Pythagoricis scripsisse, quod non abstinuerint edundis animalibus, nisi pauca carne quadam. {{pn|1.12|12}}Verba ipsa Plutarchi, quoniam res inopinata est, subscripsi: Aristoteles de metras kai kardias kai akalephes kai toiouton tinon allon apechesthai phesin tous Pythagorikous, chresthai de tois allois. {{pn|1.13|13}}Akalephe autem est animal marinum, quod “urtica” appellatur. Sed et piscibus mullis abstinere Pythagoricos Plutarchus in Symposiacis dicit. {{pn|1.14|14}}Pythagoram vero ipsum sicuti celebre est Euphorbum primo fuisse dictasse, ita haec remotiora sunt his, quae Clearchus et Dicaearchus memoriae tradiderunt, fuisse eum postea Pyrrum, deinde Aethaliden, deinde feminam pulcra facie meretricem, cui nomen fuerat Alco. ===XII.=== {{c|''Notae et animadversiones censoriae in veteribus monumentis repertae memoria dignae.''}} {{pn|1.1|1}}Si quis agrum suum passus fuerat sordescere eumque indiligenter curabat ac neque araverat neque purgaverat, sive quis arborem suam vineamque habuerat derelictui, non id sine poena fuit, sed erat opus censorium, censoresque aerarium faciebant. {{pn|1.2|2}}Item, quis eques Romanus equum habere gracilentum aut parum nitidum visus erat, “inpolitiae” notabatur; id verbum significat, quasi tu dicas “incuriae”. {{pn|1.3|3}}Cuius rei utriusque auctoritates sunt, et M. Cato id saepenumero adtestatus est. ===XIII.=== {{c|''Quod incentiones quaedam tibiarum certo modo factae ischiacis mederi possunt.''}} {{pn|1.1|1}}Creditum hoc a plerisque esse et memoriae mandatum, ischia cum maxime doleant, tum, si modulis lenibus tibicen incinat, {{pn|1.2|2}}minui dolores, ego nuperrime in libro Theophrasti scriptum inveni. {{pn|1.3|3}}Viperarum morsibus tibicinium scite modulateque adhibitum mederi refert etiam Democriti liber, qui inscribitur ..., in quo docet plurimis hominum morbidis medicinae fuisse incentiones tibiarum. {{pn|1.4|4}}Tanta prosus adfinitas est corporibus hominum mentibusque et propterea vitiis quoque aut medellis animorum et corporum. ===XIV=== {{c|''Narratur historia de Hostilio Mancino aedilium et Manilia meretrice; verbaque decreti tribunorum, ad quos a Manilia provocatum est.''}} {{pn|1.1|1}}Cum librum IX Atei Capitonis coniectaneorum legeremus, qui inscriptus est de iudiciis publicis, decretum tribunorum visum est gravitatis antiquae plenum. {{pn|1.2|2}}Propterea id meminimus, idque ob hanc causam et in hanc sententiam scriptum est : Aulus Hostilius Mancinus aedilis curulis fuit. {{pn|1.3|3}}Is Maniliae meretrici diem ad populum dixit, quod e tabulato eius noctu lapide ictus esset, vulnusque ex eo lapide ostendebat. {{pn|1.4|4}}Manilia ad tribunos plebi provocavit. {{pn|1.5|5}}Apud eos dixit comessatorem Mancinum ad aedes suas venisse; eum sibi recipere non fuisse e re sua, sed cum vi inrumperet, lapidibus depulsum. {{pn|1.6|6}}Tribuni decreverunt aedilem ex eo loco iure deiectum, quo eum venire cum corollario non decuisset; propterea, ne cum populo aedilis ageret, intercesserunt. ===XV.=== {{c|''Defensa a culpa sententia ex historia Sallustii, quam iniqui eius cum insectatione maligni reprehenderint.''}} {{pn|1.1|1}}Elegantia orationis Sallustii verborumque fingendi et novandi studium cum multa prorsus invidia fuit, multique non mediocri ingenio viri conati sunt reprehendere pleraque et obtrectare. In quibus plura inscite aut maligne vellicant. Nonnulla tamen videri possunt non indigna reprehensione; quale illud in Catilinae historia repertum est, quod habeat eam speciem quasi parum adtente dictum. Verba Sallustii haec sunt: {{pn|1.2|2}}“Ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen inprimis arduum videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dein, quia plerique, quae delicta reprehenderis, malivolentia et invidia dicta putant. Vbi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit; supra, veluti ficta, pro falsis ducit.” {{pn|1.3|3}}“Proposuit” inquiunt “dicturum causas, quamobrem videatur esse arduum res gestas scribere; atque ibi cum primam causam dixerit, dein non alteram causam, sed querellas dicit. {{pn|1.4|4}}Non enim causa videri debet, cur historiae opus arduum sit, quod hi, qui legunt, aut inique interpretantur quae scripta sunt, aut vera esse non credunt.” {{pn|1.5|5}}Obnoxiam quippe et obiectam falsis existimationibus eam rem dicendam aiunt quam “arduam”; quia, quod est arduum, sui operis difficultate est arduum, non opinionis alienae erroribus. {{pn|1.6|6}}Haec illi malivoli reprehensores dicunt. Sed “arduum” Sallustius non pro difficili tantum, sed pro eo quoque ponit, quod Graeci chalepon appellant, quod est cum difficile, tum molestum quoque et incommodum et intractabile. Quorum verborum significatio a sententia Sallustii supra scripta non abhorret. ===XVI.=== {{c|''De vocabulis quibusdam a Varrone et Nigidio contra cotidiani sermonis consuetudinem declinatis; atque inibi id genus quaedam cum exemplis veterum relata.''}} {{pn|1.1|1}}M. Varronem et P. Nigidium, viros Romani generis doctissimos, comperimus non aliter elocutos esse et scripsisse, quam “senatuis” et “domuis” et “fluctuis”, qui est patrius casus ab eo, quod est “senatus”, “domus”, “fluctus”; huic “senatui”, “domui”, “fluctui” ceteraque is consimilia pariter dixisse. {{pn|1.2|2}}Terentii quoque comici versus in libris veteribus itidem scriptus est: eius anuis causa, opinor, quae est emortua. {{pn|1.3|3}}Hanc eorum auctoritatem quidam e veteribus grammaticis ratione etiam firmare voluerunt, quod omnis dativus singularis “i” littera finitus, si non similis est genetivi singularis, “s” littera addita genetivum singularem facit, ut “patri patris”, “duci ducis”, “caedi caedis”. {{pn|1.4|4}}“Cum igitur” inquiunt “in casu dandi “huic senatui” dicamus, genetivus ex eo singularis “senatuis” est, non “senatus”.” {{pn|1.5|5}}Set non omnes concedunt in casu dativo “senatui” magis dicendum quam “senatu”. {{pn|1.6|6}}Sicuti Lucilius in eodem casu “victu” et “anu” dicit, non “victui” nec “anui”, in hisce versibus: quod sumptum atque epulas victu praeponis honesto et alio in loco: “anu noceo” inquit. {{pn|1.7|7}}Vergilius quoque in casu dandi “aspectu” dicit, non “aspectui": teque aspectu ne subtrahe nostro et in georgicis: quod nec concubitu indulgent. {{pn|1.8|8}}C. etiam Caesar, gravis auctor linguae Latinae, in Anticatone: “unius” inquit “arrogantiae, superbiae dominatuque.” Item in Dolabellam actionis I. lib. I.: “Isti, quorum in aedibus fanisque posita et honori erant et ornatu.” {{pn|1.9|9}}In libris quoque analogicis omnia istiusmodi sine “i” littera dicenda censet. ===XVII.=== {{c|''De natura quarundam particularum, quae praepositae verbis intendi atque produci barbare et inscite videntur, exemplis rationibusque plusculis disceptatum.''}} {{pn|1.1|1}}Lucilii ex XI. versus sunt: Scipiadae magno improbus obiciebat Asellus lustrum illo censore malum infelixque fuisse. “Obiciebat” “o” littera producta multos legere audio, idque eo facere dicunt, ut ratio numeri salva sit. {{pn|1.2|2}}Idem infra: conicere in versus dictum praeconis volebam Grani. In hac quoque primi verbi praepositione “o” ob eandem causam producunt. {{pn|1.3|3}}Item XV: subicit huic humilem et suffercitus posteriorem, “subicit” “u” littera longa legunt, quia primam syllabam brevem esse in versu heroico non convenit. {{pn|1.4|4}}Item apud Plautum in Epidico “con” syllabam productam pronuntiant: age nunciam orna te, Epidice, et palliolum in collum conice. {{pn|1.5|5}}Apud Vergilium quoque “subicit” verbum produci a plerisque audio: etiam Parnasia laurus parva sub ingenti matris se subicit umbra. {{pn|1.6|6}}Sed neque “ob” neque “sub” praepositio producendi habet naturam, neque item “con”, nisi cum eae litterae secuntur, quae in verbis “constituit” et “confecit” secundum eam primae sunt, vel cum eliditur ex ea “n” littera, sicut Sallustius: “faenoribus” inquit “copertus.” {{pn|1.7|7}}In his autem, quae supra posui, et metrum esse integrum potest et praepositiones istae possunt non barbare protendi; secunda enim littera in his verbis per duo “i”, non per unum scribenda est. {{pn|1.8|8}}Nam verbum ipsum, cui supradictae particulae praepositae sunt, non est “icio”, sed “iacio”, et praeteritum non “icit” facit, sed “iecit”. Id ubi compositum est, “a” littera in “i” mutatur, sicuti fit in verbis “insilio” et “incipio”, atque ita vim consonantis capit, et idcirco ea syllaba productius latiusque paulo pronuntiata priorem syllabam brevem esse non patitur, sed reddit eam positu longam, proptereaque et numerus in versu et ratio in pronuntiatu manet. {{pn|1.9|9}}Haec, quae diximus, eo etiam conducunt, ut, quod apud Vergilium in sexto positum invenimus: eripe me his, invicte, malis aut tu mihi terram inice, sic esse “iniice”, ut supra dixi, et scribendum et legendum sciamus, nisi quis tam indocilis est, ut in hoc quoque verbo “in” praepositionem metri gratia protendat. {{pn|1.10|10}}Quaerimus igitur, in “obicibus” “o” littera qua ratione intendatur, cum id vocabulum factum sit a verbo “obiicio” et nequaquam simile sit, quod a verbo “moveo” “motus” “o” littera longa dicitur. {{pn|1.11|11}}Equidem memini Sulpicium Apollinarem, virum praestanti litterarum scientia, “obices” et “obicibus” “o” littera correpta dicere, in Vergilio quoque sic eum legere: qua vi maria alta tumescant obicibus ruptis; {{pn|1.12|12}}sed ita, ut diximus, “i” litteram, quae in hoc vocabulo quoque gemina esse debet, paulo uberius largiusque pronuntiabat. {{pn|1.13|13}}Congruens igitur est, ut “subices” etiam, quod proinde ut “obices” compositum est, “u” littera brevi dici oporteat. {{pn|1.14|14}}Ennius in tragoedia, quae Achilles inscribitur, “subices” pro aere alto ponit, qui caelo subiectus est, in his versibus: per ego deum sublimas subices humidas, unde oritur imber sonitu saevo et spiritu; plerosque omnes tamen legere audias “u” littera producta. {{pn|1.15|15}}Id ipsum autem verbum M. Cato sub alia praepositione dicit in oratione, quam de consulatu suo habuit: “ita nos” inquit “fert ventus ad primorem Pyrenaeum, quo proicit in altum.” Et Pacuvius item in Chryse: Idae promunturium, cuius lingua in altum proicit. ===XVIII.=== {{c|''De P. Africano superiore sumpta quaedam ex annalibus memoratu dignissima.''}} {{pn|1.1|1}}Scipio Africanus antiquior quanta virtutum gloria praestiterit et quam fuerit altus animi atque magnificus et qua sui conscientia subnixus, plurimis rebus, quae dixit quaeque fecit, declaratum est. {{pn|1.2|2}}Ex quibus sunt haec duo exempla eius fiduciae atque exsuperantiae ingentis: {{pn|1.3|3}}Cum M. Naevius tribunus plebis accusaret eum ad populum diceretque accepisse a rege Antiocho pecuniam, ut condicionibus gratiosis et mollibus pax cum eo populi Romani nomine fieret et quaedam item alia crimini daret indigna tali viro, tum Scipio pauca praefatus, quae dignitas vitae suae atque gloria postulabat: “memoria,” inquit “Quirites, repeto diem esse hodiernum, quo Hannibalem Poenum imperio vestro inimicissimum magno proelio vici in terra Africa pacemque et victoriam vobis peperi inspectabilem. Non igitur simus adversum deos ingrati et, censeo, relinquamus nebulonem hunc, eamus hinc protinus Iovi optimo maximo gratulatum.” {{pn|1.4|4}}Id cum dixisset, avertit et ire in Capitolium coepit. {{pn|1.5|5}}Tum contio universa, quae ad sententiam de Scipione ferendam convenerat, relicto tribuno Scipionem in Capitolium comitata atque inde ad aedes eius cum laetitia et gratulatione sollemni prosecuta est. {{pn|1.6|6}}Fertur etiam oratio, quae videtur habita eo die a Scipione, et qui dicunt eam non veram, non eunt infitias, quin haec quidem verba fuerint, quae dixi, Scipionis. {{pn|1.7|7}}Item aliud est factum eius praeclarum. Petilii quidam tribuni plebis a M., ut aiunt, Catone, inimico Scipionis, comparati in eum atque inmissi desiderabant in senatu instantissime, ut pecuniae Antiochinae praedaeque in eo bello captae rationem redderet; {{pn|1.8|8}}fuerat enim L. Scipioni Asiatico, fratri suo, imperatori in ea provincia legatus. {{pn|1.9|9}}Ibi Scipio exsurgit et prolato e sinu togae libro rationes in eo scriptas esse dixit omnis pecuniae omnisque praedae; {{pn|1.10|10}}illatum, ut palam recitaretur et ad aerarium deferretur. {{pn|1.11|11}}“Sed enim id iam non faciam” inquit “nec me ipse afficiam contumelia eumque librum statim coram discidit suis manibus et concerpsit aegre passus, {{pn|1.12|12}}quod, cui salus imperii ac reipublicae accepta ferri deberet, rationem pecuniae praedaticiae posceretur. ===XIX.=== {{c|''Quid M. Varro in logistorico scripserit de moderando victu puerorum inpubium.''}} {{pn|1.1|1}}Pueros inpubes conpertum est, si plurimo cibo nimioque somno uterentur, hebetiores fieri ad veterni usque aut eluci tarditatem, corporaque eorum inprocera fieri minusque adolescere. {{pn|1.2|2}}Idem plerique alii medicorum philosophorumque et M. Varro in logistorico scripsit, qui inscriptus est Catus aut de liberis educandis. ===XX.=== {{c|''Notati a censoribus, qui audientibus iis dixerant ioca quaedam intempestiviter; ac de eius quoque nota deliberatum, qui steterat forte apud eos oscitabundus.''}} {{pn|1.1|1}}Inter censorum severitates tria haec exempla in litteris sunt castigatissimae disciplinae. {{pn|1.2|2}}Vnum est huiuscemodi: Censor agebat de uxoribus sollemne iusiurandum; {{pn|1.3|3}}verba erant ita concepta: “Vt tu ex animi tui sententia uxorem habes?” Qui iurabat, cavillator quidam et canicula et nimis ridicularius fuit. {{pn|1.4|4}}Is locum esse sibi ioci dicundi ratus, cum ita, uti mos erat, censor dixisset “ut tu ex animi tui sententia uxorem habes?”, {{pn|1.5|5}}“habeo equidem” inquit “uxorem, sed non hercle ex animi mei sententia.” {{pn|1.6|6}}Tum censor eum, quod intempestive lascivisset, in aerarios rettulit causamque hanc ioci scurrilis apud se dicti subscripsit. {{pn|1.7|7}}Altera severitas eiusdem sectae disciplinaeque est. {{pn|1.8|8}}Deliberatum est de nota eius, qui ad censores ab amico advocatus est et in iure stans clare nimis et sonore oscitavit atque inibi ut plecteretur fuit, tamquam illud indicium esset vagi animi et alucinantis et fluxae atque apertae securitatis. {{pn|1.9|9}}Sed cum ille deiurasset invitissimum sese ac repugnantem oscitatione victum tenerique eo vitio, quod “oscedo” appellatur, tum notae iam destinatae exemptus est. {{pn|1.10|10}}Publius Scipio Africanus, Pauli filius, utramque historiam posuit in oratione, quam dixit in censura, cum ad maiorum mores populum hortaretur. {{pn|1.11|11}}Item aliud refert Sabinus Masurius in septimo memoriali severe factum: “Censores” inquit “Publius Scipio Nasica et Marcus Popilius cum equitum censum agerent, equum nimis strigosum et male habitum, sed equitem eius uberrimum et habitissimum viderunt et “cur” inquiunt “ita est, ut tu sis quam equus curatior?” “Quoniam” inquit “ego me curo, equum Statius nihili servos.” Visum est parum esse reverens responsum, relatusque in aerarios, ut mos est.” {{pn|1.12|12}}“Statius” autem servile nomen fuit. Plerique apud veteres servi eo nomine fuerunt. {{pn|1.13|13}}Caecilius quoque ille comoediarum poeta inclutus servus fuit et propterea nomen habuit “Statius”. Sed postea versum est quasi in cognomentum, appellatusque est “Caecilius Statius”. {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {{finis}} c5a5z35198d2kmkjl65m350we3nynge 269211 269210 2026-06-06T14:02:47Z Saumache 27923 /* III. */ 269211 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Sermo quidam Favorini philosophi cum grammatico iactantiore factus in Socraticum modum; atque ibi in sermone dictum, quibus verbis “penus” a Q. Scaevola definita sit; quodque eadem definitio culpata reprehensaque est.''}} {{pn|1.1|1}}In vestibulo aedium Palatinarum omnium fere ordinum multitudo opperientes salutationem Caesaris constiterant; atque ibi in circulo doctorum hominum Favorino philosopho praesente ostentabat quispiam grammaticae rei ditior scholica quaedam nugalia de generibus et casibus vocabulorum disserens cum arduis superciliis vocisque et vultus gravitate composita tamquam interpres et arbiter Sibyllae oraculorum. {{pn|1.2|2}}Tum aspiciens ad Favorinum, quamquam ei nondum etiam satis notus esset: ““penus” quoque” inquit “variis generibus dictum et varie declinatum est. Nam et “hoc penus” et “haec penus” et “huius peni” et “penoris” veteres dictaverunt; {{pn|1.3|3}}“mundum” quoque muliebrem Lucilius in satirarum XVI non virili genere, ut ceteri, sed neutro appellavit his verbis: legavit quidam uxori mundum omne penumque. Atqui quid mundum, quid non? quis dividet istuc?” {{pn|1.4|4}}Atque horum omnium et testimoniis et exemplis constrepebat; cumque nimis odiose blatiret, intercessit placide Favorinus et “amabo,” inquit “magister, quicquid est nomen tibi, abunde multa docuisti, quae quidem ignorabamus et scire haud sane postulabamus. {{pn|1.5|5}}Quid enim refert mea eiusque, quicum loquor, quo genere “penum” dicam aut in quas extremas litteras declinem, si nemo id non nimis barbare fecerimus? {{pn|1.6|6}}sed hoc plane indigeo discere, quid sit “penus” et qua fini id vocabulum dicatur, ne rem cotidiani usus, tamquam qui in venalibus Latine loqui coeptant, alia quam oportet voce appellem.” {{pn|1.7|7}}“Quaeris” inquit “rem minime obscuram. Quis adeo ignorat “penum” esse vinum et triticum et oleum et lentim et fabam atque huiuscemodi cetera?” {{pn|1.8|8}}“Etiamne” inquit Favorinus “milium et panicum et glans et hordeum “penus” est? sunt enim propemodum haec quoque eiusdemmodi”; {{pn|1.9|9}}cumque ille reticens haereret, “nolo” inquit “hoc iam labores, an ista, quae dixi, “penus” appelletur. Sed potesne mihi non speciem aliquam de penu dicere, sed definire genere proposito et differentiis adpositis, quid sit “penus"?” “Quod” inquit “genus et quas differentias dicas, non hercle intellego.” {{pn|1.10|10}}“Rem” inquit Favorinus “plane dictam postulas, quod difficillimum est, dici planius; nam hoc quidem pervolgatum est definitionem omnem ex genere et differentia consistere. {{pn|1.11|11}}Sed si me tibi praemandere, quod aiunt, postulas, faciam sane id quoque honoris tui habendi gratia.” {{pn|1.12|12}}Ac deinde ita exorsus est: “Si” inquit “ego te nunc rogem, ut mihi dicas et quasi circumscribas verbis, cuiusmodi “homo” sit, non, opinor, respondeas hominem esse te atque me. Hoc enim, quis homo sit, ostendere est, non, quid homo sit, dicere. Sed si, inquam, peterem, ut ipsum illud, quod homo est, definires, tum profecto mihi diceres hominem esse animal mortale rationis et scientiae capiens vel quo alio modo diceres, ut eum a ceteris omnibus separares. Proinde igitur nunc te rogo, ut, quid sit “penus”, dicas, non ut aliquid ex penu nomines.” {{pn|1.13|13}}Tum ille ostentator voce iam molli atque demissa: “philosophias” inquit “ego non didici neque discere adpetivi et, si ignoro, an hordeum ex “penu” sit aut quibus verbis “penus” definiatur, non ea re litteras quoque alias nescio.” {{pn|1.14|14}}“Scire,” inquit ridens iam Favorinus “quid “penus” sit, non ex nostra magis est philosophia quam ex grammatica tua. {{pn|1.15|15}}Meministi enim, credo, quaeri solitum, quid Vergilius dixerit, “penum struere” vel “longam” vel “longo ordine”; utrumque enim profecto scis legi solitum. {{pn|1.16|16}}Sed ut faciam te aequiore animo ut sis, ne illi quidem veteres iuris magistri, qui “sapientes” appellati sunt, definisse satis recte existimantur, quid sit “penus”. {{pn|1.17|17}}Nam Quintum Scaevolam ad demonstrandam penum his verbis usum audio: ““Penus” est”, inquit “quod esculentum aut posculentum est, quod ipsius patrisfamilias aut matris familias aut liberum patrisfamilias aut familiae eius, quae circum eos aut liberos eius est et opus non facit, causa paratum est. ..., ut Mucius ait, “penus” videri debet. Nam quae ad edendum bibendumque in dies singulos prandii aut cenae causa parantur, “penus” non sunt; sed ea potius, quae huiusce generis longae usionis gratia contrahuntur et reconduntur, ex eo, quod non in promptu est, sed intus et penitus habeatur, “penus” dicta est.” {{pn|1.18|18}}Haec ego,” inquit “cum philosophiae me dedissem, non insuper tamen habui discere; quoniam civibus Romanis Latine loquentibus rem non suo vocabulo demonstrare non minus turpe est, quam hominem non suo nomine appellare.” {{pn|1.19|19}}Sic Favorinus sermones id genus communes a rebus parvis et frigidis abducebat ad ea, quae magis utile esset audire ac discere, non allata extrinsecus, non per ostentationem, sed indidem nata acceptaque. {{pn|1.20|20}}Praeterea de penu adscribendum hoc etiam putavi Servium Sulpicium in reprehensis Scaevolae capitibus scripsisse Cato Aelio placuisse, non quae esui et potui forent, sed thus quoque et cereos in penu esse, quod esset eius ferme rei causa comparatum. {{pn|1.21|21}}Masurius autem Sabinus in iuris civilis secundo etiam, quod iumentorum causa apparatum esset, quibus dominus uteretur, penori attributum dicit. {{pn|1.22|22}}Ligna quoque et virgas et carbones, quibus conficeretur penus, quibusdam ait videri esse in penu. {{pn|1.23|23}}Ex his autem, quae promercalia et usaria isdem in locis essent, esse ea sola penoris putat, quae satis sint usu annuo. ===II.=== {{c|''Morbus et vitium quid differat; et quam vim habeant vocabula ista in edicto aedilium; et an eunuchus et steriles mulieres redhiberi possint; diversaeque super ea re sententiae.''}} {{pn|2.1|1}}In edicto aedilium curulium, qua parte de mancipiis vendundis cautum est, scriptum sic fuit: “Titulus servorum singulorum scriptus sit curato ita, ut intellegi recte possit, quid morbi vitiive cuique sit, quis fugitivus errove sit noxave solutus non sit.” {{pn|2.2|2}}Propterea quaesierunt iureconsulti veteres, quod “mancipium morbosum” quodve “vitiosum” recte diceretur quantumque “morbus” a “vitio” differret. {{pn|2.3|3}}Caelius Sabinus in libro, quem de edicto aedilium curulium composuit, Labeonem refert, quid esset “morbus”, hisce verbis definisse: “Morbus est habitus cuiusque corporis contra naturam, qui usum eius facit deteriorem.” {{pn|2.4|4}}Sed “morbum” alias in toto corpore accidere dicit, alias in parte corporis. Totius corporis “morbum” esse, veluti sit pthisis aut febris, partis autem, veluti sit caecitas aut pedis debilitas. {{pn|2.5|5}}“Balbus autem” inquit “et atypus vitiosi magis quam morbosi sunt, et equus mordax aut calcitro vitiosus, non morbosus est. Sed cui morbus est, idem etiam vitiosus est. Neque id tamen contra fit; potest enim qui vitiosus est non morbosus esse. Quamobrem, cum de homine morboso agetur, aeque” inquit “ita dicetur: “quanto ob id vitium minoris erit”.” {{pn|2.6|6}}De eunucho quidem quaesitum est, an contra edictum aedilium videretur venundatus, si ignorasset emptor eum eunuchum esse. {{pn|2.7|7}}Labeonem respondisse aiunt redhiberi posse quasi morbosum; {{pn|2.8|8}}sues etiam feminae si sterilae essent et venum issent, ex edicto aedilium posse agi Labeonem scripsisse. {{pn|2.9|9}}De sterila autem muliere, si nativa sterilitate sit, Trebatium contra Labeonem respondisse dicunt. {{pn|2.10|10}}Nam cum redhiberi eam Labeo quasi minus sanam putasset, negasse aiunt Trebatium ex edicto agi posse, si ea mulier a principio genitali sterilitate esset. At si valitudo eius offendisset exque ea vitium factum esset, ut concipere fetus non posset, tum sanam non videri et esse in causa redhibitionis. {{pn|2.11|11}}De myope quoque, qui “luscitiosus” Latine appellatur, dissensum est; alii enim redhiberi omnimodo debere, alii contra, nisi id vitium morbo contractum esset. {{pn|2.12|12}}Eum vero, cui dens deesset, Servius redhiberi posse respondit, Labeo in causa esse redhibendi negavit: “nam et magna” inquit “pars dente aliquo carent, neque eo magis plerique homines morbosi sunt, et absurdum admodum est dicere non sanos nasci homines, quoniam cum infantibus non simul dentes gignuntur.” {{pn|2.13|13}}Non praetereundum est id quoque in libris veterum iurisperitorum scriptum esse “morbum” et “vitium” distare, quod “vitium” perpetuum, “morbus” cum accessu decessuque sit. {{pn|2.14|14}}Sed hoc si ita est, neque caecus neque eunuchus morbosus est contra Labeonis, quam supra dixi, sententiam. {{pn|2.15|15}}Verba Masuri Sabini apposui ex libro iuris civilis secundo: “Furiosus mutusve cuive quod membrum lacerum laesumve est aut obest, quo ipse minus aptus sit, morbosi sunt. Qui natura longe minus videt tam sanus est quam qui tardius currit." ===III.=== {{c|''Quod nullae fuerunt rei uxoriae actiones in urbe Roma ante Carvilianum divortium; atque inibi, quid sit proprie “paelex”, quaeque eius vocabuli ratio sit.''}} {{pn|3.1|1}}Memoriae traditum est quingentis fere annis post Romam conditam nullas rei uxoriae neque actiones neque cautiones in urbe Roma aut in Latio fuisse, quoniam profecto nihil desiderabantur nullis etiamtunc matrimoniis divertentibus. {{pn|3.2|2}}Servius quoque Sulpicius in libro quem composuit de dotibus tum primum cautiones rei uxoriae necessarias esse visas scripsit, cum Spurius Carvilius, cui Ruga cognomentum fuit, vir nobilis, divortium cum uxore fecit, quia liberi ex ea corporis vitio non gignerentur, anno urbis conditae quingentesimo vicesimo tertio M. Atilio P. Valerio consulibus. Atque is Carvilius traditur uxorem, quam dimisit, egregie dilexisse carissimamque morum eius gratia habuisse, set iurisiurandi religionem animo atque amori praevertisse, quod iurare a censoribus coactus erat uxorem se liberum quaerundum gratia habiturum. {{pn|3.3|3}}“Paelicem” autem appellatam probrosamque habitam, quae iuncta consuetaque esset cum eo, in cuius manu mancipioque alia matrimonii causa foret, hac antiquissima lege ostenditur, quam Numae regis fuisse accepimus: “Paelex aedem Iunonis ne tangito; si tangit, Iunoni crinibus demissis agnum feminam caedito.” “Paelex” autem quasi pallax, id est quasi pallakis. Vt pleraque alia, ita hoc quoque vocabulum de Graeco flexum est. ===IV.=== {{c|''Quid Servius Sulpicius in libro, qui est de dotibus, scripserit de iure atque more veterum sponsaliorum.''}} {{pn|1.1|1}}Sponsalia in ea parte Italiae, quae Latium appellatur, hoc more atque iure solita fieri scripsit Servius Sulpicius in libro, quem scripsit de dotibus: {{pn|1.2|2}}“Qui uxorem” inquit “ducturus erat, ab eo, unde ducenda erat, stipulabatur eam in matrimonium datum ... iri; qui ducturus erat, itidem spondebat. Is contractus stipulationum sponsionumque dicebatur “sponsalia”. Tunc, quae promissa erat, “sponsa” appellabatur, qui spoponderat ducturum, “sponsus”. Sed si post eas stipulationis uxor non dabatur aut non ducebatur, qui stipulabatur, ex sponsu agebat. Iudices cognoscebant. Iudex quamobrem data acceptave non esset uxor quaerebat. Si nihil iustae causae videbatur, litem pecunia aestimabat, quantique interfuerat eam uxorem accipi aut dari, eum, qui spoponderat, ei qui stipulatus erat, condemnabat.” {{pn|1.3|3}}Hoc ius sponsaliorum observatum dicit Servius ad id tempus, quo civitas universo Latio lege Iulia data est. {{pn|1.4|4}}Haec eadem Neratius scripsit in libro quem de nuptiis composuit. ===V.=== {{c|''Historia narrata de perfidia aruspicum Etruscorum; quodque ob eam rem versus hic a pueris Romae urbe tota cantatus est: “Malum consilium consultori pessimum est”.''}} {{pn|1.1|1}}Statua Romae in comitio posita Horatii Coclitis, fortissimi viri, de caelo tacta est. {{pn|1.2|2}}Ob id fulgur piaculis luendum aruspices ex Etruria acciti inimico atque hostili in populum Romanum animo instituerant eam rem contrariis religionibus procurare atque illam statuam suaserunt in inferiorem locum perperam transponi, {{pn|1.3|3}}quem sol oppositu circum undique altarum aedium numquam illustraret. {{pn|1.4|4}}Quod cum ita fieri persuasissent, delati ad populum proditique sunt et, cum de perfidia confessi essent, necati sunt, constititque eam statuam, proinde ut verae rationes post compertae monebant, in locum editum subducendam atque ita in area Volcani sublimiore loco statuendam; ex quo res bene et prospere populo Romano cessit. {{pn|1.5|5}}Tum igitur, quod in Etruscos aruspices male consulentis animadversum vindicatumque fuerat, versus hic scite factus cantatusque esse a pueris urbe tota fertur: malum consilium consultori pessimum est. {{pn|1.6|6}}Ea historia de aruspicibus ac de versu isto senario scripta est in annalibus maximis, libro undecimo, et in Verri Flacci libro primo rerum memoria dignarum. {{pn|1.7|7}}Videtur autem versus hic de Graeco illo Hesiodi versu expressus: he de kake boule toi bouleusanti kakiste. ===VI.=== {{c|''Verba veteris senatusconsulti posita, quo decretum est hostiis maioribus expiandum, quod in sacrario hastae Martiae movissent; atque ibi enarratum, quid sint “hostiae succidaneae”, quid item “porca praecidanea”; et quod Capito Ateius ferias quasdam “praecidaneas” appellavit.''}} {{pn|1.1|1}}Vt terram movisse nuntiari solet eaque res procuratur, ita in veteribus memoriis scriptum legimus nuntiatum esse senatui in sacrario in regia hastas Martias movisse. {{pn|1.2|2}}Eius rei causa senatusconsultum factum est M. Antonio A. Postumio consulibus, eiusque exemplum hoc est: “Quod C. Iulius L. filius pontifex nuntiavit in sacrario in regia hastas Martias movisse, de ea re ita censuerunt, uti M. Antonius consul hostiis maioribus Iovi et Marti procuraret et ceteris dis, quibus videretur, lactantibus. Ibus uti procurasset, satis habendum censuerunt. Si quid succidaneis opus esset, robiis succideret.” {{pn|1.3|3}}Quod “succidaneas” hostias senatus appellavit, quaeri solet, quid verbum id significet. In Plauti quoque comoedia, quae Epidicus inscripta est, super eodem ipso verbo requiri audio in his versibus: {{pn|1.4|4}}men piacularem oportet fieri ob stultitiam tuam, ut meum tergum tuae stultitiae subdas succidaneum? {{pn|1.5|5}}“Succidaneae” autem “hostiae” dicuntur “ae” littera per morem compositi vocabuli in “i” litteram mutata quasi “succaedaneae”, appellatae, quoniam, si primis hostiis litatum non erat, aliae post easdem ductae hostiae caedebantur; {{pn|1.6|6}}quae quia prioribus iam caesis luendi piaculi gratia subdebantur et succidebantur, “succidaneae” nominatae “i” littera scilicet tractim pronuntiata; audio enim quosdam eam litteram in hac voce barbare corripere. {{pn|1.7|7}}Eadem autem ratione verbi “praecidaneae” quoque hostiae dicuntur, quae ante sacrificia sollemnia pridie caeduntur. {{pn|1.8|8}}“Porca” etiam “praecidanea” appellata, quam piaculi gratia ante fruges novas captas immolare Cereri mos fuit, si qui familiam funestam aut non purgaverant aut aliter eam rem, quam oportuerat, procuraverant. {{pn|1.9|9}}Sed porcam et hostias quasdam “praecidaneas”, sicuti dixi, appellari volgo notum est, ferias “praecidaneas” dici id, opinor, a volgo remotum est. {{pn|1.10|10}}Propterea verba Atei Capitonis ex quinto librorum, quos de pontificio iure composuit, scripsi: “Tib. Coruncanio pontifici maximo feriae praecidaneae in atrum diem inauguratae sunt. Collegium decrevit non habendum religioni, quin eo die feriae praecidaneae essent." ===VII.=== {{c|''De epistula Valerii Probi grammatici ad Marcellum scripta super accentu nominum quorundam Poenicorum.''}} {{pn|1.1|1}}Valerius Probus grammaticus inter suam aetatem praestanti scientia fuit. {{pn|1.2|2}}Is “Hannibalem” et “Hasdrubalem” et “Hamilcarem” ita pronuntiabat, ut paenultimam circumflecteret, et est epistula eius scripta ad Marcellum, in qua Plautum et Ennium multosque alios veteres eo modo pronuntiasse affirmat, {{pn|1.3|3}}solius tamen Ennii versum unum ponit ex libro, qui Scipio inscribitur. {{pn|1.4|4}}Eum versum quadrato numero factum subiecimus, in quo, nisi tertia syllaba de Hannibalis nomine circumflexe promatur, numerus clausurus est. Versus Ennii, quem dixit, ita est: {{pn|1.5|5}}quaque propter Hannibalis copias considerat. ===VIII.=== {{c|''Quid C. Fabricius de Cornelio Rufino homine avaro dixerit, quem cum odisset inimicusque esset, designandum tamen consulem curavit.''}} {{pn|1.1|1}}Fabricius Luscinus magna gloria vir magnisque rebus gestis fuit. {{pn|1.2|2}}P. Cornelius Rufinus manu quidem strenuus et bellator bonus militarisque disciplinae peritus admodum fuit, sed furax homo et avaritia acri erat. {{pn|1.3|3}}Hunc Fabricius non probabat neque amico utebatur osusque eum morum causa fuit. {{pn|1.4|4}}Sed cum in temporibus rei difficillimis consules creandi forent et is Rufinus peteret consulatum competitoresque eius essent inbelles quidam et futtiles, summa ope adnixus est Fabricius, uti Rufino consulatus deferretur. {{pn|1.5|5}}Eam rem plerisque admirantibus, quod hominem avarum, cui esset inimicissimus, {{pn|1.6|6}}creari consulem vellet, “malo,” inquit “civis me compilet, quam hostis vendat”. {{pn|1.7|7}}Hunc Rufinum postea bis consulatu et dictatura functum censor Fabricius senatu movit ob luxuriae notam, quod decem pondo libras argenti facti haberet. {{pn|1.8|8}}Id autem, quod supra scripsi Fabricium de Cornelio Rufino ita, uti in pleraque historia scriptum est, dixisse, M. Cicero non aliis a Fabricio, sed ipsi Rufino gratias agenti, quod ope eius designatus esset, dictum esse refert in libro secundo de oratore. ===IX.=== {{c|''Quid significet proprie “religiosus”; et in quae diverticula significatio istius vocabuli flexa sit; et verba Nigidii Figuli ex commentariis eius super ea re sumpta.''}} {{pn|1.1|1}}Nigidius Figulus, homo, ut ego arbitror, iuxta M. Varronem doctissimus, in undecimo commentariorum grammaticorum versum ex antiquo carmine refert memoria hercle dignum: religentem esse oportet, religiosus ne fuas, cuius autem id carmen sit, non scribit. {{pn|1.2|2}}Atque in eodem loco Nigidius: “Hoc” inquit “inclinamentum semper huiuscemodi verborum, ut “vinosus”, “mulierosus”, “religiosus”, significat copiam quandam inmodicam rei, super qua dicitur. Quocirca “religiosus” is appellabatur, qui nimia et superstitiosa religione sese alligaverat, eaque res vitio assignabatur.” {{pn|1.3|3}}Sed praeter ista, quae Nigidius dicit, alio quodam diverticulo significationis “religiosus” pro casto atque observanti cohibentique sese certis legibus finibusque dici coeptus. {{pn|1.4|4}}Simili autem modo illa quoque vocabula ab eadem profecta origine diversum significare videntur: “religiosi dies” et “religiosa delubra”. {{pn|1.5|5}}“Religiosi” enim “dies” dicuntur tristi omine infames inpeditique, in quibus et res divinas facere et rem quampiam novam exordiri temperandum est, quos multitudo imperitorum prave et perperam “nefastos” appellat. {{pn|1.6|6}}Itaque M. Cicero in libro epistularum nono ad Atticum “maiores” inquit “nostri funestiorem diem esse voluerunt Alliensis pugnae quam urbis captae, quod hoc malum ex illo. Itaque alter religiosus etiamnunc dies, alter in volgus ignotus”. {{pn|1.7|7}}Idem tamen M. Tullius in oratione de accusatore constituendo “religiosa delubra” dicit non ominosa nec tristia, sed maiestatis venerationisque plena. {{pn|1.8|8}}Masurius autem Sabinus in commentariis, quos de indigenis composuit: ““religiosum"” inquit “est, quod propter sanctitatem aliquam remotum ac sepositum a nobis est; verbum a “relinquendo” dictum, tamquam “caerimoniae” a “carendo”.” {{pn|1.9|9}}Secundum hanc Sabini interpretationem templa quidem ac delubra, quae non volgo ac temere, sed cum castitate caerimoniaque adeundum, et reverenda et reformidanda sunt magis quam involganda: {{pn|1.10|10}}sed dies “religiosi” dicti, [XI.] quos ex contraria causa propter ominis diritatem relinquimus. {{pn|1.12|12}}Quod si, ut ait Nigidius, omnia istiusmodi inclinamenta nimium ac praeter modum significant et idcirco in culpas cadunt, ut “vinosus”, “mulierosus”, “morosus”, “verbosus”, “famosus”, cur “ingeniosus” et “formosus” et “officiosus”, quae pariter ab ingenio et forma et officio inclinata sunt, cur etiam “disciplinosus”, “consiliosus”, “victoriosus”, quae M. Cato ita figuravit, cur item “facundiosa”, quod Sempronius Asellio XIII rerum gestarum ita scripsit: “facta sua spectare oportere, non dicta, si minus facundiosa essent”, cur, inquam, ista omnia numquam in culpam, sed in laudem dicuntur, quamquam haec item incrementum sui nimium demonstrent? an propterea quia illis quidem, quae supra posui, adhibendus est modus quidam necessarius? {{pn|1.13|13}}Nam et gratia, si nimia atque inmodica, et mores, si multi atque varii, et verba, si perpetua atque infinita et obtundentia, et fama, si magna et inquieta et invidiosast, neque laudabilia neque utilia sunt; {{pn|1.14|14}}ingenium autem et officium et forma et disciplina et consilium et victoria et facundia sicut ipsae virtutum amplitudines nullis finibus cohibentur, sed quanto maiora auctioraque sunt, multo etiam tanto laudatiora sunt. ===X.=== {{c|''Quid observatum de ordine rogandarum in senatu sententiarum; iurgiumque in senatu C. Caesaris consulis et M. Catonis diem dicendo eximentis.''}} {{pn|1.1|1}}Ante legem, quae nunc de senatu habendo observatur, ordo rogandi sententias varius fuit. {{pn|1.2|2}}Alias primus rogabatur, qui princeps a censoribus in senatum lectus fuerat, alias, qui designati consules erant; {{pn|1.3|3}}quidam e consulibus studio aut necessitudine aliqua adducti, quem is visum erat, honoris gratia extra ordinem sententiam primum rogabant. {{pn|1.4|4}}Observatum tamen est, cum extra ordinem fieret, ne quis quemquam ex alio quam ex consulari loco sententiam primum rogaret. {{pn|1.5|5}}C. Caesar in consulatu, quem cum M. Bibulo gessit, quattuor solos extra ordinem rogasse sententiam dicitur. Ex his quattuor principem rogabat M. Crassum; sed postquam filiam Cn. Pompeio desponderat, primum coeperat Pompeium rogare. {{pn|1.6|6}}Eius rei rationem reddidisse eum senatui Tiro Tullius, M. Ciceronis libertus, refert itaque se ex patrono suo audisse scribit. {{pn|1.7|7}}Id ipsum Capito Ateius in libro, quem de officio senatorio composuit, scriptum reliquit. {{pn|1.8|8}}In eodem libro Capitonis id quoque scriptum est: “C.” inquit “Caesar consul M. Catonem sententiam rogavit. Cato rem, quae consulebatur, quoniam non e republica videbatur, perfici nolebat. Eius rei ducendae gratia longa oratione utebatur eximebatque dicendo diem. Erat enim ius senatori, ut sententiam rogatus diceret ante quicquid vellet aliae rei et quoad vellet. Caesar consul viatorem vocavit eumque, cum finem non faceret, prendi loquentem et in carcerem duci iussit. Senatus consurrexit et prosequebatur Catonem in carcerem. Hac” inquit “invidia facta Caesar destitit et mitti Catonem iussit." ===XI.=== {{c|''Quae qualiaque sint, quae Aristoxenus quasi magis comperta de Pythagora memoriae mandavit; et quae item Plutarchus in eundem modum de eodem Pythagora scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Opinio vetus falsa occupavit et convaluit Pythagoram philosophum non esitavisse ex animalibus item abstinuisse fabulo, quem Graeci kyamon appellant. {{pn|1.2|2}}Ex hac opinione Callimachus poeta scripsit: kai kyamon apo cheiras echein aniontos edestou kago, Pythagoras hos ekeleve, lego. {{pn|1.3|3}}Ex eadem item opinione M. Cicero in libro de divinatione primo haec verba posuit: “Iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit, quod errorem animis perturbationemque afferat. Ex quo etiam Pythagoreis interdictum putatur, ne faba vescerentur, quae res habet inflationem magnam tranquillitatem mentis quaerentibus contrariam.” {{pn|1.4|4}}Haec quidem M. Cicero. Sed Aristoxenus musicus, vir litterarum veterum diligentissimus, Aristoteli philosophi auditor, in libro, quem de Pythagora reliquit, nullo saepius legumento Pythagoram dicit usum quam fabis, quoniam is cibus et subduceret sensim alvum et levigaret. {{pn|1.5|5}}Verba ipsa Aristoxeni subscripsi: Pythagoras de ton osprion malista ton kyamon edokimasen; leiantikon te gar einai kai diachoretikon; dio kai malista kechretai autoi. {{pn|1.6|6}}Porculis quoque minusculis et haedis tenerioribus victitasse idem Aristoxenus refert. {{pn|1.7|7}}Quem rem videtur cognovisse e Xenophilo Pythagorico, familiari suo, et ex quibusdam aliis natu maioribus, qui ab aetate Pythagorae ... {{pn|1.8|8}}Ac de animalibus Alexis etiam poeta in comoedia, quae Pythagorizousa inscribitur, docet. {{pn|1.9|9}}Videtur autem de kyamoi non esitato causam erroris fuisse, quia in Empedocli carmine, qui disciplinas Pythagorae secutus est, versus hic invenitur: deiloi, pandeiloi, kyamon apo cheiras echesthai. {{pn|1.10|10}}Opinati enim sunt plerique kyamous legumentum dici, ut a vulgo dicitur. Sed qui diligentius scitiusque carmina Empedocli arbitrati sunt, kyamous hoc in loco testiculos significare dicunt, eosque more Pythagorae operte atque symbolice kyamous appellatos, quod sint aitioi tou kyein et geniturae humanae vim praebeant; idcircoque Empedoclen versu isto non a fabulo edendo, sed a rei veneriae proluvio voluisse homines deducere. {{pn|1.11|11}}Plutarchus quoque, homo in disciplinis gravi auctoritate, in primo librorum, quos de Homero composuit, Aristotelem philosophum scripsit eadem ipsa de Pythagoricis scripsisse, quod non abstinuerint edundis animalibus, nisi pauca carne quadam. {{pn|1.12|12}}Verba ipsa Plutarchi, quoniam res inopinata est, subscripsi: Aristoteles de metras kai kardias kai akalephes kai toiouton tinon allon apechesthai phesin tous Pythagorikous, chresthai de tois allois. {{pn|1.13|13}}Akalephe autem est animal marinum, quod “urtica” appellatur. Sed et piscibus mullis abstinere Pythagoricos Plutarchus in Symposiacis dicit. {{pn|1.14|14}}Pythagoram vero ipsum sicuti celebre est Euphorbum primo fuisse dictasse, ita haec remotiora sunt his, quae Clearchus et Dicaearchus memoriae tradiderunt, fuisse eum postea Pyrrum, deinde Aethaliden, deinde feminam pulcra facie meretricem, cui nomen fuerat Alco. ===XII.=== {{c|''Notae et animadversiones censoriae in veteribus monumentis repertae memoria dignae.''}} {{pn|1.1|1}}Si quis agrum suum passus fuerat sordescere eumque indiligenter curabat ac neque araverat neque purgaverat, sive quis arborem suam vineamque habuerat derelictui, non id sine poena fuit, sed erat opus censorium, censoresque aerarium faciebant. {{pn|1.2|2}}Item, quis eques Romanus equum habere gracilentum aut parum nitidum visus erat, “inpolitiae” notabatur; id verbum significat, quasi tu dicas “incuriae”. {{pn|1.3|3}}Cuius rei utriusque auctoritates sunt, et M. Cato id saepenumero adtestatus est. ===XIII.=== {{c|''Quod incentiones quaedam tibiarum certo modo factae ischiacis mederi possunt.''}} {{pn|1.1|1}}Creditum hoc a plerisque esse et memoriae mandatum, ischia cum maxime doleant, tum, si modulis lenibus tibicen incinat, {{pn|1.2|2}}minui dolores, ego nuperrime in libro Theophrasti scriptum inveni. {{pn|1.3|3}}Viperarum morsibus tibicinium scite modulateque adhibitum mederi refert etiam Democriti liber, qui inscribitur ..., in quo docet plurimis hominum morbidis medicinae fuisse incentiones tibiarum. {{pn|1.4|4}}Tanta prosus adfinitas est corporibus hominum mentibusque et propterea vitiis quoque aut medellis animorum et corporum. ===XIV=== {{c|''Narratur historia de Hostilio Mancino aedilium et Manilia meretrice; verbaque decreti tribunorum, ad quos a Manilia provocatum est.''}} {{pn|1.1|1}}Cum librum IX Atei Capitonis coniectaneorum legeremus, qui inscriptus est de iudiciis publicis, decretum tribunorum visum est gravitatis antiquae plenum. {{pn|1.2|2}}Propterea id meminimus, idque ob hanc causam et in hanc sententiam scriptum est : Aulus Hostilius Mancinus aedilis curulis fuit. {{pn|1.3|3}}Is Maniliae meretrici diem ad populum dixit, quod e tabulato eius noctu lapide ictus esset, vulnusque ex eo lapide ostendebat. {{pn|1.4|4}}Manilia ad tribunos plebi provocavit. {{pn|1.5|5}}Apud eos dixit comessatorem Mancinum ad aedes suas venisse; eum sibi recipere non fuisse e re sua, sed cum vi inrumperet, lapidibus depulsum. {{pn|1.6|6}}Tribuni decreverunt aedilem ex eo loco iure deiectum, quo eum venire cum corollario non decuisset; propterea, ne cum populo aedilis ageret, intercesserunt. ===XV.=== {{c|''Defensa a culpa sententia ex historia Sallustii, quam iniqui eius cum insectatione maligni reprehenderint.''}} {{pn|1.1|1}}Elegantia orationis Sallustii verborumque fingendi et novandi studium cum multa prorsus invidia fuit, multique non mediocri ingenio viri conati sunt reprehendere pleraque et obtrectare. In quibus plura inscite aut maligne vellicant. Nonnulla tamen videri possunt non indigna reprehensione; quale illud in Catilinae historia repertum est, quod habeat eam speciem quasi parum adtente dictum. Verba Sallustii haec sunt: {{pn|1.2|2}}“Ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen inprimis arduum videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dein, quia plerique, quae delicta reprehenderis, malivolentia et invidia dicta putant. Vbi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit; supra, veluti ficta, pro falsis ducit.” {{pn|1.3|3}}“Proposuit” inquiunt “dicturum causas, quamobrem videatur esse arduum res gestas scribere; atque ibi cum primam causam dixerit, dein non alteram causam, sed querellas dicit. {{pn|1.4|4}}Non enim causa videri debet, cur historiae opus arduum sit, quod hi, qui legunt, aut inique interpretantur quae scripta sunt, aut vera esse non credunt.” {{pn|1.5|5}}Obnoxiam quippe et obiectam falsis existimationibus eam rem dicendam aiunt quam “arduam”; quia, quod est arduum, sui operis difficultate est arduum, non opinionis alienae erroribus. {{pn|1.6|6}}Haec illi malivoli reprehensores dicunt. Sed “arduum” Sallustius non pro difficili tantum, sed pro eo quoque ponit, quod Graeci chalepon appellant, quod est cum difficile, tum molestum quoque et incommodum et intractabile. Quorum verborum significatio a sententia Sallustii supra scripta non abhorret. ===XVI.=== {{c|''De vocabulis quibusdam a Varrone et Nigidio contra cotidiani sermonis consuetudinem declinatis; atque inibi id genus quaedam cum exemplis veterum relata.''}} {{pn|1.1|1}}M. Varronem et P. Nigidium, viros Romani generis doctissimos, comperimus non aliter elocutos esse et scripsisse, quam “senatuis” et “domuis” et “fluctuis”, qui est patrius casus ab eo, quod est “senatus”, “domus”, “fluctus”; huic “senatui”, “domui”, “fluctui” ceteraque is consimilia pariter dixisse. {{pn|1.2|2}}Terentii quoque comici versus in libris veteribus itidem scriptus est: eius anuis causa, opinor, quae est emortua. {{pn|1.3|3}}Hanc eorum auctoritatem quidam e veteribus grammaticis ratione etiam firmare voluerunt, quod omnis dativus singularis “i” littera finitus, si non similis est genetivi singularis, “s” littera addita genetivum singularem facit, ut “patri patris”, “duci ducis”, “caedi caedis”. {{pn|1.4|4}}“Cum igitur” inquiunt “in casu dandi “huic senatui” dicamus, genetivus ex eo singularis “senatuis” est, non “senatus”.” {{pn|1.5|5}}Set non omnes concedunt in casu dativo “senatui” magis dicendum quam “senatu”. {{pn|1.6|6}}Sicuti Lucilius in eodem casu “victu” et “anu” dicit, non “victui” nec “anui”, in hisce versibus: quod sumptum atque epulas victu praeponis honesto et alio in loco: “anu noceo” inquit. {{pn|1.7|7}}Vergilius quoque in casu dandi “aspectu” dicit, non “aspectui": teque aspectu ne subtrahe nostro et in georgicis: quod nec concubitu indulgent. {{pn|1.8|8}}C. etiam Caesar, gravis auctor linguae Latinae, in Anticatone: “unius” inquit “arrogantiae, superbiae dominatuque.” Item in Dolabellam actionis I. lib. I.: “Isti, quorum in aedibus fanisque posita et honori erant et ornatu.” {{pn|1.9|9}}In libris quoque analogicis omnia istiusmodi sine “i” littera dicenda censet. ===XVII.=== {{c|''De natura quarundam particularum, quae praepositae verbis intendi atque produci barbare et inscite videntur, exemplis rationibusque plusculis disceptatum.''}} {{pn|1.1|1}}Lucilii ex XI. versus sunt: Scipiadae magno improbus obiciebat Asellus lustrum illo censore malum infelixque fuisse. “Obiciebat” “o” littera producta multos legere audio, idque eo facere dicunt, ut ratio numeri salva sit. {{pn|1.2|2}}Idem infra: conicere in versus dictum praeconis volebam Grani. In hac quoque primi verbi praepositione “o” ob eandem causam producunt. {{pn|1.3|3}}Item XV: subicit huic humilem et suffercitus posteriorem, “subicit” “u” littera longa legunt, quia primam syllabam brevem esse in versu heroico non convenit. {{pn|1.4|4}}Item apud Plautum in Epidico “con” syllabam productam pronuntiant: age nunciam orna te, Epidice, et palliolum in collum conice. {{pn|1.5|5}}Apud Vergilium quoque “subicit” verbum produci a plerisque audio: etiam Parnasia laurus parva sub ingenti matris se subicit umbra. {{pn|1.6|6}}Sed neque “ob” neque “sub” praepositio producendi habet naturam, neque item “con”, nisi cum eae litterae secuntur, quae in verbis “constituit” et “confecit” secundum eam primae sunt, vel cum eliditur ex ea “n” littera, sicut Sallustius: “faenoribus” inquit “copertus.” {{pn|1.7|7}}In his autem, quae supra posui, et metrum esse integrum potest et praepositiones istae possunt non barbare protendi; secunda enim littera in his verbis per duo “i”, non per unum scribenda est. {{pn|1.8|8}}Nam verbum ipsum, cui supradictae particulae praepositae sunt, non est “icio”, sed “iacio”, et praeteritum non “icit” facit, sed “iecit”. Id ubi compositum est, “a” littera in “i” mutatur, sicuti fit in verbis “insilio” et “incipio”, atque ita vim consonantis capit, et idcirco ea syllaba productius latiusque paulo pronuntiata priorem syllabam brevem esse non patitur, sed reddit eam positu longam, proptereaque et numerus in versu et ratio in pronuntiatu manet. {{pn|1.9|9}}Haec, quae diximus, eo etiam conducunt, ut, quod apud Vergilium in sexto positum invenimus: eripe me his, invicte, malis aut tu mihi terram inice, sic esse “iniice”, ut supra dixi, et scribendum et legendum sciamus, nisi quis tam indocilis est, ut in hoc quoque verbo “in” praepositionem metri gratia protendat. {{pn|1.10|10}}Quaerimus igitur, in “obicibus” “o” littera qua ratione intendatur, cum id vocabulum factum sit a verbo “obiicio” et nequaquam simile sit, quod a verbo “moveo” “motus” “o” littera longa dicitur. {{pn|1.11|11}}Equidem memini Sulpicium Apollinarem, virum praestanti litterarum scientia, “obices” et “obicibus” “o” littera correpta dicere, in Vergilio quoque sic eum legere: qua vi maria alta tumescant obicibus ruptis; {{pn|1.12|12}}sed ita, ut diximus, “i” litteram, quae in hoc vocabulo quoque gemina esse debet, paulo uberius largiusque pronuntiabat. {{pn|1.13|13}}Congruens igitur est, ut “subices” etiam, quod proinde ut “obices” compositum est, “u” littera brevi dici oporteat. {{pn|1.14|14}}Ennius in tragoedia, quae Achilles inscribitur, “subices” pro aere alto ponit, qui caelo subiectus est, in his versibus: per ego deum sublimas subices humidas, unde oritur imber sonitu saevo et spiritu; plerosque omnes tamen legere audias “u” littera producta. {{pn|1.15|15}}Id ipsum autem verbum M. Cato sub alia praepositione dicit in oratione, quam de consulatu suo habuit: “ita nos” inquit “fert ventus ad primorem Pyrenaeum, quo proicit in altum.” Et Pacuvius item in Chryse: Idae promunturium, cuius lingua in altum proicit. ===XVIII.=== {{c|''De P. Africano superiore sumpta quaedam ex annalibus memoratu dignissima.''}} {{pn|1.1|1}}Scipio Africanus antiquior quanta virtutum gloria praestiterit et quam fuerit altus animi atque magnificus et qua sui conscientia subnixus, plurimis rebus, quae dixit quaeque fecit, declaratum est. {{pn|1.2|2}}Ex quibus sunt haec duo exempla eius fiduciae atque exsuperantiae ingentis: {{pn|1.3|3}}Cum M. Naevius tribunus plebis accusaret eum ad populum diceretque accepisse a rege Antiocho pecuniam, ut condicionibus gratiosis et mollibus pax cum eo populi Romani nomine fieret et quaedam item alia crimini daret indigna tali viro, tum Scipio pauca praefatus, quae dignitas vitae suae atque gloria postulabat: “memoria,” inquit “Quirites, repeto diem esse hodiernum, quo Hannibalem Poenum imperio vestro inimicissimum magno proelio vici in terra Africa pacemque et victoriam vobis peperi inspectabilem. Non igitur simus adversum deos ingrati et, censeo, relinquamus nebulonem hunc, eamus hinc protinus Iovi optimo maximo gratulatum.” {{pn|1.4|4}}Id cum dixisset, avertit et ire in Capitolium coepit. {{pn|1.5|5}}Tum contio universa, quae ad sententiam de Scipione ferendam convenerat, relicto tribuno Scipionem in Capitolium comitata atque inde ad aedes eius cum laetitia et gratulatione sollemni prosecuta est. {{pn|1.6|6}}Fertur etiam oratio, quae videtur habita eo die a Scipione, et qui dicunt eam non veram, non eunt infitias, quin haec quidem verba fuerint, quae dixi, Scipionis. {{pn|1.7|7}}Item aliud est factum eius praeclarum. Petilii quidam tribuni plebis a M., ut aiunt, Catone, inimico Scipionis, comparati in eum atque inmissi desiderabant in senatu instantissime, ut pecuniae Antiochinae praedaeque in eo bello captae rationem redderet; {{pn|1.8|8}}fuerat enim L. Scipioni Asiatico, fratri suo, imperatori in ea provincia legatus. {{pn|1.9|9}}Ibi Scipio exsurgit et prolato e sinu togae libro rationes in eo scriptas esse dixit omnis pecuniae omnisque praedae; {{pn|1.10|10}}illatum, ut palam recitaretur et ad aerarium deferretur. {{pn|1.11|11}}“Sed enim id iam non faciam” inquit “nec me ipse afficiam contumelia eumque librum statim coram discidit suis manibus et concerpsit aegre passus, {{pn|1.12|12}}quod, cui salus imperii ac reipublicae accepta ferri deberet, rationem pecuniae praedaticiae posceretur. ===XIX.=== {{c|''Quid M. Varro in logistorico scripserit de moderando victu puerorum inpubium.''}} {{pn|1.1|1}}Pueros inpubes conpertum est, si plurimo cibo nimioque somno uterentur, hebetiores fieri ad veterni usque aut eluci tarditatem, corporaque eorum inprocera fieri minusque adolescere. {{pn|1.2|2}}Idem plerique alii medicorum philosophorumque et M. Varro in logistorico scripsit, qui inscriptus est Catus aut de liberis educandis. ===XX.=== {{c|''Notati a censoribus, qui audientibus iis dixerant ioca quaedam intempestiviter; ac de eius quoque nota deliberatum, qui steterat forte apud eos oscitabundus.''}} {{pn|1.1|1}}Inter censorum severitates tria haec exempla in litteris sunt castigatissimae disciplinae. {{pn|1.2|2}}Vnum est huiuscemodi: Censor agebat de uxoribus sollemne iusiurandum; {{pn|1.3|3}}verba erant ita concepta: “Vt tu ex animi tui sententia uxorem habes?” Qui iurabat, cavillator quidam et canicula et nimis ridicularius fuit. {{pn|1.4|4}}Is locum esse sibi ioci dicundi ratus, cum ita, uti mos erat, censor dixisset “ut tu ex animi tui sententia uxorem habes?”, {{pn|1.5|5}}“habeo equidem” inquit “uxorem, sed non hercle ex animi mei sententia.” {{pn|1.6|6}}Tum censor eum, quod intempestive lascivisset, in aerarios rettulit causamque hanc ioci scurrilis apud se dicti subscripsit. {{pn|1.7|7}}Altera severitas eiusdem sectae disciplinaeque est. {{pn|1.8|8}}Deliberatum est de nota eius, qui ad censores ab amico advocatus est et in iure stans clare nimis et sonore oscitavit atque inibi ut plecteretur fuit, tamquam illud indicium esset vagi animi et alucinantis et fluxae atque apertae securitatis. {{pn|1.9|9}}Sed cum ille deiurasset invitissimum sese ac repugnantem oscitatione victum tenerique eo vitio, quod “oscedo” appellatur, tum notae iam destinatae exemptus est. {{pn|1.10|10}}Publius Scipio Africanus, Pauli filius, utramque historiam posuit in oratione, quam dixit in censura, cum ad maiorum mores populum hortaretur. {{pn|1.11|11}}Item aliud refert Sabinus Masurius in septimo memoriali severe factum: “Censores” inquit “Publius Scipio Nasica et Marcus Popilius cum equitum censum agerent, equum nimis strigosum et male habitum, sed equitem eius uberrimum et habitissimum viderunt et “cur” inquiunt “ita est, ut tu sis quam equus curatior?” “Quoniam” inquit “ego me curo, equum Statius nihili servos.” Visum est parum esse reverens responsum, relatusque in aerarios, ut mos est.” {{pn|1.12|12}}“Statius” autem servile nomen fuit. Plerique apud veteres servi eo nomine fuerunt. {{pn|1.13|13}}Caecilius quoque ille comoediarum poeta inclutus servus fuit et propterea nomen habuit “Statius”. Sed postea versum est quasi in cognomentum, appellatusque est “Caecilius Statius”. {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {{finis}} sa26qa5p1zb9t1xrn2s6vp56utjezob 269212 269211 2026-06-06T14:03:11Z Saumache 27923 /* IV. */ 269212 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Sermo quidam Favorini philosophi cum grammatico iactantiore factus in Socraticum modum; atque ibi in sermone dictum, quibus verbis “penus” a Q. Scaevola definita sit; quodque eadem definitio culpata reprehensaque est.''}} {{pn|1.1|1}}In vestibulo aedium Palatinarum omnium fere ordinum multitudo opperientes salutationem Caesaris constiterant; atque ibi in circulo doctorum hominum Favorino philosopho praesente ostentabat quispiam grammaticae rei ditior scholica quaedam nugalia de generibus et casibus vocabulorum disserens cum arduis superciliis vocisque et vultus gravitate composita tamquam interpres et arbiter Sibyllae oraculorum. {{pn|1.2|2}}Tum aspiciens ad Favorinum, quamquam ei nondum etiam satis notus esset: ““penus” quoque” inquit “variis generibus dictum et varie declinatum est. Nam et “hoc penus” et “haec penus” et “huius peni” et “penoris” veteres dictaverunt; {{pn|1.3|3}}“mundum” quoque muliebrem Lucilius in satirarum XVI non virili genere, ut ceteri, sed neutro appellavit his verbis: legavit quidam uxori mundum omne penumque. Atqui quid mundum, quid non? quis dividet istuc?” {{pn|1.4|4}}Atque horum omnium et testimoniis et exemplis constrepebat; cumque nimis odiose blatiret, intercessit placide Favorinus et “amabo,” inquit “magister, quicquid est nomen tibi, abunde multa docuisti, quae quidem ignorabamus et scire haud sane postulabamus. {{pn|1.5|5}}Quid enim refert mea eiusque, quicum loquor, quo genere “penum” dicam aut in quas extremas litteras declinem, si nemo id non nimis barbare fecerimus? {{pn|1.6|6}}sed hoc plane indigeo discere, quid sit “penus” et qua fini id vocabulum dicatur, ne rem cotidiani usus, tamquam qui in venalibus Latine loqui coeptant, alia quam oportet voce appellem.” {{pn|1.7|7}}“Quaeris” inquit “rem minime obscuram. Quis adeo ignorat “penum” esse vinum et triticum et oleum et lentim et fabam atque huiuscemodi cetera?” {{pn|1.8|8}}“Etiamne” inquit Favorinus “milium et panicum et glans et hordeum “penus” est? sunt enim propemodum haec quoque eiusdemmodi”; {{pn|1.9|9}}cumque ille reticens haereret, “nolo” inquit “hoc iam labores, an ista, quae dixi, “penus” appelletur. Sed potesne mihi non speciem aliquam de penu dicere, sed definire genere proposito et differentiis adpositis, quid sit “penus"?” “Quod” inquit “genus et quas differentias dicas, non hercle intellego.” {{pn|1.10|10}}“Rem” inquit Favorinus “plane dictam postulas, quod difficillimum est, dici planius; nam hoc quidem pervolgatum est definitionem omnem ex genere et differentia consistere. {{pn|1.11|11}}Sed si me tibi praemandere, quod aiunt, postulas, faciam sane id quoque honoris tui habendi gratia.” {{pn|1.12|12}}Ac deinde ita exorsus est: “Si” inquit “ego te nunc rogem, ut mihi dicas et quasi circumscribas verbis, cuiusmodi “homo” sit, non, opinor, respondeas hominem esse te atque me. Hoc enim, quis homo sit, ostendere est, non, quid homo sit, dicere. Sed si, inquam, peterem, ut ipsum illud, quod homo est, definires, tum profecto mihi diceres hominem esse animal mortale rationis et scientiae capiens vel quo alio modo diceres, ut eum a ceteris omnibus separares. Proinde igitur nunc te rogo, ut, quid sit “penus”, dicas, non ut aliquid ex penu nomines.” {{pn|1.13|13}}Tum ille ostentator voce iam molli atque demissa: “philosophias” inquit “ego non didici neque discere adpetivi et, si ignoro, an hordeum ex “penu” sit aut quibus verbis “penus” definiatur, non ea re litteras quoque alias nescio.” {{pn|1.14|14}}“Scire,” inquit ridens iam Favorinus “quid “penus” sit, non ex nostra magis est philosophia quam ex grammatica tua. {{pn|1.15|15}}Meministi enim, credo, quaeri solitum, quid Vergilius dixerit, “penum struere” vel “longam” vel “longo ordine”; utrumque enim profecto scis legi solitum. {{pn|1.16|16}}Sed ut faciam te aequiore animo ut sis, ne illi quidem veteres iuris magistri, qui “sapientes” appellati sunt, definisse satis recte existimantur, quid sit “penus”. {{pn|1.17|17}}Nam Quintum Scaevolam ad demonstrandam penum his verbis usum audio: ““Penus” est”, inquit “quod esculentum aut posculentum est, quod ipsius patrisfamilias aut matris familias aut liberum patrisfamilias aut familiae eius, quae circum eos aut liberos eius est et opus non facit, causa paratum est. ..., ut Mucius ait, “penus” videri debet. Nam quae ad edendum bibendumque in dies singulos prandii aut cenae causa parantur, “penus” non sunt; sed ea potius, quae huiusce generis longae usionis gratia contrahuntur et reconduntur, ex eo, quod non in promptu est, sed intus et penitus habeatur, “penus” dicta est.” {{pn|1.18|18}}Haec ego,” inquit “cum philosophiae me dedissem, non insuper tamen habui discere; quoniam civibus Romanis Latine loquentibus rem non suo vocabulo demonstrare non minus turpe est, quam hominem non suo nomine appellare.” {{pn|1.19|19}}Sic Favorinus sermones id genus communes a rebus parvis et frigidis abducebat ad ea, quae magis utile esset audire ac discere, non allata extrinsecus, non per ostentationem, sed indidem nata acceptaque. {{pn|1.20|20}}Praeterea de penu adscribendum hoc etiam putavi Servium Sulpicium in reprehensis Scaevolae capitibus scripsisse Cato Aelio placuisse, non quae esui et potui forent, sed thus quoque et cereos in penu esse, quod esset eius ferme rei causa comparatum. {{pn|1.21|21}}Masurius autem Sabinus in iuris civilis secundo etiam, quod iumentorum causa apparatum esset, quibus dominus uteretur, penori attributum dicit. {{pn|1.22|22}}Ligna quoque et virgas et carbones, quibus conficeretur penus, quibusdam ait videri esse in penu. {{pn|1.23|23}}Ex his autem, quae promercalia et usaria isdem in locis essent, esse ea sola penoris putat, quae satis sint usu annuo. ===II.=== {{c|''Morbus et vitium quid differat; et quam vim habeant vocabula ista in edicto aedilium; et an eunuchus et steriles mulieres redhiberi possint; diversaeque super ea re sententiae.''}} {{pn|2.1|1}}In edicto aedilium curulium, qua parte de mancipiis vendundis cautum est, scriptum sic fuit: “Titulus servorum singulorum scriptus sit curato ita, ut intellegi recte possit, quid morbi vitiive cuique sit, quis fugitivus errove sit noxave solutus non sit.” {{pn|2.2|2}}Propterea quaesierunt iureconsulti veteres, quod “mancipium morbosum” quodve “vitiosum” recte diceretur quantumque “morbus” a “vitio” differret. {{pn|2.3|3}}Caelius Sabinus in libro, quem de edicto aedilium curulium composuit, Labeonem refert, quid esset “morbus”, hisce verbis definisse: “Morbus est habitus cuiusque corporis contra naturam, qui usum eius facit deteriorem.” {{pn|2.4|4}}Sed “morbum” alias in toto corpore accidere dicit, alias in parte corporis. Totius corporis “morbum” esse, veluti sit pthisis aut febris, partis autem, veluti sit caecitas aut pedis debilitas. {{pn|2.5|5}}“Balbus autem” inquit “et atypus vitiosi magis quam morbosi sunt, et equus mordax aut calcitro vitiosus, non morbosus est. Sed cui morbus est, idem etiam vitiosus est. Neque id tamen contra fit; potest enim qui vitiosus est non morbosus esse. Quamobrem, cum de homine morboso agetur, aeque” inquit “ita dicetur: “quanto ob id vitium minoris erit”.” {{pn|2.6|6}}De eunucho quidem quaesitum est, an contra edictum aedilium videretur venundatus, si ignorasset emptor eum eunuchum esse. {{pn|2.7|7}}Labeonem respondisse aiunt redhiberi posse quasi morbosum; {{pn|2.8|8}}sues etiam feminae si sterilae essent et venum issent, ex edicto aedilium posse agi Labeonem scripsisse. {{pn|2.9|9}}De sterila autem muliere, si nativa sterilitate sit, Trebatium contra Labeonem respondisse dicunt. {{pn|2.10|10}}Nam cum redhiberi eam Labeo quasi minus sanam putasset, negasse aiunt Trebatium ex edicto agi posse, si ea mulier a principio genitali sterilitate esset. At si valitudo eius offendisset exque ea vitium factum esset, ut concipere fetus non posset, tum sanam non videri et esse in causa redhibitionis. {{pn|2.11|11}}De myope quoque, qui “luscitiosus” Latine appellatur, dissensum est; alii enim redhiberi omnimodo debere, alii contra, nisi id vitium morbo contractum esset. {{pn|2.12|12}}Eum vero, cui dens deesset, Servius redhiberi posse respondit, Labeo in causa esse redhibendi negavit: “nam et magna” inquit “pars dente aliquo carent, neque eo magis plerique homines morbosi sunt, et absurdum admodum est dicere non sanos nasci homines, quoniam cum infantibus non simul dentes gignuntur.” {{pn|2.13|13}}Non praetereundum est id quoque in libris veterum iurisperitorum scriptum esse “morbum” et “vitium” distare, quod “vitium” perpetuum, “morbus” cum accessu decessuque sit. {{pn|2.14|14}}Sed hoc si ita est, neque caecus neque eunuchus morbosus est contra Labeonis, quam supra dixi, sententiam. {{pn|2.15|15}}Verba Masuri Sabini apposui ex libro iuris civilis secundo: “Furiosus mutusve cuive quod membrum lacerum laesumve est aut obest, quo ipse minus aptus sit, morbosi sunt. Qui natura longe minus videt tam sanus est quam qui tardius currit." ===III.=== {{c|''Quod nullae fuerunt rei uxoriae actiones in urbe Roma ante Carvilianum divortium; atque inibi, quid sit proprie “paelex”, quaeque eius vocabuli ratio sit.''}} {{pn|3.1|1}}Memoriae traditum est quingentis fere annis post Romam conditam nullas rei uxoriae neque actiones neque cautiones in urbe Roma aut in Latio fuisse, quoniam profecto nihil desiderabantur nullis etiamtunc matrimoniis divertentibus. {{pn|3.2|2}}Servius quoque Sulpicius in libro quem composuit de dotibus tum primum cautiones rei uxoriae necessarias esse visas scripsit, cum Spurius Carvilius, cui Ruga cognomentum fuit, vir nobilis, divortium cum uxore fecit, quia liberi ex ea corporis vitio non gignerentur, anno urbis conditae quingentesimo vicesimo tertio M. Atilio P. Valerio consulibus. Atque is Carvilius traditur uxorem, quam dimisit, egregie dilexisse carissimamque morum eius gratia habuisse, set iurisiurandi religionem animo atque amori praevertisse, quod iurare a censoribus coactus erat uxorem se liberum quaerundum gratia habiturum. {{pn|3.3|3}}“Paelicem” autem appellatam probrosamque habitam, quae iuncta consuetaque esset cum eo, in cuius manu mancipioque alia matrimonii causa foret, hac antiquissima lege ostenditur, quam Numae regis fuisse accepimus: “Paelex aedem Iunonis ne tangito; si tangit, Iunoni crinibus demissis agnum feminam caedito.” “Paelex” autem quasi pallax, id est quasi pallakis. Vt pleraque alia, ita hoc quoque vocabulum de Graeco flexum est. ===IV.=== {{c|''Quid Servius Sulpicius in libro, qui est de dotibus, scripserit de iure atque more veterum sponsaliorum.''}} {{pn|4.1|1}}Sponsalia in ea parte Italiae, quae Latium appellatur, hoc more atque iure solita fieri scripsit Servius Sulpicius in libro, quem scripsit de dotibus: {{pn|4.2|2}}“Qui uxorem” inquit “ducturus erat, ab eo, unde ducenda erat, stipulabatur eam in matrimonium datum ... iri; qui ducturus erat, itidem spondebat. Is contractus stipulationum sponsionumque dicebatur “sponsalia”. Tunc, quae promissa erat, “sponsa” appellabatur, qui spoponderat ducturum, “sponsus”. Sed si post eas stipulationis uxor non dabatur aut non ducebatur, qui stipulabatur, ex sponsu agebat. Iudices cognoscebant. Iudex quamobrem data acceptave non esset uxor quaerebat. Si nihil iustae causae videbatur, litem pecunia aestimabat, quantique interfuerat eam uxorem accipi aut dari, eum, qui spoponderat, ei qui stipulatus erat, condemnabat.” {{pn|4.3|3}}Hoc ius sponsaliorum observatum dicit Servius ad id tempus, quo civitas universo Latio lege Iulia data est. {{pn|4.4|4}}Haec eadem Neratius scripsit in libro quem de nuptiis composuit. ===V.=== {{c|''Historia narrata de perfidia aruspicum Etruscorum; quodque ob eam rem versus hic a pueris Romae urbe tota cantatus est: “Malum consilium consultori pessimum est”.''}} {{pn|1.1|1}}Statua Romae in comitio posita Horatii Coclitis, fortissimi viri, de caelo tacta est. {{pn|1.2|2}}Ob id fulgur piaculis luendum aruspices ex Etruria acciti inimico atque hostili in populum Romanum animo instituerant eam rem contrariis religionibus procurare atque illam statuam suaserunt in inferiorem locum perperam transponi, {{pn|1.3|3}}quem sol oppositu circum undique altarum aedium numquam illustraret. {{pn|1.4|4}}Quod cum ita fieri persuasissent, delati ad populum proditique sunt et, cum de perfidia confessi essent, necati sunt, constititque eam statuam, proinde ut verae rationes post compertae monebant, in locum editum subducendam atque ita in area Volcani sublimiore loco statuendam; ex quo res bene et prospere populo Romano cessit. {{pn|1.5|5}}Tum igitur, quod in Etruscos aruspices male consulentis animadversum vindicatumque fuerat, versus hic scite factus cantatusque esse a pueris urbe tota fertur: malum consilium consultori pessimum est. {{pn|1.6|6}}Ea historia de aruspicibus ac de versu isto senario scripta est in annalibus maximis, libro undecimo, et in Verri Flacci libro primo rerum memoria dignarum. {{pn|1.7|7}}Videtur autem versus hic de Graeco illo Hesiodi versu expressus: he de kake boule toi bouleusanti kakiste. ===VI.=== {{c|''Verba veteris senatusconsulti posita, quo decretum est hostiis maioribus expiandum, quod in sacrario hastae Martiae movissent; atque ibi enarratum, quid sint “hostiae succidaneae”, quid item “porca praecidanea”; et quod Capito Ateius ferias quasdam “praecidaneas” appellavit.''}} {{pn|1.1|1}}Vt terram movisse nuntiari solet eaque res procuratur, ita in veteribus memoriis scriptum legimus nuntiatum esse senatui in sacrario in regia hastas Martias movisse. {{pn|1.2|2}}Eius rei causa senatusconsultum factum est M. Antonio A. Postumio consulibus, eiusque exemplum hoc est: “Quod C. Iulius L. filius pontifex nuntiavit in sacrario in regia hastas Martias movisse, de ea re ita censuerunt, uti M. Antonius consul hostiis maioribus Iovi et Marti procuraret et ceteris dis, quibus videretur, lactantibus. Ibus uti procurasset, satis habendum censuerunt. Si quid succidaneis opus esset, robiis succideret.” {{pn|1.3|3}}Quod “succidaneas” hostias senatus appellavit, quaeri solet, quid verbum id significet. In Plauti quoque comoedia, quae Epidicus inscripta est, super eodem ipso verbo requiri audio in his versibus: {{pn|1.4|4}}men piacularem oportet fieri ob stultitiam tuam, ut meum tergum tuae stultitiae subdas succidaneum? {{pn|1.5|5}}“Succidaneae” autem “hostiae” dicuntur “ae” littera per morem compositi vocabuli in “i” litteram mutata quasi “succaedaneae”, appellatae, quoniam, si primis hostiis litatum non erat, aliae post easdem ductae hostiae caedebantur; {{pn|1.6|6}}quae quia prioribus iam caesis luendi piaculi gratia subdebantur et succidebantur, “succidaneae” nominatae “i” littera scilicet tractim pronuntiata; audio enim quosdam eam litteram in hac voce barbare corripere. {{pn|1.7|7}}Eadem autem ratione verbi “praecidaneae” quoque hostiae dicuntur, quae ante sacrificia sollemnia pridie caeduntur. {{pn|1.8|8}}“Porca” etiam “praecidanea” appellata, quam piaculi gratia ante fruges novas captas immolare Cereri mos fuit, si qui familiam funestam aut non purgaverant aut aliter eam rem, quam oportuerat, procuraverant. {{pn|1.9|9}}Sed porcam et hostias quasdam “praecidaneas”, sicuti dixi, appellari volgo notum est, ferias “praecidaneas” dici id, opinor, a volgo remotum est. {{pn|1.10|10}}Propterea verba Atei Capitonis ex quinto librorum, quos de pontificio iure composuit, scripsi: “Tib. Coruncanio pontifici maximo feriae praecidaneae in atrum diem inauguratae sunt. Collegium decrevit non habendum religioni, quin eo die feriae praecidaneae essent." ===VII.=== {{c|''De epistula Valerii Probi grammatici ad Marcellum scripta super accentu nominum quorundam Poenicorum.''}} {{pn|1.1|1}}Valerius Probus grammaticus inter suam aetatem praestanti scientia fuit. {{pn|1.2|2}}Is “Hannibalem” et “Hasdrubalem” et “Hamilcarem” ita pronuntiabat, ut paenultimam circumflecteret, et est epistula eius scripta ad Marcellum, in qua Plautum et Ennium multosque alios veteres eo modo pronuntiasse affirmat, {{pn|1.3|3}}solius tamen Ennii versum unum ponit ex libro, qui Scipio inscribitur. {{pn|1.4|4}}Eum versum quadrato numero factum subiecimus, in quo, nisi tertia syllaba de Hannibalis nomine circumflexe promatur, numerus clausurus est. Versus Ennii, quem dixit, ita est: {{pn|1.5|5}}quaque propter Hannibalis copias considerat. ===VIII.=== {{c|''Quid C. Fabricius de Cornelio Rufino homine avaro dixerit, quem cum odisset inimicusque esset, designandum tamen consulem curavit.''}} {{pn|1.1|1}}Fabricius Luscinus magna gloria vir magnisque rebus gestis fuit. {{pn|1.2|2}}P. Cornelius Rufinus manu quidem strenuus et bellator bonus militarisque disciplinae peritus admodum fuit, sed furax homo et avaritia acri erat. {{pn|1.3|3}}Hunc Fabricius non probabat neque amico utebatur osusque eum morum causa fuit. {{pn|1.4|4}}Sed cum in temporibus rei difficillimis consules creandi forent et is Rufinus peteret consulatum competitoresque eius essent inbelles quidam et futtiles, summa ope adnixus est Fabricius, uti Rufino consulatus deferretur. {{pn|1.5|5}}Eam rem plerisque admirantibus, quod hominem avarum, cui esset inimicissimus, {{pn|1.6|6}}creari consulem vellet, “malo,” inquit “civis me compilet, quam hostis vendat”. {{pn|1.7|7}}Hunc Rufinum postea bis consulatu et dictatura functum censor Fabricius senatu movit ob luxuriae notam, quod decem pondo libras argenti facti haberet. {{pn|1.8|8}}Id autem, quod supra scripsi Fabricium de Cornelio Rufino ita, uti in pleraque historia scriptum est, dixisse, M. Cicero non aliis a Fabricio, sed ipsi Rufino gratias agenti, quod ope eius designatus esset, dictum esse refert in libro secundo de oratore. ===IX.=== {{c|''Quid significet proprie “religiosus”; et in quae diverticula significatio istius vocabuli flexa sit; et verba Nigidii Figuli ex commentariis eius super ea re sumpta.''}} {{pn|1.1|1}}Nigidius Figulus, homo, ut ego arbitror, iuxta M. Varronem doctissimus, in undecimo commentariorum grammaticorum versum ex antiquo carmine refert memoria hercle dignum: religentem esse oportet, religiosus ne fuas, cuius autem id carmen sit, non scribit. {{pn|1.2|2}}Atque in eodem loco Nigidius: “Hoc” inquit “inclinamentum semper huiuscemodi verborum, ut “vinosus”, “mulierosus”, “religiosus”, significat copiam quandam inmodicam rei, super qua dicitur. Quocirca “religiosus” is appellabatur, qui nimia et superstitiosa religione sese alligaverat, eaque res vitio assignabatur.” {{pn|1.3|3}}Sed praeter ista, quae Nigidius dicit, alio quodam diverticulo significationis “religiosus” pro casto atque observanti cohibentique sese certis legibus finibusque dici coeptus. {{pn|1.4|4}}Simili autem modo illa quoque vocabula ab eadem profecta origine diversum significare videntur: “religiosi dies” et “religiosa delubra”. {{pn|1.5|5}}“Religiosi” enim “dies” dicuntur tristi omine infames inpeditique, in quibus et res divinas facere et rem quampiam novam exordiri temperandum est, quos multitudo imperitorum prave et perperam “nefastos” appellat. {{pn|1.6|6}}Itaque M. Cicero in libro epistularum nono ad Atticum “maiores” inquit “nostri funestiorem diem esse voluerunt Alliensis pugnae quam urbis captae, quod hoc malum ex illo. Itaque alter religiosus etiamnunc dies, alter in volgus ignotus”. {{pn|1.7|7}}Idem tamen M. Tullius in oratione de accusatore constituendo “religiosa delubra” dicit non ominosa nec tristia, sed maiestatis venerationisque plena. {{pn|1.8|8}}Masurius autem Sabinus in commentariis, quos de indigenis composuit: ““religiosum"” inquit “est, quod propter sanctitatem aliquam remotum ac sepositum a nobis est; verbum a “relinquendo” dictum, tamquam “caerimoniae” a “carendo”.” {{pn|1.9|9}}Secundum hanc Sabini interpretationem templa quidem ac delubra, quae non volgo ac temere, sed cum castitate caerimoniaque adeundum, et reverenda et reformidanda sunt magis quam involganda: {{pn|1.10|10}}sed dies “religiosi” dicti, [XI.] quos ex contraria causa propter ominis diritatem relinquimus. {{pn|1.12|12}}Quod si, ut ait Nigidius, omnia istiusmodi inclinamenta nimium ac praeter modum significant et idcirco in culpas cadunt, ut “vinosus”, “mulierosus”, “morosus”, “verbosus”, “famosus”, cur “ingeniosus” et “formosus” et “officiosus”, quae pariter ab ingenio et forma et officio inclinata sunt, cur etiam “disciplinosus”, “consiliosus”, “victoriosus”, quae M. Cato ita figuravit, cur item “facundiosa”, quod Sempronius Asellio XIII rerum gestarum ita scripsit: “facta sua spectare oportere, non dicta, si minus facundiosa essent”, cur, inquam, ista omnia numquam in culpam, sed in laudem dicuntur, quamquam haec item incrementum sui nimium demonstrent? an propterea quia illis quidem, quae supra posui, adhibendus est modus quidam necessarius? {{pn|1.13|13}}Nam et gratia, si nimia atque inmodica, et mores, si multi atque varii, et verba, si perpetua atque infinita et obtundentia, et fama, si magna et inquieta et invidiosast, neque laudabilia neque utilia sunt; {{pn|1.14|14}}ingenium autem et officium et forma et disciplina et consilium et victoria et facundia sicut ipsae virtutum amplitudines nullis finibus cohibentur, sed quanto maiora auctioraque sunt, multo etiam tanto laudatiora sunt. ===X.=== {{c|''Quid observatum de ordine rogandarum in senatu sententiarum; iurgiumque in senatu C. Caesaris consulis et M. Catonis diem dicendo eximentis.''}} {{pn|1.1|1}}Ante legem, quae nunc de senatu habendo observatur, ordo rogandi sententias varius fuit. {{pn|1.2|2}}Alias primus rogabatur, qui princeps a censoribus in senatum lectus fuerat, alias, qui designati consules erant; {{pn|1.3|3}}quidam e consulibus studio aut necessitudine aliqua adducti, quem is visum erat, honoris gratia extra ordinem sententiam primum rogabant. {{pn|1.4|4}}Observatum tamen est, cum extra ordinem fieret, ne quis quemquam ex alio quam ex consulari loco sententiam primum rogaret. {{pn|1.5|5}}C. Caesar in consulatu, quem cum M. Bibulo gessit, quattuor solos extra ordinem rogasse sententiam dicitur. Ex his quattuor principem rogabat M. Crassum; sed postquam filiam Cn. Pompeio desponderat, primum coeperat Pompeium rogare. {{pn|1.6|6}}Eius rei rationem reddidisse eum senatui Tiro Tullius, M. Ciceronis libertus, refert itaque se ex patrono suo audisse scribit. {{pn|1.7|7}}Id ipsum Capito Ateius in libro, quem de officio senatorio composuit, scriptum reliquit. {{pn|1.8|8}}In eodem libro Capitonis id quoque scriptum est: “C.” inquit “Caesar consul M. Catonem sententiam rogavit. Cato rem, quae consulebatur, quoniam non e republica videbatur, perfici nolebat. Eius rei ducendae gratia longa oratione utebatur eximebatque dicendo diem. Erat enim ius senatori, ut sententiam rogatus diceret ante quicquid vellet aliae rei et quoad vellet. Caesar consul viatorem vocavit eumque, cum finem non faceret, prendi loquentem et in carcerem duci iussit. Senatus consurrexit et prosequebatur Catonem in carcerem. Hac” inquit “invidia facta Caesar destitit et mitti Catonem iussit." ===XI.=== {{c|''Quae qualiaque sint, quae Aristoxenus quasi magis comperta de Pythagora memoriae mandavit; et quae item Plutarchus in eundem modum de eodem Pythagora scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Opinio vetus falsa occupavit et convaluit Pythagoram philosophum non esitavisse ex animalibus item abstinuisse fabulo, quem Graeci kyamon appellant. {{pn|1.2|2}}Ex hac opinione Callimachus poeta scripsit: kai kyamon apo cheiras echein aniontos edestou kago, Pythagoras hos ekeleve, lego. {{pn|1.3|3}}Ex eadem item opinione M. Cicero in libro de divinatione primo haec verba posuit: “Iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit, quod errorem animis perturbationemque afferat. Ex quo etiam Pythagoreis interdictum putatur, ne faba vescerentur, quae res habet inflationem magnam tranquillitatem mentis quaerentibus contrariam.” {{pn|1.4|4}}Haec quidem M. Cicero. Sed Aristoxenus musicus, vir litterarum veterum diligentissimus, Aristoteli philosophi auditor, in libro, quem de Pythagora reliquit, nullo saepius legumento Pythagoram dicit usum quam fabis, quoniam is cibus et subduceret sensim alvum et levigaret. {{pn|1.5|5}}Verba ipsa Aristoxeni subscripsi: Pythagoras de ton osprion malista ton kyamon edokimasen; leiantikon te gar einai kai diachoretikon; dio kai malista kechretai autoi. {{pn|1.6|6}}Porculis quoque minusculis et haedis tenerioribus victitasse idem Aristoxenus refert. {{pn|1.7|7}}Quem rem videtur cognovisse e Xenophilo Pythagorico, familiari suo, et ex quibusdam aliis natu maioribus, qui ab aetate Pythagorae ... {{pn|1.8|8}}Ac de animalibus Alexis etiam poeta in comoedia, quae Pythagorizousa inscribitur, docet. {{pn|1.9|9}}Videtur autem de kyamoi non esitato causam erroris fuisse, quia in Empedocli carmine, qui disciplinas Pythagorae secutus est, versus hic invenitur: deiloi, pandeiloi, kyamon apo cheiras echesthai. {{pn|1.10|10}}Opinati enim sunt plerique kyamous legumentum dici, ut a vulgo dicitur. Sed qui diligentius scitiusque carmina Empedocli arbitrati sunt, kyamous hoc in loco testiculos significare dicunt, eosque more Pythagorae operte atque symbolice kyamous appellatos, quod sint aitioi tou kyein et geniturae humanae vim praebeant; idcircoque Empedoclen versu isto non a fabulo edendo, sed a rei veneriae proluvio voluisse homines deducere. {{pn|1.11|11}}Plutarchus quoque, homo in disciplinis gravi auctoritate, in primo librorum, quos de Homero composuit, Aristotelem philosophum scripsit eadem ipsa de Pythagoricis scripsisse, quod non abstinuerint edundis animalibus, nisi pauca carne quadam. {{pn|1.12|12}}Verba ipsa Plutarchi, quoniam res inopinata est, subscripsi: Aristoteles de metras kai kardias kai akalephes kai toiouton tinon allon apechesthai phesin tous Pythagorikous, chresthai de tois allois. {{pn|1.13|13}}Akalephe autem est animal marinum, quod “urtica” appellatur. Sed et piscibus mullis abstinere Pythagoricos Plutarchus in Symposiacis dicit. {{pn|1.14|14}}Pythagoram vero ipsum sicuti celebre est Euphorbum primo fuisse dictasse, ita haec remotiora sunt his, quae Clearchus et Dicaearchus memoriae tradiderunt, fuisse eum postea Pyrrum, deinde Aethaliden, deinde feminam pulcra facie meretricem, cui nomen fuerat Alco. ===XII.=== {{c|''Notae et animadversiones censoriae in veteribus monumentis repertae memoria dignae.''}} {{pn|1.1|1}}Si quis agrum suum passus fuerat sordescere eumque indiligenter curabat ac neque araverat neque purgaverat, sive quis arborem suam vineamque habuerat derelictui, non id sine poena fuit, sed erat opus censorium, censoresque aerarium faciebant. {{pn|1.2|2}}Item, quis eques Romanus equum habere gracilentum aut parum nitidum visus erat, “inpolitiae” notabatur; id verbum significat, quasi tu dicas “incuriae”. {{pn|1.3|3}}Cuius rei utriusque auctoritates sunt, et M. Cato id saepenumero adtestatus est. ===XIII.=== {{c|''Quod incentiones quaedam tibiarum certo modo factae ischiacis mederi possunt.''}} {{pn|1.1|1}}Creditum hoc a plerisque esse et memoriae mandatum, ischia cum maxime doleant, tum, si modulis lenibus tibicen incinat, {{pn|1.2|2}}minui dolores, ego nuperrime in libro Theophrasti scriptum inveni. {{pn|1.3|3}}Viperarum morsibus tibicinium scite modulateque adhibitum mederi refert etiam Democriti liber, qui inscribitur ..., in quo docet plurimis hominum morbidis medicinae fuisse incentiones tibiarum. {{pn|1.4|4}}Tanta prosus adfinitas est corporibus hominum mentibusque et propterea vitiis quoque aut medellis animorum et corporum. ===XIV=== {{c|''Narratur historia de Hostilio Mancino aedilium et Manilia meretrice; verbaque decreti tribunorum, ad quos a Manilia provocatum est.''}} {{pn|1.1|1}}Cum librum IX Atei Capitonis coniectaneorum legeremus, qui inscriptus est de iudiciis publicis, decretum tribunorum visum est gravitatis antiquae plenum. {{pn|1.2|2}}Propterea id meminimus, idque ob hanc causam et in hanc sententiam scriptum est : Aulus Hostilius Mancinus aedilis curulis fuit. {{pn|1.3|3}}Is Maniliae meretrici diem ad populum dixit, quod e tabulato eius noctu lapide ictus esset, vulnusque ex eo lapide ostendebat. {{pn|1.4|4}}Manilia ad tribunos plebi provocavit. {{pn|1.5|5}}Apud eos dixit comessatorem Mancinum ad aedes suas venisse; eum sibi recipere non fuisse e re sua, sed cum vi inrumperet, lapidibus depulsum. {{pn|1.6|6}}Tribuni decreverunt aedilem ex eo loco iure deiectum, quo eum venire cum corollario non decuisset; propterea, ne cum populo aedilis ageret, intercesserunt. ===XV.=== {{c|''Defensa a culpa sententia ex historia Sallustii, quam iniqui eius cum insectatione maligni reprehenderint.''}} {{pn|1.1|1}}Elegantia orationis Sallustii verborumque fingendi et novandi studium cum multa prorsus invidia fuit, multique non mediocri ingenio viri conati sunt reprehendere pleraque et obtrectare. In quibus plura inscite aut maligne vellicant. Nonnulla tamen videri possunt non indigna reprehensione; quale illud in Catilinae historia repertum est, quod habeat eam speciem quasi parum adtente dictum. Verba Sallustii haec sunt: {{pn|1.2|2}}“Ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen inprimis arduum videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dein, quia plerique, quae delicta reprehenderis, malivolentia et invidia dicta putant. Vbi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit; supra, veluti ficta, pro falsis ducit.” {{pn|1.3|3}}“Proposuit” inquiunt “dicturum causas, quamobrem videatur esse arduum res gestas scribere; atque ibi cum primam causam dixerit, dein non alteram causam, sed querellas dicit. {{pn|1.4|4}}Non enim causa videri debet, cur historiae opus arduum sit, quod hi, qui legunt, aut inique interpretantur quae scripta sunt, aut vera esse non credunt.” {{pn|1.5|5}}Obnoxiam quippe et obiectam falsis existimationibus eam rem dicendam aiunt quam “arduam”; quia, quod est arduum, sui operis difficultate est arduum, non opinionis alienae erroribus. {{pn|1.6|6}}Haec illi malivoli reprehensores dicunt. Sed “arduum” Sallustius non pro difficili tantum, sed pro eo quoque ponit, quod Graeci chalepon appellant, quod est cum difficile, tum molestum quoque et incommodum et intractabile. Quorum verborum significatio a sententia Sallustii supra scripta non abhorret. ===XVI.=== {{c|''De vocabulis quibusdam a Varrone et Nigidio contra cotidiani sermonis consuetudinem declinatis; atque inibi id genus quaedam cum exemplis veterum relata.''}} {{pn|1.1|1}}M. Varronem et P. Nigidium, viros Romani generis doctissimos, comperimus non aliter elocutos esse et scripsisse, quam “senatuis” et “domuis” et “fluctuis”, qui est patrius casus ab eo, quod est “senatus”, “domus”, “fluctus”; huic “senatui”, “domui”, “fluctui” ceteraque is consimilia pariter dixisse. {{pn|1.2|2}}Terentii quoque comici versus in libris veteribus itidem scriptus est: eius anuis causa, opinor, quae est emortua. {{pn|1.3|3}}Hanc eorum auctoritatem quidam e veteribus grammaticis ratione etiam firmare voluerunt, quod omnis dativus singularis “i” littera finitus, si non similis est genetivi singularis, “s” littera addita genetivum singularem facit, ut “patri patris”, “duci ducis”, “caedi caedis”. {{pn|1.4|4}}“Cum igitur” inquiunt “in casu dandi “huic senatui” dicamus, genetivus ex eo singularis “senatuis” est, non “senatus”.” {{pn|1.5|5}}Set non omnes concedunt in casu dativo “senatui” magis dicendum quam “senatu”. {{pn|1.6|6}}Sicuti Lucilius in eodem casu “victu” et “anu” dicit, non “victui” nec “anui”, in hisce versibus: quod sumptum atque epulas victu praeponis honesto et alio in loco: “anu noceo” inquit. {{pn|1.7|7}}Vergilius quoque in casu dandi “aspectu” dicit, non “aspectui": teque aspectu ne subtrahe nostro et in georgicis: quod nec concubitu indulgent. {{pn|1.8|8}}C. etiam Caesar, gravis auctor linguae Latinae, in Anticatone: “unius” inquit “arrogantiae, superbiae dominatuque.” Item in Dolabellam actionis I. lib. I.: “Isti, quorum in aedibus fanisque posita et honori erant et ornatu.” {{pn|1.9|9}}In libris quoque analogicis omnia istiusmodi sine “i” littera dicenda censet. ===XVII.=== {{c|''De natura quarundam particularum, quae praepositae verbis intendi atque produci barbare et inscite videntur, exemplis rationibusque plusculis disceptatum.''}} {{pn|1.1|1}}Lucilii ex XI. versus sunt: Scipiadae magno improbus obiciebat Asellus lustrum illo censore malum infelixque fuisse. “Obiciebat” “o” littera producta multos legere audio, idque eo facere dicunt, ut ratio numeri salva sit. {{pn|1.2|2}}Idem infra: conicere in versus dictum praeconis volebam Grani. In hac quoque primi verbi praepositione “o” ob eandem causam producunt. {{pn|1.3|3}}Item XV: subicit huic humilem et suffercitus posteriorem, “subicit” “u” littera longa legunt, quia primam syllabam brevem esse in versu heroico non convenit. {{pn|1.4|4}}Item apud Plautum in Epidico “con” syllabam productam pronuntiant: age nunciam orna te, Epidice, et palliolum in collum conice. {{pn|1.5|5}}Apud Vergilium quoque “subicit” verbum produci a plerisque audio: etiam Parnasia laurus parva sub ingenti matris se subicit umbra. {{pn|1.6|6}}Sed neque “ob” neque “sub” praepositio producendi habet naturam, neque item “con”, nisi cum eae litterae secuntur, quae in verbis “constituit” et “confecit” secundum eam primae sunt, vel cum eliditur ex ea “n” littera, sicut Sallustius: “faenoribus” inquit “copertus.” {{pn|1.7|7}}In his autem, quae supra posui, et metrum esse integrum potest et praepositiones istae possunt non barbare protendi; secunda enim littera in his verbis per duo “i”, non per unum scribenda est. {{pn|1.8|8}}Nam verbum ipsum, cui supradictae particulae praepositae sunt, non est “icio”, sed “iacio”, et praeteritum non “icit” facit, sed “iecit”. Id ubi compositum est, “a” littera in “i” mutatur, sicuti fit in verbis “insilio” et “incipio”, atque ita vim consonantis capit, et idcirco ea syllaba productius latiusque paulo pronuntiata priorem syllabam brevem esse non patitur, sed reddit eam positu longam, proptereaque et numerus in versu et ratio in pronuntiatu manet. {{pn|1.9|9}}Haec, quae diximus, eo etiam conducunt, ut, quod apud Vergilium in sexto positum invenimus: eripe me his, invicte, malis aut tu mihi terram inice, sic esse “iniice”, ut supra dixi, et scribendum et legendum sciamus, nisi quis tam indocilis est, ut in hoc quoque verbo “in” praepositionem metri gratia protendat. {{pn|1.10|10}}Quaerimus igitur, in “obicibus” “o” littera qua ratione intendatur, cum id vocabulum factum sit a verbo “obiicio” et nequaquam simile sit, quod a verbo “moveo” “motus” “o” littera longa dicitur. {{pn|1.11|11}}Equidem memini Sulpicium Apollinarem, virum praestanti litterarum scientia, “obices” et “obicibus” “o” littera correpta dicere, in Vergilio quoque sic eum legere: qua vi maria alta tumescant obicibus ruptis; {{pn|1.12|12}}sed ita, ut diximus, “i” litteram, quae in hoc vocabulo quoque gemina esse debet, paulo uberius largiusque pronuntiabat. {{pn|1.13|13}}Congruens igitur est, ut “subices” etiam, quod proinde ut “obices” compositum est, “u” littera brevi dici oporteat. {{pn|1.14|14}}Ennius in tragoedia, quae Achilles inscribitur, “subices” pro aere alto ponit, qui caelo subiectus est, in his versibus: per ego deum sublimas subices humidas, unde oritur imber sonitu saevo et spiritu; plerosque omnes tamen legere audias “u” littera producta. {{pn|1.15|15}}Id ipsum autem verbum M. Cato sub alia praepositione dicit in oratione, quam de consulatu suo habuit: “ita nos” inquit “fert ventus ad primorem Pyrenaeum, quo proicit in altum.” Et Pacuvius item in Chryse: Idae promunturium, cuius lingua in altum proicit. ===XVIII.=== {{c|''De P. Africano superiore sumpta quaedam ex annalibus memoratu dignissima.''}} {{pn|1.1|1}}Scipio Africanus antiquior quanta virtutum gloria praestiterit et quam fuerit altus animi atque magnificus et qua sui conscientia subnixus, plurimis rebus, quae dixit quaeque fecit, declaratum est. {{pn|1.2|2}}Ex quibus sunt haec duo exempla eius fiduciae atque exsuperantiae ingentis: {{pn|1.3|3}}Cum M. Naevius tribunus plebis accusaret eum ad populum diceretque accepisse a rege Antiocho pecuniam, ut condicionibus gratiosis et mollibus pax cum eo populi Romani nomine fieret et quaedam item alia crimini daret indigna tali viro, tum Scipio pauca praefatus, quae dignitas vitae suae atque gloria postulabat: “memoria,” inquit “Quirites, repeto diem esse hodiernum, quo Hannibalem Poenum imperio vestro inimicissimum magno proelio vici in terra Africa pacemque et victoriam vobis peperi inspectabilem. Non igitur simus adversum deos ingrati et, censeo, relinquamus nebulonem hunc, eamus hinc protinus Iovi optimo maximo gratulatum.” {{pn|1.4|4}}Id cum dixisset, avertit et ire in Capitolium coepit. {{pn|1.5|5}}Tum contio universa, quae ad sententiam de Scipione ferendam convenerat, relicto tribuno Scipionem in Capitolium comitata atque inde ad aedes eius cum laetitia et gratulatione sollemni prosecuta est. {{pn|1.6|6}}Fertur etiam oratio, quae videtur habita eo die a Scipione, et qui dicunt eam non veram, non eunt infitias, quin haec quidem verba fuerint, quae dixi, Scipionis. {{pn|1.7|7}}Item aliud est factum eius praeclarum. Petilii quidam tribuni plebis a M., ut aiunt, Catone, inimico Scipionis, comparati in eum atque inmissi desiderabant in senatu instantissime, ut pecuniae Antiochinae praedaeque in eo bello captae rationem redderet; {{pn|1.8|8}}fuerat enim L. Scipioni Asiatico, fratri suo, imperatori in ea provincia legatus. {{pn|1.9|9}}Ibi Scipio exsurgit et prolato e sinu togae libro rationes in eo scriptas esse dixit omnis pecuniae omnisque praedae; {{pn|1.10|10}}illatum, ut palam recitaretur et ad aerarium deferretur. {{pn|1.11|11}}“Sed enim id iam non faciam” inquit “nec me ipse afficiam contumelia eumque librum statim coram discidit suis manibus et concerpsit aegre passus, {{pn|1.12|12}}quod, cui salus imperii ac reipublicae accepta ferri deberet, rationem pecuniae praedaticiae posceretur. ===XIX.=== {{c|''Quid M. Varro in logistorico scripserit de moderando victu puerorum inpubium.''}} {{pn|1.1|1}}Pueros inpubes conpertum est, si plurimo cibo nimioque somno uterentur, hebetiores fieri ad veterni usque aut eluci tarditatem, corporaque eorum inprocera fieri minusque adolescere. {{pn|1.2|2}}Idem plerique alii medicorum philosophorumque et M. Varro in logistorico scripsit, qui inscriptus est Catus aut de liberis educandis. ===XX.=== {{c|''Notati a censoribus, qui audientibus iis dixerant ioca quaedam intempestiviter; ac de eius quoque nota deliberatum, qui steterat forte apud eos oscitabundus.''}} {{pn|1.1|1}}Inter censorum severitates tria haec exempla in litteris sunt castigatissimae disciplinae. {{pn|1.2|2}}Vnum est huiuscemodi: Censor agebat de uxoribus sollemne iusiurandum; {{pn|1.3|3}}verba erant ita concepta: “Vt tu ex animi tui sententia uxorem habes?” Qui iurabat, cavillator quidam et canicula et nimis ridicularius fuit. {{pn|1.4|4}}Is locum esse sibi ioci dicundi ratus, cum ita, uti mos erat, censor dixisset “ut tu ex animi tui sententia uxorem habes?”, {{pn|1.5|5}}“habeo equidem” inquit “uxorem, sed non hercle ex animi mei sententia.” {{pn|1.6|6}}Tum censor eum, quod intempestive lascivisset, in aerarios rettulit causamque hanc ioci scurrilis apud se dicti subscripsit. {{pn|1.7|7}}Altera severitas eiusdem sectae disciplinaeque est. {{pn|1.8|8}}Deliberatum est de nota eius, qui ad censores ab amico advocatus est et in iure stans clare nimis et sonore oscitavit atque inibi ut plecteretur fuit, tamquam illud indicium esset vagi animi et alucinantis et fluxae atque apertae securitatis. {{pn|1.9|9}}Sed cum ille deiurasset invitissimum sese ac repugnantem oscitatione victum tenerique eo vitio, quod “oscedo” appellatur, tum notae iam destinatae exemptus est. {{pn|1.10|10}}Publius Scipio Africanus, Pauli filius, utramque historiam posuit in oratione, quam dixit in censura, cum ad maiorum mores populum hortaretur. {{pn|1.11|11}}Item aliud refert Sabinus Masurius in septimo memoriali severe factum: “Censores” inquit “Publius Scipio Nasica et Marcus Popilius cum equitum censum agerent, equum nimis strigosum et male habitum, sed equitem eius uberrimum et habitissimum viderunt et “cur” inquiunt “ita est, ut tu sis quam equus curatior?” “Quoniam” inquit “ego me curo, equum Statius nihili servos.” Visum est parum esse reverens responsum, relatusque in aerarios, ut mos est.” {{pn|1.12|12}}“Statius” autem servile nomen fuit. Plerique apud veteres servi eo nomine fuerunt. {{pn|1.13|13}}Caecilius quoque ille comoediarum poeta inclutus servus fuit et propterea nomen habuit “Statius”. Sed postea versum est quasi in cognomentum, appellatusque est “Caecilius Statius”. {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {{finis}} dk1x4q3chhvb3ejcd0f6fg2g03sancv 269213 269212 2026-06-06T14:03:42Z Saumache 27923 269213 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Sermo quidam Favorini philosophi cum grammatico iactantiore factus in Socraticum modum; atque ibi in sermone dictum, quibus verbis “penus” a Q. Scaevola definita sit; quodque eadem definitio culpata reprehensaque est.''}} {{pn|1.1|1}}In vestibulo aedium Palatinarum omnium fere ordinum multitudo opperientes salutationem Caesaris constiterant; atque ibi in circulo doctorum hominum Favorino philosopho praesente ostentabat quispiam grammaticae rei ditior scholica quaedam nugalia de generibus et casibus vocabulorum disserens cum arduis superciliis vocisque et vultus gravitate composita tamquam interpres et arbiter Sibyllae oraculorum. {{pn|1.2|2}}Tum aspiciens ad Favorinum, quamquam ei nondum etiam satis notus esset: ““penus” quoque” inquit “variis generibus dictum et varie declinatum est. Nam et “hoc penus” et “haec penus” et “huius peni” et “penoris” veteres dictaverunt; {{pn|1.3|3}}“mundum” quoque muliebrem Lucilius in satirarum XVI non virili genere, ut ceteri, sed neutro appellavit his verbis: legavit quidam uxori mundum omne penumque. Atqui quid mundum, quid non? quis dividet istuc?” {{pn|1.4|4}}Atque horum omnium et testimoniis et exemplis constrepebat; cumque nimis odiose blatiret, intercessit placide Favorinus et “amabo,” inquit “magister, quicquid est nomen tibi, abunde multa docuisti, quae quidem ignorabamus et scire haud sane postulabamus. {{pn|1.5|5}}Quid enim refert mea eiusque, quicum loquor, quo genere “penum” dicam aut in quas extremas litteras declinem, si nemo id non nimis barbare fecerimus? {{pn|1.6|6}}sed hoc plane indigeo discere, quid sit “penus” et qua fini id vocabulum dicatur, ne rem cotidiani usus, tamquam qui in venalibus Latine loqui coeptant, alia quam oportet voce appellem.” {{pn|1.7|7}}“Quaeris” inquit “rem minime obscuram. Quis adeo ignorat “penum” esse vinum et triticum et oleum et lentim et fabam atque huiuscemodi cetera?” {{pn|1.8|8}}“Etiamne” inquit Favorinus “milium et panicum et glans et hordeum “penus” est? sunt enim propemodum haec quoque eiusdemmodi”; {{pn|1.9|9}}cumque ille reticens haereret, “nolo” inquit “hoc iam labores, an ista, quae dixi, “penus” appelletur. Sed potesne mihi non speciem aliquam de penu dicere, sed definire genere proposito et differentiis adpositis, quid sit “penus"?” “Quod” inquit “genus et quas differentias dicas, non hercle intellego.” {{pn|1.10|10}}“Rem” inquit Favorinus “plane dictam postulas, quod difficillimum est, dici planius; nam hoc quidem pervolgatum est definitionem omnem ex genere et differentia consistere. {{pn|1.11|11}}Sed si me tibi praemandere, quod aiunt, postulas, faciam sane id quoque honoris tui habendi gratia.” {{pn|1.12|12}}Ac deinde ita exorsus est: “Si” inquit “ego te nunc rogem, ut mihi dicas et quasi circumscribas verbis, cuiusmodi “homo” sit, non, opinor, respondeas hominem esse te atque me. Hoc enim, quis homo sit, ostendere est, non, quid homo sit, dicere. Sed si, inquam, peterem, ut ipsum illud, quod homo est, definires, tum profecto mihi diceres hominem esse animal mortale rationis et scientiae capiens vel quo alio modo diceres, ut eum a ceteris omnibus separares. Proinde igitur nunc te rogo, ut, quid sit “penus”, dicas, non ut aliquid ex penu nomines.” {{pn|1.13|13}}Tum ille ostentator voce iam molli atque demissa: “philosophias” inquit “ego non didici neque discere adpetivi et, si ignoro, an hordeum ex “penu” sit aut quibus verbis “penus” definiatur, non ea re litteras quoque alias nescio.” {{pn|1.14|14}}“Scire,” inquit ridens iam Favorinus “quid “penus” sit, non ex nostra magis est philosophia quam ex grammatica tua. {{pn|1.15|15}}Meministi enim, credo, quaeri solitum, quid Vergilius dixerit, “penum struere” vel “longam” vel “longo ordine”; utrumque enim profecto scis legi solitum. {{pn|1.16|16}}Sed ut faciam te aequiore animo ut sis, ne illi quidem veteres iuris magistri, qui “sapientes” appellati sunt, definisse satis recte existimantur, quid sit “penus”. {{pn|1.17|17}}Nam Quintum Scaevolam ad demonstrandam penum his verbis usum audio: ““Penus” est”, inquit “quod esculentum aut posculentum est, quod ipsius patrisfamilias aut matris familias aut liberum patrisfamilias aut familiae eius, quae circum eos aut liberos eius est et opus non facit, causa paratum est. ..., ut Mucius ait, “penus” videri debet. Nam quae ad edendum bibendumque in dies singulos prandii aut cenae causa parantur, “penus” non sunt; sed ea potius, quae huiusce generis longae usionis gratia contrahuntur et reconduntur, ex eo, quod non in promptu est, sed intus et penitus habeatur, “penus” dicta est.” {{pn|1.18|18}}Haec ego,” inquit “cum philosophiae me dedissem, non insuper tamen habui discere; quoniam civibus Romanis Latine loquentibus rem non suo vocabulo demonstrare non minus turpe est, quam hominem non suo nomine appellare.” {{pn|1.19|19}}Sic Favorinus sermones id genus communes a rebus parvis et frigidis abducebat ad ea, quae magis utile esset audire ac discere, non allata extrinsecus, non per ostentationem, sed indidem nata acceptaque. {{pn|1.20|20}}Praeterea de penu adscribendum hoc etiam putavi Servium Sulpicium in reprehensis Scaevolae capitibus scripsisse Cato Aelio placuisse, non quae esui et potui forent, sed thus quoque et cereos in penu esse, quod esset eius ferme rei causa comparatum. {{pn|1.21|21}}Masurius autem Sabinus in iuris civilis secundo etiam, quod iumentorum causa apparatum esset, quibus dominus uteretur, penori attributum dicit. {{pn|1.22|22}}Ligna quoque et virgas et carbones, quibus conficeretur penus, quibusdam ait videri esse in penu. {{pn|1.23|23}}Ex his autem, quae promercalia et usaria isdem in locis essent, esse ea sola penoris putat, quae satis sint usu annuo. ===II.=== {{c|''Morbus et vitium quid differat; et quam vim habeant vocabula ista in edicto aedilium; et an eunuchus et steriles mulieres redhiberi possint; diversaeque super ea re sententiae.''}} {{pn|2.1|1}}In edicto aedilium curulium, qua parte de mancipiis vendundis cautum est, scriptum sic fuit: “Titulus servorum singulorum scriptus sit curato ita, ut intellegi recte possit, quid morbi vitiive cuique sit, quis fugitivus errove sit noxave solutus non sit.” {{pn|2.2|2}}Propterea quaesierunt iureconsulti veteres, quod “mancipium morbosum” quodve “vitiosum” recte diceretur quantumque “morbus” a “vitio” differret. {{pn|2.3|3}}Caelius Sabinus in libro, quem de edicto aedilium curulium composuit, Labeonem refert, quid esset “morbus”, hisce verbis definisse: “Morbus est habitus cuiusque corporis contra naturam, qui usum eius facit deteriorem.” {{pn|2.4|4}}Sed “morbum” alias in toto corpore accidere dicit, alias in parte corporis. Totius corporis “morbum” esse, veluti sit pthisis aut febris, partis autem, veluti sit caecitas aut pedis debilitas. {{pn|2.5|5}}“Balbus autem” inquit “et atypus vitiosi magis quam morbosi sunt, et equus mordax aut calcitro vitiosus, non morbosus est. Sed cui morbus est, idem etiam vitiosus est. Neque id tamen contra fit; potest enim qui vitiosus est non morbosus esse. Quamobrem, cum de homine morboso agetur, aeque” inquit “ita dicetur: “quanto ob id vitium minoris erit”.” {{pn|2.6|6}}De eunucho quidem quaesitum est, an contra edictum aedilium videretur venundatus, si ignorasset emptor eum eunuchum esse. {{pn|2.7|7}}Labeonem respondisse aiunt redhiberi posse quasi morbosum; {{pn|2.8|8}}sues etiam feminae si sterilae essent et venum issent, ex edicto aedilium posse agi Labeonem scripsisse. {{pn|2.9|9}}De sterila autem muliere, si nativa sterilitate sit, Trebatium contra Labeonem respondisse dicunt. {{pn|2.10|10}}Nam cum redhiberi eam Labeo quasi minus sanam putasset, negasse aiunt Trebatium ex edicto agi posse, si ea mulier a principio genitali sterilitate esset. At si valitudo eius offendisset exque ea vitium factum esset, ut concipere fetus non posset, tum sanam non videri et esse in causa redhibitionis. {{pn|2.11|11}}De myope quoque, qui “luscitiosus” Latine appellatur, dissensum est; alii enim redhiberi omnimodo debere, alii contra, nisi id vitium morbo contractum esset. {{pn|2.12|12}}Eum vero, cui dens deesset, Servius redhiberi posse respondit, Labeo in causa esse redhibendi negavit: “nam et magna” inquit “pars dente aliquo carent, neque eo magis plerique homines morbosi sunt, et absurdum admodum est dicere non sanos nasci homines, quoniam cum infantibus non simul dentes gignuntur.” {{pn|2.13|13}}Non praetereundum est id quoque in libris veterum iurisperitorum scriptum esse “morbum” et “vitium” distare, quod “vitium” perpetuum, “morbus” cum accessu decessuque sit. {{pn|2.14|14}}Sed hoc si ita est, neque caecus neque eunuchus morbosus est contra Labeonis, quam supra dixi, sententiam. {{pn|2.15|15}}Verba Masuri Sabini apposui ex libro iuris civilis secundo: “Furiosus mutusve cuive quod membrum lacerum laesumve est aut obest, quo ipse minus aptus sit, morbosi sunt. Qui natura longe minus videt tam sanus est quam qui tardius currit." ===III.=== {{c|''Quod nullae fuerunt rei uxoriae actiones in urbe Roma ante Carvilianum divortium; atque inibi, quid sit proprie “paelex”, quaeque eius vocabuli ratio sit.''}} {{pn|3.1|1}}Memoriae traditum est quingentis fere annis post Romam conditam nullas rei uxoriae neque actiones neque cautiones in urbe Roma aut in Latio fuisse, quoniam profecto nihil desiderabantur nullis etiamtunc matrimoniis divertentibus. {{pn|3.2|2}}Servius quoque Sulpicius in libro quem composuit de dotibus tum primum cautiones rei uxoriae necessarias esse visas scripsit, cum Spurius Carvilius, cui Ruga cognomentum fuit, vir nobilis, divortium cum uxore fecit, quia liberi ex ea corporis vitio non gignerentur, anno urbis conditae quingentesimo vicesimo tertio M. Atilio P. Valerio consulibus. Atque is Carvilius traditur uxorem, quam dimisit, egregie dilexisse carissimamque morum eius gratia habuisse, set iurisiurandi religionem animo atque amori praevertisse, quod iurare a censoribus coactus erat uxorem se liberum quaerundum gratia habiturum. {{pn|3.3|3}}“Paelicem” autem appellatam probrosamque habitam, quae iuncta consuetaque esset cum eo, in cuius manu mancipioque alia matrimonii causa foret, hac antiquissima lege ostenditur, quam Numae regis fuisse accepimus: “Paelex aedem Iunonis ne tangito; si tangit, Iunoni crinibus demissis agnum feminam caedito.” “Paelex” autem quasi pallax, id est quasi pallakis. Vt pleraque alia, ita hoc quoque vocabulum de Graeco flexum est. ===IV.=== {{c|''Quid Servius Sulpicius in libro, qui est de dotibus, scripserit de iure atque more veterum sponsaliorum.''}} {{pn|4.1|1}}Sponsalia in ea parte Italiae, quae Latium appellatur, hoc more atque iure solita fieri scripsit Servius Sulpicius in libro, quem scripsit de dotibus: {{pn|4.2|2}}“Qui uxorem” inquit “ducturus erat, ab eo, unde ducenda erat, stipulabatur eam in matrimonium datum ... iri; qui ducturus erat, itidem spondebat. Is contractus stipulationum sponsionumque dicebatur “sponsalia”. Tunc, quae promissa erat, “sponsa” appellabatur, qui spoponderat ducturum, “sponsus”. Sed si post eas stipulationis uxor non dabatur aut non ducebatur, qui stipulabatur, ex sponsu agebat. Iudices cognoscebant. Iudex quamobrem data acceptave non esset uxor quaerebat. Si nihil iustae causae videbatur, litem pecunia aestimabat, quantique interfuerat eam uxorem accipi aut dari, eum, qui spoponderat, ei qui stipulatus erat, condemnabat.” {{pn|4.3|3}}Hoc ius sponsaliorum observatum dicit Servius ad id tempus, quo civitas universo Latio lege Iulia data est. {{pn|4.4|4}}Haec eadem Neratius scripsit in libro quem de nuptiis composuit. ===V.=== {{c|''Historia narrata de perfidia aruspicum Etruscorum; quodque ob eam rem versus hic a pueris Romae urbe tota cantatus est: “Malum consilium consultori pessimum est”.''}} {{pn|1.1|1}}Statua Romae in comitio posita Horatii Coclitis, fortissimi viri, de caelo tacta est. {{pn|1.2|2}}Ob id fulgur piaculis luendum aruspices ex Etruria acciti inimico atque hostili in populum Romanum animo instituerant eam rem contrariis religionibus procurare atque illam statuam suaserunt in inferiorem locum perperam transponi, {{pn|1.3|3}}quem sol oppositu circum undique altarum aedium numquam illustraret. {{pn|1.4|4}}Quod cum ita fieri persuasissent, delati ad populum proditique sunt et, cum de perfidia confessi essent, necati sunt, constititque eam statuam, proinde ut verae rationes post compertae monebant, in locum editum subducendam atque ita in area Volcani sublimiore loco statuendam; ex quo res bene et prospere populo Romano cessit. {{pn|1.5|5}}Tum igitur, quod in Etruscos aruspices male consulentis animadversum vindicatumque fuerat, versus hic scite factus cantatusque esse a pueris urbe tota fertur: malum consilium consultori pessimum est. {{pn|1.6|6}}Ea historia de aruspicibus ac de versu isto senario scripta est in annalibus maximis, libro undecimo, et in Verri Flacci libro primo rerum memoria dignarum. {{pn|1.7|7}}Videtur autem versus hic de Graeco illo Hesiodi versu expressus: he de kake boule toi bouleusanti kakiste. ===VI.=== {{c|''Verba veteris senatusconsulti posita, quo decretum est hostiis maioribus expiandum, quod in sacrario hastae Martiae movissent; atque ibi enarratum, quid sint “hostiae succidaneae”, quid item “porca praecidanea”; et quod Capito Ateius ferias quasdam “praecidaneas” appellavit.''}} {{pn|1.1|1}}Vt terram movisse nuntiari solet eaque res procuratur, ita in veteribus memoriis scriptum legimus nuntiatum esse senatui in sacrario in regia hastas Martias movisse. {{pn|1.2|2}}Eius rei causa senatusconsultum factum est M. Antonio A. Postumio consulibus, eiusque exemplum hoc est: “Quod C. Iulius L. filius pontifex nuntiavit in sacrario in regia hastas Martias movisse, de ea re ita censuerunt, uti M. Antonius consul hostiis maioribus Iovi et Marti procuraret et ceteris dis, quibus videretur, lactantibus. Ibus uti procurasset, satis habendum censuerunt. Si quid succidaneis opus esset, robiis succideret.” {{pn|1.3|3}}Quod “succidaneas” hostias senatus appellavit, quaeri solet, quid verbum id significet. In Plauti quoque comoedia, quae Epidicus inscripta est, super eodem ipso verbo requiri audio in his versibus: {{pn|1.4|4}}men piacularem oportet fieri ob stultitiam tuam, ut meum tergum tuae stultitiae subdas succidaneum? {{pn|1.5|5}}“Succidaneae” autem “hostiae” dicuntur “ae” littera per morem compositi vocabuli in “i” litteram mutata quasi “succaedaneae”, appellatae, quoniam, si primis hostiis litatum non erat, aliae post easdem ductae hostiae caedebantur; {{pn|1.6|6}}quae quia prioribus iam caesis luendi piaculi gratia subdebantur et succidebantur, “succidaneae” nominatae “i” littera scilicet tractim pronuntiata; audio enim quosdam eam litteram in hac voce barbare corripere. {{pn|1.7|7}}Eadem autem ratione verbi “praecidaneae” quoque hostiae dicuntur, quae ante sacrificia sollemnia pridie caeduntur. {{pn|1.8|8}}“Porca” etiam “praecidanea” appellata, quam piaculi gratia ante fruges novas captas immolare Cereri mos fuit, si qui familiam funestam aut non purgaverant aut aliter eam rem, quam oportuerat, procuraverant. {{pn|1.9|9}}Sed porcam et hostias quasdam “praecidaneas”, sicuti dixi, appellari volgo notum est, ferias “praecidaneas” dici id, opinor, a volgo remotum est. {{pn|1.10|10}}Propterea verba Atei Capitonis ex quinto librorum, quos de pontificio iure composuit, scripsi: “Tib. Coruncanio pontifici maximo feriae praecidaneae in atrum diem inauguratae sunt. Collegium decrevit non habendum religioni, quin eo die feriae praecidaneae essent." ===VII.=== {{c|''De epistula Valerii Probi grammatici ad Marcellum scripta super accentu nominum quorundam Poenicorum.''}} {{pn|1.1|1}}Valerius Probus grammaticus inter suam aetatem praestanti scientia fuit. {{pn|1.2|2}}Is “Hannibalem” et “Hasdrubalem” et “Hamilcarem” ita pronuntiabat, ut paenultimam circumflecteret, et est epistula eius scripta ad Marcellum, in qua Plautum et Ennium multosque alios veteres eo modo pronuntiasse affirmat, {{pn|1.3|3}}solius tamen Ennii versum unum ponit ex libro, qui Scipio inscribitur. {{pn|1.4|4}}Eum versum quadrato numero factum subiecimus, in quo, nisi tertia syllaba de Hannibalis nomine circumflexe promatur, numerus clausurus est. Versus Ennii, quem dixit, ita est: {{pn|1.5|5}}quaque propter Hannibalis copias considerat. ===VIII.=== {{c|''Quid C. Fabricius de Cornelio Rufino homine avaro dixerit, quem cum odisset inimicusque esset, designandum tamen consulem curavit.''}} {{pn|1.1|1}}Fabricius Luscinus magna gloria vir magnisque rebus gestis fuit. {{pn|1.2|2}}P. Cornelius Rufinus manu quidem strenuus et bellator bonus militarisque disciplinae peritus admodum fuit, sed furax homo et avaritia acri erat. {{pn|1.3|3}}Hunc Fabricius non probabat neque amico utebatur osusque eum morum causa fuit. {{pn|1.4|4}}Sed cum in temporibus rei difficillimis consules creandi forent et is Rufinus peteret consulatum competitoresque eius essent inbelles quidam et futtiles, summa ope adnixus est Fabricius, uti Rufino consulatus deferretur. {{pn|1.5|5}}Eam rem plerisque admirantibus, quod hominem avarum, cui esset inimicissimus, {{pn|1.6|6}}creari consulem vellet, “malo,” inquit “civis me compilet, quam hostis vendat”. {{pn|1.7|7}}Hunc Rufinum postea bis consulatu et dictatura functum censor Fabricius senatu movit ob luxuriae notam, quod decem pondo libras argenti facti haberet. {{pn|1.8|8}}Id autem, quod supra scripsi Fabricium de Cornelio Rufino ita, uti in pleraque historia scriptum est, dixisse, M. Cicero non aliis a Fabricio, sed ipsi Rufino gratias agenti, quod ope eius designatus esset, dictum esse refert in libro secundo de oratore. ===IX.=== {{c|''Quid significet proprie “religiosus”; et in quae diverticula significatio istius vocabuli flexa sit; et verba Nigidii Figuli ex commentariis eius super ea re sumpta.''}} {{pn|1.1|1}}Nigidius Figulus, homo, ut ego arbitror, iuxta M. Varronem doctissimus, in undecimo commentariorum grammaticorum versum ex antiquo carmine refert memoria hercle dignum: religentem esse oportet, religiosus ne fuas, cuius autem id carmen sit, non scribit. {{pn|1.2|2}}Atque in eodem loco Nigidius: “Hoc” inquit “inclinamentum semper huiuscemodi verborum, ut “vinosus”, “mulierosus”, “religiosus”, significat copiam quandam inmodicam rei, super qua dicitur. Quocirca “religiosus” is appellabatur, qui nimia et superstitiosa religione sese alligaverat, eaque res vitio assignabatur.” {{pn|1.3|3}}Sed praeter ista, quae Nigidius dicit, alio quodam diverticulo significationis “religiosus” pro casto atque observanti cohibentique sese certis legibus finibusque dici coeptus. {{pn|1.4|4}}Simili autem modo illa quoque vocabula ab eadem profecta origine diversum significare videntur: “religiosi dies” et “religiosa delubra”. {{pn|1.5|5}}“Religiosi” enim “dies” dicuntur tristi omine infames inpeditique, in quibus et res divinas facere et rem quampiam novam exordiri temperandum est, quos multitudo imperitorum prave et perperam “nefastos” appellat. {{pn|1.6|6}}Itaque M. Cicero in libro epistularum nono ad Atticum “maiores” inquit “nostri funestiorem diem esse voluerunt Alliensis pugnae quam urbis captae, quod hoc malum ex illo. Itaque alter religiosus etiamnunc dies, alter in volgus ignotus”. {{pn|1.7|7}}Idem tamen M. Tullius in oratione de accusatore constituendo “religiosa delubra” dicit non ominosa nec tristia, sed maiestatis venerationisque plena. {{pn|1.8|8}}Masurius autem Sabinus in commentariis, quos de indigenis composuit: ““religiosum"” inquit “est, quod propter sanctitatem aliquam remotum ac sepositum a nobis est; verbum a “relinquendo” dictum, tamquam “caerimoniae” a “carendo”.” {{pn|1.9|9}}Secundum hanc Sabini interpretationem templa quidem ac delubra, quae non volgo ac temere, sed cum castitate caerimoniaque adeundum, et reverenda et reformidanda sunt magis quam involganda: {{pn|1.10|10}}sed dies “religiosi” dicti, [XI.] quos ex contraria causa propter ominis diritatem relinquimus. {{pn|1.12|12}}Quod si, ut ait Nigidius, omnia istiusmodi inclinamenta nimium ac praeter modum significant et idcirco in culpas cadunt, ut “vinosus”, “mulierosus”, “morosus”, “verbosus”, “famosus”, cur “ingeniosus” et “formosus” et “officiosus”, quae pariter ab ingenio et forma et officio inclinata sunt, cur etiam “disciplinosus”, “consiliosus”, “victoriosus”, quae M. Cato ita figuravit, cur item “facundiosa”, quod Sempronius Asellio XIII rerum gestarum ita scripsit: “facta sua spectare oportere, non dicta, si minus facundiosa essent”, cur, inquam, ista omnia numquam in culpam, sed in laudem dicuntur, quamquam haec item incrementum sui nimium demonstrent? an propterea quia illis quidem, quae supra posui, adhibendus est modus quidam necessarius? {{pn|1.13|13}}Nam et gratia, si nimia atque inmodica, et mores, si multi atque varii, et verba, si perpetua atque infinita et obtundentia, et fama, si magna et inquieta et invidiosast, neque laudabilia neque utilia sunt; {{pn|1.14|14}}ingenium autem et officium et forma et disciplina et consilium et victoria et facundia sicut ipsae virtutum amplitudines nullis finibus cohibentur, sed quanto maiora auctioraque sunt, multo etiam tanto laudatiora sunt. ===X.=== {{c|''Quid observatum de ordine rogandarum in senatu sententiarum; iurgiumque in senatu C. Caesaris consulis et M. Catonis diem dicendo eximentis.''}} {{pn|1.1|1}}Ante legem, quae nunc de senatu habendo observatur, ordo rogandi sententias varius fuit. {{pn|1.2|2}}Alias primus rogabatur, qui princeps a censoribus in senatum lectus fuerat, alias, qui designati consules erant; {{pn|1.3|3}}quidam e consulibus studio aut necessitudine aliqua adducti, quem is visum erat, honoris gratia extra ordinem sententiam primum rogabant. {{pn|1.4|4}}Observatum tamen est, cum extra ordinem fieret, ne quis quemquam ex alio quam ex consulari loco sententiam primum rogaret. {{pn|1.5|5}}C. Caesar in consulatu, quem cum M. Bibulo gessit, quattuor solos extra ordinem rogasse sententiam dicitur. Ex his quattuor principem rogabat M. Crassum; sed postquam filiam Cn. Pompeio desponderat, primum coeperat Pompeium rogare. {{pn|1.6|6}}Eius rei rationem reddidisse eum senatui Tiro Tullius, M. Ciceronis libertus, refert itaque se ex patrono suo audisse scribit. {{pn|1.7|7}}Id ipsum Capito Ateius in libro, quem de officio senatorio composuit, scriptum reliquit. {{pn|1.8|8}}In eodem libro Capitonis id quoque scriptum est: “C.” inquit “Caesar consul M. Catonem sententiam rogavit. Cato rem, quae consulebatur, quoniam non e republica videbatur, perfici nolebat. Eius rei ducendae gratia longa oratione utebatur eximebatque dicendo diem. Erat enim ius senatori, ut sententiam rogatus diceret ante quicquid vellet aliae rei et quoad vellet. Caesar consul viatorem vocavit eumque, cum finem non faceret, prendi loquentem et in carcerem duci iussit. Senatus consurrexit et prosequebatur Catonem in carcerem. Hac” inquit “invidia facta Caesar destitit et mitti Catonem iussit." ===XI.=== {{c|''Quae qualiaque sint, quae Aristoxenus quasi magis comperta de Pythagora memoriae mandavit; et quae item Plutarchus in eundem modum de eodem Pythagora scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Opinio vetus falsa occupavit et convaluit Pythagoram philosophum non esitavisse ex animalibus item abstinuisse fabulo, quem Graeci kyamon appellant. {{pn|1.2|2}}Ex hac opinione Callimachus poeta scripsit: kai kyamon apo cheiras echein aniontos edestou kago, Pythagoras hos ekeleve, lego. {{pn|1.3|3}}Ex eadem item opinione M. Cicero in libro de divinatione primo haec verba posuit: “Iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit, quod errorem animis perturbationemque afferat. Ex quo etiam Pythagoreis interdictum putatur, ne faba vescerentur, quae res habet inflationem magnam tranquillitatem mentis quaerentibus contrariam.” {{pn|1.4|4}}Haec quidem M. Cicero. Sed Aristoxenus musicus, vir litterarum veterum diligentissimus, Aristoteli philosophi auditor, in libro, quem de Pythagora reliquit, nullo saepius legumento Pythagoram dicit usum quam fabis, quoniam is cibus et subduceret sensim alvum et levigaret. {{pn|1.5|5}}Verba ipsa Aristoxeni subscripsi: Pythagoras de ton osprion malista ton kyamon edokimasen; leiantikon te gar einai kai diachoretikon; dio kai malista kechretai autoi. {{pn|1.6|6}}Porculis quoque minusculis et haedis tenerioribus victitasse idem Aristoxenus refert. {{pn|1.7|7}}Quem rem videtur cognovisse e Xenophilo Pythagorico, familiari suo, et ex quibusdam aliis natu maioribus, qui ab aetate Pythagorae ... {{pn|1.8|8}}Ac de animalibus Alexis etiam poeta in comoedia, quae Pythagorizousa inscribitur, docet. {{pn|1.9|9}}Videtur autem de kyamoi non esitato causam erroris fuisse, quia in Empedocli carmine, qui disciplinas Pythagorae secutus est, versus hic invenitur: deiloi, pandeiloi, kyamon apo cheiras echesthai. {{pn|1.10|10}}Opinati enim sunt plerique kyamous legumentum dici, ut a vulgo dicitur. Sed qui diligentius scitiusque carmina Empedocli arbitrati sunt, kyamous hoc in loco testiculos significare dicunt, eosque more Pythagorae operte atque symbolice kyamous appellatos, quod sint aitioi tou kyein et geniturae humanae vim praebeant; idcircoque Empedoclen versu isto non a fabulo edendo, sed a rei veneriae proluvio voluisse homines deducere. {{pn|1.11|11}}Plutarchus quoque, homo in disciplinis gravi auctoritate, in primo librorum, quos de Homero composuit, Aristotelem philosophum scripsit eadem ipsa de Pythagoricis scripsisse, quod non abstinuerint edundis animalibus, nisi pauca carne quadam. {{pn|1.12|12}}Verba ipsa Plutarchi, quoniam res inopinata est, subscripsi: Aristoteles de metras kai kardias kai akalephes kai toiouton tinon allon apechesthai phesin tous Pythagorikous, chresthai de tois allois. {{pn|1.13|13}}Akalephe autem est animal marinum, quod “urtica” appellatur. Sed et piscibus mullis abstinere Pythagoricos Plutarchus in Symposiacis dicit. {{pn|1.14|14}}Pythagoram vero ipsum sicuti celebre est Euphorbum primo fuisse dictasse, ita haec remotiora sunt his, quae Clearchus et Dicaearchus memoriae tradiderunt, fuisse eum postea Pyrrum, deinde Aethaliden, deinde feminam pulcra facie meretricem, cui nomen fuerat Alco. ===XII.=== {{c|''Notae et animadversiones censoriae in veteribus monumentis repertae memoria dignae.''}} {{pn|1.1|1}}Si quis agrum suum passus fuerat sordescere eumque indiligenter curabat ac neque araverat neque purgaverat, sive quis arborem suam vineamque habuerat derelictui, non id sine poena fuit, sed erat opus censorium, censoresque aerarium faciebant. {{pn|1.2|2}}Item, quis eques Romanus equum habere gracilentum aut parum nitidum visus erat, “inpolitiae” notabatur; id verbum significat, quasi tu dicas “incuriae”. {{pn|1.3|3}}Cuius rei utriusque auctoritates sunt, et M. Cato id saepenumero adtestatus est. ===XIII.=== {{c|''Quod incentiones quaedam tibiarum certo modo factae ischiacis mederi possunt.''}} {{pn|1.1|1}}Creditum hoc a plerisque esse et memoriae mandatum, ischia cum maxime doleant, tum, si modulis lenibus tibicen incinat, {{pn|1.2|2}}minui dolores, ego nuperrime in libro Theophrasti scriptum inveni. {{pn|1.3|3}}Viperarum morsibus tibicinium scite modulateque adhibitum mederi refert etiam Democriti liber, qui inscribitur ..., in quo docet plurimis hominum morbidis medicinae fuisse incentiones tibiarum. {{pn|1.4|4}}Tanta prosus adfinitas est corporibus hominum mentibusque et propterea vitiis quoque aut medellis animorum et corporum. ===XIV=== {{c|''Narratur historia de Hostilio Mancino aedilium et Manilia meretrice; verbaque decreti tribunorum, ad quos a Manilia provocatum est.''}} {{pn|1.1|1}}Cum librum IX Atei Capitonis coniectaneorum legeremus, qui inscriptus est de iudiciis publicis, decretum tribunorum visum est gravitatis antiquae plenum. {{pn|1.2|2}}Propterea id meminimus, idque ob hanc causam et in hanc sententiam scriptum est : Aulus Hostilius Mancinus aedilis curulis fuit. {{pn|1.3|3}}Is Maniliae meretrici diem ad populum dixit, quod e tabulato eius noctu lapide ictus esset, vulnusque ex eo lapide ostendebat. {{pn|1.4|4}}Manilia ad tribunos plebi provocavit. {{pn|1.5|5}}Apud eos dixit comessatorem Mancinum ad aedes suas venisse; eum sibi recipere non fuisse e re sua, sed cum vi inrumperet, lapidibus depulsum. {{pn|1.6|6}}Tribuni decreverunt aedilem ex eo loco iure deiectum, quo eum venire cum corollario non decuisset; propterea, ne cum populo aedilis ageret, intercesserunt. ===XV.=== {{c|''Defensa a culpa sententia ex historia Sallustii, quam iniqui eius cum insectatione maligni reprehenderint.''}} {{pn|1.1|1}}Elegantia orationis Sallustii verborumque fingendi et novandi studium cum multa prorsus invidia fuit, multique non mediocri ingenio viri conati sunt reprehendere pleraque et obtrectare. In quibus plura inscite aut maligne vellicant. Nonnulla tamen videri possunt non indigna reprehensione; quale illud in Catilinae historia repertum est, quod habeat eam speciem quasi parum adtente dictum. Verba Sallustii haec sunt: {{pn|1.2|2}}“Ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen inprimis arduum videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dein, quia plerique, quae delicta reprehenderis, malivolentia et invidia dicta putant. Vbi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit; supra, veluti ficta, pro falsis ducit.” {{pn|1.3|3}}“Proposuit” inquiunt “dicturum causas, quamobrem videatur esse arduum res gestas scribere; atque ibi cum primam causam dixerit, dein non alteram causam, sed querellas dicit. {{pn|1.4|4}}Non enim causa videri debet, cur historiae opus arduum sit, quod hi, qui legunt, aut inique interpretantur quae scripta sunt, aut vera esse non credunt.” {{pn|1.5|5}}Obnoxiam quippe et obiectam falsis existimationibus eam rem dicendam aiunt quam “arduam”; quia, quod est arduum, sui operis difficultate est arduum, non opinionis alienae erroribus. {{pn|1.6|6}}Haec illi malivoli reprehensores dicunt. Sed “arduum” Sallustius non pro difficili tantum, sed pro eo quoque ponit, quod Graeci chalepon appellant, quod est cum difficile, tum molestum quoque et incommodum et intractabile. Quorum verborum significatio a sententia Sallustii supra scripta non abhorret. ===XVI.=== {{c|''De vocabulis quibusdam a Varrone et Nigidio contra cotidiani sermonis consuetudinem declinatis; atque inibi id genus quaedam cum exemplis veterum relata.''}} {{pn|1.1|1}}M. Varronem et P. Nigidium, viros Romani generis doctissimos, comperimus non aliter elocutos esse et scripsisse, quam “senatuis” et “domuis” et “fluctuis”, qui est patrius casus ab eo, quod est “senatus”, “domus”, “fluctus”; huic “senatui”, “domui”, “fluctui” ceteraque is consimilia pariter dixisse. {{pn|1.2|2}}Terentii quoque comici versus in libris veteribus itidem scriptus est: eius anuis causa, opinor, quae est emortua. {{pn|1.3|3}}Hanc eorum auctoritatem quidam e veteribus grammaticis ratione etiam firmare voluerunt, quod omnis dativus singularis “i” littera finitus, si non similis est genetivi singularis, “s” littera addita genetivum singularem facit, ut “patri patris”, “duci ducis”, “caedi caedis”. {{pn|1.4|4}}“Cum igitur” inquiunt “in casu dandi “huic senatui” dicamus, genetivus ex eo singularis “senatuis” est, non “senatus”.” {{pn|1.5|5}}Set non omnes concedunt in casu dativo “senatui” magis dicendum quam “senatu”. {{pn|1.6|6}}Sicuti Lucilius in eodem casu “victu” et “anu” dicit, non “victui” nec “anui”, in hisce versibus: quod sumptum atque epulas victu praeponis honesto et alio in loco: “anu noceo” inquit. {{pn|1.7|7}}Vergilius quoque in casu dandi “aspectu” dicit, non “aspectui": teque aspectu ne subtrahe nostro et in georgicis: quod nec concubitu indulgent. {{pn|1.8|8}}C. etiam Caesar, gravis auctor linguae Latinae, in Anticatone: “unius” inquit “arrogantiae, superbiae dominatuque.” Item in Dolabellam actionis I. lib. I.: “Isti, quorum in aedibus fanisque posita et honori erant et ornatu.” {{pn|1.9|9}}In libris quoque analogicis omnia istiusmodi sine “i” littera dicenda censet. ===XVII.=== {{c|''De natura quarundam particularum, quae praepositae verbis intendi atque produci barbare et inscite videntur, exemplis rationibusque plusculis disceptatum.''}} {{pn|1.1|1}}Lucilii ex XI. versus sunt: Scipiadae magno improbus obiciebat Asellus lustrum illo censore malum infelixque fuisse. “Obiciebat” “o” littera producta multos legere audio, idque eo facere dicunt, ut ratio numeri salva sit. {{pn|1.2|2}}Idem infra: conicere in versus dictum praeconis volebam Grani. In hac quoque primi verbi praepositione “o” ob eandem causam producunt. {{pn|1.3|3}}Item XV: subicit huic humilem et suffercitus posteriorem, “subicit” “u” littera longa legunt, quia primam syllabam brevem esse in versu heroico non convenit. {{pn|1.4|4}}Item apud Plautum in Epidico “con” syllabam productam pronuntiant: age nunciam orna te, Epidice, et palliolum in collum conice. {{pn|1.5|5}}Apud Vergilium quoque “subicit” verbum produci a plerisque audio: etiam Parnasia laurus parva sub ingenti matris se subicit umbra. {{pn|1.6|6}}Sed neque “ob” neque “sub” praepositio producendi habet naturam, neque item “con”, nisi cum eae litterae secuntur, quae in verbis “constituit” et “confecit” secundum eam primae sunt, vel cum eliditur ex ea “n” littera, sicut Sallustius: “faenoribus” inquit “copertus.” {{pn|1.7|7}}In his autem, quae supra posui, et metrum esse integrum potest et praepositiones istae possunt non barbare protendi; secunda enim littera in his verbis per duo “i”, non per unum scribenda est. {{pn|1.8|8}}Nam verbum ipsum, cui supradictae particulae praepositae sunt, non est “icio”, sed “iacio”, et praeteritum non “icit” facit, sed “iecit”. Id ubi compositum est, “a” littera in “i” mutatur, sicuti fit in verbis “insilio” et “incipio”, atque ita vim consonantis capit, et idcirco ea syllaba productius latiusque paulo pronuntiata priorem syllabam brevem esse non patitur, sed reddit eam positu longam, proptereaque et numerus in versu et ratio in pronuntiatu manet. {{pn|1.9|9}}Haec, quae diximus, eo etiam conducunt, ut, quod apud Vergilium in sexto positum invenimus: eripe me his, invicte, malis aut tu mihi terram inice, sic esse “iniice”, ut supra dixi, et scribendum et legendum sciamus, nisi quis tam indocilis est, ut in hoc quoque verbo “in” praepositionem metri gratia protendat. {{pn|1.10|10}}Quaerimus igitur, in “obicibus” “o” littera qua ratione intendatur, cum id vocabulum factum sit a verbo “obiicio” et nequaquam simile sit, quod a verbo “moveo” “motus” “o” littera longa dicitur. {{pn|1.11|11}}Equidem memini Sulpicium Apollinarem, virum praestanti litterarum scientia, “obices” et “obicibus” “o” littera correpta dicere, in Vergilio quoque sic eum legere: qua vi maria alta tumescant obicibus ruptis; {{pn|1.12|12}}sed ita, ut diximus, “i” litteram, quae in hoc vocabulo quoque gemina esse debet, paulo uberius largiusque pronuntiabat. {{pn|1.13|13}}Congruens igitur est, ut “subices” etiam, quod proinde ut “obices” compositum est, “u” littera brevi dici oporteat. {{pn|1.14|14}}Ennius in tragoedia, quae Achilles inscribitur, “subices” pro aere alto ponit, qui caelo subiectus est, in his versibus: per ego deum sublimas subices humidas, unde oritur imber sonitu saevo et spiritu; plerosque omnes tamen legere audias “u” littera producta. {{pn|1.15|15}}Id ipsum autem verbum M. Cato sub alia praepositione dicit in oratione, quam de consulatu suo habuit: “ita nos” inquit “fert ventus ad primorem Pyrenaeum, quo proicit in altum.” Et Pacuvius item in Chryse: Idae promunturium, cuius lingua in altum proicit. ===XVIII.=== {{c|''De P. Africano superiore sumpta quaedam ex annalibus memoratu dignissima.''}} {{pn|1.1|1}}Scipio Africanus antiquior quanta virtutum gloria praestiterit et quam fuerit altus animi atque magnificus et qua sui conscientia subnixus, plurimis rebus, quae dixit quaeque fecit, declaratum est. {{pn|1.2|2}}Ex quibus sunt haec duo exempla eius fiduciae atque exsuperantiae ingentis: {{pn|1.3|3}}Cum M. Naevius tribunus plebis accusaret eum ad populum diceretque accepisse a rege Antiocho pecuniam, ut condicionibus gratiosis et mollibus pax cum eo populi Romani nomine fieret et quaedam item alia crimini daret indigna tali viro, tum Scipio pauca praefatus, quae dignitas vitae suae atque gloria postulabat: “memoria,” inquit “Quirites, repeto diem esse hodiernum, quo Hannibalem Poenum imperio vestro inimicissimum magno proelio vici in terra Africa pacemque et victoriam vobis peperi inspectabilem. Non igitur simus adversum deos ingrati et, censeo, relinquamus nebulonem hunc, eamus hinc protinus Iovi optimo maximo gratulatum.” {{pn|1.4|4}}Id cum dixisset, avertit et ire in Capitolium coepit. {{pn|1.5|5}}Tum contio universa, quae ad sententiam de Scipione ferendam convenerat, relicto tribuno Scipionem in Capitolium comitata atque inde ad aedes eius cum laetitia et gratulatione sollemni prosecuta est. {{pn|1.6|6}}Fertur etiam oratio, quae videtur habita eo die a Scipione, et qui dicunt eam non veram, non eunt infitias, quin haec quidem verba fuerint, quae dixi, Scipionis. {{pn|1.7|7}}Item aliud est factum eius praeclarum. Petilii quidam tribuni plebis a M., ut aiunt, Catone, inimico Scipionis, comparati in eum atque inmissi desiderabant in senatu instantissime, ut pecuniae Antiochinae praedaeque in eo bello captae rationem redderet; {{pn|1.8|8}}fuerat enim L. Scipioni Asiatico, fratri suo, imperatori in ea provincia legatus. {{pn|1.9|9}}Ibi Scipio exsurgit et prolato e sinu togae libro rationes in eo scriptas esse dixit omnis pecuniae omnisque praedae; {{pn|1.10|10}}illatum, ut palam recitaretur et ad aerarium deferretur. {{pn|1.11|11}}“Sed enim id iam non faciam” inquit “nec me ipse afficiam contumelia eumque librum statim coram discidit suis manibus et concerpsit aegre passus, {{pn|1.12|12}}quod, cui salus imperii ac reipublicae accepta ferri deberet, rationem pecuniae praedaticiae posceretur. ===XIX.=== {{c|''Quid M. Varro in logistorico scripserit de moderando victu puerorum inpubium.''}} {{pn|1.1|1}}Pueros inpubes conpertum est, si plurimo cibo nimioque somno uterentur, hebetiores fieri ad veterni usque aut eluci tarditatem, corporaque eorum inprocera fieri minusque adolescere. {{pn|1.2|2}}Idem plerique alii medicorum philosophorumque et M. Varro in logistorico scripsit, qui inscriptus est Catus aut de liberis educandis. ===XX.=== {{c|''Notati a censoribus, qui audientibus iis dixerant ioca quaedam intempestiviter; ac de eius quoque nota deliberatum, qui steterat forte apud eos oscitabundus.''}} {{pn|1.1|1}}Inter censorum severitates tria haec exempla in litteris sunt castigatissimae disciplinae. {{pn|1.2|2}}Vnum est huiuscemodi: Censor agebat de uxoribus sollemne iusiurandum; {{pn|1.3|3}}verba erant ita concepta: “Vt tu ex animi tui sententia uxorem habes?” Qui iurabat, cavillator quidam et canicula et nimis ridicularius fuit. {{pn|1.4|4}}Is locum esse sibi ioci dicundi ratus, cum ita, uti mos erat, censor dixisset “ut tu ex animi tui sententia uxorem habes?”, {{pn|1.5|5}}“habeo equidem” inquit “uxorem, sed non hercle ex animi mei sententia.” {{pn|1.6|6}}Tum censor eum, quod intempestive lascivisset, in aerarios rettulit causamque hanc ioci scurrilis apud se dicti subscripsit. {{pn|1.7|7}}Altera severitas eiusdem sectae disciplinaeque est. {{pn|1.8|8}}Deliberatum est de nota eius, qui ad censores ab amico advocatus est et in iure stans clare nimis et sonore oscitavit atque inibi ut plecteretur fuit, tamquam illud indicium esset vagi animi et alucinantis et fluxae atque apertae securitatis. {{pn|1.9|9}}Sed cum ille deiurasset invitissimum sese ac repugnantem oscitatione victum tenerique eo vitio, quod “oscedo” appellatur, tum notae iam destinatae exemptus est. {{pn|1.10|10}}Publius Scipio Africanus, Pauli filius, utramque historiam posuit in oratione, quam dixit in censura, cum ad maiorum mores populum hortaretur. {{pn|1.11|11}}Item aliud refert Sabinus Masurius in septimo memoriali severe factum: “Censores” inquit “Publius Scipio Nasica et Marcus Popilius cum equitum censum agerent, equum nimis strigosum et male habitum, sed equitem eius uberrimum et habitissimum viderunt et “cur” inquiunt “ita est, ut tu sis quam equus curatior?” “Quoniam” inquit “ego me curo, equum Statius nihili servos.” Visum est parum esse reverens responsum, relatusque in aerarios, ut mos est.” {{pn|1.12|12}}“Statius” autem servile nomen fuit. Plerique apud veteres servi eo nomine fuerunt. {{pn|1.13|13}}Caecilius quoque ille comoediarum poeta inclutus servus fuit et propterea nomen habuit “Statius”. Sed postea versum est quasi in cognomentum, appellatusque est “Caecilius Statius”. {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {{finis}} 93xlivyrpm98mmcx2tu0kwwifquqn2t 269214 269213 2026-06-06T14:04:11Z Saumache 27923 /* V. */ 269214 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Sermo quidam Favorini philosophi cum grammatico iactantiore factus in Socraticum modum; atque ibi in sermone dictum, quibus verbis “penus” a Q. Scaevola definita sit; quodque eadem definitio culpata reprehensaque est.''}} {{pn|1.1|1}}In vestibulo aedium Palatinarum omnium fere ordinum multitudo opperientes salutationem Caesaris constiterant; atque ibi in circulo doctorum hominum Favorino philosopho praesente ostentabat quispiam grammaticae rei ditior scholica quaedam nugalia de generibus et casibus vocabulorum disserens cum arduis superciliis vocisque et vultus gravitate composita tamquam interpres et arbiter Sibyllae oraculorum. {{pn|1.2|2}}Tum aspiciens ad Favorinum, quamquam ei nondum etiam satis notus esset: ““penus” quoque” inquit “variis generibus dictum et varie declinatum est. Nam et “hoc penus” et “haec penus” et “huius peni” et “penoris” veteres dictaverunt; {{pn|1.3|3}}“mundum” quoque muliebrem Lucilius in satirarum XVI non virili genere, ut ceteri, sed neutro appellavit his verbis: legavit quidam uxori mundum omne penumque. Atqui quid mundum, quid non? quis dividet istuc?” {{pn|1.4|4}}Atque horum omnium et testimoniis et exemplis constrepebat; cumque nimis odiose blatiret, intercessit placide Favorinus et “amabo,” inquit “magister, quicquid est nomen tibi, abunde multa docuisti, quae quidem ignorabamus et scire haud sane postulabamus. {{pn|1.5|5}}Quid enim refert mea eiusque, quicum loquor, quo genere “penum” dicam aut in quas extremas litteras declinem, si nemo id non nimis barbare fecerimus? {{pn|1.6|6}}sed hoc plane indigeo discere, quid sit “penus” et qua fini id vocabulum dicatur, ne rem cotidiani usus, tamquam qui in venalibus Latine loqui coeptant, alia quam oportet voce appellem.” {{pn|1.7|7}}“Quaeris” inquit “rem minime obscuram. Quis adeo ignorat “penum” esse vinum et triticum et oleum et lentim et fabam atque huiuscemodi cetera?” {{pn|1.8|8}}“Etiamne” inquit Favorinus “milium et panicum et glans et hordeum “penus” est? sunt enim propemodum haec quoque eiusdemmodi”; {{pn|1.9|9}}cumque ille reticens haereret, “nolo” inquit “hoc iam labores, an ista, quae dixi, “penus” appelletur. Sed potesne mihi non speciem aliquam de penu dicere, sed definire genere proposito et differentiis adpositis, quid sit “penus"?” “Quod” inquit “genus et quas differentias dicas, non hercle intellego.” {{pn|1.10|10}}“Rem” inquit Favorinus “plane dictam postulas, quod difficillimum est, dici planius; nam hoc quidem pervolgatum est definitionem omnem ex genere et differentia consistere. {{pn|1.11|11}}Sed si me tibi praemandere, quod aiunt, postulas, faciam sane id quoque honoris tui habendi gratia.” {{pn|1.12|12}}Ac deinde ita exorsus est: “Si” inquit “ego te nunc rogem, ut mihi dicas et quasi circumscribas verbis, cuiusmodi “homo” sit, non, opinor, respondeas hominem esse te atque me. Hoc enim, quis homo sit, ostendere est, non, quid homo sit, dicere. Sed si, inquam, peterem, ut ipsum illud, quod homo est, definires, tum profecto mihi diceres hominem esse animal mortale rationis et scientiae capiens vel quo alio modo diceres, ut eum a ceteris omnibus separares. Proinde igitur nunc te rogo, ut, quid sit “penus”, dicas, non ut aliquid ex penu nomines.” {{pn|1.13|13}}Tum ille ostentator voce iam molli atque demissa: “philosophias” inquit “ego non didici neque discere adpetivi et, si ignoro, an hordeum ex “penu” sit aut quibus verbis “penus” definiatur, non ea re litteras quoque alias nescio.” {{pn|1.14|14}}“Scire,” inquit ridens iam Favorinus “quid “penus” sit, non ex nostra magis est philosophia quam ex grammatica tua. {{pn|1.15|15}}Meministi enim, credo, quaeri solitum, quid Vergilius dixerit, “penum struere” vel “longam” vel “longo ordine”; utrumque enim profecto scis legi solitum. {{pn|1.16|16}}Sed ut faciam te aequiore animo ut sis, ne illi quidem veteres iuris magistri, qui “sapientes” appellati sunt, definisse satis recte existimantur, quid sit “penus”. {{pn|1.17|17}}Nam Quintum Scaevolam ad demonstrandam penum his verbis usum audio: ““Penus” est”, inquit “quod esculentum aut posculentum est, quod ipsius patrisfamilias aut matris familias aut liberum patrisfamilias aut familiae eius, quae circum eos aut liberos eius est et opus non facit, causa paratum est. ..., ut Mucius ait, “penus” videri debet. Nam quae ad edendum bibendumque in dies singulos prandii aut cenae causa parantur, “penus” non sunt; sed ea potius, quae huiusce generis longae usionis gratia contrahuntur et reconduntur, ex eo, quod non in promptu est, sed intus et penitus habeatur, “penus” dicta est.” {{pn|1.18|18}}Haec ego,” inquit “cum philosophiae me dedissem, non insuper tamen habui discere; quoniam civibus Romanis Latine loquentibus rem non suo vocabulo demonstrare non minus turpe est, quam hominem non suo nomine appellare.” {{pn|1.19|19}}Sic Favorinus sermones id genus communes a rebus parvis et frigidis abducebat ad ea, quae magis utile esset audire ac discere, non allata extrinsecus, non per ostentationem, sed indidem nata acceptaque. {{pn|1.20|20}}Praeterea de penu adscribendum hoc etiam putavi Servium Sulpicium in reprehensis Scaevolae capitibus scripsisse Cato Aelio placuisse, non quae esui et potui forent, sed thus quoque et cereos in penu esse, quod esset eius ferme rei causa comparatum. {{pn|1.21|21}}Masurius autem Sabinus in iuris civilis secundo etiam, quod iumentorum causa apparatum esset, quibus dominus uteretur, penori attributum dicit. {{pn|1.22|22}}Ligna quoque et virgas et carbones, quibus conficeretur penus, quibusdam ait videri esse in penu. {{pn|1.23|23}}Ex his autem, quae promercalia et usaria isdem in locis essent, esse ea sola penoris putat, quae satis sint usu annuo. ===II.=== {{c|''Morbus et vitium quid differat; et quam vim habeant vocabula ista in edicto aedilium; et an eunuchus et steriles mulieres redhiberi possint; diversaeque super ea re sententiae.''}} {{pn|2.1|1}}In edicto aedilium curulium, qua parte de mancipiis vendundis cautum est, scriptum sic fuit: “Titulus servorum singulorum scriptus sit curato ita, ut intellegi recte possit, quid morbi vitiive cuique sit, quis fugitivus errove sit noxave solutus non sit.” {{pn|2.2|2}}Propterea quaesierunt iureconsulti veteres, quod “mancipium morbosum” quodve “vitiosum” recte diceretur quantumque “morbus” a “vitio” differret. {{pn|2.3|3}}Caelius Sabinus in libro, quem de edicto aedilium curulium composuit, Labeonem refert, quid esset “morbus”, hisce verbis definisse: “Morbus est habitus cuiusque corporis contra naturam, qui usum eius facit deteriorem.” {{pn|2.4|4}}Sed “morbum” alias in toto corpore accidere dicit, alias in parte corporis. Totius corporis “morbum” esse, veluti sit pthisis aut febris, partis autem, veluti sit caecitas aut pedis debilitas. {{pn|2.5|5}}“Balbus autem” inquit “et atypus vitiosi magis quam morbosi sunt, et equus mordax aut calcitro vitiosus, non morbosus est. Sed cui morbus est, idem etiam vitiosus est. Neque id tamen contra fit; potest enim qui vitiosus est non morbosus esse. Quamobrem, cum de homine morboso agetur, aeque” inquit “ita dicetur: “quanto ob id vitium minoris erit”.” {{pn|2.6|6}}De eunucho quidem quaesitum est, an contra edictum aedilium videretur venundatus, si ignorasset emptor eum eunuchum esse. {{pn|2.7|7}}Labeonem respondisse aiunt redhiberi posse quasi morbosum; {{pn|2.8|8}}sues etiam feminae si sterilae essent et venum issent, ex edicto aedilium posse agi Labeonem scripsisse. {{pn|2.9|9}}De sterila autem muliere, si nativa sterilitate sit, Trebatium contra Labeonem respondisse dicunt. {{pn|2.10|10}}Nam cum redhiberi eam Labeo quasi minus sanam putasset, negasse aiunt Trebatium ex edicto agi posse, si ea mulier a principio genitali sterilitate esset. At si valitudo eius offendisset exque ea vitium factum esset, ut concipere fetus non posset, tum sanam non videri et esse in causa redhibitionis. {{pn|2.11|11}}De myope quoque, qui “luscitiosus” Latine appellatur, dissensum est; alii enim redhiberi omnimodo debere, alii contra, nisi id vitium morbo contractum esset. {{pn|2.12|12}}Eum vero, cui dens deesset, Servius redhiberi posse respondit, Labeo in causa esse redhibendi negavit: “nam et magna” inquit “pars dente aliquo carent, neque eo magis plerique homines morbosi sunt, et absurdum admodum est dicere non sanos nasci homines, quoniam cum infantibus non simul dentes gignuntur.” {{pn|2.13|13}}Non praetereundum est id quoque in libris veterum iurisperitorum scriptum esse “morbum” et “vitium” distare, quod “vitium” perpetuum, “morbus” cum accessu decessuque sit. {{pn|2.14|14}}Sed hoc si ita est, neque caecus neque eunuchus morbosus est contra Labeonis, quam supra dixi, sententiam. {{pn|2.15|15}}Verba Masuri Sabini apposui ex libro iuris civilis secundo: “Furiosus mutusve cuive quod membrum lacerum laesumve est aut obest, quo ipse minus aptus sit, morbosi sunt. Qui natura longe minus videt tam sanus est quam qui tardius currit." ===III.=== {{c|''Quod nullae fuerunt rei uxoriae actiones in urbe Roma ante Carvilianum divortium; atque inibi, quid sit proprie “paelex”, quaeque eius vocabuli ratio sit.''}} {{pn|3.1|1}}Memoriae traditum est quingentis fere annis post Romam conditam nullas rei uxoriae neque actiones neque cautiones in urbe Roma aut in Latio fuisse, quoniam profecto nihil desiderabantur nullis etiamtunc matrimoniis divertentibus. {{pn|3.2|2}}Servius quoque Sulpicius in libro quem composuit de dotibus tum primum cautiones rei uxoriae necessarias esse visas scripsit, cum Spurius Carvilius, cui Ruga cognomentum fuit, vir nobilis, divortium cum uxore fecit, quia liberi ex ea corporis vitio non gignerentur, anno urbis conditae quingentesimo vicesimo tertio M. Atilio P. Valerio consulibus. Atque is Carvilius traditur uxorem, quam dimisit, egregie dilexisse carissimamque morum eius gratia habuisse, set iurisiurandi religionem animo atque amori praevertisse, quod iurare a censoribus coactus erat uxorem se liberum quaerundum gratia habiturum. {{pn|3.3|3}}“Paelicem” autem appellatam probrosamque habitam, quae iuncta consuetaque esset cum eo, in cuius manu mancipioque alia matrimonii causa foret, hac antiquissima lege ostenditur, quam Numae regis fuisse accepimus: “Paelex aedem Iunonis ne tangito; si tangit, Iunoni crinibus demissis agnum feminam caedito.” “Paelex” autem quasi pallax, id est quasi pallakis. Vt pleraque alia, ita hoc quoque vocabulum de Graeco flexum est. ===IV.=== {{c|''Quid Servius Sulpicius in libro, qui est de dotibus, scripserit de iure atque more veterum sponsaliorum.''}} {{pn|4.1|1}}Sponsalia in ea parte Italiae, quae Latium appellatur, hoc more atque iure solita fieri scripsit Servius Sulpicius in libro, quem scripsit de dotibus: {{pn|4.2|2}}“Qui uxorem” inquit “ducturus erat, ab eo, unde ducenda erat, stipulabatur eam in matrimonium datum ... iri; qui ducturus erat, itidem spondebat. Is contractus stipulationum sponsionumque dicebatur “sponsalia”. Tunc, quae promissa erat, “sponsa” appellabatur, qui spoponderat ducturum, “sponsus”. Sed si post eas stipulationis uxor non dabatur aut non ducebatur, qui stipulabatur, ex sponsu agebat. Iudices cognoscebant. Iudex quamobrem data acceptave non esset uxor quaerebat. Si nihil iustae causae videbatur, litem pecunia aestimabat, quantique interfuerat eam uxorem accipi aut dari, eum, qui spoponderat, ei qui stipulatus erat, condemnabat.” {{pn|4.3|3}}Hoc ius sponsaliorum observatum dicit Servius ad id tempus, quo civitas universo Latio lege Iulia data est. {{pn|4.4|4}}Haec eadem Neratius scripsit in libro quem de nuptiis composuit. ===V.=== {{c|''Historia narrata de perfidia aruspicum Etruscorum; quodque ob eam rem versus hic a pueris Romae urbe tota cantatus est: “Malum consilium consultori pessimum est”.''}} {{pn|5.1|1}}Statua Romae in comitio posita Horatii Coclitis, fortissimi viri, de caelo tacta est. {{pn|5.2|2}}Ob id fulgur piaculis luendum aruspices ex Etruria acciti inimico atque hostili in populum Romanum animo instituerant eam rem contrariis religionibus procurare atque illam statuam suaserunt in inferiorem locum perperam transponi, {{pn|5.3|3}}quem sol oppositu circum undique altarum aedium numquam illustraret. {{pn|5.4|4}}Quod cum ita fieri persuasissent, delati ad populum proditique sunt et, cum de perfidia confessi essent, necati sunt, constititque eam statuam, proinde ut verae rationes post compertae monebant, in locum editum subducendam atque ita in area Volcani sublimiore loco statuendam; ex quo res bene et prospere populo Romano cessit. {{pn|5.5|5}}Tum igitur, quod in Etruscos aruspices male consulentis animadversum vindicatumque fuerat, versus hic scite factus cantatusque esse a pueris urbe tota fertur: malum consilium consultori pessimum est. {{pn|5.6|6}}Ea historia de aruspicibus ac de versu isto senario scripta est in annalibus maximis, libro undecimo, et in Verri Flacci libro primo rerum memoria dignarum. {{pn|5.7|7}}Videtur autem versus hic de Graeco illo Hesiodi versu expressus: he de kake boule toi bouleusanti kakiste. ===VI.=== {{c|''Verba veteris senatusconsulti posita, quo decretum est hostiis maioribus expiandum, quod in sacrario hastae Martiae movissent; atque ibi enarratum, quid sint “hostiae succidaneae”, quid item “porca praecidanea”; et quod Capito Ateius ferias quasdam “praecidaneas” appellavit.''}} {{pn|1.1|1}}Vt terram movisse nuntiari solet eaque res procuratur, ita in veteribus memoriis scriptum legimus nuntiatum esse senatui in sacrario in regia hastas Martias movisse. {{pn|1.2|2}}Eius rei causa senatusconsultum factum est M. Antonio A. Postumio consulibus, eiusque exemplum hoc est: “Quod C. Iulius L. filius pontifex nuntiavit in sacrario in regia hastas Martias movisse, de ea re ita censuerunt, uti M. Antonius consul hostiis maioribus Iovi et Marti procuraret et ceteris dis, quibus videretur, lactantibus. Ibus uti procurasset, satis habendum censuerunt. Si quid succidaneis opus esset, robiis succideret.” {{pn|1.3|3}}Quod “succidaneas” hostias senatus appellavit, quaeri solet, quid verbum id significet. In Plauti quoque comoedia, quae Epidicus inscripta est, super eodem ipso verbo requiri audio in his versibus: {{pn|1.4|4}}men piacularem oportet fieri ob stultitiam tuam, ut meum tergum tuae stultitiae subdas succidaneum? {{pn|1.5|5}}“Succidaneae” autem “hostiae” dicuntur “ae” littera per morem compositi vocabuli in “i” litteram mutata quasi “succaedaneae”, appellatae, quoniam, si primis hostiis litatum non erat, aliae post easdem ductae hostiae caedebantur; {{pn|1.6|6}}quae quia prioribus iam caesis luendi piaculi gratia subdebantur et succidebantur, “succidaneae” nominatae “i” littera scilicet tractim pronuntiata; audio enim quosdam eam litteram in hac voce barbare corripere. {{pn|1.7|7}}Eadem autem ratione verbi “praecidaneae” quoque hostiae dicuntur, quae ante sacrificia sollemnia pridie caeduntur. {{pn|1.8|8}}“Porca” etiam “praecidanea” appellata, quam piaculi gratia ante fruges novas captas immolare Cereri mos fuit, si qui familiam funestam aut non purgaverant aut aliter eam rem, quam oportuerat, procuraverant. {{pn|1.9|9}}Sed porcam et hostias quasdam “praecidaneas”, sicuti dixi, appellari volgo notum est, ferias “praecidaneas” dici id, opinor, a volgo remotum est. {{pn|1.10|10}}Propterea verba Atei Capitonis ex quinto librorum, quos de pontificio iure composuit, scripsi: “Tib. Coruncanio pontifici maximo feriae praecidaneae in atrum diem inauguratae sunt. Collegium decrevit non habendum religioni, quin eo die feriae praecidaneae essent." ===VII.=== {{c|''De epistula Valerii Probi grammatici ad Marcellum scripta super accentu nominum quorundam Poenicorum.''}} {{pn|1.1|1}}Valerius Probus grammaticus inter suam aetatem praestanti scientia fuit. {{pn|1.2|2}}Is “Hannibalem” et “Hasdrubalem” et “Hamilcarem” ita pronuntiabat, ut paenultimam circumflecteret, et est epistula eius scripta ad Marcellum, in qua Plautum et Ennium multosque alios veteres eo modo pronuntiasse affirmat, {{pn|1.3|3}}solius tamen Ennii versum unum ponit ex libro, qui Scipio inscribitur. {{pn|1.4|4}}Eum versum quadrato numero factum subiecimus, in quo, nisi tertia syllaba de Hannibalis nomine circumflexe promatur, numerus clausurus est. Versus Ennii, quem dixit, ita est: {{pn|1.5|5}}quaque propter Hannibalis copias considerat. ===VIII.=== {{c|''Quid C. Fabricius de Cornelio Rufino homine avaro dixerit, quem cum odisset inimicusque esset, designandum tamen consulem curavit.''}} {{pn|1.1|1}}Fabricius Luscinus magna gloria vir magnisque rebus gestis fuit. {{pn|1.2|2}}P. Cornelius Rufinus manu quidem strenuus et bellator bonus militarisque disciplinae peritus admodum fuit, sed furax homo et avaritia acri erat. {{pn|1.3|3}}Hunc Fabricius non probabat neque amico utebatur osusque eum morum causa fuit. {{pn|1.4|4}}Sed cum in temporibus rei difficillimis consules creandi forent et is Rufinus peteret consulatum competitoresque eius essent inbelles quidam et futtiles, summa ope adnixus est Fabricius, uti Rufino consulatus deferretur. {{pn|1.5|5}}Eam rem plerisque admirantibus, quod hominem avarum, cui esset inimicissimus, {{pn|1.6|6}}creari consulem vellet, “malo,” inquit “civis me compilet, quam hostis vendat”. {{pn|1.7|7}}Hunc Rufinum postea bis consulatu et dictatura functum censor Fabricius senatu movit ob luxuriae notam, quod decem pondo libras argenti facti haberet. {{pn|1.8|8}}Id autem, quod supra scripsi Fabricium de Cornelio Rufino ita, uti in pleraque historia scriptum est, dixisse, M. Cicero non aliis a Fabricio, sed ipsi Rufino gratias agenti, quod ope eius designatus esset, dictum esse refert in libro secundo de oratore. ===IX.=== {{c|''Quid significet proprie “religiosus”; et in quae diverticula significatio istius vocabuli flexa sit; et verba Nigidii Figuli ex commentariis eius super ea re sumpta.''}} {{pn|1.1|1}}Nigidius Figulus, homo, ut ego arbitror, iuxta M. Varronem doctissimus, in undecimo commentariorum grammaticorum versum ex antiquo carmine refert memoria hercle dignum: religentem esse oportet, religiosus ne fuas, cuius autem id carmen sit, non scribit. {{pn|1.2|2}}Atque in eodem loco Nigidius: “Hoc” inquit “inclinamentum semper huiuscemodi verborum, ut “vinosus”, “mulierosus”, “religiosus”, significat copiam quandam inmodicam rei, super qua dicitur. Quocirca “religiosus” is appellabatur, qui nimia et superstitiosa religione sese alligaverat, eaque res vitio assignabatur.” {{pn|1.3|3}}Sed praeter ista, quae Nigidius dicit, alio quodam diverticulo significationis “religiosus” pro casto atque observanti cohibentique sese certis legibus finibusque dici coeptus. {{pn|1.4|4}}Simili autem modo illa quoque vocabula ab eadem profecta origine diversum significare videntur: “religiosi dies” et “religiosa delubra”. {{pn|1.5|5}}“Religiosi” enim “dies” dicuntur tristi omine infames inpeditique, in quibus et res divinas facere et rem quampiam novam exordiri temperandum est, quos multitudo imperitorum prave et perperam “nefastos” appellat. {{pn|1.6|6}}Itaque M. Cicero in libro epistularum nono ad Atticum “maiores” inquit “nostri funestiorem diem esse voluerunt Alliensis pugnae quam urbis captae, quod hoc malum ex illo. Itaque alter religiosus etiamnunc dies, alter in volgus ignotus”. {{pn|1.7|7}}Idem tamen M. Tullius in oratione de accusatore constituendo “religiosa delubra” dicit non ominosa nec tristia, sed maiestatis venerationisque plena. {{pn|1.8|8}}Masurius autem Sabinus in commentariis, quos de indigenis composuit: ““religiosum"” inquit “est, quod propter sanctitatem aliquam remotum ac sepositum a nobis est; verbum a “relinquendo” dictum, tamquam “caerimoniae” a “carendo”.” {{pn|1.9|9}}Secundum hanc Sabini interpretationem templa quidem ac delubra, quae non volgo ac temere, sed cum castitate caerimoniaque adeundum, et reverenda et reformidanda sunt magis quam involganda: {{pn|1.10|10}}sed dies “religiosi” dicti, [XI.] quos ex contraria causa propter ominis diritatem relinquimus. {{pn|1.12|12}}Quod si, ut ait Nigidius, omnia istiusmodi inclinamenta nimium ac praeter modum significant et idcirco in culpas cadunt, ut “vinosus”, “mulierosus”, “morosus”, “verbosus”, “famosus”, cur “ingeniosus” et “formosus” et “officiosus”, quae pariter ab ingenio et forma et officio inclinata sunt, cur etiam “disciplinosus”, “consiliosus”, “victoriosus”, quae M. Cato ita figuravit, cur item “facundiosa”, quod Sempronius Asellio XIII rerum gestarum ita scripsit: “facta sua spectare oportere, non dicta, si minus facundiosa essent”, cur, inquam, ista omnia numquam in culpam, sed in laudem dicuntur, quamquam haec item incrementum sui nimium demonstrent? an propterea quia illis quidem, quae supra posui, adhibendus est modus quidam necessarius? {{pn|1.13|13}}Nam et gratia, si nimia atque inmodica, et mores, si multi atque varii, et verba, si perpetua atque infinita et obtundentia, et fama, si magna et inquieta et invidiosast, neque laudabilia neque utilia sunt; {{pn|1.14|14}}ingenium autem et officium et forma et disciplina et consilium et victoria et facundia sicut ipsae virtutum amplitudines nullis finibus cohibentur, sed quanto maiora auctioraque sunt, multo etiam tanto laudatiora sunt. ===X.=== {{c|''Quid observatum de ordine rogandarum in senatu sententiarum; iurgiumque in senatu C. Caesaris consulis et M. Catonis diem dicendo eximentis.''}} {{pn|1.1|1}}Ante legem, quae nunc de senatu habendo observatur, ordo rogandi sententias varius fuit. {{pn|1.2|2}}Alias primus rogabatur, qui princeps a censoribus in senatum lectus fuerat, alias, qui designati consules erant; {{pn|1.3|3}}quidam e consulibus studio aut necessitudine aliqua adducti, quem is visum erat, honoris gratia extra ordinem sententiam primum rogabant. {{pn|1.4|4}}Observatum tamen est, cum extra ordinem fieret, ne quis quemquam ex alio quam ex consulari loco sententiam primum rogaret. {{pn|1.5|5}}C. Caesar in consulatu, quem cum M. Bibulo gessit, quattuor solos extra ordinem rogasse sententiam dicitur. Ex his quattuor principem rogabat M. Crassum; sed postquam filiam Cn. Pompeio desponderat, primum coeperat Pompeium rogare. {{pn|1.6|6}}Eius rei rationem reddidisse eum senatui Tiro Tullius, M. Ciceronis libertus, refert itaque se ex patrono suo audisse scribit. {{pn|1.7|7}}Id ipsum Capito Ateius in libro, quem de officio senatorio composuit, scriptum reliquit. {{pn|1.8|8}}In eodem libro Capitonis id quoque scriptum est: “C.” inquit “Caesar consul M. Catonem sententiam rogavit. Cato rem, quae consulebatur, quoniam non e republica videbatur, perfici nolebat. Eius rei ducendae gratia longa oratione utebatur eximebatque dicendo diem. Erat enim ius senatori, ut sententiam rogatus diceret ante quicquid vellet aliae rei et quoad vellet. Caesar consul viatorem vocavit eumque, cum finem non faceret, prendi loquentem et in carcerem duci iussit. Senatus consurrexit et prosequebatur Catonem in carcerem. Hac” inquit “invidia facta Caesar destitit et mitti Catonem iussit." ===XI.=== {{c|''Quae qualiaque sint, quae Aristoxenus quasi magis comperta de Pythagora memoriae mandavit; et quae item Plutarchus in eundem modum de eodem Pythagora scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Opinio vetus falsa occupavit et convaluit Pythagoram philosophum non esitavisse ex animalibus item abstinuisse fabulo, quem Graeci kyamon appellant. {{pn|1.2|2}}Ex hac opinione Callimachus poeta scripsit: kai kyamon apo cheiras echein aniontos edestou kago, Pythagoras hos ekeleve, lego. {{pn|1.3|3}}Ex eadem item opinione M. Cicero in libro de divinatione primo haec verba posuit: “Iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit, quod errorem animis perturbationemque afferat. Ex quo etiam Pythagoreis interdictum putatur, ne faba vescerentur, quae res habet inflationem magnam tranquillitatem mentis quaerentibus contrariam.” {{pn|1.4|4}}Haec quidem M. Cicero. Sed Aristoxenus musicus, vir litterarum veterum diligentissimus, Aristoteli philosophi auditor, in libro, quem de Pythagora reliquit, nullo saepius legumento Pythagoram dicit usum quam fabis, quoniam is cibus et subduceret sensim alvum et levigaret. {{pn|1.5|5}}Verba ipsa Aristoxeni subscripsi: Pythagoras de ton osprion malista ton kyamon edokimasen; leiantikon te gar einai kai diachoretikon; dio kai malista kechretai autoi. {{pn|1.6|6}}Porculis quoque minusculis et haedis tenerioribus victitasse idem Aristoxenus refert. {{pn|1.7|7}}Quem rem videtur cognovisse e Xenophilo Pythagorico, familiari suo, et ex quibusdam aliis natu maioribus, qui ab aetate Pythagorae ... {{pn|1.8|8}}Ac de animalibus Alexis etiam poeta in comoedia, quae Pythagorizousa inscribitur, docet. {{pn|1.9|9}}Videtur autem de kyamoi non esitato causam erroris fuisse, quia in Empedocli carmine, qui disciplinas Pythagorae secutus est, versus hic invenitur: deiloi, pandeiloi, kyamon apo cheiras echesthai. {{pn|1.10|10}}Opinati enim sunt plerique kyamous legumentum dici, ut a vulgo dicitur. Sed qui diligentius scitiusque carmina Empedocli arbitrati sunt, kyamous hoc in loco testiculos significare dicunt, eosque more Pythagorae operte atque symbolice kyamous appellatos, quod sint aitioi tou kyein et geniturae humanae vim praebeant; idcircoque Empedoclen versu isto non a fabulo edendo, sed a rei veneriae proluvio voluisse homines deducere. {{pn|1.11|11}}Plutarchus quoque, homo in disciplinis gravi auctoritate, in primo librorum, quos de Homero composuit, Aristotelem philosophum scripsit eadem ipsa de Pythagoricis scripsisse, quod non abstinuerint edundis animalibus, nisi pauca carne quadam. {{pn|1.12|12}}Verba ipsa Plutarchi, quoniam res inopinata est, subscripsi: Aristoteles de metras kai kardias kai akalephes kai toiouton tinon allon apechesthai phesin tous Pythagorikous, chresthai de tois allois. {{pn|1.13|13}}Akalephe autem est animal marinum, quod “urtica” appellatur. Sed et piscibus mullis abstinere Pythagoricos Plutarchus in Symposiacis dicit. {{pn|1.14|14}}Pythagoram vero ipsum sicuti celebre est Euphorbum primo fuisse dictasse, ita haec remotiora sunt his, quae Clearchus et Dicaearchus memoriae tradiderunt, fuisse eum postea Pyrrum, deinde Aethaliden, deinde feminam pulcra facie meretricem, cui nomen fuerat Alco. ===XII.=== {{c|''Notae et animadversiones censoriae in veteribus monumentis repertae memoria dignae.''}} {{pn|1.1|1}}Si quis agrum suum passus fuerat sordescere eumque indiligenter curabat ac neque araverat neque purgaverat, sive quis arborem suam vineamque habuerat derelictui, non id sine poena fuit, sed erat opus censorium, censoresque aerarium faciebant. {{pn|1.2|2}}Item, quis eques Romanus equum habere gracilentum aut parum nitidum visus erat, “inpolitiae” notabatur; id verbum significat, quasi tu dicas “incuriae”. {{pn|1.3|3}}Cuius rei utriusque auctoritates sunt, et M. Cato id saepenumero adtestatus est. ===XIII.=== {{c|''Quod incentiones quaedam tibiarum certo modo factae ischiacis mederi possunt.''}} {{pn|1.1|1}}Creditum hoc a plerisque esse et memoriae mandatum, ischia cum maxime doleant, tum, si modulis lenibus tibicen incinat, {{pn|1.2|2}}minui dolores, ego nuperrime in libro Theophrasti scriptum inveni. {{pn|1.3|3}}Viperarum morsibus tibicinium scite modulateque adhibitum mederi refert etiam Democriti liber, qui inscribitur ..., in quo docet plurimis hominum morbidis medicinae fuisse incentiones tibiarum. {{pn|1.4|4}}Tanta prosus adfinitas est corporibus hominum mentibusque et propterea vitiis quoque aut medellis animorum et corporum. ===XIV=== {{c|''Narratur historia de Hostilio Mancino aedilium et Manilia meretrice; verbaque decreti tribunorum, ad quos a Manilia provocatum est.''}} {{pn|1.1|1}}Cum librum IX Atei Capitonis coniectaneorum legeremus, qui inscriptus est de iudiciis publicis, decretum tribunorum visum est gravitatis antiquae plenum. {{pn|1.2|2}}Propterea id meminimus, idque ob hanc causam et in hanc sententiam scriptum est : Aulus Hostilius Mancinus aedilis curulis fuit. {{pn|1.3|3}}Is Maniliae meretrici diem ad populum dixit, quod e tabulato eius noctu lapide ictus esset, vulnusque ex eo lapide ostendebat. {{pn|1.4|4}}Manilia ad tribunos plebi provocavit. {{pn|1.5|5}}Apud eos dixit comessatorem Mancinum ad aedes suas venisse; eum sibi recipere non fuisse e re sua, sed cum vi inrumperet, lapidibus depulsum. {{pn|1.6|6}}Tribuni decreverunt aedilem ex eo loco iure deiectum, quo eum venire cum corollario non decuisset; propterea, ne cum populo aedilis ageret, intercesserunt. ===XV.=== {{c|''Defensa a culpa sententia ex historia Sallustii, quam iniqui eius cum insectatione maligni reprehenderint.''}} {{pn|1.1|1}}Elegantia orationis Sallustii verborumque fingendi et novandi studium cum multa prorsus invidia fuit, multique non mediocri ingenio viri conati sunt reprehendere pleraque et obtrectare. In quibus plura inscite aut maligne vellicant. Nonnulla tamen videri possunt non indigna reprehensione; quale illud in Catilinae historia repertum est, quod habeat eam speciem quasi parum adtente dictum. Verba Sallustii haec sunt: {{pn|1.2|2}}“Ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen inprimis arduum videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dein, quia plerique, quae delicta reprehenderis, malivolentia et invidia dicta putant. Vbi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit; supra, veluti ficta, pro falsis ducit.” {{pn|1.3|3}}“Proposuit” inquiunt “dicturum causas, quamobrem videatur esse arduum res gestas scribere; atque ibi cum primam causam dixerit, dein non alteram causam, sed querellas dicit. {{pn|1.4|4}}Non enim causa videri debet, cur historiae opus arduum sit, quod hi, qui legunt, aut inique interpretantur quae scripta sunt, aut vera esse non credunt.” {{pn|1.5|5}}Obnoxiam quippe et obiectam falsis existimationibus eam rem dicendam aiunt quam “arduam”; quia, quod est arduum, sui operis difficultate est arduum, non opinionis alienae erroribus. {{pn|1.6|6}}Haec illi malivoli reprehensores dicunt. Sed “arduum” Sallustius non pro difficili tantum, sed pro eo quoque ponit, quod Graeci chalepon appellant, quod est cum difficile, tum molestum quoque et incommodum et intractabile. Quorum verborum significatio a sententia Sallustii supra scripta non abhorret. ===XVI.=== {{c|''De vocabulis quibusdam a Varrone et Nigidio contra cotidiani sermonis consuetudinem declinatis; atque inibi id genus quaedam cum exemplis veterum relata.''}} {{pn|1.1|1}}M. Varronem et P. Nigidium, viros Romani generis doctissimos, comperimus non aliter elocutos esse et scripsisse, quam “senatuis” et “domuis” et “fluctuis”, qui est patrius casus ab eo, quod est “senatus”, “domus”, “fluctus”; huic “senatui”, “domui”, “fluctui” ceteraque is consimilia pariter dixisse. {{pn|1.2|2}}Terentii quoque comici versus in libris veteribus itidem scriptus est: eius anuis causa, opinor, quae est emortua. {{pn|1.3|3}}Hanc eorum auctoritatem quidam e veteribus grammaticis ratione etiam firmare voluerunt, quod omnis dativus singularis “i” littera finitus, si non similis est genetivi singularis, “s” littera addita genetivum singularem facit, ut “patri patris”, “duci ducis”, “caedi caedis”. {{pn|1.4|4}}“Cum igitur” inquiunt “in casu dandi “huic senatui” dicamus, genetivus ex eo singularis “senatuis” est, non “senatus”.” {{pn|1.5|5}}Set non omnes concedunt in casu dativo “senatui” magis dicendum quam “senatu”. {{pn|1.6|6}}Sicuti Lucilius in eodem casu “victu” et “anu” dicit, non “victui” nec “anui”, in hisce versibus: quod sumptum atque epulas victu praeponis honesto et alio in loco: “anu noceo” inquit. {{pn|1.7|7}}Vergilius quoque in casu dandi “aspectu” dicit, non “aspectui": teque aspectu ne subtrahe nostro et in georgicis: quod nec concubitu indulgent. {{pn|1.8|8}}C. etiam Caesar, gravis auctor linguae Latinae, in Anticatone: “unius” inquit “arrogantiae, superbiae dominatuque.” Item in Dolabellam actionis I. lib. I.: “Isti, quorum in aedibus fanisque posita et honori erant et ornatu.” {{pn|1.9|9}}In libris quoque analogicis omnia istiusmodi sine “i” littera dicenda censet. ===XVII.=== {{c|''De natura quarundam particularum, quae praepositae verbis intendi atque produci barbare et inscite videntur, exemplis rationibusque plusculis disceptatum.''}} {{pn|1.1|1}}Lucilii ex XI. versus sunt: Scipiadae magno improbus obiciebat Asellus lustrum illo censore malum infelixque fuisse. “Obiciebat” “o” littera producta multos legere audio, idque eo facere dicunt, ut ratio numeri salva sit. {{pn|1.2|2}}Idem infra: conicere in versus dictum praeconis volebam Grani. In hac quoque primi verbi praepositione “o” ob eandem causam producunt. {{pn|1.3|3}}Item XV: subicit huic humilem et suffercitus posteriorem, “subicit” “u” littera longa legunt, quia primam syllabam brevem esse in versu heroico non convenit. {{pn|1.4|4}}Item apud Plautum in Epidico “con” syllabam productam pronuntiant: age nunciam orna te, Epidice, et palliolum in collum conice. {{pn|1.5|5}}Apud Vergilium quoque “subicit” verbum produci a plerisque audio: etiam Parnasia laurus parva sub ingenti matris se subicit umbra. {{pn|1.6|6}}Sed neque “ob” neque “sub” praepositio producendi habet naturam, neque item “con”, nisi cum eae litterae secuntur, quae in verbis “constituit” et “confecit” secundum eam primae sunt, vel cum eliditur ex ea “n” littera, sicut Sallustius: “faenoribus” inquit “copertus.” {{pn|1.7|7}}In his autem, quae supra posui, et metrum esse integrum potest et praepositiones istae possunt non barbare protendi; secunda enim littera in his verbis per duo “i”, non per unum scribenda est. {{pn|1.8|8}}Nam verbum ipsum, cui supradictae particulae praepositae sunt, non est “icio”, sed “iacio”, et praeteritum non “icit” facit, sed “iecit”. Id ubi compositum est, “a” littera in “i” mutatur, sicuti fit in verbis “insilio” et “incipio”, atque ita vim consonantis capit, et idcirco ea syllaba productius latiusque paulo pronuntiata priorem syllabam brevem esse non patitur, sed reddit eam positu longam, proptereaque et numerus in versu et ratio in pronuntiatu manet. {{pn|1.9|9}}Haec, quae diximus, eo etiam conducunt, ut, quod apud Vergilium in sexto positum invenimus: eripe me his, invicte, malis aut tu mihi terram inice, sic esse “iniice”, ut supra dixi, et scribendum et legendum sciamus, nisi quis tam indocilis est, ut in hoc quoque verbo “in” praepositionem metri gratia protendat. {{pn|1.10|10}}Quaerimus igitur, in “obicibus” “o” littera qua ratione intendatur, cum id vocabulum factum sit a verbo “obiicio” et nequaquam simile sit, quod a verbo “moveo” “motus” “o” littera longa dicitur. {{pn|1.11|11}}Equidem memini Sulpicium Apollinarem, virum praestanti litterarum scientia, “obices” et “obicibus” “o” littera correpta dicere, in Vergilio quoque sic eum legere: qua vi maria alta tumescant obicibus ruptis; {{pn|1.12|12}}sed ita, ut diximus, “i” litteram, quae in hoc vocabulo quoque gemina esse debet, paulo uberius largiusque pronuntiabat. {{pn|1.13|13}}Congruens igitur est, ut “subices” etiam, quod proinde ut “obices” compositum est, “u” littera brevi dici oporteat. {{pn|1.14|14}}Ennius in tragoedia, quae Achilles inscribitur, “subices” pro aere alto ponit, qui caelo subiectus est, in his versibus: per ego deum sublimas subices humidas, unde oritur imber sonitu saevo et spiritu; plerosque omnes tamen legere audias “u” littera producta. {{pn|1.15|15}}Id ipsum autem verbum M. Cato sub alia praepositione dicit in oratione, quam de consulatu suo habuit: “ita nos” inquit “fert ventus ad primorem Pyrenaeum, quo proicit in altum.” Et Pacuvius item in Chryse: Idae promunturium, cuius lingua in altum proicit. ===XVIII.=== {{c|''De P. Africano superiore sumpta quaedam ex annalibus memoratu dignissima.''}} {{pn|1.1|1}}Scipio Africanus antiquior quanta virtutum gloria praestiterit et quam fuerit altus animi atque magnificus et qua sui conscientia subnixus, plurimis rebus, quae dixit quaeque fecit, declaratum est. {{pn|1.2|2}}Ex quibus sunt haec duo exempla eius fiduciae atque exsuperantiae ingentis: {{pn|1.3|3}}Cum M. Naevius tribunus plebis accusaret eum ad populum diceretque accepisse a rege Antiocho pecuniam, ut condicionibus gratiosis et mollibus pax cum eo populi Romani nomine fieret et quaedam item alia crimini daret indigna tali viro, tum Scipio pauca praefatus, quae dignitas vitae suae atque gloria postulabat: “memoria,” inquit “Quirites, repeto diem esse hodiernum, quo Hannibalem Poenum imperio vestro inimicissimum magno proelio vici in terra Africa pacemque et victoriam vobis peperi inspectabilem. Non igitur simus adversum deos ingrati et, censeo, relinquamus nebulonem hunc, eamus hinc protinus Iovi optimo maximo gratulatum.” {{pn|1.4|4}}Id cum dixisset, avertit et ire in Capitolium coepit. {{pn|1.5|5}}Tum contio universa, quae ad sententiam de Scipione ferendam convenerat, relicto tribuno Scipionem in Capitolium comitata atque inde ad aedes eius cum laetitia et gratulatione sollemni prosecuta est. {{pn|1.6|6}}Fertur etiam oratio, quae videtur habita eo die a Scipione, et qui dicunt eam non veram, non eunt infitias, quin haec quidem verba fuerint, quae dixi, Scipionis. {{pn|1.7|7}}Item aliud est factum eius praeclarum. Petilii quidam tribuni plebis a M., ut aiunt, Catone, inimico Scipionis, comparati in eum atque inmissi desiderabant in senatu instantissime, ut pecuniae Antiochinae praedaeque in eo bello captae rationem redderet; {{pn|1.8|8}}fuerat enim L. Scipioni Asiatico, fratri suo, imperatori in ea provincia legatus. {{pn|1.9|9}}Ibi Scipio exsurgit et prolato e sinu togae libro rationes in eo scriptas esse dixit omnis pecuniae omnisque praedae; {{pn|1.10|10}}illatum, ut palam recitaretur et ad aerarium deferretur. {{pn|1.11|11}}“Sed enim id iam non faciam” inquit “nec me ipse afficiam contumelia eumque librum statim coram discidit suis manibus et concerpsit aegre passus, {{pn|1.12|12}}quod, cui salus imperii ac reipublicae accepta ferri deberet, rationem pecuniae praedaticiae posceretur. ===XIX.=== {{c|''Quid M. Varro in logistorico scripserit de moderando victu puerorum inpubium.''}} {{pn|1.1|1}}Pueros inpubes conpertum est, si plurimo cibo nimioque somno uterentur, hebetiores fieri ad veterni usque aut eluci tarditatem, corporaque eorum inprocera fieri minusque adolescere. {{pn|1.2|2}}Idem plerique alii medicorum philosophorumque et M. Varro in logistorico scripsit, qui inscriptus est Catus aut de liberis educandis. ===XX.=== {{c|''Notati a censoribus, qui audientibus iis dixerant ioca quaedam intempestiviter; ac de eius quoque nota deliberatum, qui steterat forte apud eos oscitabundus.''}} {{pn|1.1|1}}Inter censorum severitates tria haec exempla in litteris sunt castigatissimae disciplinae. {{pn|1.2|2}}Vnum est huiuscemodi: Censor agebat de uxoribus sollemne iusiurandum; {{pn|1.3|3}}verba erant ita concepta: “Vt tu ex animi tui sententia uxorem habes?” Qui iurabat, cavillator quidam et canicula et nimis ridicularius fuit. {{pn|1.4|4}}Is locum esse sibi ioci dicundi ratus, cum ita, uti mos erat, censor dixisset “ut tu ex animi tui sententia uxorem habes?”, {{pn|1.5|5}}“habeo equidem” inquit “uxorem, sed non hercle ex animi mei sententia.” {{pn|1.6|6}}Tum censor eum, quod intempestive lascivisset, in aerarios rettulit causamque hanc ioci scurrilis apud se dicti subscripsit. {{pn|1.7|7}}Altera severitas eiusdem sectae disciplinaeque est. {{pn|1.8|8}}Deliberatum est de nota eius, qui ad censores ab amico advocatus est et in iure stans clare nimis et sonore oscitavit atque inibi ut plecteretur fuit, tamquam illud indicium esset vagi animi et alucinantis et fluxae atque apertae securitatis. {{pn|1.9|9}}Sed cum ille deiurasset invitissimum sese ac repugnantem oscitatione victum tenerique eo vitio, quod “oscedo” appellatur, tum notae iam destinatae exemptus est. {{pn|1.10|10}}Publius Scipio Africanus, Pauli filius, utramque historiam posuit in oratione, quam dixit in censura, cum ad maiorum mores populum hortaretur. {{pn|1.11|11}}Item aliud refert Sabinus Masurius in septimo memoriali severe factum: “Censores” inquit “Publius Scipio Nasica et Marcus Popilius cum equitum censum agerent, equum nimis strigosum et male habitum, sed equitem eius uberrimum et habitissimum viderunt et “cur” inquiunt “ita est, ut tu sis quam equus curatior?” “Quoniam” inquit “ego me curo, equum Statius nihili servos.” Visum est parum esse reverens responsum, relatusque in aerarios, ut mos est.” {{pn|1.12|12}}“Statius” autem servile nomen fuit. Plerique apud veteres servi eo nomine fuerunt. {{pn|1.13|13}}Caecilius quoque ille comoediarum poeta inclutus servus fuit et propterea nomen habuit “Statius”. Sed postea versum est quasi in cognomentum, appellatusque est “Caecilius Statius”. {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {{finis}} qkg9m3mdo3t8kdi46jabh5ej0r1i2uj 269215 269214 2026-06-06T14:04:34Z Saumache 27923 /* VI. */ 269215 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Sermo quidam Favorini philosophi cum grammatico iactantiore factus in Socraticum modum; atque ibi in sermone dictum, quibus verbis “penus” a Q. Scaevola definita sit; quodque eadem definitio culpata reprehensaque est.''}} {{pn|1.1|1}}In vestibulo aedium Palatinarum omnium fere ordinum multitudo opperientes salutationem Caesaris constiterant; atque ibi in circulo doctorum hominum Favorino philosopho praesente ostentabat quispiam grammaticae rei ditior scholica quaedam nugalia de generibus et casibus vocabulorum disserens cum arduis superciliis vocisque et vultus gravitate composita tamquam interpres et arbiter Sibyllae oraculorum. {{pn|1.2|2}}Tum aspiciens ad Favorinum, quamquam ei nondum etiam satis notus esset: ““penus” quoque” inquit “variis generibus dictum et varie declinatum est. Nam et “hoc penus” et “haec penus” et “huius peni” et “penoris” veteres dictaverunt; {{pn|1.3|3}}“mundum” quoque muliebrem Lucilius in satirarum XVI non virili genere, ut ceteri, sed neutro appellavit his verbis: legavit quidam uxori mundum omne penumque. Atqui quid mundum, quid non? quis dividet istuc?” {{pn|1.4|4}}Atque horum omnium et testimoniis et exemplis constrepebat; cumque nimis odiose blatiret, intercessit placide Favorinus et “amabo,” inquit “magister, quicquid est nomen tibi, abunde multa docuisti, quae quidem ignorabamus et scire haud sane postulabamus. {{pn|1.5|5}}Quid enim refert mea eiusque, quicum loquor, quo genere “penum” dicam aut in quas extremas litteras declinem, si nemo id non nimis barbare fecerimus? {{pn|1.6|6}}sed hoc plane indigeo discere, quid sit “penus” et qua fini id vocabulum dicatur, ne rem cotidiani usus, tamquam qui in venalibus Latine loqui coeptant, alia quam oportet voce appellem.” {{pn|1.7|7}}“Quaeris” inquit “rem minime obscuram. Quis adeo ignorat “penum” esse vinum et triticum et oleum et lentim et fabam atque huiuscemodi cetera?” {{pn|1.8|8}}“Etiamne” inquit Favorinus “milium et panicum et glans et hordeum “penus” est? sunt enim propemodum haec quoque eiusdemmodi”; {{pn|1.9|9}}cumque ille reticens haereret, “nolo” inquit “hoc iam labores, an ista, quae dixi, “penus” appelletur. Sed potesne mihi non speciem aliquam de penu dicere, sed definire genere proposito et differentiis adpositis, quid sit “penus"?” “Quod” inquit “genus et quas differentias dicas, non hercle intellego.” {{pn|1.10|10}}“Rem” inquit Favorinus “plane dictam postulas, quod difficillimum est, dici planius; nam hoc quidem pervolgatum est definitionem omnem ex genere et differentia consistere. {{pn|1.11|11}}Sed si me tibi praemandere, quod aiunt, postulas, faciam sane id quoque honoris tui habendi gratia.” {{pn|1.12|12}}Ac deinde ita exorsus est: “Si” inquit “ego te nunc rogem, ut mihi dicas et quasi circumscribas verbis, cuiusmodi “homo” sit, non, opinor, respondeas hominem esse te atque me. Hoc enim, quis homo sit, ostendere est, non, quid homo sit, dicere. Sed si, inquam, peterem, ut ipsum illud, quod homo est, definires, tum profecto mihi diceres hominem esse animal mortale rationis et scientiae capiens vel quo alio modo diceres, ut eum a ceteris omnibus separares. Proinde igitur nunc te rogo, ut, quid sit “penus”, dicas, non ut aliquid ex penu nomines.” {{pn|1.13|13}}Tum ille ostentator voce iam molli atque demissa: “philosophias” inquit “ego non didici neque discere adpetivi et, si ignoro, an hordeum ex “penu” sit aut quibus verbis “penus” definiatur, non ea re litteras quoque alias nescio.” {{pn|1.14|14}}“Scire,” inquit ridens iam Favorinus “quid “penus” sit, non ex nostra magis est philosophia quam ex grammatica tua. {{pn|1.15|15}}Meministi enim, credo, quaeri solitum, quid Vergilius dixerit, “penum struere” vel “longam” vel “longo ordine”; utrumque enim profecto scis legi solitum. {{pn|1.16|16}}Sed ut faciam te aequiore animo ut sis, ne illi quidem veteres iuris magistri, qui “sapientes” appellati sunt, definisse satis recte existimantur, quid sit “penus”. {{pn|1.17|17}}Nam Quintum Scaevolam ad demonstrandam penum his verbis usum audio: ““Penus” est”, inquit “quod esculentum aut posculentum est, quod ipsius patrisfamilias aut matris familias aut liberum patrisfamilias aut familiae eius, quae circum eos aut liberos eius est et opus non facit, causa paratum est. ..., ut Mucius ait, “penus” videri debet. Nam quae ad edendum bibendumque in dies singulos prandii aut cenae causa parantur, “penus” non sunt; sed ea potius, quae huiusce generis longae usionis gratia contrahuntur et reconduntur, ex eo, quod non in promptu est, sed intus et penitus habeatur, “penus” dicta est.” {{pn|1.18|18}}Haec ego,” inquit “cum philosophiae me dedissem, non insuper tamen habui discere; quoniam civibus Romanis Latine loquentibus rem non suo vocabulo demonstrare non minus turpe est, quam hominem non suo nomine appellare.” {{pn|1.19|19}}Sic Favorinus sermones id genus communes a rebus parvis et frigidis abducebat ad ea, quae magis utile esset audire ac discere, non allata extrinsecus, non per ostentationem, sed indidem nata acceptaque. {{pn|1.20|20}}Praeterea de penu adscribendum hoc etiam putavi Servium Sulpicium in reprehensis Scaevolae capitibus scripsisse Cato Aelio placuisse, non quae esui et potui forent, sed thus quoque et cereos in penu esse, quod esset eius ferme rei causa comparatum. {{pn|1.21|21}}Masurius autem Sabinus in iuris civilis secundo etiam, quod iumentorum causa apparatum esset, quibus dominus uteretur, penori attributum dicit. {{pn|1.22|22}}Ligna quoque et virgas et carbones, quibus conficeretur penus, quibusdam ait videri esse in penu. {{pn|1.23|23}}Ex his autem, quae promercalia et usaria isdem in locis essent, esse ea sola penoris putat, quae satis sint usu annuo. ===II.=== {{c|''Morbus et vitium quid differat; et quam vim habeant vocabula ista in edicto aedilium; et an eunuchus et steriles mulieres redhiberi possint; diversaeque super ea re sententiae.''}} {{pn|2.1|1}}In edicto aedilium curulium, qua parte de mancipiis vendundis cautum est, scriptum sic fuit: “Titulus servorum singulorum scriptus sit curato ita, ut intellegi recte possit, quid morbi vitiive cuique sit, quis fugitivus errove sit noxave solutus non sit.” {{pn|2.2|2}}Propterea quaesierunt iureconsulti veteres, quod “mancipium morbosum” quodve “vitiosum” recte diceretur quantumque “morbus” a “vitio” differret. {{pn|2.3|3}}Caelius Sabinus in libro, quem de edicto aedilium curulium composuit, Labeonem refert, quid esset “morbus”, hisce verbis definisse: “Morbus est habitus cuiusque corporis contra naturam, qui usum eius facit deteriorem.” {{pn|2.4|4}}Sed “morbum” alias in toto corpore accidere dicit, alias in parte corporis. Totius corporis “morbum” esse, veluti sit pthisis aut febris, partis autem, veluti sit caecitas aut pedis debilitas. {{pn|2.5|5}}“Balbus autem” inquit “et atypus vitiosi magis quam morbosi sunt, et equus mordax aut calcitro vitiosus, non morbosus est. Sed cui morbus est, idem etiam vitiosus est. Neque id tamen contra fit; potest enim qui vitiosus est non morbosus esse. Quamobrem, cum de homine morboso agetur, aeque” inquit “ita dicetur: “quanto ob id vitium minoris erit”.” {{pn|2.6|6}}De eunucho quidem quaesitum est, an contra edictum aedilium videretur venundatus, si ignorasset emptor eum eunuchum esse. {{pn|2.7|7}}Labeonem respondisse aiunt redhiberi posse quasi morbosum; {{pn|2.8|8}}sues etiam feminae si sterilae essent et venum issent, ex edicto aedilium posse agi Labeonem scripsisse. {{pn|2.9|9}}De sterila autem muliere, si nativa sterilitate sit, Trebatium contra Labeonem respondisse dicunt. {{pn|2.10|10}}Nam cum redhiberi eam Labeo quasi minus sanam putasset, negasse aiunt Trebatium ex edicto agi posse, si ea mulier a principio genitali sterilitate esset. At si valitudo eius offendisset exque ea vitium factum esset, ut concipere fetus non posset, tum sanam non videri et esse in causa redhibitionis. {{pn|2.11|11}}De myope quoque, qui “luscitiosus” Latine appellatur, dissensum est; alii enim redhiberi omnimodo debere, alii contra, nisi id vitium morbo contractum esset. {{pn|2.12|12}}Eum vero, cui dens deesset, Servius redhiberi posse respondit, Labeo in causa esse redhibendi negavit: “nam et magna” inquit “pars dente aliquo carent, neque eo magis plerique homines morbosi sunt, et absurdum admodum est dicere non sanos nasci homines, quoniam cum infantibus non simul dentes gignuntur.” {{pn|2.13|13}}Non praetereundum est id quoque in libris veterum iurisperitorum scriptum esse “morbum” et “vitium” distare, quod “vitium” perpetuum, “morbus” cum accessu decessuque sit. {{pn|2.14|14}}Sed hoc si ita est, neque caecus neque eunuchus morbosus est contra Labeonis, quam supra dixi, sententiam. {{pn|2.15|15}}Verba Masuri Sabini apposui ex libro iuris civilis secundo: “Furiosus mutusve cuive quod membrum lacerum laesumve est aut obest, quo ipse minus aptus sit, morbosi sunt. Qui natura longe minus videt tam sanus est quam qui tardius currit." ===III.=== {{c|''Quod nullae fuerunt rei uxoriae actiones in urbe Roma ante Carvilianum divortium; atque inibi, quid sit proprie “paelex”, quaeque eius vocabuli ratio sit.''}} {{pn|3.1|1}}Memoriae traditum est quingentis fere annis post Romam conditam nullas rei uxoriae neque actiones neque cautiones in urbe Roma aut in Latio fuisse, quoniam profecto nihil desiderabantur nullis etiamtunc matrimoniis divertentibus. {{pn|3.2|2}}Servius quoque Sulpicius in libro quem composuit de dotibus tum primum cautiones rei uxoriae necessarias esse visas scripsit, cum Spurius Carvilius, cui Ruga cognomentum fuit, vir nobilis, divortium cum uxore fecit, quia liberi ex ea corporis vitio non gignerentur, anno urbis conditae quingentesimo vicesimo tertio M. Atilio P. Valerio consulibus. Atque is Carvilius traditur uxorem, quam dimisit, egregie dilexisse carissimamque morum eius gratia habuisse, set iurisiurandi religionem animo atque amori praevertisse, quod iurare a censoribus coactus erat uxorem se liberum quaerundum gratia habiturum. {{pn|3.3|3}}“Paelicem” autem appellatam probrosamque habitam, quae iuncta consuetaque esset cum eo, in cuius manu mancipioque alia matrimonii causa foret, hac antiquissima lege ostenditur, quam Numae regis fuisse accepimus: “Paelex aedem Iunonis ne tangito; si tangit, Iunoni crinibus demissis agnum feminam caedito.” “Paelex” autem quasi pallax, id est quasi pallakis. Vt pleraque alia, ita hoc quoque vocabulum de Graeco flexum est. ===IV.=== {{c|''Quid Servius Sulpicius in libro, qui est de dotibus, scripserit de iure atque more veterum sponsaliorum.''}} {{pn|4.1|1}}Sponsalia in ea parte Italiae, quae Latium appellatur, hoc more atque iure solita fieri scripsit Servius Sulpicius in libro, quem scripsit de dotibus: {{pn|4.2|2}}“Qui uxorem” inquit “ducturus erat, ab eo, unde ducenda erat, stipulabatur eam in matrimonium datum ... iri; qui ducturus erat, itidem spondebat. Is contractus stipulationum sponsionumque dicebatur “sponsalia”. Tunc, quae promissa erat, “sponsa” appellabatur, qui spoponderat ducturum, “sponsus”. Sed si post eas stipulationis uxor non dabatur aut non ducebatur, qui stipulabatur, ex sponsu agebat. Iudices cognoscebant. Iudex quamobrem data acceptave non esset uxor quaerebat. Si nihil iustae causae videbatur, litem pecunia aestimabat, quantique interfuerat eam uxorem accipi aut dari, eum, qui spoponderat, ei qui stipulatus erat, condemnabat.” {{pn|4.3|3}}Hoc ius sponsaliorum observatum dicit Servius ad id tempus, quo civitas universo Latio lege Iulia data est. {{pn|4.4|4}}Haec eadem Neratius scripsit in libro quem de nuptiis composuit. ===V.=== {{c|''Historia narrata de perfidia aruspicum Etruscorum; quodque ob eam rem versus hic a pueris Romae urbe tota cantatus est: “Malum consilium consultori pessimum est”.''}} {{pn|5.1|1}}Statua Romae in comitio posita Horatii Coclitis, fortissimi viri, de caelo tacta est. {{pn|5.2|2}}Ob id fulgur piaculis luendum aruspices ex Etruria acciti inimico atque hostili in populum Romanum animo instituerant eam rem contrariis religionibus procurare atque illam statuam suaserunt in inferiorem locum perperam transponi, {{pn|5.3|3}}quem sol oppositu circum undique altarum aedium numquam illustraret. {{pn|5.4|4}}Quod cum ita fieri persuasissent, delati ad populum proditique sunt et, cum de perfidia confessi essent, necati sunt, constititque eam statuam, proinde ut verae rationes post compertae monebant, in locum editum subducendam atque ita in area Volcani sublimiore loco statuendam; ex quo res bene et prospere populo Romano cessit. {{pn|5.5|5}}Tum igitur, quod in Etruscos aruspices male consulentis animadversum vindicatumque fuerat, versus hic scite factus cantatusque esse a pueris urbe tota fertur: malum consilium consultori pessimum est. {{pn|5.6|6}}Ea historia de aruspicibus ac de versu isto senario scripta est in annalibus maximis, libro undecimo, et in Verri Flacci libro primo rerum memoria dignarum. {{pn|5.7|7}}Videtur autem versus hic de Graeco illo Hesiodi versu expressus: he de kake boule toi bouleusanti kakiste. ===VI.=== {{c|''Verba veteris senatusconsulti posita, quo decretum est hostiis maioribus expiandum, quod in sacrario hastae Martiae movissent; atque ibi enarratum, quid sint “hostiae succidaneae”, quid item “porca praecidanea”; et quod Capito Ateius ferias quasdam “praecidaneas” appellavit.''}} {{pn|6.1|1}}Vt terram movisse nuntiari solet eaque res procuratur, ita in veteribus memoriis scriptum legimus nuntiatum esse senatui in sacrario in regia hastas Martias movisse. {{pn|6.2|2}}Eius rei causa senatusconsultum factum est M. Antonio A. Postumio consulibus, eiusque exemplum hoc est: “Quod C. Iulius L. filius pontifex nuntiavit in sacrario in regia hastas Martias movisse, de ea re ita censuerunt, uti M. Antonius consul hostiis maioribus Iovi et Marti procuraret et ceteris dis, quibus videretur, lactantibus. Ibus uti procurasset, satis habendum censuerunt. Si quid succidaneis opus esset, robiis succideret.” {{pn|6.3|3}}Quod “succidaneas” hostias senatus appellavit, quaeri solet, quid verbum id significet. In Plauti quoque comoedia, quae Epidicus inscripta est, super eodem ipso verbo requiri audio in his versibus: {{pn|6.4|4}}men piacularem oportet fieri ob stultitiam tuam, ut meum tergum tuae stultitiae subdas succidaneum? {{pn|6.5|5}}“Succidaneae” autem “hostiae” dicuntur “ae” littera per morem compositi vocabuli in “i” litteram mutata quasi “succaedaneae”, appellatae, quoniam, si primis hostiis litatum non erat, aliae post easdem ductae hostiae caedebantur; {{pn|6.6|6}}quae quia prioribus iam caesis luendi piaculi gratia subdebantur et succidebantur, “succidaneae” nominatae “i” littera scilicet tractim pronuntiata; audio enim quosdam eam litteram in hac voce barbare corripere. {{pn|6.7|7}}Eadem autem ratione verbi “praecidaneae” quoque hostiae dicuntur, quae ante sacrificia sollemnia pridie caeduntur. {{pn|6.8|8}}“Porca” etiam “praecidanea” appellata, quam piaculi gratia ante fruges novas captas immolare Cereri mos fuit, si qui familiam funestam aut non purgaverant aut aliter eam rem, quam oportuerat, procuraverant. {{pn|6.9|9}}Sed porcam et hostias quasdam “praecidaneas”, sicuti dixi, appellari volgo notum est, ferias “praecidaneas” dici id, opinor, a volgo remotum est. {{pn|6.10|10}}Propterea verba Atei Capitonis ex quinto librorum, quos de pontificio iure composuit, scripsi: “Tib. Coruncanio pontifici maximo feriae praecidaneae in atrum diem inauguratae sunt. Collegium decrevit non habendum religioni, quin eo die feriae praecidaneae essent." ===VII.=== {{c|''De epistula Valerii Probi grammatici ad Marcellum scripta super accentu nominum quorundam Poenicorum.''}} {{pn|1.1|1}}Valerius Probus grammaticus inter suam aetatem praestanti scientia fuit. {{pn|1.2|2}}Is “Hannibalem” et “Hasdrubalem” et “Hamilcarem” ita pronuntiabat, ut paenultimam circumflecteret, et est epistula eius scripta ad Marcellum, in qua Plautum et Ennium multosque alios veteres eo modo pronuntiasse affirmat, {{pn|1.3|3}}solius tamen Ennii versum unum ponit ex libro, qui Scipio inscribitur. {{pn|1.4|4}}Eum versum quadrato numero factum subiecimus, in quo, nisi tertia syllaba de Hannibalis nomine circumflexe promatur, numerus clausurus est. Versus Ennii, quem dixit, ita est: {{pn|1.5|5}}quaque propter Hannibalis copias considerat. ===VIII.=== {{c|''Quid C. Fabricius de Cornelio Rufino homine avaro dixerit, quem cum odisset inimicusque esset, designandum tamen consulem curavit.''}} {{pn|1.1|1}}Fabricius Luscinus magna gloria vir magnisque rebus gestis fuit. {{pn|1.2|2}}P. Cornelius Rufinus manu quidem strenuus et bellator bonus militarisque disciplinae peritus admodum fuit, sed furax homo et avaritia acri erat. {{pn|1.3|3}}Hunc Fabricius non probabat neque amico utebatur osusque eum morum causa fuit. {{pn|1.4|4}}Sed cum in temporibus rei difficillimis consules creandi forent et is Rufinus peteret consulatum competitoresque eius essent inbelles quidam et futtiles, summa ope adnixus est Fabricius, uti Rufino consulatus deferretur. {{pn|1.5|5}}Eam rem plerisque admirantibus, quod hominem avarum, cui esset inimicissimus, {{pn|1.6|6}}creari consulem vellet, “malo,” inquit “civis me compilet, quam hostis vendat”. {{pn|1.7|7}}Hunc Rufinum postea bis consulatu et dictatura functum censor Fabricius senatu movit ob luxuriae notam, quod decem pondo libras argenti facti haberet. {{pn|1.8|8}}Id autem, quod supra scripsi Fabricium de Cornelio Rufino ita, uti in pleraque historia scriptum est, dixisse, M. Cicero non aliis a Fabricio, sed ipsi Rufino gratias agenti, quod ope eius designatus esset, dictum esse refert in libro secundo de oratore. ===IX.=== {{c|''Quid significet proprie “religiosus”; et in quae diverticula significatio istius vocabuli flexa sit; et verba Nigidii Figuli ex commentariis eius super ea re sumpta.''}} {{pn|1.1|1}}Nigidius Figulus, homo, ut ego arbitror, iuxta M. Varronem doctissimus, in undecimo commentariorum grammaticorum versum ex antiquo carmine refert memoria hercle dignum: religentem esse oportet, religiosus ne fuas, cuius autem id carmen sit, non scribit. {{pn|1.2|2}}Atque in eodem loco Nigidius: “Hoc” inquit “inclinamentum semper huiuscemodi verborum, ut “vinosus”, “mulierosus”, “religiosus”, significat copiam quandam inmodicam rei, super qua dicitur. Quocirca “religiosus” is appellabatur, qui nimia et superstitiosa religione sese alligaverat, eaque res vitio assignabatur.” {{pn|1.3|3}}Sed praeter ista, quae Nigidius dicit, alio quodam diverticulo significationis “religiosus” pro casto atque observanti cohibentique sese certis legibus finibusque dici coeptus. {{pn|1.4|4}}Simili autem modo illa quoque vocabula ab eadem profecta origine diversum significare videntur: “religiosi dies” et “religiosa delubra”. {{pn|1.5|5}}“Religiosi” enim “dies” dicuntur tristi omine infames inpeditique, in quibus et res divinas facere et rem quampiam novam exordiri temperandum est, quos multitudo imperitorum prave et perperam “nefastos” appellat. {{pn|1.6|6}}Itaque M. Cicero in libro epistularum nono ad Atticum “maiores” inquit “nostri funestiorem diem esse voluerunt Alliensis pugnae quam urbis captae, quod hoc malum ex illo. Itaque alter religiosus etiamnunc dies, alter in volgus ignotus”. {{pn|1.7|7}}Idem tamen M. Tullius in oratione de accusatore constituendo “religiosa delubra” dicit non ominosa nec tristia, sed maiestatis venerationisque plena. {{pn|1.8|8}}Masurius autem Sabinus in commentariis, quos de indigenis composuit: ““religiosum"” inquit “est, quod propter sanctitatem aliquam remotum ac sepositum a nobis est; verbum a “relinquendo” dictum, tamquam “caerimoniae” a “carendo”.” {{pn|1.9|9}}Secundum hanc Sabini interpretationem templa quidem ac delubra, quae non volgo ac temere, sed cum castitate caerimoniaque adeundum, et reverenda et reformidanda sunt magis quam involganda: {{pn|1.10|10}}sed dies “religiosi” dicti, [XI.] quos ex contraria causa propter ominis diritatem relinquimus. {{pn|1.12|12}}Quod si, ut ait Nigidius, omnia istiusmodi inclinamenta nimium ac praeter modum significant et idcirco in culpas cadunt, ut “vinosus”, “mulierosus”, “morosus”, “verbosus”, “famosus”, cur “ingeniosus” et “formosus” et “officiosus”, quae pariter ab ingenio et forma et officio inclinata sunt, cur etiam “disciplinosus”, “consiliosus”, “victoriosus”, quae M. Cato ita figuravit, cur item “facundiosa”, quod Sempronius Asellio XIII rerum gestarum ita scripsit: “facta sua spectare oportere, non dicta, si minus facundiosa essent”, cur, inquam, ista omnia numquam in culpam, sed in laudem dicuntur, quamquam haec item incrementum sui nimium demonstrent? an propterea quia illis quidem, quae supra posui, adhibendus est modus quidam necessarius? {{pn|1.13|13}}Nam et gratia, si nimia atque inmodica, et mores, si multi atque varii, et verba, si perpetua atque infinita et obtundentia, et fama, si magna et inquieta et invidiosast, neque laudabilia neque utilia sunt; {{pn|1.14|14}}ingenium autem et officium et forma et disciplina et consilium et victoria et facundia sicut ipsae virtutum amplitudines nullis finibus cohibentur, sed quanto maiora auctioraque sunt, multo etiam tanto laudatiora sunt. ===X.=== {{c|''Quid observatum de ordine rogandarum in senatu sententiarum; iurgiumque in senatu C. Caesaris consulis et M. Catonis diem dicendo eximentis.''}} {{pn|1.1|1}}Ante legem, quae nunc de senatu habendo observatur, ordo rogandi sententias varius fuit. {{pn|1.2|2}}Alias primus rogabatur, qui princeps a censoribus in senatum lectus fuerat, alias, qui designati consules erant; {{pn|1.3|3}}quidam e consulibus studio aut necessitudine aliqua adducti, quem is visum erat, honoris gratia extra ordinem sententiam primum rogabant. {{pn|1.4|4}}Observatum tamen est, cum extra ordinem fieret, ne quis quemquam ex alio quam ex consulari loco sententiam primum rogaret. {{pn|1.5|5}}C. Caesar in consulatu, quem cum M. Bibulo gessit, quattuor solos extra ordinem rogasse sententiam dicitur. Ex his quattuor principem rogabat M. Crassum; sed postquam filiam Cn. Pompeio desponderat, primum coeperat Pompeium rogare. {{pn|1.6|6}}Eius rei rationem reddidisse eum senatui Tiro Tullius, M. Ciceronis libertus, refert itaque se ex patrono suo audisse scribit. {{pn|1.7|7}}Id ipsum Capito Ateius in libro, quem de officio senatorio composuit, scriptum reliquit. {{pn|1.8|8}}In eodem libro Capitonis id quoque scriptum est: “C.” inquit “Caesar consul M. Catonem sententiam rogavit. Cato rem, quae consulebatur, quoniam non e republica videbatur, perfici nolebat. Eius rei ducendae gratia longa oratione utebatur eximebatque dicendo diem. Erat enim ius senatori, ut sententiam rogatus diceret ante quicquid vellet aliae rei et quoad vellet. Caesar consul viatorem vocavit eumque, cum finem non faceret, prendi loquentem et in carcerem duci iussit. Senatus consurrexit et prosequebatur Catonem in carcerem. Hac” inquit “invidia facta Caesar destitit et mitti Catonem iussit." ===XI.=== {{c|''Quae qualiaque sint, quae Aristoxenus quasi magis comperta de Pythagora memoriae mandavit; et quae item Plutarchus in eundem modum de eodem Pythagora scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Opinio vetus falsa occupavit et convaluit Pythagoram philosophum non esitavisse ex animalibus item abstinuisse fabulo, quem Graeci kyamon appellant. {{pn|1.2|2}}Ex hac opinione Callimachus poeta scripsit: kai kyamon apo cheiras echein aniontos edestou kago, Pythagoras hos ekeleve, lego. {{pn|1.3|3}}Ex eadem item opinione M. Cicero in libro de divinatione primo haec verba posuit: “Iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit, quod errorem animis perturbationemque afferat. Ex quo etiam Pythagoreis interdictum putatur, ne faba vescerentur, quae res habet inflationem magnam tranquillitatem mentis quaerentibus contrariam.” {{pn|1.4|4}}Haec quidem M. Cicero. Sed Aristoxenus musicus, vir litterarum veterum diligentissimus, Aristoteli philosophi auditor, in libro, quem de Pythagora reliquit, nullo saepius legumento Pythagoram dicit usum quam fabis, quoniam is cibus et subduceret sensim alvum et levigaret. {{pn|1.5|5}}Verba ipsa Aristoxeni subscripsi: Pythagoras de ton osprion malista ton kyamon edokimasen; leiantikon te gar einai kai diachoretikon; dio kai malista kechretai autoi. {{pn|1.6|6}}Porculis quoque minusculis et haedis tenerioribus victitasse idem Aristoxenus refert. {{pn|1.7|7}}Quem rem videtur cognovisse e Xenophilo Pythagorico, familiari suo, et ex quibusdam aliis natu maioribus, qui ab aetate Pythagorae ... {{pn|1.8|8}}Ac de animalibus Alexis etiam poeta in comoedia, quae Pythagorizousa inscribitur, docet. {{pn|1.9|9}}Videtur autem de kyamoi non esitato causam erroris fuisse, quia in Empedocli carmine, qui disciplinas Pythagorae secutus est, versus hic invenitur: deiloi, pandeiloi, kyamon apo cheiras echesthai. {{pn|1.10|10}}Opinati enim sunt plerique kyamous legumentum dici, ut a vulgo dicitur. Sed qui diligentius scitiusque carmina Empedocli arbitrati sunt, kyamous hoc in loco testiculos significare dicunt, eosque more Pythagorae operte atque symbolice kyamous appellatos, quod sint aitioi tou kyein et geniturae humanae vim praebeant; idcircoque Empedoclen versu isto non a fabulo edendo, sed a rei veneriae proluvio voluisse homines deducere. {{pn|1.11|11}}Plutarchus quoque, homo in disciplinis gravi auctoritate, in primo librorum, quos de Homero composuit, Aristotelem philosophum scripsit eadem ipsa de Pythagoricis scripsisse, quod non abstinuerint edundis animalibus, nisi pauca carne quadam. {{pn|1.12|12}}Verba ipsa Plutarchi, quoniam res inopinata est, subscripsi: Aristoteles de metras kai kardias kai akalephes kai toiouton tinon allon apechesthai phesin tous Pythagorikous, chresthai de tois allois. {{pn|1.13|13}}Akalephe autem est animal marinum, quod “urtica” appellatur. Sed et piscibus mullis abstinere Pythagoricos Plutarchus in Symposiacis dicit. {{pn|1.14|14}}Pythagoram vero ipsum sicuti celebre est Euphorbum primo fuisse dictasse, ita haec remotiora sunt his, quae Clearchus et Dicaearchus memoriae tradiderunt, fuisse eum postea Pyrrum, deinde Aethaliden, deinde feminam pulcra facie meretricem, cui nomen fuerat Alco. ===XII.=== {{c|''Notae et animadversiones censoriae in veteribus monumentis repertae memoria dignae.''}} {{pn|1.1|1}}Si quis agrum suum passus fuerat sordescere eumque indiligenter curabat ac neque araverat neque purgaverat, sive quis arborem suam vineamque habuerat derelictui, non id sine poena fuit, sed erat opus censorium, censoresque aerarium faciebant. {{pn|1.2|2}}Item, quis eques Romanus equum habere gracilentum aut parum nitidum visus erat, “inpolitiae” notabatur; id verbum significat, quasi tu dicas “incuriae”. {{pn|1.3|3}}Cuius rei utriusque auctoritates sunt, et M. Cato id saepenumero adtestatus est. ===XIII.=== {{c|''Quod incentiones quaedam tibiarum certo modo factae ischiacis mederi possunt.''}} {{pn|1.1|1}}Creditum hoc a plerisque esse et memoriae mandatum, ischia cum maxime doleant, tum, si modulis lenibus tibicen incinat, {{pn|1.2|2}}minui dolores, ego nuperrime in libro Theophrasti scriptum inveni. {{pn|1.3|3}}Viperarum morsibus tibicinium scite modulateque adhibitum mederi refert etiam Democriti liber, qui inscribitur ..., in quo docet plurimis hominum morbidis medicinae fuisse incentiones tibiarum. {{pn|1.4|4}}Tanta prosus adfinitas est corporibus hominum mentibusque et propterea vitiis quoque aut medellis animorum et corporum. ===XIV=== {{c|''Narratur historia de Hostilio Mancino aedilium et Manilia meretrice; verbaque decreti tribunorum, ad quos a Manilia provocatum est.''}} {{pn|1.1|1}}Cum librum IX Atei Capitonis coniectaneorum legeremus, qui inscriptus est de iudiciis publicis, decretum tribunorum visum est gravitatis antiquae plenum. {{pn|1.2|2}}Propterea id meminimus, idque ob hanc causam et in hanc sententiam scriptum est : Aulus Hostilius Mancinus aedilis curulis fuit. {{pn|1.3|3}}Is Maniliae meretrici diem ad populum dixit, quod e tabulato eius noctu lapide ictus esset, vulnusque ex eo lapide ostendebat. {{pn|1.4|4}}Manilia ad tribunos plebi provocavit. {{pn|1.5|5}}Apud eos dixit comessatorem Mancinum ad aedes suas venisse; eum sibi recipere non fuisse e re sua, sed cum vi inrumperet, lapidibus depulsum. {{pn|1.6|6}}Tribuni decreverunt aedilem ex eo loco iure deiectum, quo eum venire cum corollario non decuisset; propterea, ne cum populo aedilis ageret, intercesserunt. ===XV.=== {{c|''Defensa a culpa sententia ex historia Sallustii, quam iniqui eius cum insectatione maligni reprehenderint.''}} {{pn|1.1|1}}Elegantia orationis Sallustii verborumque fingendi et novandi studium cum multa prorsus invidia fuit, multique non mediocri ingenio viri conati sunt reprehendere pleraque et obtrectare. In quibus plura inscite aut maligne vellicant. Nonnulla tamen videri possunt non indigna reprehensione; quale illud in Catilinae historia repertum est, quod habeat eam speciem quasi parum adtente dictum. Verba Sallustii haec sunt: {{pn|1.2|2}}“Ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen inprimis arduum videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dein, quia plerique, quae delicta reprehenderis, malivolentia et invidia dicta putant. Vbi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit; supra, veluti ficta, pro falsis ducit.” {{pn|1.3|3}}“Proposuit” inquiunt “dicturum causas, quamobrem videatur esse arduum res gestas scribere; atque ibi cum primam causam dixerit, dein non alteram causam, sed querellas dicit. {{pn|1.4|4}}Non enim causa videri debet, cur historiae opus arduum sit, quod hi, qui legunt, aut inique interpretantur quae scripta sunt, aut vera esse non credunt.” {{pn|1.5|5}}Obnoxiam quippe et obiectam falsis existimationibus eam rem dicendam aiunt quam “arduam”; quia, quod est arduum, sui operis difficultate est arduum, non opinionis alienae erroribus. {{pn|1.6|6}}Haec illi malivoli reprehensores dicunt. Sed “arduum” Sallustius non pro difficili tantum, sed pro eo quoque ponit, quod Graeci chalepon appellant, quod est cum difficile, tum molestum quoque et incommodum et intractabile. Quorum verborum significatio a sententia Sallustii supra scripta non abhorret. ===XVI.=== {{c|''De vocabulis quibusdam a Varrone et Nigidio contra cotidiani sermonis consuetudinem declinatis; atque inibi id genus quaedam cum exemplis veterum relata.''}} {{pn|1.1|1}}M. Varronem et P. Nigidium, viros Romani generis doctissimos, comperimus non aliter elocutos esse et scripsisse, quam “senatuis” et “domuis” et “fluctuis”, qui est patrius casus ab eo, quod est “senatus”, “domus”, “fluctus”; huic “senatui”, “domui”, “fluctui” ceteraque is consimilia pariter dixisse. {{pn|1.2|2}}Terentii quoque comici versus in libris veteribus itidem scriptus est: eius anuis causa, opinor, quae est emortua. {{pn|1.3|3}}Hanc eorum auctoritatem quidam e veteribus grammaticis ratione etiam firmare voluerunt, quod omnis dativus singularis “i” littera finitus, si non similis est genetivi singularis, “s” littera addita genetivum singularem facit, ut “patri patris”, “duci ducis”, “caedi caedis”. {{pn|1.4|4}}“Cum igitur” inquiunt “in casu dandi “huic senatui” dicamus, genetivus ex eo singularis “senatuis” est, non “senatus”.” {{pn|1.5|5}}Set non omnes concedunt in casu dativo “senatui” magis dicendum quam “senatu”. {{pn|1.6|6}}Sicuti Lucilius in eodem casu “victu” et “anu” dicit, non “victui” nec “anui”, in hisce versibus: quod sumptum atque epulas victu praeponis honesto et alio in loco: “anu noceo” inquit. {{pn|1.7|7}}Vergilius quoque in casu dandi “aspectu” dicit, non “aspectui": teque aspectu ne subtrahe nostro et in georgicis: quod nec concubitu indulgent. {{pn|1.8|8}}C. etiam Caesar, gravis auctor linguae Latinae, in Anticatone: “unius” inquit “arrogantiae, superbiae dominatuque.” Item in Dolabellam actionis I. lib. I.: “Isti, quorum in aedibus fanisque posita et honori erant et ornatu.” {{pn|1.9|9}}In libris quoque analogicis omnia istiusmodi sine “i” littera dicenda censet. ===XVII.=== {{c|''De natura quarundam particularum, quae praepositae verbis intendi atque produci barbare et inscite videntur, exemplis rationibusque plusculis disceptatum.''}} {{pn|1.1|1}}Lucilii ex XI. versus sunt: Scipiadae magno improbus obiciebat Asellus lustrum illo censore malum infelixque fuisse. “Obiciebat” “o” littera producta multos legere audio, idque eo facere dicunt, ut ratio numeri salva sit. {{pn|1.2|2}}Idem infra: conicere in versus dictum praeconis volebam Grani. In hac quoque primi verbi praepositione “o” ob eandem causam producunt. {{pn|1.3|3}}Item XV: subicit huic humilem et suffercitus posteriorem, “subicit” “u” littera longa legunt, quia primam syllabam brevem esse in versu heroico non convenit. {{pn|1.4|4}}Item apud Plautum in Epidico “con” syllabam productam pronuntiant: age nunciam orna te, Epidice, et palliolum in collum conice. {{pn|1.5|5}}Apud Vergilium quoque “subicit” verbum produci a plerisque audio: etiam Parnasia laurus parva sub ingenti matris se subicit umbra. {{pn|1.6|6}}Sed neque “ob” neque “sub” praepositio producendi habet naturam, neque item “con”, nisi cum eae litterae secuntur, quae in verbis “constituit” et “confecit” secundum eam primae sunt, vel cum eliditur ex ea “n” littera, sicut Sallustius: “faenoribus” inquit “copertus.” {{pn|1.7|7}}In his autem, quae supra posui, et metrum esse integrum potest et praepositiones istae possunt non barbare protendi; secunda enim littera in his verbis per duo “i”, non per unum scribenda est. {{pn|1.8|8}}Nam verbum ipsum, cui supradictae particulae praepositae sunt, non est “icio”, sed “iacio”, et praeteritum non “icit” facit, sed “iecit”. Id ubi compositum est, “a” littera in “i” mutatur, sicuti fit in verbis “insilio” et “incipio”, atque ita vim consonantis capit, et idcirco ea syllaba productius latiusque paulo pronuntiata priorem syllabam brevem esse non patitur, sed reddit eam positu longam, proptereaque et numerus in versu et ratio in pronuntiatu manet. {{pn|1.9|9}}Haec, quae diximus, eo etiam conducunt, ut, quod apud Vergilium in sexto positum invenimus: eripe me his, invicte, malis aut tu mihi terram inice, sic esse “iniice”, ut supra dixi, et scribendum et legendum sciamus, nisi quis tam indocilis est, ut in hoc quoque verbo “in” praepositionem metri gratia protendat. {{pn|1.10|10}}Quaerimus igitur, in “obicibus” “o” littera qua ratione intendatur, cum id vocabulum factum sit a verbo “obiicio” et nequaquam simile sit, quod a verbo “moveo” “motus” “o” littera longa dicitur. {{pn|1.11|11}}Equidem memini Sulpicium Apollinarem, virum praestanti litterarum scientia, “obices” et “obicibus” “o” littera correpta dicere, in Vergilio quoque sic eum legere: qua vi maria alta tumescant obicibus ruptis; {{pn|1.12|12}}sed ita, ut diximus, “i” litteram, quae in hoc vocabulo quoque gemina esse debet, paulo uberius largiusque pronuntiabat. {{pn|1.13|13}}Congruens igitur est, ut “subices” etiam, quod proinde ut “obices” compositum est, “u” littera brevi dici oporteat. {{pn|1.14|14}}Ennius in tragoedia, quae Achilles inscribitur, “subices” pro aere alto ponit, qui caelo subiectus est, in his versibus: per ego deum sublimas subices humidas, unde oritur imber sonitu saevo et spiritu; plerosque omnes tamen legere audias “u” littera producta. {{pn|1.15|15}}Id ipsum autem verbum M. Cato sub alia praepositione dicit in oratione, quam de consulatu suo habuit: “ita nos” inquit “fert ventus ad primorem Pyrenaeum, quo proicit in altum.” Et Pacuvius item in Chryse: Idae promunturium, cuius lingua in altum proicit. ===XVIII.=== {{c|''De P. Africano superiore sumpta quaedam ex annalibus memoratu dignissima.''}} {{pn|1.1|1}}Scipio Africanus antiquior quanta virtutum gloria praestiterit et quam fuerit altus animi atque magnificus et qua sui conscientia subnixus, plurimis rebus, quae dixit quaeque fecit, declaratum est. {{pn|1.2|2}}Ex quibus sunt haec duo exempla eius fiduciae atque exsuperantiae ingentis: {{pn|1.3|3}}Cum M. Naevius tribunus plebis accusaret eum ad populum diceretque accepisse a rege Antiocho pecuniam, ut condicionibus gratiosis et mollibus pax cum eo populi Romani nomine fieret et quaedam item alia crimini daret indigna tali viro, tum Scipio pauca praefatus, quae dignitas vitae suae atque gloria postulabat: “memoria,” inquit “Quirites, repeto diem esse hodiernum, quo Hannibalem Poenum imperio vestro inimicissimum magno proelio vici in terra Africa pacemque et victoriam vobis peperi inspectabilem. Non igitur simus adversum deos ingrati et, censeo, relinquamus nebulonem hunc, eamus hinc protinus Iovi optimo maximo gratulatum.” {{pn|1.4|4}}Id cum dixisset, avertit et ire in Capitolium coepit. {{pn|1.5|5}}Tum contio universa, quae ad sententiam de Scipione ferendam convenerat, relicto tribuno Scipionem in Capitolium comitata atque inde ad aedes eius cum laetitia et gratulatione sollemni prosecuta est. {{pn|1.6|6}}Fertur etiam oratio, quae videtur habita eo die a Scipione, et qui dicunt eam non veram, non eunt infitias, quin haec quidem verba fuerint, quae dixi, Scipionis. {{pn|1.7|7}}Item aliud est factum eius praeclarum. Petilii quidam tribuni plebis a M., ut aiunt, Catone, inimico Scipionis, comparati in eum atque inmissi desiderabant in senatu instantissime, ut pecuniae Antiochinae praedaeque in eo bello captae rationem redderet; {{pn|1.8|8}}fuerat enim L. Scipioni Asiatico, fratri suo, imperatori in ea provincia legatus. {{pn|1.9|9}}Ibi Scipio exsurgit et prolato e sinu togae libro rationes in eo scriptas esse dixit omnis pecuniae omnisque praedae; {{pn|1.10|10}}illatum, ut palam recitaretur et ad aerarium deferretur. {{pn|1.11|11}}“Sed enim id iam non faciam” inquit “nec me ipse afficiam contumelia eumque librum statim coram discidit suis manibus et concerpsit aegre passus, {{pn|1.12|12}}quod, cui salus imperii ac reipublicae accepta ferri deberet, rationem pecuniae praedaticiae posceretur. ===XIX.=== {{c|''Quid M. Varro in logistorico scripserit de moderando victu puerorum inpubium.''}} {{pn|1.1|1}}Pueros inpubes conpertum est, si plurimo cibo nimioque somno uterentur, hebetiores fieri ad veterni usque aut eluci tarditatem, corporaque eorum inprocera fieri minusque adolescere. {{pn|1.2|2}}Idem plerique alii medicorum philosophorumque et M. Varro in logistorico scripsit, qui inscriptus est Catus aut de liberis educandis. ===XX.=== {{c|''Notati a censoribus, qui audientibus iis dixerant ioca quaedam intempestiviter; ac de eius quoque nota deliberatum, qui steterat forte apud eos oscitabundus.''}} {{pn|1.1|1}}Inter censorum severitates tria haec exempla in litteris sunt castigatissimae disciplinae. {{pn|1.2|2}}Vnum est huiuscemodi: Censor agebat de uxoribus sollemne iusiurandum; {{pn|1.3|3}}verba erant ita concepta: “Vt tu ex animi tui sententia uxorem habes?” Qui iurabat, cavillator quidam et canicula et nimis ridicularius fuit. {{pn|1.4|4}}Is locum esse sibi ioci dicundi ratus, cum ita, uti mos erat, censor dixisset “ut tu ex animi tui sententia uxorem habes?”, {{pn|1.5|5}}“habeo equidem” inquit “uxorem, sed non hercle ex animi mei sententia.” {{pn|1.6|6}}Tum censor eum, quod intempestive lascivisset, in aerarios rettulit causamque hanc ioci scurrilis apud se dicti subscripsit. {{pn|1.7|7}}Altera severitas eiusdem sectae disciplinaeque est. {{pn|1.8|8}}Deliberatum est de nota eius, qui ad censores ab amico advocatus est et in iure stans clare nimis et sonore oscitavit atque inibi ut plecteretur fuit, tamquam illud indicium esset vagi animi et alucinantis et fluxae atque apertae securitatis. {{pn|1.9|9}}Sed cum ille deiurasset invitissimum sese ac repugnantem oscitatione victum tenerique eo vitio, quod “oscedo” appellatur, tum notae iam destinatae exemptus est. {{pn|1.10|10}}Publius Scipio Africanus, Pauli filius, utramque historiam posuit in oratione, quam dixit in censura, cum ad maiorum mores populum hortaretur. {{pn|1.11|11}}Item aliud refert Sabinus Masurius in septimo memoriali severe factum: “Censores” inquit “Publius Scipio Nasica et Marcus Popilius cum equitum censum agerent, equum nimis strigosum et male habitum, sed equitem eius uberrimum et habitissimum viderunt et “cur” inquiunt “ita est, ut tu sis quam equus curatior?” “Quoniam” inquit “ego me curo, equum Statius nihili servos.” Visum est parum esse reverens responsum, relatusque in aerarios, ut mos est.” {{pn|1.12|12}}“Statius” autem servile nomen fuit. Plerique apud veteres servi eo nomine fuerunt. {{pn|1.13|13}}Caecilius quoque ille comoediarum poeta inclutus servus fuit et propterea nomen habuit “Statius”. Sed postea versum est quasi in cognomentum, appellatusque est “Caecilius Statius”. {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {{finis}} ksj369x43f2fb2mt93n4inf7q9yjswc 269216 269215 2026-06-06T14:04:54Z Saumache 27923 /* VII. */ 269216 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Sermo quidam Favorini philosophi cum grammatico iactantiore factus in Socraticum modum; atque ibi in sermone dictum, quibus verbis “penus” a Q. Scaevola definita sit; quodque eadem definitio culpata reprehensaque est.''}} {{pn|1.1|1}}In vestibulo aedium Palatinarum omnium fere ordinum multitudo opperientes salutationem Caesaris constiterant; atque ibi in circulo doctorum hominum Favorino philosopho praesente ostentabat quispiam grammaticae rei ditior scholica quaedam nugalia de generibus et casibus vocabulorum disserens cum arduis superciliis vocisque et vultus gravitate composita tamquam interpres et arbiter Sibyllae oraculorum. {{pn|1.2|2}}Tum aspiciens ad Favorinum, quamquam ei nondum etiam satis notus esset: ““penus” quoque” inquit “variis generibus dictum et varie declinatum est. Nam et “hoc penus” et “haec penus” et “huius peni” et “penoris” veteres dictaverunt; {{pn|1.3|3}}“mundum” quoque muliebrem Lucilius in satirarum XVI non virili genere, ut ceteri, sed neutro appellavit his verbis: legavit quidam uxori mundum omne penumque. Atqui quid mundum, quid non? quis dividet istuc?” {{pn|1.4|4}}Atque horum omnium et testimoniis et exemplis constrepebat; cumque nimis odiose blatiret, intercessit placide Favorinus et “amabo,” inquit “magister, quicquid est nomen tibi, abunde multa docuisti, quae quidem ignorabamus et scire haud sane postulabamus. {{pn|1.5|5}}Quid enim refert mea eiusque, quicum loquor, quo genere “penum” dicam aut in quas extremas litteras declinem, si nemo id non nimis barbare fecerimus? {{pn|1.6|6}}sed hoc plane indigeo discere, quid sit “penus” et qua fini id vocabulum dicatur, ne rem cotidiani usus, tamquam qui in venalibus Latine loqui coeptant, alia quam oportet voce appellem.” {{pn|1.7|7}}“Quaeris” inquit “rem minime obscuram. Quis adeo ignorat “penum” esse vinum et triticum et oleum et lentim et fabam atque huiuscemodi cetera?” {{pn|1.8|8}}“Etiamne” inquit Favorinus “milium et panicum et glans et hordeum “penus” est? sunt enim propemodum haec quoque eiusdemmodi”; {{pn|1.9|9}}cumque ille reticens haereret, “nolo” inquit “hoc iam labores, an ista, quae dixi, “penus” appelletur. Sed potesne mihi non speciem aliquam de penu dicere, sed definire genere proposito et differentiis adpositis, quid sit “penus"?” “Quod” inquit “genus et quas differentias dicas, non hercle intellego.” {{pn|1.10|10}}“Rem” inquit Favorinus “plane dictam postulas, quod difficillimum est, dici planius; nam hoc quidem pervolgatum est definitionem omnem ex genere et differentia consistere. {{pn|1.11|11}}Sed si me tibi praemandere, quod aiunt, postulas, faciam sane id quoque honoris tui habendi gratia.” {{pn|1.12|12}}Ac deinde ita exorsus est: “Si” inquit “ego te nunc rogem, ut mihi dicas et quasi circumscribas verbis, cuiusmodi “homo” sit, non, opinor, respondeas hominem esse te atque me. Hoc enim, quis homo sit, ostendere est, non, quid homo sit, dicere. Sed si, inquam, peterem, ut ipsum illud, quod homo est, definires, tum profecto mihi diceres hominem esse animal mortale rationis et scientiae capiens vel quo alio modo diceres, ut eum a ceteris omnibus separares. Proinde igitur nunc te rogo, ut, quid sit “penus”, dicas, non ut aliquid ex penu nomines.” {{pn|1.13|13}}Tum ille ostentator voce iam molli atque demissa: “philosophias” inquit “ego non didici neque discere adpetivi et, si ignoro, an hordeum ex “penu” sit aut quibus verbis “penus” definiatur, non ea re litteras quoque alias nescio.” {{pn|1.14|14}}“Scire,” inquit ridens iam Favorinus “quid “penus” sit, non ex nostra magis est philosophia quam ex grammatica tua. {{pn|1.15|15}}Meministi enim, credo, quaeri solitum, quid Vergilius dixerit, “penum struere” vel “longam” vel “longo ordine”; utrumque enim profecto scis legi solitum. {{pn|1.16|16}}Sed ut faciam te aequiore animo ut sis, ne illi quidem veteres iuris magistri, qui “sapientes” appellati sunt, definisse satis recte existimantur, quid sit “penus”. {{pn|1.17|17}}Nam Quintum Scaevolam ad demonstrandam penum his verbis usum audio: ““Penus” est”, inquit “quod esculentum aut posculentum est, quod ipsius patrisfamilias aut matris familias aut liberum patrisfamilias aut familiae eius, quae circum eos aut liberos eius est et opus non facit, causa paratum est. ..., ut Mucius ait, “penus” videri debet. Nam quae ad edendum bibendumque in dies singulos prandii aut cenae causa parantur, “penus” non sunt; sed ea potius, quae huiusce generis longae usionis gratia contrahuntur et reconduntur, ex eo, quod non in promptu est, sed intus et penitus habeatur, “penus” dicta est.” {{pn|1.18|18}}Haec ego,” inquit “cum philosophiae me dedissem, non insuper tamen habui discere; quoniam civibus Romanis Latine loquentibus rem non suo vocabulo demonstrare non minus turpe est, quam hominem non suo nomine appellare.” {{pn|1.19|19}}Sic Favorinus sermones id genus communes a rebus parvis et frigidis abducebat ad ea, quae magis utile esset audire ac discere, non allata extrinsecus, non per ostentationem, sed indidem nata acceptaque. {{pn|1.20|20}}Praeterea de penu adscribendum hoc etiam putavi Servium Sulpicium in reprehensis Scaevolae capitibus scripsisse Cato Aelio placuisse, non quae esui et potui forent, sed thus quoque et cereos in penu esse, quod esset eius ferme rei causa comparatum. {{pn|1.21|21}}Masurius autem Sabinus in iuris civilis secundo etiam, quod iumentorum causa apparatum esset, quibus dominus uteretur, penori attributum dicit. {{pn|1.22|22}}Ligna quoque et virgas et carbones, quibus conficeretur penus, quibusdam ait videri esse in penu. {{pn|1.23|23}}Ex his autem, quae promercalia et usaria isdem in locis essent, esse ea sola penoris putat, quae satis sint usu annuo. ===II.=== {{c|''Morbus et vitium quid differat; et quam vim habeant vocabula ista in edicto aedilium; et an eunuchus et steriles mulieres redhiberi possint; diversaeque super ea re sententiae.''}} {{pn|2.1|1}}In edicto aedilium curulium, qua parte de mancipiis vendundis cautum est, scriptum sic fuit: “Titulus servorum singulorum scriptus sit curato ita, ut intellegi recte possit, quid morbi vitiive cuique sit, quis fugitivus errove sit noxave solutus non sit.” {{pn|2.2|2}}Propterea quaesierunt iureconsulti veteres, quod “mancipium morbosum” quodve “vitiosum” recte diceretur quantumque “morbus” a “vitio” differret. {{pn|2.3|3}}Caelius Sabinus in libro, quem de edicto aedilium curulium composuit, Labeonem refert, quid esset “morbus”, hisce verbis definisse: “Morbus est habitus cuiusque corporis contra naturam, qui usum eius facit deteriorem.” {{pn|2.4|4}}Sed “morbum” alias in toto corpore accidere dicit, alias in parte corporis. Totius corporis “morbum” esse, veluti sit pthisis aut febris, partis autem, veluti sit caecitas aut pedis debilitas. {{pn|2.5|5}}“Balbus autem” inquit “et atypus vitiosi magis quam morbosi sunt, et equus mordax aut calcitro vitiosus, non morbosus est. Sed cui morbus est, idem etiam vitiosus est. Neque id tamen contra fit; potest enim qui vitiosus est non morbosus esse. Quamobrem, cum de homine morboso agetur, aeque” inquit “ita dicetur: “quanto ob id vitium minoris erit”.” {{pn|2.6|6}}De eunucho quidem quaesitum est, an contra edictum aedilium videretur venundatus, si ignorasset emptor eum eunuchum esse. {{pn|2.7|7}}Labeonem respondisse aiunt redhiberi posse quasi morbosum; {{pn|2.8|8}}sues etiam feminae si sterilae essent et venum issent, ex edicto aedilium posse agi Labeonem scripsisse. {{pn|2.9|9}}De sterila autem muliere, si nativa sterilitate sit, Trebatium contra Labeonem respondisse dicunt. {{pn|2.10|10}}Nam cum redhiberi eam Labeo quasi minus sanam putasset, negasse aiunt Trebatium ex edicto agi posse, si ea mulier a principio genitali sterilitate esset. At si valitudo eius offendisset exque ea vitium factum esset, ut concipere fetus non posset, tum sanam non videri et esse in causa redhibitionis. {{pn|2.11|11}}De myope quoque, qui “luscitiosus” Latine appellatur, dissensum est; alii enim redhiberi omnimodo debere, alii contra, nisi id vitium morbo contractum esset. {{pn|2.12|12}}Eum vero, cui dens deesset, Servius redhiberi posse respondit, Labeo in causa esse redhibendi negavit: “nam et magna” inquit “pars dente aliquo carent, neque eo magis plerique homines morbosi sunt, et absurdum admodum est dicere non sanos nasci homines, quoniam cum infantibus non simul dentes gignuntur.” {{pn|2.13|13}}Non praetereundum est id quoque in libris veterum iurisperitorum scriptum esse “morbum” et “vitium” distare, quod “vitium” perpetuum, “morbus” cum accessu decessuque sit. {{pn|2.14|14}}Sed hoc si ita est, neque caecus neque eunuchus morbosus est contra Labeonis, quam supra dixi, sententiam. {{pn|2.15|15}}Verba Masuri Sabini apposui ex libro iuris civilis secundo: “Furiosus mutusve cuive quod membrum lacerum laesumve est aut obest, quo ipse minus aptus sit, morbosi sunt. Qui natura longe minus videt tam sanus est quam qui tardius currit." ===III.=== {{c|''Quod nullae fuerunt rei uxoriae actiones in urbe Roma ante Carvilianum divortium; atque inibi, quid sit proprie “paelex”, quaeque eius vocabuli ratio sit.''}} {{pn|3.1|1}}Memoriae traditum est quingentis fere annis post Romam conditam nullas rei uxoriae neque actiones neque cautiones in urbe Roma aut in Latio fuisse, quoniam profecto nihil desiderabantur nullis etiamtunc matrimoniis divertentibus. {{pn|3.2|2}}Servius quoque Sulpicius in libro quem composuit de dotibus tum primum cautiones rei uxoriae necessarias esse visas scripsit, cum Spurius Carvilius, cui Ruga cognomentum fuit, vir nobilis, divortium cum uxore fecit, quia liberi ex ea corporis vitio non gignerentur, anno urbis conditae quingentesimo vicesimo tertio M. Atilio P. Valerio consulibus. Atque is Carvilius traditur uxorem, quam dimisit, egregie dilexisse carissimamque morum eius gratia habuisse, set iurisiurandi religionem animo atque amori praevertisse, quod iurare a censoribus coactus erat uxorem se liberum quaerundum gratia habiturum. {{pn|3.3|3}}“Paelicem” autem appellatam probrosamque habitam, quae iuncta consuetaque esset cum eo, in cuius manu mancipioque alia matrimonii causa foret, hac antiquissima lege ostenditur, quam Numae regis fuisse accepimus: “Paelex aedem Iunonis ne tangito; si tangit, Iunoni crinibus demissis agnum feminam caedito.” “Paelex” autem quasi pallax, id est quasi pallakis. Vt pleraque alia, ita hoc quoque vocabulum de Graeco flexum est. ===IV.=== {{c|''Quid Servius Sulpicius in libro, qui est de dotibus, scripserit de iure atque more veterum sponsaliorum.''}} {{pn|4.1|1}}Sponsalia in ea parte Italiae, quae Latium appellatur, hoc more atque iure solita fieri scripsit Servius Sulpicius in libro, quem scripsit de dotibus: {{pn|4.2|2}}“Qui uxorem” inquit “ducturus erat, ab eo, unde ducenda erat, stipulabatur eam in matrimonium datum ... iri; qui ducturus erat, itidem spondebat. Is contractus stipulationum sponsionumque dicebatur “sponsalia”. Tunc, quae promissa erat, “sponsa” appellabatur, qui spoponderat ducturum, “sponsus”. Sed si post eas stipulationis uxor non dabatur aut non ducebatur, qui stipulabatur, ex sponsu agebat. Iudices cognoscebant. Iudex quamobrem data acceptave non esset uxor quaerebat. Si nihil iustae causae videbatur, litem pecunia aestimabat, quantique interfuerat eam uxorem accipi aut dari, eum, qui spoponderat, ei qui stipulatus erat, condemnabat.” {{pn|4.3|3}}Hoc ius sponsaliorum observatum dicit Servius ad id tempus, quo civitas universo Latio lege Iulia data est. {{pn|4.4|4}}Haec eadem Neratius scripsit in libro quem de nuptiis composuit. ===V.=== {{c|''Historia narrata de perfidia aruspicum Etruscorum; quodque ob eam rem versus hic a pueris Romae urbe tota cantatus est: “Malum consilium consultori pessimum est”.''}} {{pn|5.1|1}}Statua Romae in comitio posita Horatii Coclitis, fortissimi viri, de caelo tacta est. {{pn|5.2|2}}Ob id fulgur piaculis luendum aruspices ex Etruria acciti inimico atque hostili in populum Romanum animo instituerant eam rem contrariis religionibus procurare atque illam statuam suaserunt in inferiorem locum perperam transponi, {{pn|5.3|3}}quem sol oppositu circum undique altarum aedium numquam illustraret. {{pn|5.4|4}}Quod cum ita fieri persuasissent, delati ad populum proditique sunt et, cum de perfidia confessi essent, necati sunt, constititque eam statuam, proinde ut verae rationes post compertae monebant, in locum editum subducendam atque ita in area Volcani sublimiore loco statuendam; ex quo res bene et prospere populo Romano cessit. {{pn|5.5|5}}Tum igitur, quod in Etruscos aruspices male consulentis animadversum vindicatumque fuerat, versus hic scite factus cantatusque esse a pueris urbe tota fertur: malum consilium consultori pessimum est. {{pn|5.6|6}}Ea historia de aruspicibus ac de versu isto senario scripta est in annalibus maximis, libro undecimo, et in Verri Flacci libro primo rerum memoria dignarum. {{pn|5.7|7}}Videtur autem versus hic de Graeco illo Hesiodi versu expressus: he de kake boule toi bouleusanti kakiste. ===VI.=== {{c|''Verba veteris senatusconsulti posita, quo decretum est hostiis maioribus expiandum, quod in sacrario hastae Martiae movissent; atque ibi enarratum, quid sint “hostiae succidaneae”, quid item “porca praecidanea”; et quod Capito Ateius ferias quasdam “praecidaneas” appellavit.''}} {{pn|6.1|1}}Vt terram movisse nuntiari solet eaque res procuratur, ita in veteribus memoriis scriptum legimus nuntiatum esse senatui in sacrario in regia hastas Martias movisse. {{pn|6.2|2}}Eius rei causa senatusconsultum factum est M. Antonio A. Postumio consulibus, eiusque exemplum hoc est: “Quod C. Iulius L. filius pontifex nuntiavit in sacrario in regia hastas Martias movisse, de ea re ita censuerunt, uti M. Antonius consul hostiis maioribus Iovi et Marti procuraret et ceteris dis, quibus videretur, lactantibus. Ibus uti procurasset, satis habendum censuerunt. Si quid succidaneis opus esset, robiis succideret.” {{pn|6.3|3}}Quod “succidaneas” hostias senatus appellavit, quaeri solet, quid verbum id significet. In Plauti quoque comoedia, quae Epidicus inscripta est, super eodem ipso verbo requiri audio in his versibus: {{pn|6.4|4}}men piacularem oportet fieri ob stultitiam tuam, ut meum tergum tuae stultitiae subdas succidaneum? {{pn|6.5|5}}“Succidaneae” autem “hostiae” dicuntur “ae” littera per morem compositi vocabuli in “i” litteram mutata quasi “succaedaneae”, appellatae, quoniam, si primis hostiis litatum non erat, aliae post easdem ductae hostiae caedebantur; {{pn|6.6|6}}quae quia prioribus iam caesis luendi piaculi gratia subdebantur et succidebantur, “succidaneae” nominatae “i” littera scilicet tractim pronuntiata; audio enim quosdam eam litteram in hac voce barbare corripere. {{pn|6.7|7}}Eadem autem ratione verbi “praecidaneae” quoque hostiae dicuntur, quae ante sacrificia sollemnia pridie caeduntur. {{pn|6.8|8}}“Porca” etiam “praecidanea” appellata, quam piaculi gratia ante fruges novas captas immolare Cereri mos fuit, si qui familiam funestam aut non purgaverant aut aliter eam rem, quam oportuerat, procuraverant. {{pn|6.9|9}}Sed porcam et hostias quasdam “praecidaneas”, sicuti dixi, appellari volgo notum est, ferias “praecidaneas” dici id, opinor, a volgo remotum est. {{pn|6.10|10}}Propterea verba Atei Capitonis ex quinto librorum, quos de pontificio iure composuit, scripsi: “Tib. Coruncanio pontifici maximo feriae praecidaneae in atrum diem inauguratae sunt. Collegium decrevit non habendum religioni, quin eo die feriae praecidaneae essent." ===VII.=== {{c|''De epistula Valerii Probi grammatici ad Marcellum scripta super accentu nominum quorundam Poenicorum.''}} {{pn|7.1|1}}Valerius Probus grammaticus inter suam aetatem praestanti scientia fuit. {{pn|7.2|2}}Is “Hannibalem” et “Hasdrubalem” et “Hamilcarem” ita pronuntiabat, ut paenultimam circumflecteret, et est epistula eius scripta ad Marcellum, in qua Plautum et Ennium multosque alios veteres eo modo pronuntiasse affirmat, {{pn|7.3|3}}solius tamen Ennii versum unum ponit ex libro, qui Scipio inscribitur. {{pn|7.4|4}}Eum versum quadrato numero factum subiecimus, in quo, nisi tertia syllaba de Hannibalis nomine circumflexe promatur, numerus clausurus est. Versus Ennii, quem dixit, ita est: {{pn|7.5|5}}quaque propter Hannibalis copias considerat. ===VIII.=== {{c|''Quid C. Fabricius de Cornelio Rufino homine avaro dixerit, quem cum odisset inimicusque esset, designandum tamen consulem curavit.''}} {{pn|1.1|1}}Fabricius Luscinus magna gloria vir magnisque rebus gestis fuit. {{pn|1.2|2}}P. Cornelius Rufinus manu quidem strenuus et bellator bonus militarisque disciplinae peritus admodum fuit, sed furax homo et avaritia acri erat. {{pn|1.3|3}}Hunc Fabricius non probabat neque amico utebatur osusque eum morum causa fuit. {{pn|1.4|4}}Sed cum in temporibus rei difficillimis consules creandi forent et is Rufinus peteret consulatum competitoresque eius essent inbelles quidam et futtiles, summa ope adnixus est Fabricius, uti Rufino consulatus deferretur. {{pn|1.5|5}}Eam rem plerisque admirantibus, quod hominem avarum, cui esset inimicissimus, {{pn|1.6|6}}creari consulem vellet, “malo,” inquit “civis me compilet, quam hostis vendat”. {{pn|1.7|7}}Hunc Rufinum postea bis consulatu et dictatura functum censor Fabricius senatu movit ob luxuriae notam, quod decem pondo libras argenti facti haberet. {{pn|1.8|8}}Id autem, quod supra scripsi Fabricium de Cornelio Rufino ita, uti in pleraque historia scriptum est, dixisse, M. Cicero non aliis a Fabricio, sed ipsi Rufino gratias agenti, quod ope eius designatus esset, dictum esse refert in libro secundo de oratore. ===IX.=== {{c|''Quid significet proprie “religiosus”; et in quae diverticula significatio istius vocabuli flexa sit; et verba Nigidii Figuli ex commentariis eius super ea re sumpta.''}} {{pn|1.1|1}}Nigidius Figulus, homo, ut ego arbitror, iuxta M. Varronem doctissimus, in undecimo commentariorum grammaticorum versum ex antiquo carmine refert memoria hercle dignum: religentem esse oportet, religiosus ne fuas, cuius autem id carmen sit, non scribit. {{pn|1.2|2}}Atque in eodem loco Nigidius: “Hoc” inquit “inclinamentum semper huiuscemodi verborum, ut “vinosus”, “mulierosus”, “religiosus”, significat copiam quandam inmodicam rei, super qua dicitur. Quocirca “religiosus” is appellabatur, qui nimia et superstitiosa religione sese alligaverat, eaque res vitio assignabatur.” {{pn|1.3|3}}Sed praeter ista, quae Nigidius dicit, alio quodam diverticulo significationis “religiosus” pro casto atque observanti cohibentique sese certis legibus finibusque dici coeptus. {{pn|1.4|4}}Simili autem modo illa quoque vocabula ab eadem profecta origine diversum significare videntur: “religiosi dies” et “religiosa delubra”. {{pn|1.5|5}}“Religiosi” enim “dies” dicuntur tristi omine infames inpeditique, in quibus et res divinas facere et rem quampiam novam exordiri temperandum est, quos multitudo imperitorum prave et perperam “nefastos” appellat. {{pn|1.6|6}}Itaque M. Cicero in libro epistularum nono ad Atticum “maiores” inquit “nostri funestiorem diem esse voluerunt Alliensis pugnae quam urbis captae, quod hoc malum ex illo. Itaque alter religiosus etiamnunc dies, alter in volgus ignotus”. {{pn|1.7|7}}Idem tamen M. Tullius in oratione de accusatore constituendo “religiosa delubra” dicit non ominosa nec tristia, sed maiestatis venerationisque plena. {{pn|1.8|8}}Masurius autem Sabinus in commentariis, quos de indigenis composuit: ““religiosum"” inquit “est, quod propter sanctitatem aliquam remotum ac sepositum a nobis est; verbum a “relinquendo” dictum, tamquam “caerimoniae” a “carendo”.” {{pn|1.9|9}}Secundum hanc Sabini interpretationem templa quidem ac delubra, quae non volgo ac temere, sed cum castitate caerimoniaque adeundum, et reverenda et reformidanda sunt magis quam involganda: {{pn|1.10|10}}sed dies “religiosi” dicti, [XI.] quos ex contraria causa propter ominis diritatem relinquimus. {{pn|1.12|12}}Quod si, ut ait Nigidius, omnia istiusmodi inclinamenta nimium ac praeter modum significant et idcirco in culpas cadunt, ut “vinosus”, “mulierosus”, “morosus”, “verbosus”, “famosus”, cur “ingeniosus” et “formosus” et “officiosus”, quae pariter ab ingenio et forma et officio inclinata sunt, cur etiam “disciplinosus”, “consiliosus”, “victoriosus”, quae M. Cato ita figuravit, cur item “facundiosa”, quod Sempronius Asellio XIII rerum gestarum ita scripsit: “facta sua spectare oportere, non dicta, si minus facundiosa essent”, cur, inquam, ista omnia numquam in culpam, sed in laudem dicuntur, quamquam haec item incrementum sui nimium demonstrent? an propterea quia illis quidem, quae supra posui, adhibendus est modus quidam necessarius? {{pn|1.13|13}}Nam et gratia, si nimia atque inmodica, et mores, si multi atque varii, et verba, si perpetua atque infinita et obtundentia, et fama, si magna et inquieta et invidiosast, neque laudabilia neque utilia sunt; {{pn|1.14|14}}ingenium autem et officium et forma et disciplina et consilium et victoria et facundia sicut ipsae virtutum amplitudines nullis finibus cohibentur, sed quanto maiora auctioraque sunt, multo etiam tanto laudatiora sunt. ===X.=== {{c|''Quid observatum de ordine rogandarum in senatu sententiarum; iurgiumque in senatu C. Caesaris consulis et M. Catonis diem dicendo eximentis.''}} {{pn|1.1|1}}Ante legem, quae nunc de senatu habendo observatur, ordo rogandi sententias varius fuit. {{pn|1.2|2}}Alias primus rogabatur, qui princeps a censoribus in senatum lectus fuerat, alias, qui designati consules erant; {{pn|1.3|3}}quidam e consulibus studio aut necessitudine aliqua adducti, quem is visum erat, honoris gratia extra ordinem sententiam primum rogabant. {{pn|1.4|4}}Observatum tamen est, cum extra ordinem fieret, ne quis quemquam ex alio quam ex consulari loco sententiam primum rogaret. {{pn|1.5|5}}C. Caesar in consulatu, quem cum M. Bibulo gessit, quattuor solos extra ordinem rogasse sententiam dicitur. Ex his quattuor principem rogabat M. Crassum; sed postquam filiam Cn. Pompeio desponderat, primum coeperat Pompeium rogare. {{pn|1.6|6}}Eius rei rationem reddidisse eum senatui Tiro Tullius, M. Ciceronis libertus, refert itaque se ex patrono suo audisse scribit. {{pn|1.7|7}}Id ipsum Capito Ateius in libro, quem de officio senatorio composuit, scriptum reliquit. {{pn|1.8|8}}In eodem libro Capitonis id quoque scriptum est: “C.” inquit “Caesar consul M. Catonem sententiam rogavit. Cato rem, quae consulebatur, quoniam non e republica videbatur, perfici nolebat. Eius rei ducendae gratia longa oratione utebatur eximebatque dicendo diem. Erat enim ius senatori, ut sententiam rogatus diceret ante quicquid vellet aliae rei et quoad vellet. Caesar consul viatorem vocavit eumque, cum finem non faceret, prendi loquentem et in carcerem duci iussit. Senatus consurrexit et prosequebatur Catonem in carcerem. Hac” inquit “invidia facta Caesar destitit et mitti Catonem iussit." ===XI.=== {{c|''Quae qualiaque sint, quae Aristoxenus quasi magis comperta de Pythagora memoriae mandavit; et quae item Plutarchus in eundem modum de eodem Pythagora scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Opinio vetus falsa occupavit et convaluit Pythagoram philosophum non esitavisse ex animalibus item abstinuisse fabulo, quem Graeci kyamon appellant. {{pn|1.2|2}}Ex hac opinione Callimachus poeta scripsit: kai kyamon apo cheiras echein aniontos edestou kago, Pythagoras hos ekeleve, lego. {{pn|1.3|3}}Ex eadem item opinione M. Cicero in libro de divinatione primo haec verba posuit: “Iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit, quod errorem animis perturbationemque afferat. Ex quo etiam Pythagoreis interdictum putatur, ne faba vescerentur, quae res habet inflationem magnam tranquillitatem mentis quaerentibus contrariam.” {{pn|1.4|4}}Haec quidem M. Cicero. Sed Aristoxenus musicus, vir litterarum veterum diligentissimus, Aristoteli philosophi auditor, in libro, quem de Pythagora reliquit, nullo saepius legumento Pythagoram dicit usum quam fabis, quoniam is cibus et subduceret sensim alvum et levigaret. {{pn|1.5|5}}Verba ipsa Aristoxeni subscripsi: Pythagoras de ton osprion malista ton kyamon edokimasen; leiantikon te gar einai kai diachoretikon; dio kai malista kechretai autoi. {{pn|1.6|6}}Porculis quoque minusculis et haedis tenerioribus victitasse idem Aristoxenus refert. {{pn|1.7|7}}Quem rem videtur cognovisse e Xenophilo Pythagorico, familiari suo, et ex quibusdam aliis natu maioribus, qui ab aetate Pythagorae ... {{pn|1.8|8}}Ac de animalibus Alexis etiam poeta in comoedia, quae Pythagorizousa inscribitur, docet. {{pn|1.9|9}}Videtur autem de kyamoi non esitato causam erroris fuisse, quia in Empedocli carmine, qui disciplinas Pythagorae secutus est, versus hic invenitur: deiloi, pandeiloi, kyamon apo cheiras echesthai. {{pn|1.10|10}}Opinati enim sunt plerique kyamous legumentum dici, ut a vulgo dicitur. Sed qui diligentius scitiusque carmina Empedocli arbitrati sunt, kyamous hoc in loco testiculos significare dicunt, eosque more Pythagorae operte atque symbolice kyamous appellatos, quod sint aitioi tou kyein et geniturae humanae vim praebeant; idcircoque Empedoclen versu isto non a fabulo edendo, sed a rei veneriae proluvio voluisse homines deducere. {{pn|1.11|11}}Plutarchus quoque, homo in disciplinis gravi auctoritate, in primo librorum, quos de Homero composuit, Aristotelem philosophum scripsit eadem ipsa de Pythagoricis scripsisse, quod non abstinuerint edundis animalibus, nisi pauca carne quadam. {{pn|1.12|12}}Verba ipsa Plutarchi, quoniam res inopinata est, subscripsi: Aristoteles de metras kai kardias kai akalephes kai toiouton tinon allon apechesthai phesin tous Pythagorikous, chresthai de tois allois. {{pn|1.13|13}}Akalephe autem est animal marinum, quod “urtica” appellatur. Sed et piscibus mullis abstinere Pythagoricos Plutarchus in Symposiacis dicit. {{pn|1.14|14}}Pythagoram vero ipsum sicuti celebre est Euphorbum primo fuisse dictasse, ita haec remotiora sunt his, quae Clearchus et Dicaearchus memoriae tradiderunt, fuisse eum postea Pyrrum, deinde Aethaliden, deinde feminam pulcra facie meretricem, cui nomen fuerat Alco. ===XII.=== {{c|''Notae et animadversiones censoriae in veteribus monumentis repertae memoria dignae.''}} {{pn|1.1|1}}Si quis agrum suum passus fuerat sordescere eumque indiligenter curabat ac neque araverat neque purgaverat, sive quis arborem suam vineamque habuerat derelictui, non id sine poena fuit, sed erat opus censorium, censoresque aerarium faciebant. {{pn|1.2|2}}Item, quis eques Romanus equum habere gracilentum aut parum nitidum visus erat, “inpolitiae” notabatur; id verbum significat, quasi tu dicas “incuriae”. {{pn|1.3|3}}Cuius rei utriusque auctoritates sunt, et M. Cato id saepenumero adtestatus est. ===XIII.=== {{c|''Quod incentiones quaedam tibiarum certo modo factae ischiacis mederi possunt.''}} {{pn|1.1|1}}Creditum hoc a plerisque esse et memoriae mandatum, ischia cum maxime doleant, tum, si modulis lenibus tibicen incinat, {{pn|1.2|2}}minui dolores, ego nuperrime in libro Theophrasti scriptum inveni. {{pn|1.3|3}}Viperarum morsibus tibicinium scite modulateque adhibitum mederi refert etiam Democriti liber, qui inscribitur ..., in quo docet plurimis hominum morbidis medicinae fuisse incentiones tibiarum. {{pn|1.4|4}}Tanta prosus adfinitas est corporibus hominum mentibusque et propterea vitiis quoque aut medellis animorum et corporum. ===XIV=== {{c|''Narratur historia de Hostilio Mancino aedilium et Manilia meretrice; verbaque decreti tribunorum, ad quos a Manilia provocatum est.''}} {{pn|1.1|1}}Cum librum IX Atei Capitonis coniectaneorum legeremus, qui inscriptus est de iudiciis publicis, decretum tribunorum visum est gravitatis antiquae plenum. {{pn|1.2|2}}Propterea id meminimus, idque ob hanc causam et in hanc sententiam scriptum est : Aulus Hostilius Mancinus aedilis curulis fuit. {{pn|1.3|3}}Is Maniliae meretrici diem ad populum dixit, quod e tabulato eius noctu lapide ictus esset, vulnusque ex eo lapide ostendebat. {{pn|1.4|4}}Manilia ad tribunos plebi provocavit. {{pn|1.5|5}}Apud eos dixit comessatorem Mancinum ad aedes suas venisse; eum sibi recipere non fuisse e re sua, sed cum vi inrumperet, lapidibus depulsum. {{pn|1.6|6}}Tribuni decreverunt aedilem ex eo loco iure deiectum, quo eum venire cum corollario non decuisset; propterea, ne cum populo aedilis ageret, intercesserunt. ===XV.=== {{c|''Defensa a culpa sententia ex historia Sallustii, quam iniqui eius cum insectatione maligni reprehenderint.''}} {{pn|1.1|1}}Elegantia orationis Sallustii verborumque fingendi et novandi studium cum multa prorsus invidia fuit, multique non mediocri ingenio viri conati sunt reprehendere pleraque et obtrectare. In quibus plura inscite aut maligne vellicant. Nonnulla tamen videri possunt non indigna reprehensione; quale illud in Catilinae historia repertum est, quod habeat eam speciem quasi parum adtente dictum. Verba Sallustii haec sunt: {{pn|1.2|2}}“Ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen inprimis arduum videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dein, quia plerique, quae delicta reprehenderis, malivolentia et invidia dicta putant. Vbi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit; supra, veluti ficta, pro falsis ducit.” {{pn|1.3|3}}“Proposuit” inquiunt “dicturum causas, quamobrem videatur esse arduum res gestas scribere; atque ibi cum primam causam dixerit, dein non alteram causam, sed querellas dicit. {{pn|1.4|4}}Non enim causa videri debet, cur historiae opus arduum sit, quod hi, qui legunt, aut inique interpretantur quae scripta sunt, aut vera esse non credunt.” {{pn|1.5|5}}Obnoxiam quippe et obiectam falsis existimationibus eam rem dicendam aiunt quam “arduam”; quia, quod est arduum, sui operis difficultate est arduum, non opinionis alienae erroribus. {{pn|1.6|6}}Haec illi malivoli reprehensores dicunt. Sed “arduum” Sallustius non pro difficili tantum, sed pro eo quoque ponit, quod Graeci chalepon appellant, quod est cum difficile, tum molestum quoque et incommodum et intractabile. Quorum verborum significatio a sententia Sallustii supra scripta non abhorret. ===XVI.=== {{c|''De vocabulis quibusdam a Varrone et Nigidio contra cotidiani sermonis consuetudinem declinatis; atque inibi id genus quaedam cum exemplis veterum relata.''}} {{pn|1.1|1}}M. Varronem et P. Nigidium, viros Romani generis doctissimos, comperimus non aliter elocutos esse et scripsisse, quam “senatuis” et “domuis” et “fluctuis”, qui est patrius casus ab eo, quod est “senatus”, “domus”, “fluctus”; huic “senatui”, “domui”, “fluctui” ceteraque is consimilia pariter dixisse. {{pn|1.2|2}}Terentii quoque comici versus in libris veteribus itidem scriptus est: eius anuis causa, opinor, quae est emortua. {{pn|1.3|3}}Hanc eorum auctoritatem quidam e veteribus grammaticis ratione etiam firmare voluerunt, quod omnis dativus singularis “i” littera finitus, si non similis est genetivi singularis, “s” littera addita genetivum singularem facit, ut “patri patris”, “duci ducis”, “caedi caedis”. {{pn|1.4|4}}“Cum igitur” inquiunt “in casu dandi “huic senatui” dicamus, genetivus ex eo singularis “senatuis” est, non “senatus”.” {{pn|1.5|5}}Set non omnes concedunt in casu dativo “senatui” magis dicendum quam “senatu”. {{pn|1.6|6}}Sicuti Lucilius in eodem casu “victu” et “anu” dicit, non “victui” nec “anui”, in hisce versibus: quod sumptum atque epulas victu praeponis honesto et alio in loco: “anu noceo” inquit. {{pn|1.7|7}}Vergilius quoque in casu dandi “aspectu” dicit, non “aspectui": teque aspectu ne subtrahe nostro et in georgicis: quod nec concubitu indulgent. {{pn|1.8|8}}C. etiam Caesar, gravis auctor linguae Latinae, in Anticatone: “unius” inquit “arrogantiae, superbiae dominatuque.” Item in Dolabellam actionis I. lib. I.: “Isti, quorum in aedibus fanisque posita et honori erant et ornatu.” {{pn|1.9|9}}In libris quoque analogicis omnia istiusmodi sine “i” littera dicenda censet. ===XVII.=== {{c|''De natura quarundam particularum, quae praepositae verbis intendi atque produci barbare et inscite videntur, exemplis rationibusque plusculis disceptatum.''}} {{pn|1.1|1}}Lucilii ex XI. versus sunt: Scipiadae magno improbus obiciebat Asellus lustrum illo censore malum infelixque fuisse. “Obiciebat” “o” littera producta multos legere audio, idque eo facere dicunt, ut ratio numeri salva sit. {{pn|1.2|2}}Idem infra: conicere in versus dictum praeconis volebam Grani. In hac quoque primi verbi praepositione “o” ob eandem causam producunt. {{pn|1.3|3}}Item XV: subicit huic humilem et suffercitus posteriorem, “subicit” “u” littera longa legunt, quia primam syllabam brevem esse in versu heroico non convenit. {{pn|1.4|4}}Item apud Plautum in Epidico “con” syllabam productam pronuntiant: age nunciam orna te, Epidice, et palliolum in collum conice. {{pn|1.5|5}}Apud Vergilium quoque “subicit” verbum produci a plerisque audio: etiam Parnasia laurus parva sub ingenti matris se subicit umbra. {{pn|1.6|6}}Sed neque “ob” neque “sub” praepositio producendi habet naturam, neque item “con”, nisi cum eae litterae secuntur, quae in verbis “constituit” et “confecit” secundum eam primae sunt, vel cum eliditur ex ea “n” littera, sicut Sallustius: “faenoribus” inquit “copertus.” {{pn|1.7|7}}In his autem, quae supra posui, et metrum esse integrum potest et praepositiones istae possunt non barbare protendi; secunda enim littera in his verbis per duo “i”, non per unum scribenda est. {{pn|1.8|8}}Nam verbum ipsum, cui supradictae particulae praepositae sunt, non est “icio”, sed “iacio”, et praeteritum non “icit” facit, sed “iecit”. Id ubi compositum est, “a” littera in “i” mutatur, sicuti fit in verbis “insilio” et “incipio”, atque ita vim consonantis capit, et idcirco ea syllaba productius latiusque paulo pronuntiata priorem syllabam brevem esse non patitur, sed reddit eam positu longam, proptereaque et numerus in versu et ratio in pronuntiatu manet. {{pn|1.9|9}}Haec, quae diximus, eo etiam conducunt, ut, quod apud Vergilium in sexto positum invenimus: eripe me his, invicte, malis aut tu mihi terram inice, sic esse “iniice”, ut supra dixi, et scribendum et legendum sciamus, nisi quis tam indocilis est, ut in hoc quoque verbo “in” praepositionem metri gratia protendat. {{pn|1.10|10}}Quaerimus igitur, in “obicibus” “o” littera qua ratione intendatur, cum id vocabulum factum sit a verbo “obiicio” et nequaquam simile sit, quod a verbo “moveo” “motus” “o” littera longa dicitur. {{pn|1.11|11}}Equidem memini Sulpicium Apollinarem, virum praestanti litterarum scientia, “obices” et “obicibus” “o” littera correpta dicere, in Vergilio quoque sic eum legere: qua vi maria alta tumescant obicibus ruptis; {{pn|1.12|12}}sed ita, ut diximus, “i” litteram, quae in hoc vocabulo quoque gemina esse debet, paulo uberius largiusque pronuntiabat. {{pn|1.13|13}}Congruens igitur est, ut “subices” etiam, quod proinde ut “obices” compositum est, “u” littera brevi dici oporteat. {{pn|1.14|14}}Ennius in tragoedia, quae Achilles inscribitur, “subices” pro aere alto ponit, qui caelo subiectus est, in his versibus: per ego deum sublimas subices humidas, unde oritur imber sonitu saevo et spiritu; plerosque omnes tamen legere audias “u” littera producta. {{pn|1.15|15}}Id ipsum autem verbum M. Cato sub alia praepositione dicit in oratione, quam de consulatu suo habuit: “ita nos” inquit “fert ventus ad primorem Pyrenaeum, quo proicit in altum.” Et Pacuvius item in Chryse: Idae promunturium, cuius lingua in altum proicit. ===XVIII.=== {{c|''De P. Africano superiore sumpta quaedam ex annalibus memoratu dignissima.''}} {{pn|1.1|1}}Scipio Africanus antiquior quanta virtutum gloria praestiterit et quam fuerit altus animi atque magnificus et qua sui conscientia subnixus, plurimis rebus, quae dixit quaeque fecit, declaratum est. {{pn|1.2|2}}Ex quibus sunt haec duo exempla eius fiduciae atque exsuperantiae ingentis: {{pn|1.3|3}}Cum M. Naevius tribunus plebis accusaret eum ad populum diceretque accepisse a rege Antiocho pecuniam, ut condicionibus gratiosis et mollibus pax cum eo populi Romani nomine fieret et quaedam item alia crimini daret indigna tali viro, tum Scipio pauca praefatus, quae dignitas vitae suae atque gloria postulabat: “memoria,” inquit “Quirites, repeto diem esse hodiernum, quo Hannibalem Poenum imperio vestro inimicissimum magno proelio vici in terra Africa pacemque et victoriam vobis peperi inspectabilem. Non igitur simus adversum deos ingrati et, censeo, relinquamus nebulonem hunc, eamus hinc protinus Iovi optimo maximo gratulatum.” {{pn|1.4|4}}Id cum dixisset, avertit et ire in Capitolium coepit. {{pn|1.5|5}}Tum contio universa, quae ad sententiam de Scipione ferendam convenerat, relicto tribuno Scipionem in Capitolium comitata atque inde ad aedes eius cum laetitia et gratulatione sollemni prosecuta est. {{pn|1.6|6}}Fertur etiam oratio, quae videtur habita eo die a Scipione, et qui dicunt eam non veram, non eunt infitias, quin haec quidem verba fuerint, quae dixi, Scipionis. {{pn|1.7|7}}Item aliud est factum eius praeclarum. Petilii quidam tribuni plebis a M., ut aiunt, Catone, inimico Scipionis, comparati in eum atque inmissi desiderabant in senatu instantissime, ut pecuniae Antiochinae praedaeque in eo bello captae rationem redderet; {{pn|1.8|8}}fuerat enim L. Scipioni Asiatico, fratri suo, imperatori in ea provincia legatus. {{pn|1.9|9}}Ibi Scipio exsurgit et prolato e sinu togae libro rationes in eo scriptas esse dixit omnis pecuniae omnisque praedae; {{pn|1.10|10}}illatum, ut palam recitaretur et ad aerarium deferretur. {{pn|1.11|11}}“Sed enim id iam non faciam” inquit “nec me ipse afficiam contumelia eumque librum statim coram discidit suis manibus et concerpsit aegre passus, {{pn|1.12|12}}quod, cui salus imperii ac reipublicae accepta ferri deberet, rationem pecuniae praedaticiae posceretur. ===XIX.=== {{c|''Quid M. Varro in logistorico scripserit de moderando victu puerorum inpubium.''}} {{pn|1.1|1}}Pueros inpubes conpertum est, si plurimo cibo nimioque somno uterentur, hebetiores fieri ad veterni usque aut eluci tarditatem, corporaque eorum inprocera fieri minusque adolescere. {{pn|1.2|2}}Idem plerique alii medicorum philosophorumque et M. Varro in logistorico scripsit, qui inscriptus est Catus aut de liberis educandis. ===XX.=== {{c|''Notati a censoribus, qui audientibus iis dixerant ioca quaedam intempestiviter; ac de eius quoque nota deliberatum, qui steterat forte apud eos oscitabundus.''}} {{pn|1.1|1}}Inter censorum severitates tria haec exempla in litteris sunt castigatissimae disciplinae. {{pn|1.2|2}}Vnum est huiuscemodi: Censor agebat de uxoribus sollemne iusiurandum; {{pn|1.3|3}}verba erant ita concepta: “Vt tu ex animi tui sententia uxorem habes?” Qui iurabat, cavillator quidam et canicula et nimis ridicularius fuit. {{pn|1.4|4}}Is locum esse sibi ioci dicundi ratus, cum ita, uti mos erat, censor dixisset “ut tu ex animi tui sententia uxorem habes?”, {{pn|1.5|5}}“habeo equidem” inquit “uxorem, sed non hercle ex animi mei sententia.” {{pn|1.6|6}}Tum censor eum, quod intempestive lascivisset, in aerarios rettulit causamque hanc ioci scurrilis apud se dicti subscripsit. {{pn|1.7|7}}Altera severitas eiusdem sectae disciplinaeque est. {{pn|1.8|8}}Deliberatum est de nota eius, qui ad censores ab amico advocatus est et in iure stans clare nimis et sonore oscitavit atque inibi ut plecteretur fuit, tamquam illud indicium esset vagi animi et alucinantis et fluxae atque apertae securitatis. {{pn|1.9|9}}Sed cum ille deiurasset invitissimum sese ac repugnantem oscitatione victum tenerique eo vitio, quod “oscedo” appellatur, tum notae iam destinatae exemptus est. {{pn|1.10|10}}Publius Scipio Africanus, Pauli filius, utramque historiam posuit in oratione, quam dixit in censura, cum ad maiorum mores populum hortaretur. {{pn|1.11|11}}Item aliud refert Sabinus Masurius in septimo memoriali severe factum: “Censores” inquit “Publius Scipio Nasica et Marcus Popilius cum equitum censum agerent, equum nimis strigosum et male habitum, sed equitem eius uberrimum et habitissimum viderunt et “cur” inquiunt “ita est, ut tu sis quam equus curatior?” “Quoniam” inquit “ego me curo, equum Statius nihili servos.” Visum est parum esse reverens responsum, relatusque in aerarios, ut mos est.” {{pn|1.12|12}}“Statius” autem servile nomen fuit. Plerique apud veteres servi eo nomine fuerunt. {{pn|1.13|13}}Caecilius quoque ille comoediarum poeta inclutus servus fuit et propterea nomen habuit “Statius”. Sed postea versum est quasi in cognomentum, appellatusque est “Caecilius Statius”. {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {{finis}} s2brqjw56esjk6jruubr2yre3b4fgbc 269217 269216 2026-06-06T14:05:15Z Saumache 27923 /* VIII. */ 269217 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Sermo quidam Favorini philosophi cum grammatico iactantiore factus in Socraticum modum; atque ibi in sermone dictum, quibus verbis “penus” a Q. Scaevola definita sit; quodque eadem definitio culpata reprehensaque est.''}} {{pn|1.1|1}}In vestibulo aedium Palatinarum omnium fere ordinum multitudo opperientes salutationem Caesaris constiterant; atque ibi in circulo doctorum hominum Favorino philosopho praesente ostentabat quispiam grammaticae rei ditior scholica quaedam nugalia de generibus et casibus vocabulorum disserens cum arduis superciliis vocisque et vultus gravitate composita tamquam interpres et arbiter Sibyllae oraculorum. {{pn|1.2|2}}Tum aspiciens ad Favorinum, quamquam ei nondum etiam satis notus esset: ““penus” quoque” inquit “variis generibus dictum et varie declinatum est. Nam et “hoc penus” et “haec penus” et “huius peni” et “penoris” veteres dictaverunt; {{pn|1.3|3}}“mundum” quoque muliebrem Lucilius in satirarum XVI non virili genere, ut ceteri, sed neutro appellavit his verbis: legavit quidam uxori mundum omne penumque. Atqui quid mundum, quid non? quis dividet istuc?” {{pn|1.4|4}}Atque horum omnium et testimoniis et exemplis constrepebat; cumque nimis odiose blatiret, intercessit placide Favorinus et “amabo,” inquit “magister, quicquid est nomen tibi, abunde multa docuisti, quae quidem ignorabamus et scire haud sane postulabamus. {{pn|1.5|5}}Quid enim refert mea eiusque, quicum loquor, quo genere “penum” dicam aut in quas extremas litteras declinem, si nemo id non nimis barbare fecerimus? {{pn|1.6|6}}sed hoc plane indigeo discere, quid sit “penus” et qua fini id vocabulum dicatur, ne rem cotidiani usus, tamquam qui in venalibus Latine loqui coeptant, alia quam oportet voce appellem.” {{pn|1.7|7}}“Quaeris” inquit “rem minime obscuram. Quis adeo ignorat “penum” esse vinum et triticum et oleum et lentim et fabam atque huiuscemodi cetera?” {{pn|1.8|8}}“Etiamne” inquit Favorinus “milium et panicum et glans et hordeum “penus” est? sunt enim propemodum haec quoque eiusdemmodi”; {{pn|1.9|9}}cumque ille reticens haereret, “nolo” inquit “hoc iam labores, an ista, quae dixi, “penus” appelletur. Sed potesne mihi non speciem aliquam de penu dicere, sed definire genere proposito et differentiis adpositis, quid sit “penus"?” “Quod” inquit “genus et quas differentias dicas, non hercle intellego.” {{pn|1.10|10}}“Rem” inquit Favorinus “plane dictam postulas, quod difficillimum est, dici planius; nam hoc quidem pervolgatum est definitionem omnem ex genere et differentia consistere. {{pn|1.11|11}}Sed si me tibi praemandere, quod aiunt, postulas, faciam sane id quoque honoris tui habendi gratia.” {{pn|1.12|12}}Ac deinde ita exorsus est: “Si” inquit “ego te nunc rogem, ut mihi dicas et quasi circumscribas verbis, cuiusmodi “homo” sit, non, opinor, respondeas hominem esse te atque me. Hoc enim, quis homo sit, ostendere est, non, quid homo sit, dicere. Sed si, inquam, peterem, ut ipsum illud, quod homo est, definires, tum profecto mihi diceres hominem esse animal mortale rationis et scientiae capiens vel quo alio modo diceres, ut eum a ceteris omnibus separares. Proinde igitur nunc te rogo, ut, quid sit “penus”, dicas, non ut aliquid ex penu nomines.” {{pn|1.13|13}}Tum ille ostentator voce iam molli atque demissa: “philosophias” inquit “ego non didici neque discere adpetivi et, si ignoro, an hordeum ex “penu” sit aut quibus verbis “penus” definiatur, non ea re litteras quoque alias nescio.” {{pn|1.14|14}}“Scire,” inquit ridens iam Favorinus “quid “penus” sit, non ex nostra magis est philosophia quam ex grammatica tua. {{pn|1.15|15}}Meministi enim, credo, quaeri solitum, quid Vergilius dixerit, “penum struere” vel “longam” vel “longo ordine”; utrumque enim profecto scis legi solitum. {{pn|1.16|16}}Sed ut faciam te aequiore animo ut sis, ne illi quidem veteres iuris magistri, qui “sapientes” appellati sunt, definisse satis recte existimantur, quid sit “penus”. {{pn|1.17|17}}Nam Quintum Scaevolam ad demonstrandam penum his verbis usum audio: ““Penus” est”, inquit “quod esculentum aut posculentum est, quod ipsius patrisfamilias aut matris familias aut liberum patrisfamilias aut familiae eius, quae circum eos aut liberos eius est et opus non facit, causa paratum est. ..., ut Mucius ait, “penus” videri debet. Nam quae ad edendum bibendumque in dies singulos prandii aut cenae causa parantur, “penus” non sunt; sed ea potius, quae huiusce generis longae usionis gratia contrahuntur et reconduntur, ex eo, quod non in promptu est, sed intus et penitus habeatur, “penus” dicta est.” {{pn|1.18|18}}Haec ego,” inquit “cum philosophiae me dedissem, non insuper tamen habui discere; quoniam civibus Romanis Latine loquentibus rem non suo vocabulo demonstrare non minus turpe est, quam hominem non suo nomine appellare.” {{pn|1.19|19}}Sic Favorinus sermones id genus communes a rebus parvis et frigidis abducebat ad ea, quae magis utile esset audire ac discere, non allata extrinsecus, non per ostentationem, sed indidem nata acceptaque. {{pn|1.20|20}}Praeterea de penu adscribendum hoc etiam putavi Servium Sulpicium in reprehensis Scaevolae capitibus scripsisse Cato Aelio placuisse, non quae esui et potui forent, sed thus quoque et cereos in penu esse, quod esset eius ferme rei causa comparatum. {{pn|1.21|21}}Masurius autem Sabinus in iuris civilis secundo etiam, quod iumentorum causa apparatum esset, quibus dominus uteretur, penori attributum dicit. {{pn|1.22|22}}Ligna quoque et virgas et carbones, quibus conficeretur penus, quibusdam ait videri esse in penu. {{pn|1.23|23}}Ex his autem, quae promercalia et usaria isdem in locis essent, esse ea sola penoris putat, quae satis sint usu annuo. ===II.=== {{c|''Morbus et vitium quid differat; et quam vim habeant vocabula ista in edicto aedilium; et an eunuchus et steriles mulieres redhiberi possint; diversaeque super ea re sententiae.''}} {{pn|2.1|1}}In edicto aedilium curulium, qua parte de mancipiis vendundis cautum est, scriptum sic fuit: “Titulus servorum singulorum scriptus sit curato ita, ut intellegi recte possit, quid morbi vitiive cuique sit, quis fugitivus errove sit noxave solutus non sit.” {{pn|2.2|2}}Propterea quaesierunt iureconsulti veteres, quod “mancipium morbosum” quodve “vitiosum” recte diceretur quantumque “morbus” a “vitio” differret. {{pn|2.3|3}}Caelius Sabinus in libro, quem de edicto aedilium curulium composuit, Labeonem refert, quid esset “morbus”, hisce verbis definisse: “Morbus est habitus cuiusque corporis contra naturam, qui usum eius facit deteriorem.” {{pn|2.4|4}}Sed “morbum” alias in toto corpore accidere dicit, alias in parte corporis. Totius corporis “morbum” esse, veluti sit pthisis aut febris, partis autem, veluti sit caecitas aut pedis debilitas. {{pn|2.5|5}}“Balbus autem” inquit “et atypus vitiosi magis quam morbosi sunt, et equus mordax aut calcitro vitiosus, non morbosus est. Sed cui morbus est, idem etiam vitiosus est. Neque id tamen contra fit; potest enim qui vitiosus est non morbosus esse. Quamobrem, cum de homine morboso agetur, aeque” inquit “ita dicetur: “quanto ob id vitium minoris erit”.” {{pn|2.6|6}}De eunucho quidem quaesitum est, an contra edictum aedilium videretur venundatus, si ignorasset emptor eum eunuchum esse. {{pn|2.7|7}}Labeonem respondisse aiunt redhiberi posse quasi morbosum; {{pn|2.8|8}}sues etiam feminae si sterilae essent et venum issent, ex edicto aedilium posse agi Labeonem scripsisse. {{pn|2.9|9}}De sterila autem muliere, si nativa sterilitate sit, Trebatium contra Labeonem respondisse dicunt. {{pn|2.10|10}}Nam cum redhiberi eam Labeo quasi minus sanam putasset, negasse aiunt Trebatium ex edicto agi posse, si ea mulier a principio genitali sterilitate esset. At si valitudo eius offendisset exque ea vitium factum esset, ut concipere fetus non posset, tum sanam non videri et esse in causa redhibitionis. {{pn|2.11|11}}De myope quoque, qui “luscitiosus” Latine appellatur, dissensum est; alii enim redhiberi omnimodo debere, alii contra, nisi id vitium morbo contractum esset. {{pn|2.12|12}}Eum vero, cui dens deesset, Servius redhiberi posse respondit, Labeo in causa esse redhibendi negavit: “nam et magna” inquit “pars dente aliquo carent, neque eo magis plerique homines morbosi sunt, et absurdum admodum est dicere non sanos nasci homines, quoniam cum infantibus non simul dentes gignuntur.” {{pn|2.13|13}}Non praetereundum est id quoque in libris veterum iurisperitorum scriptum esse “morbum” et “vitium” distare, quod “vitium” perpetuum, “morbus” cum accessu decessuque sit. {{pn|2.14|14}}Sed hoc si ita est, neque caecus neque eunuchus morbosus est contra Labeonis, quam supra dixi, sententiam. {{pn|2.15|15}}Verba Masuri Sabini apposui ex libro iuris civilis secundo: “Furiosus mutusve cuive quod membrum lacerum laesumve est aut obest, quo ipse minus aptus sit, morbosi sunt. Qui natura longe minus videt tam sanus est quam qui tardius currit." ===III.=== {{c|''Quod nullae fuerunt rei uxoriae actiones in urbe Roma ante Carvilianum divortium; atque inibi, quid sit proprie “paelex”, quaeque eius vocabuli ratio sit.''}} {{pn|3.1|1}}Memoriae traditum est quingentis fere annis post Romam conditam nullas rei uxoriae neque actiones neque cautiones in urbe Roma aut in Latio fuisse, quoniam profecto nihil desiderabantur nullis etiamtunc matrimoniis divertentibus. {{pn|3.2|2}}Servius quoque Sulpicius in libro quem composuit de dotibus tum primum cautiones rei uxoriae necessarias esse visas scripsit, cum Spurius Carvilius, cui Ruga cognomentum fuit, vir nobilis, divortium cum uxore fecit, quia liberi ex ea corporis vitio non gignerentur, anno urbis conditae quingentesimo vicesimo tertio M. Atilio P. Valerio consulibus. Atque is Carvilius traditur uxorem, quam dimisit, egregie dilexisse carissimamque morum eius gratia habuisse, set iurisiurandi religionem animo atque amori praevertisse, quod iurare a censoribus coactus erat uxorem se liberum quaerundum gratia habiturum. {{pn|3.3|3}}“Paelicem” autem appellatam probrosamque habitam, quae iuncta consuetaque esset cum eo, in cuius manu mancipioque alia matrimonii causa foret, hac antiquissima lege ostenditur, quam Numae regis fuisse accepimus: “Paelex aedem Iunonis ne tangito; si tangit, Iunoni crinibus demissis agnum feminam caedito.” “Paelex” autem quasi pallax, id est quasi pallakis. Vt pleraque alia, ita hoc quoque vocabulum de Graeco flexum est. ===IV.=== {{c|''Quid Servius Sulpicius in libro, qui est de dotibus, scripserit de iure atque more veterum sponsaliorum.''}} {{pn|4.1|1}}Sponsalia in ea parte Italiae, quae Latium appellatur, hoc more atque iure solita fieri scripsit Servius Sulpicius in libro, quem scripsit de dotibus: {{pn|4.2|2}}“Qui uxorem” inquit “ducturus erat, ab eo, unde ducenda erat, stipulabatur eam in matrimonium datum ... iri; qui ducturus erat, itidem spondebat. Is contractus stipulationum sponsionumque dicebatur “sponsalia”. Tunc, quae promissa erat, “sponsa” appellabatur, qui spoponderat ducturum, “sponsus”. Sed si post eas stipulationis uxor non dabatur aut non ducebatur, qui stipulabatur, ex sponsu agebat. Iudices cognoscebant. Iudex quamobrem data acceptave non esset uxor quaerebat. Si nihil iustae causae videbatur, litem pecunia aestimabat, quantique interfuerat eam uxorem accipi aut dari, eum, qui spoponderat, ei qui stipulatus erat, condemnabat.” {{pn|4.3|3}}Hoc ius sponsaliorum observatum dicit Servius ad id tempus, quo civitas universo Latio lege Iulia data est. {{pn|4.4|4}}Haec eadem Neratius scripsit in libro quem de nuptiis composuit. ===V.=== {{c|''Historia narrata de perfidia aruspicum Etruscorum; quodque ob eam rem versus hic a pueris Romae urbe tota cantatus est: “Malum consilium consultori pessimum est”.''}} {{pn|5.1|1}}Statua Romae in comitio posita Horatii Coclitis, fortissimi viri, de caelo tacta est. {{pn|5.2|2}}Ob id fulgur piaculis luendum aruspices ex Etruria acciti inimico atque hostili in populum Romanum animo instituerant eam rem contrariis religionibus procurare atque illam statuam suaserunt in inferiorem locum perperam transponi, {{pn|5.3|3}}quem sol oppositu circum undique altarum aedium numquam illustraret. {{pn|5.4|4}}Quod cum ita fieri persuasissent, delati ad populum proditique sunt et, cum de perfidia confessi essent, necati sunt, constititque eam statuam, proinde ut verae rationes post compertae monebant, in locum editum subducendam atque ita in area Volcani sublimiore loco statuendam; ex quo res bene et prospere populo Romano cessit. {{pn|5.5|5}}Tum igitur, quod in Etruscos aruspices male consulentis animadversum vindicatumque fuerat, versus hic scite factus cantatusque esse a pueris urbe tota fertur: malum consilium consultori pessimum est. {{pn|5.6|6}}Ea historia de aruspicibus ac de versu isto senario scripta est in annalibus maximis, libro undecimo, et in Verri Flacci libro primo rerum memoria dignarum. {{pn|5.7|7}}Videtur autem versus hic de Graeco illo Hesiodi versu expressus: he de kake boule toi bouleusanti kakiste. ===VI.=== {{c|''Verba veteris senatusconsulti posita, quo decretum est hostiis maioribus expiandum, quod in sacrario hastae Martiae movissent; atque ibi enarratum, quid sint “hostiae succidaneae”, quid item “porca praecidanea”; et quod Capito Ateius ferias quasdam “praecidaneas” appellavit.''}} {{pn|6.1|1}}Vt terram movisse nuntiari solet eaque res procuratur, ita in veteribus memoriis scriptum legimus nuntiatum esse senatui in sacrario in regia hastas Martias movisse. {{pn|6.2|2}}Eius rei causa senatusconsultum factum est M. Antonio A. Postumio consulibus, eiusque exemplum hoc est: “Quod C. Iulius L. filius pontifex nuntiavit in sacrario in regia hastas Martias movisse, de ea re ita censuerunt, uti M. Antonius consul hostiis maioribus Iovi et Marti procuraret et ceteris dis, quibus videretur, lactantibus. Ibus uti procurasset, satis habendum censuerunt. Si quid succidaneis opus esset, robiis succideret.” {{pn|6.3|3}}Quod “succidaneas” hostias senatus appellavit, quaeri solet, quid verbum id significet. In Plauti quoque comoedia, quae Epidicus inscripta est, super eodem ipso verbo requiri audio in his versibus: {{pn|6.4|4}}men piacularem oportet fieri ob stultitiam tuam, ut meum tergum tuae stultitiae subdas succidaneum? {{pn|6.5|5}}“Succidaneae” autem “hostiae” dicuntur “ae” littera per morem compositi vocabuli in “i” litteram mutata quasi “succaedaneae”, appellatae, quoniam, si primis hostiis litatum non erat, aliae post easdem ductae hostiae caedebantur; {{pn|6.6|6}}quae quia prioribus iam caesis luendi piaculi gratia subdebantur et succidebantur, “succidaneae” nominatae “i” littera scilicet tractim pronuntiata; audio enim quosdam eam litteram in hac voce barbare corripere. {{pn|6.7|7}}Eadem autem ratione verbi “praecidaneae” quoque hostiae dicuntur, quae ante sacrificia sollemnia pridie caeduntur. {{pn|6.8|8}}“Porca” etiam “praecidanea” appellata, quam piaculi gratia ante fruges novas captas immolare Cereri mos fuit, si qui familiam funestam aut non purgaverant aut aliter eam rem, quam oportuerat, procuraverant. {{pn|6.9|9}}Sed porcam et hostias quasdam “praecidaneas”, sicuti dixi, appellari volgo notum est, ferias “praecidaneas” dici id, opinor, a volgo remotum est. {{pn|6.10|10}}Propterea verba Atei Capitonis ex quinto librorum, quos de pontificio iure composuit, scripsi: “Tib. Coruncanio pontifici maximo feriae praecidaneae in atrum diem inauguratae sunt. Collegium decrevit non habendum religioni, quin eo die feriae praecidaneae essent." ===VII.=== {{c|''De epistula Valerii Probi grammatici ad Marcellum scripta super accentu nominum quorundam Poenicorum.''}} {{pn|7.1|1}}Valerius Probus grammaticus inter suam aetatem praestanti scientia fuit. {{pn|7.2|2}}Is “Hannibalem” et “Hasdrubalem” et “Hamilcarem” ita pronuntiabat, ut paenultimam circumflecteret, et est epistula eius scripta ad Marcellum, in qua Plautum et Ennium multosque alios veteres eo modo pronuntiasse affirmat, {{pn|7.3|3}}solius tamen Ennii versum unum ponit ex libro, qui Scipio inscribitur. {{pn|7.4|4}}Eum versum quadrato numero factum subiecimus, in quo, nisi tertia syllaba de Hannibalis nomine circumflexe promatur, numerus clausurus est. Versus Ennii, quem dixit, ita est: {{pn|7.5|5}}quaque propter Hannibalis copias considerat. ===VIII.=== {{c|''Quid C. Fabricius de Cornelio Rufino homine avaro dixerit, quem cum odisset inimicusque esset, designandum tamen consulem curavit.''}} {{pn|8.1|1}}Fabricius Luscinus magna gloria vir magnisque rebus gestis fuit. {{pn|8.2|2}}P. Cornelius Rufinus manu quidem strenuus et bellator bonus militarisque disciplinae peritus admodum fuit, sed furax homo et avaritia acri erat. {{pn|8.3|3}}Hunc Fabricius non probabat neque amico utebatur osusque eum morum causa fuit. {{pn|8.4|4}}Sed cum in temporibus rei difficillimis consules creandi forent et is Rufinus peteret consulatum competitoresque eius essent inbelles quidam et futtiles, summa ope adnixus est Fabricius, uti Rufino consulatus deferretur. {{pn|8.5|5}}Eam rem plerisque admirantibus, quod hominem avarum, cui esset inimicissimus, {{pn|8.6|6}}creari consulem vellet, “malo,” inquit “civis me compilet, quam hostis vendat”. {{pn|8.7|7}}Hunc Rufinum postea bis consulatu et dictatura functum censor Fabricius senatu movit ob luxuriae notam, quod decem pondo libras argenti facti haberet. {{pn|8.8|8}}Id autem, quod supra scripsi Fabricium de Cornelio Rufino ita, uti in pleraque historia scriptum est, dixisse, M. Cicero non aliis a Fabricio, sed ipsi Rufino gratias agenti, quod ope eius designatus esset, dictum esse refert in libro secundo de oratore. ===IX.=== {{c|''Quid significet proprie “religiosus”; et in quae diverticula significatio istius vocabuli flexa sit; et verba Nigidii Figuli ex commentariis eius super ea re sumpta.''}} {{pn|1.1|1}}Nigidius Figulus, homo, ut ego arbitror, iuxta M. Varronem doctissimus, in undecimo commentariorum grammaticorum versum ex antiquo carmine refert memoria hercle dignum: religentem esse oportet, religiosus ne fuas, cuius autem id carmen sit, non scribit. {{pn|1.2|2}}Atque in eodem loco Nigidius: “Hoc” inquit “inclinamentum semper huiuscemodi verborum, ut “vinosus”, “mulierosus”, “religiosus”, significat copiam quandam inmodicam rei, super qua dicitur. Quocirca “religiosus” is appellabatur, qui nimia et superstitiosa religione sese alligaverat, eaque res vitio assignabatur.” {{pn|1.3|3}}Sed praeter ista, quae Nigidius dicit, alio quodam diverticulo significationis “religiosus” pro casto atque observanti cohibentique sese certis legibus finibusque dici coeptus. {{pn|1.4|4}}Simili autem modo illa quoque vocabula ab eadem profecta origine diversum significare videntur: “religiosi dies” et “religiosa delubra”. {{pn|1.5|5}}“Religiosi” enim “dies” dicuntur tristi omine infames inpeditique, in quibus et res divinas facere et rem quampiam novam exordiri temperandum est, quos multitudo imperitorum prave et perperam “nefastos” appellat. {{pn|1.6|6}}Itaque M. Cicero in libro epistularum nono ad Atticum “maiores” inquit “nostri funestiorem diem esse voluerunt Alliensis pugnae quam urbis captae, quod hoc malum ex illo. Itaque alter religiosus etiamnunc dies, alter in volgus ignotus”. {{pn|1.7|7}}Idem tamen M. Tullius in oratione de accusatore constituendo “religiosa delubra” dicit non ominosa nec tristia, sed maiestatis venerationisque plena. {{pn|1.8|8}}Masurius autem Sabinus in commentariis, quos de indigenis composuit: ““religiosum"” inquit “est, quod propter sanctitatem aliquam remotum ac sepositum a nobis est; verbum a “relinquendo” dictum, tamquam “caerimoniae” a “carendo”.” {{pn|1.9|9}}Secundum hanc Sabini interpretationem templa quidem ac delubra, quae non volgo ac temere, sed cum castitate caerimoniaque adeundum, et reverenda et reformidanda sunt magis quam involganda: {{pn|1.10|10}}sed dies “religiosi” dicti, [XI.] quos ex contraria causa propter ominis diritatem relinquimus. {{pn|1.12|12}}Quod si, ut ait Nigidius, omnia istiusmodi inclinamenta nimium ac praeter modum significant et idcirco in culpas cadunt, ut “vinosus”, “mulierosus”, “morosus”, “verbosus”, “famosus”, cur “ingeniosus” et “formosus” et “officiosus”, quae pariter ab ingenio et forma et officio inclinata sunt, cur etiam “disciplinosus”, “consiliosus”, “victoriosus”, quae M. Cato ita figuravit, cur item “facundiosa”, quod Sempronius Asellio XIII rerum gestarum ita scripsit: “facta sua spectare oportere, non dicta, si minus facundiosa essent”, cur, inquam, ista omnia numquam in culpam, sed in laudem dicuntur, quamquam haec item incrementum sui nimium demonstrent? an propterea quia illis quidem, quae supra posui, adhibendus est modus quidam necessarius? {{pn|1.13|13}}Nam et gratia, si nimia atque inmodica, et mores, si multi atque varii, et verba, si perpetua atque infinita et obtundentia, et fama, si magna et inquieta et invidiosast, neque laudabilia neque utilia sunt; {{pn|1.14|14}}ingenium autem et officium et forma et disciplina et consilium et victoria et facundia sicut ipsae virtutum amplitudines nullis finibus cohibentur, sed quanto maiora auctioraque sunt, multo etiam tanto laudatiora sunt. ===X.=== {{c|''Quid observatum de ordine rogandarum in senatu sententiarum; iurgiumque in senatu C. Caesaris consulis et M. Catonis diem dicendo eximentis.''}} {{pn|1.1|1}}Ante legem, quae nunc de senatu habendo observatur, ordo rogandi sententias varius fuit. {{pn|1.2|2}}Alias primus rogabatur, qui princeps a censoribus in senatum lectus fuerat, alias, qui designati consules erant; {{pn|1.3|3}}quidam e consulibus studio aut necessitudine aliqua adducti, quem is visum erat, honoris gratia extra ordinem sententiam primum rogabant. {{pn|1.4|4}}Observatum tamen est, cum extra ordinem fieret, ne quis quemquam ex alio quam ex consulari loco sententiam primum rogaret. {{pn|1.5|5}}C. Caesar in consulatu, quem cum M. Bibulo gessit, quattuor solos extra ordinem rogasse sententiam dicitur. Ex his quattuor principem rogabat M. Crassum; sed postquam filiam Cn. Pompeio desponderat, primum coeperat Pompeium rogare. {{pn|1.6|6}}Eius rei rationem reddidisse eum senatui Tiro Tullius, M. Ciceronis libertus, refert itaque se ex patrono suo audisse scribit. {{pn|1.7|7}}Id ipsum Capito Ateius in libro, quem de officio senatorio composuit, scriptum reliquit. {{pn|1.8|8}}In eodem libro Capitonis id quoque scriptum est: “C.” inquit “Caesar consul M. Catonem sententiam rogavit. Cato rem, quae consulebatur, quoniam non e republica videbatur, perfici nolebat. Eius rei ducendae gratia longa oratione utebatur eximebatque dicendo diem. Erat enim ius senatori, ut sententiam rogatus diceret ante quicquid vellet aliae rei et quoad vellet. Caesar consul viatorem vocavit eumque, cum finem non faceret, prendi loquentem et in carcerem duci iussit. Senatus consurrexit et prosequebatur Catonem in carcerem. Hac” inquit “invidia facta Caesar destitit et mitti Catonem iussit." ===XI.=== {{c|''Quae qualiaque sint, quae Aristoxenus quasi magis comperta de Pythagora memoriae mandavit; et quae item Plutarchus in eundem modum de eodem Pythagora scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Opinio vetus falsa occupavit et convaluit Pythagoram philosophum non esitavisse ex animalibus item abstinuisse fabulo, quem Graeci kyamon appellant. {{pn|1.2|2}}Ex hac opinione Callimachus poeta scripsit: kai kyamon apo cheiras echein aniontos edestou kago, Pythagoras hos ekeleve, lego. {{pn|1.3|3}}Ex eadem item opinione M. Cicero in libro de divinatione primo haec verba posuit: “Iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit, quod errorem animis perturbationemque afferat. Ex quo etiam Pythagoreis interdictum putatur, ne faba vescerentur, quae res habet inflationem magnam tranquillitatem mentis quaerentibus contrariam.” {{pn|1.4|4}}Haec quidem M. Cicero. Sed Aristoxenus musicus, vir litterarum veterum diligentissimus, Aristoteli philosophi auditor, in libro, quem de Pythagora reliquit, nullo saepius legumento Pythagoram dicit usum quam fabis, quoniam is cibus et subduceret sensim alvum et levigaret. {{pn|1.5|5}}Verba ipsa Aristoxeni subscripsi: Pythagoras de ton osprion malista ton kyamon edokimasen; leiantikon te gar einai kai diachoretikon; dio kai malista kechretai autoi. {{pn|1.6|6}}Porculis quoque minusculis et haedis tenerioribus victitasse idem Aristoxenus refert. {{pn|1.7|7}}Quem rem videtur cognovisse e Xenophilo Pythagorico, familiari suo, et ex quibusdam aliis natu maioribus, qui ab aetate Pythagorae ... {{pn|1.8|8}}Ac de animalibus Alexis etiam poeta in comoedia, quae Pythagorizousa inscribitur, docet. {{pn|1.9|9}}Videtur autem de kyamoi non esitato causam erroris fuisse, quia in Empedocli carmine, qui disciplinas Pythagorae secutus est, versus hic invenitur: deiloi, pandeiloi, kyamon apo cheiras echesthai. {{pn|1.10|10}}Opinati enim sunt plerique kyamous legumentum dici, ut a vulgo dicitur. Sed qui diligentius scitiusque carmina Empedocli arbitrati sunt, kyamous hoc in loco testiculos significare dicunt, eosque more Pythagorae operte atque symbolice kyamous appellatos, quod sint aitioi tou kyein et geniturae humanae vim praebeant; idcircoque Empedoclen versu isto non a fabulo edendo, sed a rei veneriae proluvio voluisse homines deducere. {{pn|1.11|11}}Plutarchus quoque, homo in disciplinis gravi auctoritate, in primo librorum, quos de Homero composuit, Aristotelem philosophum scripsit eadem ipsa de Pythagoricis scripsisse, quod non abstinuerint edundis animalibus, nisi pauca carne quadam. {{pn|1.12|12}}Verba ipsa Plutarchi, quoniam res inopinata est, subscripsi: Aristoteles de metras kai kardias kai akalephes kai toiouton tinon allon apechesthai phesin tous Pythagorikous, chresthai de tois allois. {{pn|1.13|13}}Akalephe autem est animal marinum, quod “urtica” appellatur. Sed et piscibus mullis abstinere Pythagoricos Plutarchus in Symposiacis dicit. {{pn|1.14|14}}Pythagoram vero ipsum sicuti celebre est Euphorbum primo fuisse dictasse, ita haec remotiora sunt his, quae Clearchus et Dicaearchus memoriae tradiderunt, fuisse eum postea Pyrrum, deinde Aethaliden, deinde feminam pulcra facie meretricem, cui nomen fuerat Alco. ===XII.=== {{c|''Notae et animadversiones censoriae in veteribus monumentis repertae memoria dignae.''}} {{pn|1.1|1}}Si quis agrum suum passus fuerat sordescere eumque indiligenter curabat ac neque araverat neque purgaverat, sive quis arborem suam vineamque habuerat derelictui, non id sine poena fuit, sed erat opus censorium, censoresque aerarium faciebant. {{pn|1.2|2}}Item, quis eques Romanus equum habere gracilentum aut parum nitidum visus erat, “inpolitiae” notabatur; id verbum significat, quasi tu dicas “incuriae”. {{pn|1.3|3}}Cuius rei utriusque auctoritates sunt, et M. Cato id saepenumero adtestatus est. ===XIII.=== {{c|''Quod incentiones quaedam tibiarum certo modo factae ischiacis mederi possunt.''}} {{pn|1.1|1}}Creditum hoc a plerisque esse et memoriae mandatum, ischia cum maxime doleant, tum, si modulis lenibus tibicen incinat, {{pn|1.2|2}}minui dolores, ego nuperrime in libro Theophrasti scriptum inveni. {{pn|1.3|3}}Viperarum morsibus tibicinium scite modulateque adhibitum mederi refert etiam Democriti liber, qui inscribitur ..., in quo docet plurimis hominum morbidis medicinae fuisse incentiones tibiarum. {{pn|1.4|4}}Tanta prosus adfinitas est corporibus hominum mentibusque et propterea vitiis quoque aut medellis animorum et corporum. ===XIV=== {{c|''Narratur historia de Hostilio Mancino aedilium et Manilia meretrice; verbaque decreti tribunorum, ad quos a Manilia provocatum est.''}} {{pn|1.1|1}}Cum librum IX Atei Capitonis coniectaneorum legeremus, qui inscriptus est de iudiciis publicis, decretum tribunorum visum est gravitatis antiquae plenum. {{pn|1.2|2}}Propterea id meminimus, idque ob hanc causam et in hanc sententiam scriptum est : Aulus Hostilius Mancinus aedilis curulis fuit. {{pn|1.3|3}}Is Maniliae meretrici diem ad populum dixit, quod e tabulato eius noctu lapide ictus esset, vulnusque ex eo lapide ostendebat. {{pn|1.4|4}}Manilia ad tribunos plebi provocavit. {{pn|1.5|5}}Apud eos dixit comessatorem Mancinum ad aedes suas venisse; eum sibi recipere non fuisse e re sua, sed cum vi inrumperet, lapidibus depulsum. {{pn|1.6|6}}Tribuni decreverunt aedilem ex eo loco iure deiectum, quo eum venire cum corollario non decuisset; propterea, ne cum populo aedilis ageret, intercesserunt. ===XV.=== {{c|''Defensa a culpa sententia ex historia Sallustii, quam iniqui eius cum insectatione maligni reprehenderint.''}} {{pn|1.1|1}}Elegantia orationis Sallustii verborumque fingendi et novandi studium cum multa prorsus invidia fuit, multique non mediocri ingenio viri conati sunt reprehendere pleraque et obtrectare. In quibus plura inscite aut maligne vellicant. Nonnulla tamen videri possunt non indigna reprehensione; quale illud in Catilinae historia repertum est, quod habeat eam speciem quasi parum adtente dictum. Verba Sallustii haec sunt: {{pn|1.2|2}}“Ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen inprimis arduum videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dein, quia plerique, quae delicta reprehenderis, malivolentia et invidia dicta putant. Vbi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit; supra, veluti ficta, pro falsis ducit.” {{pn|1.3|3}}“Proposuit” inquiunt “dicturum causas, quamobrem videatur esse arduum res gestas scribere; atque ibi cum primam causam dixerit, dein non alteram causam, sed querellas dicit. {{pn|1.4|4}}Non enim causa videri debet, cur historiae opus arduum sit, quod hi, qui legunt, aut inique interpretantur quae scripta sunt, aut vera esse non credunt.” {{pn|1.5|5}}Obnoxiam quippe et obiectam falsis existimationibus eam rem dicendam aiunt quam “arduam”; quia, quod est arduum, sui operis difficultate est arduum, non opinionis alienae erroribus. {{pn|1.6|6}}Haec illi malivoli reprehensores dicunt. Sed “arduum” Sallustius non pro difficili tantum, sed pro eo quoque ponit, quod Graeci chalepon appellant, quod est cum difficile, tum molestum quoque et incommodum et intractabile. Quorum verborum significatio a sententia Sallustii supra scripta non abhorret. ===XVI.=== {{c|''De vocabulis quibusdam a Varrone et Nigidio contra cotidiani sermonis consuetudinem declinatis; atque inibi id genus quaedam cum exemplis veterum relata.''}} {{pn|1.1|1}}M. Varronem et P. Nigidium, viros Romani generis doctissimos, comperimus non aliter elocutos esse et scripsisse, quam “senatuis” et “domuis” et “fluctuis”, qui est patrius casus ab eo, quod est “senatus”, “domus”, “fluctus”; huic “senatui”, “domui”, “fluctui” ceteraque is consimilia pariter dixisse. {{pn|1.2|2}}Terentii quoque comici versus in libris veteribus itidem scriptus est: eius anuis causa, opinor, quae est emortua. {{pn|1.3|3}}Hanc eorum auctoritatem quidam e veteribus grammaticis ratione etiam firmare voluerunt, quod omnis dativus singularis “i” littera finitus, si non similis est genetivi singularis, “s” littera addita genetivum singularem facit, ut “patri patris”, “duci ducis”, “caedi caedis”. {{pn|1.4|4}}“Cum igitur” inquiunt “in casu dandi “huic senatui” dicamus, genetivus ex eo singularis “senatuis” est, non “senatus”.” {{pn|1.5|5}}Set non omnes concedunt in casu dativo “senatui” magis dicendum quam “senatu”. {{pn|1.6|6}}Sicuti Lucilius in eodem casu “victu” et “anu” dicit, non “victui” nec “anui”, in hisce versibus: quod sumptum atque epulas victu praeponis honesto et alio in loco: “anu noceo” inquit. {{pn|1.7|7}}Vergilius quoque in casu dandi “aspectu” dicit, non “aspectui": teque aspectu ne subtrahe nostro et in georgicis: quod nec concubitu indulgent. {{pn|1.8|8}}C. etiam Caesar, gravis auctor linguae Latinae, in Anticatone: “unius” inquit “arrogantiae, superbiae dominatuque.” Item in Dolabellam actionis I. lib. I.: “Isti, quorum in aedibus fanisque posita et honori erant et ornatu.” {{pn|1.9|9}}In libris quoque analogicis omnia istiusmodi sine “i” littera dicenda censet. ===XVII.=== {{c|''De natura quarundam particularum, quae praepositae verbis intendi atque produci barbare et inscite videntur, exemplis rationibusque plusculis disceptatum.''}} {{pn|1.1|1}}Lucilii ex XI. versus sunt: Scipiadae magno improbus obiciebat Asellus lustrum illo censore malum infelixque fuisse. “Obiciebat” “o” littera producta multos legere audio, idque eo facere dicunt, ut ratio numeri salva sit. {{pn|1.2|2}}Idem infra: conicere in versus dictum praeconis volebam Grani. In hac quoque primi verbi praepositione “o” ob eandem causam producunt. {{pn|1.3|3}}Item XV: subicit huic humilem et suffercitus posteriorem, “subicit” “u” littera longa legunt, quia primam syllabam brevem esse in versu heroico non convenit. {{pn|1.4|4}}Item apud Plautum in Epidico “con” syllabam productam pronuntiant: age nunciam orna te, Epidice, et palliolum in collum conice. {{pn|1.5|5}}Apud Vergilium quoque “subicit” verbum produci a plerisque audio: etiam Parnasia laurus parva sub ingenti matris se subicit umbra. {{pn|1.6|6}}Sed neque “ob” neque “sub” praepositio producendi habet naturam, neque item “con”, nisi cum eae litterae secuntur, quae in verbis “constituit” et “confecit” secundum eam primae sunt, vel cum eliditur ex ea “n” littera, sicut Sallustius: “faenoribus” inquit “copertus.” {{pn|1.7|7}}In his autem, quae supra posui, et metrum esse integrum potest et praepositiones istae possunt non barbare protendi; secunda enim littera in his verbis per duo “i”, non per unum scribenda est. {{pn|1.8|8}}Nam verbum ipsum, cui supradictae particulae praepositae sunt, non est “icio”, sed “iacio”, et praeteritum non “icit” facit, sed “iecit”. Id ubi compositum est, “a” littera in “i” mutatur, sicuti fit in verbis “insilio” et “incipio”, atque ita vim consonantis capit, et idcirco ea syllaba productius latiusque paulo pronuntiata priorem syllabam brevem esse non patitur, sed reddit eam positu longam, proptereaque et numerus in versu et ratio in pronuntiatu manet. {{pn|1.9|9}}Haec, quae diximus, eo etiam conducunt, ut, quod apud Vergilium in sexto positum invenimus: eripe me his, invicte, malis aut tu mihi terram inice, sic esse “iniice”, ut supra dixi, et scribendum et legendum sciamus, nisi quis tam indocilis est, ut in hoc quoque verbo “in” praepositionem metri gratia protendat. {{pn|1.10|10}}Quaerimus igitur, in “obicibus” “o” littera qua ratione intendatur, cum id vocabulum factum sit a verbo “obiicio” et nequaquam simile sit, quod a verbo “moveo” “motus” “o” littera longa dicitur. {{pn|1.11|11}}Equidem memini Sulpicium Apollinarem, virum praestanti litterarum scientia, “obices” et “obicibus” “o” littera correpta dicere, in Vergilio quoque sic eum legere: qua vi maria alta tumescant obicibus ruptis; {{pn|1.12|12}}sed ita, ut diximus, “i” litteram, quae in hoc vocabulo quoque gemina esse debet, paulo uberius largiusque pronuntiabat. {{pn|1.13|13}}Congruens igitur est, ut “subices” etiam, quod proinde ut “obices” compositum est, “u” littera brevi dici oporteat. {{pn|1.14|14}}Ennius in tragoedia, quae Achilles inscribitur, “subices” pro aere alto ponit, qui caelo subiectus est, in his versibus: per ego deum sublimas subices humidas, unde oritur imber sonitu saevo et spiritu; plerosque omnes tamen legere audias “u” littera producta. {{pn|1.15|15}}Id ipsum autem verbum M. Cato sub alia praepositione dicit in oratione, quam de consulatu suo habuit: “ita nos” inquit “fert ventus ad primorem Pyrenaeum, quo proicit in altum.” Et Pacuvius item in Chryse: Idae promunturium, cuius lingua in altum proicit. ===XVIII.=== {{c|''De P. Africano superiore sumpta quaedam ex annalibus memoratu dignissima.''}} {{pn|1.1|1}}Scipio Africanus antiquior quanta virtutum gloria praestiterit et quam fuerit altus animi atque magnificus et qua sui conscientia subnixus, plurimis rebus, quae dixit quaeque fecit, declaratum est. {{pn|1.2|2}}Ex quibus sunt haec duo exempla eius fiduciae atque exsuperantiae ingentis: {{pn|1.3|3}}Cum M. Naevius tribunus plebis accusaret eum ad populum diceretque accepisse a rege Antiocho pecuniam, ut condicionibus gratiosis et mollibus pax cum eo populi Romani nomine fieret et quaedam item alia crimini daret indigna tali viro, tum Scipio pauca praefatus, quae dignitas vitae suae atque gloria postulabat: “memoria,” inquit “Quirites, repeto diem esse hodiernum, quo Hannibalem Poenum imperio vestro inimicissimum magno proelio vici in terra Africa pacemque et victoriam vobis peperi inspectabilem. Non igitur simus adversum deos ingrati et, censeo, relinquamus nebulonem hunc, eamus hinc protinus Iovi optimo maximo gratulatum.” {{pn|1.4|4}}Id cum dixisset, avertit et ire in Capitolium coepit. {{pn|1.5|5}}Tum contio universa, quae ad sententiam de Scipione ferendam convenerat, relicto tribuno Scipionem in Capitolium comitata atque inde ad aedes eius cum laetitia et gratulatione sollemni prosecuta est. {{pn|1.6|6}}Fertur etiam oratio, quae videtur habita eo die a Scipione, et qui dicunt eam non veram, non eunt infitias, quin haec quidem verba fuerint, quae dixi, Scipionis. {{pn|1.7|7}}Item aliud est factum eius praeclarum. Petilii quidam tribuni plebis a M., ut aiunt, Catone, inimico Scipionis, comparati in eum atque inmissi desiderabant in senatu instantissime, ut pecuniae Antiochinae praedaeque in eo bello captae rationem redderet; {{pn|1.8|8}}fuerat enim L. Scipioni Asiatico, fratri suo, imperatori in ea provincia legatus. {{pn|1.9|9}}Ibi Scipio exsurgit et prolato e sinu togae libro rationes in eo scriptas esse dixit omnis pecuniae omnisque praedae; {{pn|1.10|10}}illatum, ut palam recitaretur et ad aerarium deferretur. {{pn|1.11|11}}“Sed enim id iam non faciam” inquit “nec me ipse afficiam contumelia eumque librum statim coram discidit suis manibus et concerpsit aegre passus, {{pn|1.12|12}}quod, cui salus imperii ac reipublicae accepta ferri deberet, rationem pecuniae praedaticiae posceretur. ===XIX.=== {{c|''Quid M. Varro in logistorico scripserit de moderando victu puerorum inpubium.''}} {{pn|1.1|1}}Pueros inpubes conpertum est, si plurimo cibo nimioque somno uterentur, hebetiores fieri ad veterni usque aut eluci tarditatem, corporaque eorum inprocera fieri minusque adolescere. {{pn|1.2|2}}Idem plerique alii medicorum philosophorumque et M. Varro in logistorico scripsit, qui inscriptus est Catus aut de liberis educandis. ===XX.=== {{c|''Notati a censoribus, qui audientibus iis dixerant ioca quaedam intempestiviter; ac de eius quoque nota deliberatum, qui steterat forte apud eos oscitabundus.''}} {{pn|1.1|1}}Inter censorum severitates tria haec exempla in litteris sunt castigatissimae disciplinae. {{pn|1.2|2}}Vnum est huiuscemodi: Censor agebat de uxoribus sollemne iusiurandum; {{pn|1.3|3}}verba erant ita concepta: “Vt tu ex animi tui sententia uxorem habes?” Qui iurabat, cavillator quidam et canicula et nimis ridicularius fuit. {{pn|1.4|4}}Is locum esse sibi ioci dicundi ratus, cum ita, uti mos erat, censor dixisset “ut tu ex animi tui sententia uxorem habes?”, {{pn|1.5|5}}“habeo equidem” inquit “uxorem, sed non hercle ex animi mei sententia.” {{pn|1.6|6}}Tum censor eum, quod intempestive lascivisset, in aerarios rettulit causamque hanc ioci scurrilis apud se dicti subscripsit. {{pn|1.7|7}}Altera severitas eiusdem sectae disciplinaeque est. {{pn|1.8|8}}Deliberatum est de nota eius, qui ad censores ab amico advocatus est et in iure stans clare nimis et sonore oscitavit atque inibi ut plecteretur fuit, tamquam illud indicium esset vagi animi et alucinantis et fluxae atque apertae securitatis. {{pn|1.9|9}}Sed cum ille deiurasset invitissimum sese ac repugnantem oscitatione victum tenerique eo vitio, quod “oscedo” appellatur, tum notae iam destinatae exemptus est. {{pn|1.10|10}}Publius Scipio Africanus, Pauli filius, utramque historiam posuit in oratione, quam dixit in censura, cum ad maiorum mores populum hortaretur. {{pn|1.11|11}}Item aliud refert Sabinus Masurius in septimo memoriali severe factum: “Censores” inquit “Publius Scipio Nasica et Marcus Popilius cum equitum censum agerent, equum nimis strigosum et male habitum, sed equitem eius uberrimum et habitissimum viderunt et “cur” inquiunt “ita est, ut tu sis quam equus curatior?” “Quoniam” inquit “ego me curo, equum Statius nihili servos.” Visum est parum esse reverens responsum, relatusque in aerarios, ut mos est.” {{pn|1.12|12}}“Statius” autem servile nomen fuit. Plerique apud veteres servi eo nomine fuerunt. {{pn|1.13|13}}Caecilius quoque ille comoediarum poeta inclutus servus fuit et propterea nomen habuit “Statius”. Sed postea versum est quasi in cognomentum, appellatusque est “Caecilius Statius”. {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {{finis}} mgp7ydk0gbzztf9zv7w9v7zsj9v6yvm 269218 269217 2026-06-06T14:05:34Z Saumache 27923 /* IX. */ 269218 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Sermo quidam Favorini philosophi cum grammatico iactantiore factus in Socraticum modum; atque ibi in sermone dictum, quibus verbis “penus” a Q. Scaevola definita sit; quodque eadem definitio culpata reprehensaque est.''}} {{pn|1.1|1}}In vestibulo aedium Palatinarum omnium fere ordinum multitudo opperientes salutationem Caesaris constiterant; atque ibi in circulo doctorum hominum Favorino philosopho praesente ostentabat quispiam grammaticae rei ditior scholica quaedam nugalia de generibus et casibus vocabulorum disserens cum arduis superciliis vocisque et vultus gravitate composita tamquam interpres et arbiter Sibyllae oraculorum. {{pn|1.2|2}}Tum aspiciens ad Favorinum, quamquam ei nondum etiam satis notus esset: ““penus” quoque” inquit “variis generibus dictum et varie declinatum est. Nam et “hoc penus” et “haec penus” et “huius peni” et “penoris” veteres dictaverunt; {{pn|1.3|3}}“mundum” quoque muliebrem Lucilius in satirarum XVI non virili genere, ut ceteri, sed neutro appellavit his verbis: legavit quidam uxori mundum omne penumque. Atqui quid mundum, quid non? quis dividet istuc?” {{pn|1.4|4}}Atque horum omnium et testimoniis et exemplis constrepebat; cumque nimis odiose blatiret, intercessit placide Favorinus et “amabo,” inquit “magister, quicquid est nomen tibi, abunde multa docuisti, quae quidem ignorabamus et scire haud sane postulabamus. {{pn|1.5|5}}Quid enim refert mea eiusque, quicum loquor, quo genere “penum” dicam aut in quas extremas litteras declinem, si nemo id non nimis barbare fecerimus? {{pn|1.6|6}}sed hoc plane indigeo discere, quid sit “penus” et qua fini id vocabulum dicatur, ne rem cotidiani usus, tamquam qui in venalibus Latine loqui coeptant, alia quam oportet voce appellem.” {{pn|1.7|7}}“Quaeris” inquit “rem minime obscuram. Quis adeo ignorat “penum” esse vinum et triticum et oleum et lentim et fabam atque huiuscemodi cetera?” {{pn|1.8|8}}“Etiamne” inquit Favorinus “milium et panicum et glans et hordeum “penus” est? sunt enim propemodum haec quoque eiusdemmodi”; {{pn|1.9|9}}cumque ille reticens haereret, “nolo” inquit “hoc iam labores, an ista, quae dixi, “penus” appelletur. Sed potesne mihi non speciem aliquam de penu dicere, sed definire genere proposito et differentiis adpositis, quid sit “penus"?” “Quod” inquit “genus et quas differentias dicas, non hercle intellego.” {{pn|1.10|10}}“Rem” inquit Favorinus “plane dictam postulas, quod difficillimum est, dici planius; nam hoc quidem pervolgatum est definitionem omnem ex genere et differentia consistere. {{pn|1.11|11}}Sed si me tibi praemandere, quod aiunt, postulas, faciam sane id quoque honoris tui habendi gratia.” {{pn|1.12|12}}Ac deinde ita exorsus est: “Si” inquit “ego te nunc rogem, ut mihi dicas et quasi circumscribas verbis, cuiusmodi “homo” sit, non, opinor, respondeas hominem esse te atque me. Hoc enim, quis homo sit, ostendere est, non, quid homo sit, dicere. Sed si, inquam, peterem, ut ipsum illud, quod homo est, definires, tum profecto mihi diceres hominem esse animal mortale rationis et scientiae capiens vel quo alio modo diceres, ut eum a ceteris omnibus separares. Proinde igitur nunc te rogo, ut, quid sit “penus”, dicas, non ut aliquid ex penu nomines.” {{pn|1.13|13}}Tum ille ostentator voce iam molli atque demissa: “philosophias” inquit “ego non didici neque discere adpetivi et, si ignoro, an hordeum ex “penu” sit aut quibus verbis “penus” definiatur, non ea re litteras quoque alias nescio.” {{pn|1.14|14}}“Scire,” inquit ridens iam Favorinus “quid “penus” sit, non ex nostra magis est philosophia quam ex grammatica tua. {{pn|1.15|15}}Meministi enim, credo, quaeri solitum, quid Vergilius dixerit, “penum struere” vel “longam” vel “longo ordine”; utrumque enim profecto scis legi solitum. {{pn|1.16|16}}Sed ut faciam te aequiore animo ut sis, ne illi quidem veteres iuris magistri, qui “sapientes” appellati sunt, definisse satis recte existimantur, quid sit “penus”. {{pn|1.17|17}}Nam Quintum Scaevolam ad demonstrandam penum his verbis usum audio: ““Penus” est”, inquit “quod esculentum aut posculentum est, quod ipsius patrisfamilias aut matris familias aut liberum patrisfamilias aut familiae eius, quae circum eos aut liberos eius est et opus non facit, causa paratum est. ..., ut Mucius ait, “penus” videri debet. Nam quae ad edendum bibendumque in dies singulos prandii aut cenae causa parantur, “penus” non sunt; sed ea potius, quae huiusce generis longae usionis gratia contrahuntur et reconduntur, ex eo, quod non in promptu est, sed intus et penitus habeatur, “penus” dicta est.” {{pn|1.18|18}}Haec ego,” inquit “cum philosophiae me dedissem, non insuper tamen habui discere; quoniam civibus Romanis Latine loquentibus rem non suo vocabulo demonstrare non minus turpe est, quam hominem non suo nomine appellare.” {{pn|1.19|19}}Sic Favorinus sermones id genus communes a rebus parvis et frigidis abducebat ad ea, quae magis utile esset audire ac discere, non allata extrinsecus, non per ostentationem, sed indidem nata acceptaque. {{pn|1.20|20}}Praeterea de penu adscribendum hoc etiam putavi Servium Sulpicium in reprehensis Scaevolae capitibus scripsisse Cato Aelio placuisse, non quae esui et potui forent, sed thus quoque et cereos in penu esse, quod esset eius ferme rei causa comparatum. {{pn|1.21|21}}Masurius autem Sabinus in iuris civilis secundo etiam, quod iumentorum causa apparatum esset, quibus dominus uteretur, penori attributum dicit. {{pn|1.22|22}}Ligna quoque et virgas et carbones, quibus conficeretur penus, quibusdam ait videri esse in penu. {{pn|1.23|23}}Ex his autem, quae promercalia et usaria isdem in locis essent, esse ea sola penoris putat, quae satis sint usu annuo. ===II.=== {{c|''Morbus et vitium quid differat; et quam vim habeant vocabula ista in edicto aedilium; et an eunuchus et steriles mulieres redhiberi possint; diversaeque super ea re sententiae.''}} {{pn|2.1|1}}In edicto aedilium curulium, qua parte de mancipiis vendundis cautum est, scriptum sic fuit: “Titulus servorum singulorum scriptus sit curato ita, ut intellegi recte possit, quid morbi vitiive cuique sit, quis fugitivus errove sit noxave solutus non sit.” {{pn|2.2|2}}Propterea quaesierunt iureconsulti veteres, quod “mancipium morbosum” quodve “vitiosum” recte diceretur quantumque “morbus” a “vitio” differret. {{pn|2.3|3}}Caelius Sabinus in libro, quem de edicto aedilium curulium composuit, Labeonem refert, quid esset “morbus”, hisce verbis definisse: “Morbus est habitus cuiusque corporis contra naturam, qui usum eius facit deteriorem.” {{pn|2.4|4}}Sed “morbum” alias in toto corpore accidere dicit, alias in parte corporis. Totius corporis “morbum” esse, veluti sit pthisis aut febris, partis autem, veluti sit caecitas aut pedis debilitas. {{pn|2.5|5}}“Balbus autem” inquit “et atypus vitiosi magis quam morbosi sunt, et equus mordax aut calcitro vitiosus, non morbosus est. Sed cui morbus est, idem etiam vitiosus est. Neque id tamen contra fit; potest enim qui vitiosus est non morbosus esse. Quamobrem, cum de homine morboso agetur, aeque” inquit “ita dicetur: “quanto ob id vitium minoris erit”.” {{pn|2.6|6}}De eunucho quidem quaesitum est, an contra edictum aedilium videretur venundatus, si ignorasset emptor eum eunuchum esse. {{pn|2.7|7}}Labeonem respondisse aiunt redhiberi posse quasi morbosum; {{pn|2.8|8}}sues etiam feminae si sterilae essent et venum issent, ex edicto aedilium posse agi Labeonem scripsisse. {{pn|2.9|9}}De sterila autem muliere, si nativa sterilitate sit, Trebatium contra Labeonem respondisse dicunt. {{pn|2.10|10}}Nam cum redhiberi eam Labeo quasi minus sanam putasset, negasse aiunt Trebatium ex edicto agi posse, si ea mulier a principio genitali sterilitate esset. At si valitudo eius offendisset exque ea vitium factum esset, ut concipere fetus non posset, tum sanam non videri et esse in causa redhibitionis. {{pn|2.11|11}}De myope quoque, qui “luscitiosus” Latine appellatur, dissensum est; alii enim redhiberi omnimodo debere, alii contra, nisi id vitium morbo contractum esset. {{pn|2.12|12}}Eum vero, cui dens deesset, Servius redhiberi posse respondit, Labeo in causa esse redhibendi negavit: “nam et magna” inquit “pars dente aliquo carent, neque eo magis plerique homines morbosi sunt, et absurdum admodum est dicere non sanos nasci homines, quoniam cum infantibus non simul dentes gignuntur.” {{pn|2.13|13}}Non praetereundum est id quoque in libris veterum iurisperitorum scriptum esse “morbum” et “vitium” distare, quod “vitium” perpetuum, “morbus” cum accessu decessuque sit. {{pn|2.14|14}}Sed hoc si ita est, neque caecus neque eunuchus morbosus est contra Labeonis, quam supra dixi, sententiam. {{pn|2.15|15}}Verba Masuri Sabini apposui ex libro iuris civilis secundo: “Furiosus mutusve cuive quod membrum lacerum laesumve est aut obest, quo ipse minus aptus sit, morbosi sunt. Qui natura longe minus videt tam sanus est quam qui tardius currit." ===III.=== {{c|''Quod nullae fuerunt rei uxoriae actiones in urbe Roma ante Carvilianum divortium; atque inibi, quid sit proprie “paelex”, quaeque eius vocabuli ratio sit.''}} {{pn|3.1|1}}Memoriae traditum est quingentis fere annis post Romam conditam nullas rei uxoriae neque actiones neque cautiones in urbe Roma aut in Latio fuisse, quoniam profecto nihil desiderabantur nullis etiamtunc matrimoniis divertentibus. {{pn|3.2|2}}Servius quoque Sulpicius in libro quem composuit de dotibus tum primum cautiones rei uxoriae necessarias esse visas scripsit, cum Spurius Carvilius, cui Ruga cognomentum fuit, vir nobilis, divortium cum uxore fecit, quia liberi ex ea corporis vitio non gignerentur, anno urbis conditae quingentesimo vicesimo tertio M. Atilio P. Valerio consulibus. Atque is Carvilius traditur uxorem, quam dimisit, egregie dilexisse carissimamque morum eius gratia habuisse, set iurisiurandi religionem animo atque amori praevertisse, quod iurare a censoribus coactus erat uxorem se liberum quaerundum gratia habiturum. {{pn|3.3|3}}“Paelicem” autem appellatam probrosamque habitam, quae iuncta consuetaque esset cum eo, in cuius manu mancipioque alia matrimonii causa foret, hac antiquissima lege ostenditur, quam Numae regis fuisse accepimus: “Paelex aedem Iunonis ne tangito; si tangit, Iunoni crinibus demissis agnum feminam caedito.” “Paelex” autem quasi pallax, id est quasi pallakis. Vt pleraque alia, ita hoc quoque vocabulum de Graeco flexum est. ===IV.=== {{c|''Quid Servius Sulpicius in libro, qui est de dotibus, scripserit de iure atque more veterum sponsaliorum.''}} {{pn|4.1|1}}Sponsalia in ea parte Italiae, quae Latium appellatur, hoc more atque iure solita fieri scripsit Servius Sulpicius in libro, quem scripsit de dotibus: {{pn|4.2|2}}“Qui uxorem” inquit “ducturus erat, ab eo, unde ducenda erat, stipulabatur eam in matrimonium datum ... iri; qui ducturus erat, itidem spondebat. Is contractus stipulationum sponsionumque dicebatur “sponsalia”. Tunc, quae promissa erat, “sponsa” appellabatur, qui spoponderat ducturum, “sponsus”. Sed si post eas stipulationis uxor non dabatur aut non ducebatur, qui stipulabatur, ex sponsu agebat. Iudices cognoscebant. Iudex quamobrem data acceptave non esset uxor quaerebat. Si nihil iustae causae videbatur, litem pecunia aestimabat, quantique interfuerat eam uxorem accipi aut dari, eum, qui spoponderat, ei qui stipulatus erat, condemnabat.” {{pn|4.3|3}}Hoc ius sponsaliorum observatum dicit Servius ad id tempus, quo civitas universo Latio lege Iulia data est. {{pn|4.4|4}}Haec eadem Neratius scripsit in libro quem de nuptiis composuit. ===V.=== {{c|''Historia narrata de perfidia aruspicum Etruscorum; quodque ob eam rem versus hic a pueris Romae urbe tota cantatus est: “Malum consilium consultori pessimum est”.''}} {{pn|5.1|1}}Statua Romae in comitio posita Horatii Coclitis, fortissimi viri, de caelo tacta est. {{pn|5.2|2}}Ob id fulgur piaculis luendum aruspices ex Etruria acciti inimico atque hostili in populum Romanum animo instituerant eam rem contrariis religionibus procurare atque illam statuam suaserunt in inferiorem locum perperam transponi, {{pn|5.3|3}}quem sol oppositu circum undique altarum aedium numquam illustraret. {{pn|5.4|4}}Quod cum ita fieri persuasissent, delati ad populum proditique sunt et, cum de perfidia confessi essent, necati sunt, constititque eam statuam, proinde ut verae rationes post compertae monebant, in locum editum subducendam atque ita in area Volcani sublimiore loco statuendam; ex quo res bene et prospere populo Romano cessit. {{pn|5.5|5}}Tum igitur, quod in Etruscos aruspices male consulentis animadversum vindicatumque fuerat, versus hic scite factus cantatusque esse a pueris urbe tota fertur: malum consilium consultori pessimum est. {{pn|5.6|6}}Ea historia de aruspicibus ac de versu isto senario scripta est in annalibus maximis, libro undecimo, et in Verri Flacci libro primo rerum memoria dignarum. {{pn|5.7|7}}Videtur autem versus hic de Graeco illo Hesiodi versu expressus: he de kake boule toi bouleusanti kakiste. ===VI.=== {{c|''Verba veteris senatusconsulti posita, quo decretum est hostiis maioribus expiandum, quod in sacrario hastae Martiae movissent; atque ibi enarratum, quid sint “hostiae succidaneae”, quid item “porca praecidanea”; et quod Capito Ateius ferias quasdam “praecidaneas” appellavit.''}} {{pn|6.1|1}}Vt terram movisse nuntiari solet eaque res procuratur, ita in veteribus memoriis scriptum legimus nuntiatum esse senatui in sacrario in regia hastas Martias movisse. {{pn|6.2|2}}Eius rei causa senatusconsultum factum est M. Antonio A. Postumio consulibus, eiusque exemplum hoc est: “Quod C. Iulius L. filius pontifex nuntiavit in sacrario in regia hastas Martias movisse, de ea re ita censuerunt, uti M. Antonius consul hostiis maioribus Iovi et Marti procuraret et ceteris dis, quibus videretur, lactantibus. Ibus uti procurasset, satis habendum censuerunt. Si quid succidaneis opus esset, robiis succideret.” {{pn|6.3|3}}Quod “succidaneas” hostias senatus appellavit, quaeri solet, quid verbum id significet. In Plauti quoque comoedia, quae Epidicus inscripta est, super eodem ipso verbo requiri audio in his versibus: {{pn|6.4|4}}men piacularem oportet fieri ob stultitiam tuam, ut meum tergum tuae stultitiae subdas succidaneum? {{pn|6.5|5}}“Succidaneae” autem “hostiae” dicuntur “ae” littera per morem compositi vocabuli in “i” litteram mutata quasi “succaedaneae”, appellatae, quoniam, si primis hostiis litatum non erat, aliae post easdem ductae hostiae caedebantur; {{pn|6.6|6}}quae quia prioribus iam caesis luendi piaculi gratia subdebantur et succidebantur, “succidaneae” nominatae “i” littera scilicet tractim pronuntiata; audio enim quosdam eam litteram in hac voce barbare corripere. {{pn|6.7|7}}Eadem autem ratione verbi “praecidaneae” quoque hostiae dicuntur, quae ante sacrificia sollemnia pridie caeduntur. {{pn|6.8|8}}“Porca” etiam “praecidanea” appellata, quam piaculi gratia ante fruges novas captas immolare Cereri mos fuit, si qui familiam funestam aut non purgaverant aut aliter eam rem, quam oportuerat, procuraverant. {{pn|6.9|9}}Sed porcam et hostias quasdam “praecidaneas”, sicuti dixi, appellari volgo notum est, ferias “praecidaneas” dici id, opinor, a volgo remotum est. {{pn|6.10|10}}Propterea verba Atei Capitonis ex quinto librorum, quos de pontificio iure composuit, scripsi: “Tib. Coruncanio pontifici maximo feriae praecidaneae in atrum diem inauguratae sunt. Collegium decrevit non habendum religioni, quin eo die feriae praecidaneae essent." ===VII.=== {{c|''De epistula Valerii Probi grammatici ad Marcellum scripta super accentu nominum quorundam Poenicorum.''}} {{pn|7.1|1}}Valerius Probus grammaticus inter suam aetatem praestanti scientia fuit. {{pn|7.2|2}}Is “Hannibalem” et “Hasdrubalem” et “Hamilcarem” ita pronuntiabat, ut paenultimam circumflecteret, et est epistula eius scripta ad Marcellum, in qua Plautum et Ennium multosque alios veteres eo modo pronuntiasse affirmat, {{pn|7.3|3}}solius tamen Ennii versum unum ponit ex libro, qui Scipio inscribitur. {{pn|7.4|4}}Eum versum quadrato numero factum subiecimus, in quo, nisi tertia syllaba de Hannibalis nomine circumflexe promatur, numerus clausurus est. Versus Ennii, quem dixit, ita est: {{pn|7.5|5}}quaque propter Hannibalis copias considerat. ===VIII.=== {{c|''Quid C. Fabricius de Cornelio Rufino homine avaro dixerit, quem cum odisset inimicusque esset, designandum tamen consulem curavit.''}} {{pn|8.1|1}}Fabricius Luscinus magna gloria vir magnisque rebus gestis fuit. {{pn|8.2|2}}P. Cornelius Rufinus manu quidem strenuus et bellator bonus militarisque disciplinae peritus admodum fuit, sed furax homo et avaritia acri erat. {{pn|8.3|3}}Hunc Fabricius non probabat neque amico utebatur osusque eum morum causa fuit. {{pn|8.4|4}}Sed cum in temporibus rei difficillimis consules creandi forent et is Rufinus peteret consulatum competitoresque eius essent inbelles quidam et futtiles, summa ope adnixus est Fabricius, uti Rufino consulatus deferretur. {{pn|8.5|5}}Eam rem plerisque admirantibus, quod hominem avarum, cui esset inimicissimus, {{pn|8.6|6}}creari consulem vellet, “malo,” inquit “civis me compilet, quam hostis vendat”. {{pn|8.7|7}}Hunc Rufinum postea bis consulatu et dictatura functum censor Fabricius senatu movit ob luxuriae notam, quod decem pondo libras argenti facti haberet. {{pn|8.8|8}}Id autem, quod supra scripsi Fabricium de Cornelio Rufino ita, uti in pleraque historia scriptum est, dixisse, M. Cicero non aliis a Fabricio, sed ipsi Rufino gratias agenti, quod ope eius designatus esset, dictum esse refert in libro secundo de oratore. ===IX.=== {{c|''Quid significet proprie “religiosus”; et in quae diverticula significatio istius vocabuli flexa sit; et verba Nigidii Figuli ex commentariis eius super ea re sumpta.''}} {{pn|9.1|1}}Nigidius Figulus, homo, ut ego arbitror, iuxta M. Varronem doctissimus, in undecimo commentariorum grammaticorum versum ex antiquo carmine refert memoria hercle dignum: religentem esse oportet, religiosus ne fuas, cuius autem id carmen sit, non scribit. {{pn|9.2|2}}Atque in eodem loco Nigidius: “Hoc” inquit “inclinamentum semper huiuscemodi verborum, ut “vinosus”, “mulierosus”, “religiosus”, significat copiam quandam inmodicam rei, super qua dicitur. Quocirca “religiosus” is appellabatur, qui nimia et superstitiosa religione sese alligaverat, eaque res vitio assignabatur.” {{pn|9.3|3}}Sed praeter ista, quae Nigidius dicit, alio quodam diverticulo significationis “religiosus” pro casto atque observanti cohibentique sese certis legibus finibusque dici coeptus. {{pn|9.4|4}}Simili autem modo illa quoque vocabula ab eadem profecta origine diversum significare videntur: “religiosi dies” et “religiosa delubra”. {{pn|9.5|5}}“Religiosi” enim “dies” dicuntur tristi omine infames inpeditique, in quibus et res divinas facere et rem quampiam novam exordiri temperandum est, quos multitudo imperitorum prave et perperam “nefastos” appellat. {{pn|9.6|6}}Itaque M. Cicero in libro epistularum nono ad Atticum “maiores” inquit “nostri funestiorem diem esse voluerunt Alliensis pugnae quam urbis captae, quod hoc malum ex illo. Itaque alter religiosus etiamnunc dies, alter in volgus ignotus”. {{pn|9.7|7}}Idem tamen M. Tullius in oratione de accusatore constituendo “religiosa delubra” dicit non ominosa nec tristia, sed maiestatis venerationisque plena. {{pn|9.8|8}}Masurius autem Sabinus in commentariis, quos de indigenis composuit: ““religiosum"” inquit “est, quod propter sanctitatem aliquam remotum ac sepositum a nobis est; verbum a “relinquendo” dictum, tamquam “caerimoniae” a “carendo”.” {{pn|9.9|9}}Secundum hanc Sabini interpretationem templa quidem ac delubra, quae non volgo ac temere, sed cum castitate caerimoniaque adeundum, et reverenda et reformidanda sunt magis quam involganda: {{pn|9.10|10}}sed dies “religiosi” dicti, [XI.] quos ex contraria causa propter ominis diritatem relinquimus. {{pn|9.12|12}}Quod si, ut ait Nigidius, omnia istiusmodi inclinamenta nimium ac praeter modum significant et idcirco in culpas cadunt, ut “vinosus”, “mulierosus”, “morosus”, “verbosus”, “famosus”, cur “ingeniosus” et “formosus” et “officiosus”, quae pariter ab ingenio et forma et officio inclinata sunt, cur etiam “disciplinosus”, “consiliosus”, “victoriosus”, quae M. Cato ita figuravit, cur item “facundiosa”, quod Sempronius Asellio XIII rerum gestarum ita scripsit: “facta sua spectare oportere, non dicta, si minus facundiosa essent”, cur, inquam, ista omnia numquam in culpam, sed in laudem dicuntur, quamquam haec item incrementum sui nimium demonstrent? an propterea quia illis quidem, quae supra posui, adhibendus est modus quidam necessarius? {{pn|9.13|13}}Nam et gratia, si nimia atque inmodica, et mores, si multi atque varii, et verba, si perpetua atque infinita et obtundentia, et fama, si magna et inquieta et invidiosast, neque laudabilia neque utilia sunt; {{pn|9.14|14}}ingenium autem et officium et forma et disciplina et consilium et victoria et facundia sicut ipsae virtutum amplitudines nullis finibus cohibentur, sed quanto maiora auctioraque sunt, multo etiam tanto laudatiora sunt. ===X.=== {{c|''Quid observatum de ordine rogandarum in senatu sententiarum; iurgiumque in senatu C. Caesaris consulis et M. Catonis diem dicendo eximentis.''}} {{pn|1.1|1}}Ante legem, quae nunc de senatu habendo observatur, ordo rogandi sententias varius fuit. {{pn|1.2|2}}Alias primus rogabatur, qui princeps a censoribus in senatum lectus fuerat, alias, qui designati consules erant; {{pn|1.3|3}}quidam e consulibus studio aut necessitudine aliqua adducti, quem is visum erat, honoris gratia extra ordinem sententiam primum rogabant. {{pn|1.4|4}}Observatum tamen est, cum extra ordinem fieret, ne quis quemquam ex alio quam ex consulari loco sententiam primum rogaret. {{pn|1.5|5}}C. Caesar in consulatu, quem cum M. Bibulo gessit, quattuor solos extra ordinem rogasse sententiam dicitur. Ex his quattuor principem rogabat M. Crassum; sed postquam filiam Cn. Pompeio desponderat, primum coeperat Pompeium rogare. {{pn|1.6|6}}Eius rei rationem reddidisse eum senatui Tiro Tullius, M. Ciceronis libertus, refert itaque se ex patrono suo audisse scribit. {{pn|1.7|7}}Id ipsum Capito Ateius in libro, quem de officio senatorio composuit, scriptum reliquit. {{pn|1.8|8}}In eodem libro Capitonis id quoque scriptum est: “C.” inquit “Caesar consul M. Catonem sententiam rogavit. Cato rem, quae consulebatur, quoniam non e republica videbatur, perfici nolebat. Eius rei ducendae gratia longa oratione utebatur eximebatque dicendo diem. Erat enim ius senatori, ut sententiam rogatus diceret ante quicquid vellet aliae rei et quoad vellet. Caesar consul viatorem vocavit eumque, cum finem non faceret, prendi loquentem et in carcerem duci iussit. Senatus consurrexit et prosequebatur Catonem in carcerem. Hac” inquit “invidia facta Caesar destitit et mitti Catonem iussit." ===XI.=== {{c|''Quae qualiaque sint, quae Aristoxenus quasi magis comperta de Pythagora memoriae mandavit; et quae item Plutarchus in eundem modum de eodem Pythagora scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Opinio vetus falsa occupavit et convaluit Pythagoram philosophum non esitavisse ex animalibus item abstinuisse fabulo, quem Graeci kyamon appellant. {{pn|1.2|2}}Ex hac opinione Callimachus poeta scripsit: kai kyamon apo cheiras echein aniontos edestou kago, Pythagoras hos ekeleve, lego. {{pn|1.3|3}}Ex eadem item opinione M. Cicero in libro de divinatione primo haec verba posuit: “Iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit, quod errorem animis perturbationemque afferat. Ex quo etiam Pythagoreis interdictum putatur, ne faba vescerentur, quae res habet inflationem magnam tranquillitatem mentis quaerentibus contrariam.” {{pn|1.4|4}}Haec quidem M. Cicero. Sed Aristoxenus musicus, vir litterarum veterum diligentissimus, Aristoteli philosophi auditor, in libro, quem de Pythagora reliquit, nullo saepius legumento Pythagoram dicit usum quam fabis, quoniam is cibus et subduceret sensim alvum et levigaret. {{pn|1.5|5}}Verba ipsa Aristoxeni subscripsi: Pythagoras de ton osprion malista ton kyamon edokimasen; leiantikon te gar einai kai diachoretikon; dio kai malista kechretai autoi. {{pn|1.6|6}}Porculis quoque minusculis et haedis tenerioribus victitasse idem Aristoxenus refert. {{pn|1.7|7}}Quem rem videtur cognovisse e Xenophilo Pythagorico, familiari suo, et ex quibusdam aliis natu maioribus, qui ab aetate Pythagorae ... {{pn|1.8|8}}Ac de animalibus Alexis etiam poeta in comoedia, quae Pythagorizousa inscribitur, docet. {{pn|1.9|9}}Videtur autem de kyamoi non esitato causam erroris fuisse, quia in Empedocli carmine, qui disciplinas Pythagorae secutus est, versus hic invenitur: deiloi, pandeiloi, kyamon apo cheiras echesthai. {{pn|1.10|10}}Opinati enim sunt plerique kyamous legumentum dici, ut a vulgo dicitur. Sed qui diligentius scitiusque carmina Empedocli arbitrati sunt, kyamous hoc in loco testiculos significare dicunt, eosque more Pythagorae operte atque symbolice kyamous appellatos, quod sint aitioi tou kyein et geniturae humanae vim praebeant; idcircoque Empedoclen versu isto non a fabulo edendo, sed a rei veneriae proluvio voluisse homines deducere. {{pn|1.11|11}}Plutarchus quoque, homo in disciplinis gravi auctoritate, in primo librorum, quos de Homero composuit, Aristotelem philosophum scripsit eadem ipsa de Pythagoricis scripsisse, quod non abstinuerint edundis animalibus, nisi pauca carne quadam. {{pn|1.12|12}}Verba ipsa Plutarchi, quoniam res inopinata est, subscripsi: Aristoteles de metras kai kardias kai akalephes kai toiouton tinon allon apechesthai phesin tous Pythagorikous, chresthai de tois allois. {{pn|1.13|13}}Akalephe autem est animal marinum, quod “urtica” appellatur. Sed et piscibus mullis abstinere Pythagoricos Plutarchus in Symposiacis dicit. {{pn|1.14|14}}Pythagoram vero ipsum sicuti celebre est Euphorbum primo fuisse dictasse, ita haec remotiora sunt his, quae Clearchus et Dicaearchus memoriae tradiderunt, fuisse eum postea Pyrrum, deinde Aethaliden, deinde feminam pulcra facie meretricem, cui nomen fuerat Alco. ===XII.=== {{c|''Notae et animadversiones censoriae in veteribus monumentis repertae memoria dignae.''}} {{pn|1.1|1}}Si quis agrum suum passus fuerat sordescere eumque indiligenter curabat ac neque araverat neque purgaverat, sive quis arborem suam vineamque habuerat derelictui, non id sine poena fuit, sed erat opus censorium, censoresque aerarium faciebant. {{pn|1.2|2}}Item, quis eques Romanus equum habere gracilentum aut parum nitidum visus erat, “inpolitiae” notabatur; id verbum significat, quasi tu dicas “incuriae”. {{pn|1.3|3}}Cuius rei utriusque auctoritates sunt, et M. Cato id saepenumero adtestatus est. ===XIII.=== {{c|''Quod incentiones quaedam tibiarum certo modo factae ischiacis mederi possunt.''}} {{pn|1.1|1}}Creditum hoc a plerisque esse et memoriae mandatum, ischia cum maxime doleant, tum, si modulis lenibus tibicen incinat, {{pn|1.2|2}}minui dolores, ego nuperrime in libro Theophrasti scriptum inveni. {{pn|1.3|3}}Viperarum morsibus tibicinium scite modulateque adhibitum mederi refert etiam Democriti liber, qui inscribitur ..., in quo docet plurimis hominum morbidis medicinae fuisse incentiones tibiarum. {{pn|1.4|4}}Tanta prosus adfinitas est corporibus hominum mentibusque et propterea vitiis quoque aut medellis animorum et corporum. ===XIV=== {{c|''Narratur historia de Hostilio Mancino aedilium et Manilia meretrice; verbaque decreti tribunorum, ad quos a Manilia provocatum est.''}} {{pn|1.1|1}}Cum librum IX Atei Capitonis coniectaneorum legeremus, qui inscriptus est de iudiciis publicis, decretum tribunorum visum est gravitatis antiquae plenum. {{pn|1.2|2}}Propterea id meminimus, idque ob hanc causam et in hanc sententiam scriptum est : Aulus Hostilius Mancinus aedilis curulis fuit. {{pn|1.3|3}}Is Maniliae meretrici diem ad populum dixit, quod e tabulato eius noctu lapide ictus esset, vulnusque ex eo lapide ostendebat. {{pn|1.4|4}}Manilia ad tribunos plebi provocavit. {{pn|1.5|5}}Apud eos dixit comessatorem Mancinum ad aedes suas venisse; eum sibi recipere non fuisse e re sua, sed cum vi inrumperet, lapidibus depulsum. {{pn|1.6|6}}Tribuni decreverunt aedilem ex eo loco iure deiectum, quo eum venire cum corollario non decuisset; propterea, ne cum populo aedilis ageret, intercesserunt. ===XV.=== {{c|''Defensa a culpa sententia ex historia Sallustii, quam iniqui eius cum insectatione maligni reprehenderint.''}} {{pn|1.1|1}}Elegantia orationis Sallustii verborumque fingendi et novandi studium cum multa prorsus invidia fuit, multique non mediocri ingenio viri conati sunt reprehendere pleraque et obtrectare. In quibus plura inscite aut maligne vellicant. Nonnulla tamen videri possunt non indigna reprehensione; quale illud in Catilinae historia repertum est, quod habeat eam speciem quasi parum adtente dictum. Verba Sallustii haec sunt: {{pn|1.2|2}}“Ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen inprimis arduum videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dein, quia plerique, quae delicta reprehenderis, malivolentia et invidia dicta putant. Vbi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit; supra, veluti ficta, pro falsis ducit.” {{pn|1.3|3}}“Proposuit” inquiunt “dicturum causas, quamobrem videatur esse arduum res gestas scribere; atque ibi cum primam causam dixerit, dein non alteram causam, sed querellas dicit. {{pn|1.4|4}}Non enim causa videri debet, cur historiae opus arduum sit, quod hi, qui legunt, aut inique interpretantur quae scripta sunt, aut vera esse non credunt.” {{pn|1.5|5}}Obnoxiam quippe et obiectam falsis existimationibus eam rem dicendam aiunt quam “arduam”; quia, quod est arduum, sui operis difficultate est arduum, non opinionis alienae erroribus. {{pn|1.6|6}}Haec illi malivoli reprehensores dicunt. Sed “arduum” Sallustius non pro difficili tantum, sed pro eo quoque ponit, quod Graeci chalepon appellant, quod est cum difficile, tum molestum quoque et incommodum et intractabile. Quorum verborum significatio a sententia Sallustii supra scripta non abhorret. ===XVI.=== {{c|''De vocabulis quibusdam a Varrone et Nigidio contra cotidiani sermonis consuetudinem declinatis; atque inibi id genus quaedam cum exemplis veterum relata.''}} {{pn|1.1|1}}M. Varronem et P. Nigidium, viros Romani generis doctissimos, comperimus non aliter elocutos esse et scripsisse, quam “senatuis” et “domuis” et “fluctuis”, qui est patrius casus ab eo, quod est “senatus”, “domus”, “fluctus”; huic “senatui”, “domui”, “fluctui” ceteraque is consimilia pariter dixisse. {{pn|1.2|2}}Terentii quoque comici versus in libris veteribus itidem scriptus est: eius anuis causa, opinor, quae est emortua. {{pn|1.3|3}}Hanc eorum auctoritatem quidam e veteribus grammaticis ratione etiam firmare voluerunt, quod omnis dativus singularis “i” littera finitus, si non similis est genetivi singularis, “s” littera addita genetivum singularem facit, ut “patri patris”, “duci ducis”, “caedi caedis”. {{pn|1.4|4}}“Cum igitur” inquiunt “in casu dandi “huic senatui” dicamus, genetivus ex eo singularis “senatuis” est, non “senatus”.” {{pn|1.5|5}}Set non omnes concedunt in casu dativo “senatui” magis dicendum quam “senatu”. {{pn|1.6|6}}Sicuti Lucilius in eodem casu “victu” et “anu” dicit, non “victui” nec “anui”, in hisce versibus: quod sumptum atque epulas victu praeponis honesto et alio in loco: “anu noceo” inquit. {{pn|1.7|7}}Vergilius quoque in casu dandi “aspectu” dicit, non “aspectui": teque aspectu ne subtrahe nostro et in georgicis: quod nec concubitu indulgent. {{pn|1.8|8}}C. etiam Caesar, gravis auctor linguae Latinae, in Anticatone: “unius” inquit “arrogantiae, superbiae dominatuque.” Item in Dolabellam actionis I. lib. I.: “Isti, quorum in aedibus fanisque posita et honori erant et ornatu.” {{pn|1.9|9}}In libris quoque analogicis omnia istiusmodi sine “i” littera dicenda censet. ===XVII.=== {{c|''De natura quarundam particularum, quae praepositae verbis intendi atque produci barbare et inscite videntur, exemplis rationibusque plusculis disceptatum.''}} {{pn|1.1|1}}Lucilii ex XI. versus sunt: Scipiadae magno improbus obiciebat Asellus lustrum illo censore malum infelixque fuisse. “Obiciebat” “o” littera producta multos legere audio, idque eo facere dicunt, ut ratio numeri salva sit. {{pn|1.2|2}}Idem infra: conicere in versus dictum praeconis volebam Grani. In hac quoque primi verbi praepositione “o” ob eandem causam producunt. {{pn|1.3|3}}Item XV: subicit huic humilem et suffercitus posteriorem, “subicit” “u” littera longa legunt, quia primam syllabam brevem esse in versu heroico non convenit. {{pn|1.4|4}}Item apud Plautum in Epidico “con” syllabam productam pronuntiant: age nunciam orna te, Epidice, et palliolum in collum conice. {{pn|1.5|5}}Apud Vergilium quoque “subicit” verbum produci a plerisque audio: etiam Parnasia laurus parva sub ingenti matris se subicit umbra. {{pn|1.6|6}}Sed neque “ob” neque “sub” praepositio producendi habet naturam, neque item “con”, nisi cum eae litterae secuntur, quae in verbis “constituit” et “confecit” secundum eam primae sunt, vel cum eliditur ex ea “n” littera, sicut Sallustius: “faenoribus” inquit “copertus.” {{pn|1.7|7}}In his autem, quae supra posui, et metrum esse integrum potest et praepositiones istae possunt non barbare protendi; secunda enim littera in his verbis per duo “i”, non per unum scribenda est. {{pn|1.8|8}}Nam verbum ipsum, cui supradictae particulae praepositae sunt, non est “icio”, sed “iacio”, et praeteritum non “icit” facit, sed “iecit”. Id ubi compositum est, “a” littera in “i” mutatur, sicuti fit in verbis “insilio” et “incipio”, atque ita vim consonantis capit, et idcirco ea syllaba productius latiusque paulo pronuntiata priorem syllabam brevem esse non patitur, sed reddit eam positu longam, proptereaque et numerus in versu et ratio in pronuntiatu manet. {{pn|1.9|9}}Haec, quae diximus, eo etiam conducunt, ut, quod apud Vergilium in sexto positum invenimus: eripe me his, invicte, malis aut tu mihi terram inice, sic esse “iniice”, ut supra dixi, et scribendum et legendum sciamus, nisi quis tam indocilis est, ut in hoc quoque verbo “in” praepositionem metri gratia protendat. {{pn|1.10|10}}Quaerimus igitur, in “obicibus” “o” littera qua ratione intendatur, cum id vocabulum factum sit a verbo “obiicio” et nequaquam simile sit, quod a verbo “moveo” “motus” “o” littera longa dicitur. {{pn|1.11|11}}Equidem memini Sulpicium Apollinarem, virum praestanti litterarum scientia, “obices” et “obicibus” “o” littera correpta dicere, in Vergilio quoque sic eum legere: qua vi maria alta tumescant obicibus ruptis; {{pn|1.12|12}}sed ita, ut diximus, “i” litteram, quae in hoc vocabulo quoque gemina esse debet, paulo uberius largiusque pronuntiabat. {{pn|1.13|13}}Congruens igitur est, ut “subices” etiam, quod proinde ut “obices” compositum est, “u” littera brevi dici oporteat. {{pn|1.14|14}}Ennius in tragoedia, quae Achilles inscribitur, “subices” pro aere alto ponit, qui caelo subiectus est, in his versibus: per ego deum sublimas subices humidas, unde oritur imber sonitu saevo et spiritu; plerosque omnes tamen legere audias “u” littera producta. {{pn|1.15|15}}Id ipsum autem verbum M. Cato sub alia praepositione dicit in oratione, quam de consulatu suo habuit: “ita nos” inquit “fert ventus ad primorem Pyrenaeum, quo proicit in altum.” Et Pacuvius item in Chryse: Idae promunturium, cuius lingua in altum proicit. ===XVIII.=== {{c|''De P. Africano superiore sumpta quaedam ex annalibus memoratu dignissima.''}} {{pn|1.1|1}}Scipio Africanus antiquior quanta virtutum gloria praestiterit et quam fuerit altus animi atque magnificus et qua sui conscientia subnixus, plurimis rebus, quae dixit quaeque fecit, declaratum est. {{pn|1.2|2}}Ex quibus sunt haec duo exempla eius fiduciae atque exsuperantiae ingentis: {{pn|1.3|3}}Cum M. Naevius tribunus plebis accusaret eum ad populum diceretque accepisse a rege Antiocho pecuniam, ut condicionibus gratiosis et mollibus pax cum eo populi Romani nomine fieret et quaedam item alia crimini daret indigna tali viro, tum Scipio pauca praefatus, quae dignitas vitae suae atque gloria postulabat: “memoria,” inquit “Quirites, repeto diem esse hodiernum, quo Hannibalem Poenum imperio vestro inimicissimum magno proelio vici in terra Africa pacemque et victoriam vobis peperi inspectabilem. Non igitur simus adversum deos ingrati et, censeo, relinquamus nebulonem hunc, eamus hinc protinus Iovi optimo maximo gratulatum.” {{pn|1.4|4}}Id cum dixisset, avertit et ire in Capitolium coepit. {{pn|1.5|5}}Tum contio universa, quae ad sententiam de Scipione ferendam convenerat, relicto tribuno Scipionem in Capitolium comitata atque inde ad aedes eius cum laetitia et gratulatione sollemni prosecuta est. {{pn|1.6|6}}Fertur etiam oratio, quae videtur habita eo die a Scipione, et qui dicunt eam non veram, non eunt infitias, quin haec quidem verba fuerint, quae dixi, Scipionis. {{pn|1.7|7}}Item aliud est factum eius praeclarum. Petilii quidam tribuni plebis a M., ut aiunt, Catone, inimico Scipionis, comparati in eum atque inmissi desiderabant in senatu instantissime, ut pecuniae Antiochinae praedaeque in eo bello captae rationem redderet; {{pn|1.8|8}}fuerat enim L. Scipioni Asiatico, fratri suo, imperatori in ea provincia legatus. {{pn|1.9|9}}Ibi Scipio exsurgit et prolato e sinu togae libro rationes in eo scriptas esse dixit omnis pecuniae omnisque praedae; {{pn|1.10|10}}illatum, ut palam recitaretur et ad aerarium deferretur. {{pn|1.11|11}}“Sed enim id iam non faciam” inquit “nec me ipse afficiam contumelia eumque librum statim coram discidit suis manibus et concerpsit aegre passus, {{pn|1.12|12}}quod, cui salus imperii ac reipublicae accepta ferri deberet, rationem pecuniae praedaticiae posceretur. ===XIX.=== {{c|''Quid M. Varro in logistorico scripserit de moderando victu puerorum inpubium.''}} {{pn|1.1|1}}Pueros inpubes conpertum est, si plurimo cibo nimioque somno uterentur, hebetiores fieri ad veterni usque aut eluci tarditatem, corporaque eorum inprocera fieri minusque adolescere. {{pn|1.2|2}}Idem plerique alii medicorum philosophorumque et M. Varro in logistorico scripsit, qui inscriptus est Catus aut de liberis educandis. ===XX.=== {{c|''Notati a censoribus, qui audientibus iis dixerant ioca quaedam intempestiviter; ac de eius quoque nota deliberatum, qui steterat forte apud eos oscitabundus.''}} {{pn|1.1|1}}Inter censorum severitates tria haec exempla in litteris sunt castigatissimae disciplinae. {{pn|1.2|2}}Vnum est huiuscemodi: Censor agebat de uxoribus sollemne iusiurandum; {{pn|1.3|3}}verba erant ita concepta: “Vt tu ex animi tui sententia uxorem habes?” Qui iurabat, cavillator quidam et canicula et nimis ridicularius fuit. {{pn|1.4|4}}Is locum esse sibi ioci dicundi ratus, cum ita, uti mos erat, censor dixisset “ut tu ex animi tui sententia uxorem habes?”, {{pn|1.5|5}}“habeo equidem” inquit “uxorem, sed non hercle ex animi mei sententia.” {{pn|1.6|6}}Tum censor eum, quod intempestive lascivisset, in aerarios rettulit causamque hanc ioci scurrilis apud se dicti subscripsit. {{pn|1.7|7}}Altera severitas eiusdem sectae disciplinaeque est. {{pn|1.8|8}}Deliberatum est de nota eius, qui ad censores ab amico advocatus est et in iure stans clare nimis et sonore oscitavit atque inibi ut plecteretur fuit, tamquam illud indicium esset vagi animi et alucinantis et fluxae atque apertae securitatis. {{pn|1.9|9}}Sed cum ille deiurasset invitissimum sese ac repugnantem oscitatione victum tenerique eo vitio, quod “oscedo” appellatur, tum notae iam destinatae exemptus est. {{pn|1.10|10}}Publius Scipio Africanus, Pauli filius, utramque historiam posuit in oratione, quam dixit in censura, cum ad maiorum mores populum hortaretur. {{pn|1.11|11}}Item aliud refert Sabinus Masurius in septimo memoriali severe factum: “Censores” inquit “Publius Scipio Nasica et Marcus Popilius cum equitum censum agerent, equum nimis strigosum et male habitum, sed equitem eius uberrimum et habitissimum viderunt et “cur” inquiunt “ita est, ut tu sis quam equus curatior?” “Quoniam” inquit “ego me curo, equum Statius nihili servos.” Visum est parum esse reverens responsum, relatusque in aerarios, ut mos est.” {{pn|1.12|12}}“Statius” autem servile nomen fuit. Plerique apud veteres servi eo nomine fuerunt. {{pn|1.13|13}}Caecilius quoque ille comoediarum poeta inclutus servus fuit et propterea nomen habuit “Statius”. Sed postea versum est quasi in cognomentum, appellatusque est “Caecilius Statius”. {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {{finis}} 6p3wfub0u0i3ztcsml7die68s2b4ke9 269219 269218 2026-06-06T14:06:02Z Saumache 27923 /* IX. */ 269219 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Sermo quidam Favorini philosophi cum grammatico iactantiore factus in Socraticum modum; atque ibi in sermone dictum, quibus verbis “penus” a Q. Scaevola definita sit; quodque eadem definitio culpata reprehensaque est.''}} {{pn|1.1|1}}In vestibulo aedium Palatinarum omnium fere ordinum multitudo opperientes salutationem Caesaris constiterant; atque ibi in circulo doctorum hominum Favorino philosopho praesente ostentabat quispiam grammaticae rei ditior scholica quaedam nugalia de generibus et casibus vocabulorum disserens cum arduis superciliis vocisque et vultus gravitate composita tamquam interpres et arbiter Sibyllae oraculorum. {{pn|1.2|2}}Tum aspiciens ad Favorinum, quamquam ei nondum etiam satis notus esset: ““penus” quoque” inquit “variis generibus dictum et varie declinatum est. Nam et “hoc penus” et “haec penus” et “huius peni” et “penoris” veteres dictaverunt; {{pn|1.3|3}}“mundum” quoque muliebrem Lucilius in satirarum XVI non virili genere, ut ceteri, sed neutro appellavit his verbis: legavit quidam uxori mundum omne penumque. Atqui quid mundum, quid non? quis dividet istuc?” {{pn|1.4|4}}Atque horum omnium et testimoniis et exemplis constrepebat; cumque nimis odiose blatiret, intercessit placide Favorinus et “amabo,” inquit “magister, quicquid est nomen tibi, abunde multa docuisti, quae quidem ignorabamus et scire haud sane postulabamus. {{pn|1.5|5}}Quid enim refert mea eiusque, quicum loquor, quo genere “penum” dicam aut in quas extremas litteras declinem, si nemo id non nimis barbare fecerimus? {{pn|1.6|6}}sed hoc plane indigeo discere, quid sit “penus” et qua fini id vocabulum dicatur, ne rem cotidiani usus, tamquam qui in venalibus Latine loqui coeptant, alia quam oportet voce appellem.” {{pn|1.7|7}}“Quaeris” inquit “rem minime obscuram. Quis adeo ignorat “penum” esse vinum et triticum et oleum et lentim et fabam atque huiuscemodi cetera?” {{pn|1.8|8}}“Etiamne” inquit Favorinus “milium et panicum et glans et hordeum “penus” est? sunt enim propemodum haec quoque eiusdemmodi”; {{pn|1.9|9}}cumque ille reticens haereret, “nolo” inquit “hoc iam labores, an ista, quae dixi, “penus” appelletur. Sed potesne mihi non speciem aliquam de penu dicere, sed definire genere proposito et differentiis adpositis, quid sit “penus"?” “Quod” inquit “genus et quas differentias dicas, non hercle intellego.” {{pn|1.10|10}}“Rem” inquit Favorinus “plane dictam postulas, quod difficillimum est, dici planius; nam hoc quidem pervolgatum est definitionem omnem ex genere et differentia consistere. {{pn|1.11|11}}Sed si me tibi praemandere, quod aiunt, postulas, faciam sane id quoque honoris tui habendi gratia.” {{pn|1.12|12}}Ac deinde ita exorsus est: “Si” inquit “ego te nunc rogem, ut mihi dicas et quasi circumscribas verbis, cuiusmodi “homo” sit, non, opinor, respondeas hominem esse te atque me. Hoc enim, quis homo sit, ostendere est, non, quid homo sit, dicere. Sed si, inquam, peterem, ut ipsum illud, quod homo est, definires, tum profecto mihi diceres hominem esse animal mortale rationis et scientiae capiens vel quo alio modo diceres, ut eum a ceteris omnibus separares. Proinde igitur nunc te rogo, ut, quid sit “penus”, dicas, non ut aliquid ex penu nomines.” {{pn|1.13|13}}Tum ille ostentator voce iam molli atque demissa: “philosophias” inquit “ego non didici neque discere adpetivi et, si ignoro, an hordeum ex “penu” sit aut quibus verbis “penus” definiatur, non ea re litteras quoque alias nescio.” {{pn|1.14|14}}“Scire,” inquit ridens iam Favorinus “quid “penus” sit, non ex nostra magis est philosophia quam ex grammatica tua. {{pn|1.15|15}}Meministi enim, credo, quaeri solitum, quid Vergilius dixerit, “penum struere” vel “longam” vel “longo ordine”; utrumque enim profecto scis legi solitum. {{pn|1.16|16}}Sed ut faciam te aequiore animo ut sis, ne illi quidem veteres iuris magistri, qui “sapientes” appellati sunt, definisse satis recte existimantur, quid sit “penus”. {{pn|1.17|17}}Nam Quintum Scaevolam ad demonstrandam penum his verbis usum audio: ““Penus” est”, inquit “quod esculentum aut posculentum est, quod ipsius patrisfamilias aut matris familias aut liberum patrisfamilias aut familiae eius, quae circum eos aut liberos eius est et opus non facit, causa paratum est. ..., ut Mucius ait, “penus” videri debet. Nam quae ad edendum bibendumque in dies singulos prandii aut cenae causa parantur, “penus” non sunt; sed ea potius, quae huiusce generis longae usionis gratia contrahuntur et reconduntur, ex eo, quod non in promptu est, sed intus et penitus habeatur, “penus” dicta est.” {{pn|1.18|18}}Haec ego,” inquit “cum philosophiae me dedissem, non insuper tamen habui discere; quoniam civibus Romanis Latine loquentibus rem non suo vocabulo demonstrare non minus turpe est, quam hominem non suo nomine appellare.” {{pn|1.19|19}}Sic Favorinus sermones id genus communes a rebus parvis et frigidis abducebat ad ea, quae magis utile esset audire ac discere, non allata extrinsecus, non per ostentationem, sed indidem nata acceptaque. {{pn|1.20|20}}Praeterea de penu adscribendum hoc etiam putavi Servium Sulpicium in reprehensis Scaevolae capitibus scripsisse Cato Aelio placuisse, non quae esui et potui forent, sed thus quoque et cereos in penu esse, quod esset eius ferme rei causa comparatum. {{pn|1.21|21}}Masurius autem Sabinus in iuris civilis secundo etiam, quod iumentorum causa apparatum esset, quibus dominus uteretur, penori attributum dicit. {{pn|1.22|22}}Ligna quoque et virgas et carbones, quibus conficeretur penus, quibusdam ait videri esse in penu. {{pn|1.23|23}}Ex his autem, quae promercalia et usaria isdem in locis essent, esse ea sola penoris putat, quae satis sint usu annuo. ===II.=== {{c|''Morbus et vitium quid differat; et quam vim habeant vocabula ista in edicto aedilium; et an eunuchus et steriles mulieres redhiberi possint; diversaeque super ea re sententiae.''}} {{pn|2.1|1}}In edicto aedilium curulium, qua parte de mancipiis vendundis cautum est, scriptum sic fuit: “Titulus servorum singulorum scriptus sit curato ita, ut intellegi recte possit, quid morbi vitiive cuique sit, quis fugitivus errove sit noxave solutus non sit.” {{pn|2.2|2}}Propterea quaesierunt iureconsulti veteres, quod “mancipium morbosum” quodve “vitiosum” recte diceretur quantumque “morbus” a “vitio” differret. {{pn|2.3|3}}Caelius Sabinus in libro, quem de edicto aedilium curulium composuit, Labeonem refert, quid esset “morbus”, hisce verbis definisse: “Morbus est habitus cuiusque corporis contra naturam, qui usum eius facit deteriorem.” {{pn|2.4|4}}Sed “morbum” alias in toto corpore accidere dicit, alias in parte corporis. Totius corporis “morbum” esse, veluti sit pthisis aut febris, partis autem, veluti sit caecitas aut pedis debilitas. {{pn|2.5|5}}“Balbus autem” inquit “et atypus vitiosi magis quam morbosi sunt, et equus mordax aut calcitro vitiosus, non morbosus est. Sed cui morbus est, idem etiam vitiosus est. Neque id tamen contra fit; potest enim qui vitiosus est non morbosus esse. Quamobrem, cum de homine morboso agetur, aeque” inquit “ita dicetur: “quanto ob id vitium minoris erit”.” {{pn|2.6|6}}De eunucho quidem quaesitum est, an contra edictum aedilium videretur venundatus, si ignorasset emptor eum eunuchum esse. {{pn|2.7|7}}Labeonem respondisse aiunt redhiberi posse quasi morbosum; {{pn|2.8|8}}sues etiam feminae si sterilae essent et venum issent, ex edicto aedilium posse agi Labeonem scripsisse. {{pn|2.9|9}}De sterila autem muliere, si nativa sterilitate sit, Trebatium contra Labeonem respondisse dicunt. {{pn|2.10|10}}Nam cum redhiberi eam Labeo quasi minus sanam putasset, negasse aiunt Trebatium ex edicto agi posse, si ea mulier a principio genitali sterilitate esset. At si valitudo eius offendisset exque ea vitium factum esset, ut concipere fetus non posset, tum sanam non videri et esse in causa redhibitionis. {{pn|2.11|11}}De myope quoque, qui “luscitiosus” Latine appellatur, dissensum est; alii enim redhiberi omnimodo debere, alii contra, nisi id vitium morbo contractum esset. {{pn|2.12|12}}Eum vero, cui dens deesset, Servius redhiberi posse respondit, Labeo in causa esse redhibendi negavit: “nam et magna” inquit “pars dente aliquo carent, neque eo magis plerique homines morbosi sunt, et absurdum admodum est dicere non sanos nasci homines, quoniam cum infantibus non simul dentes gignuntur.” {{pn|2.13|13}}Non praetereundum est id quoque in libris veterum iurisperitorum scriptum esse “morbum” et “vitium” distare, quod “vitium” perpetuum, “morbus” cum accessu decessuque sit. {{pn|2.14|14}}Sed hoc si ita est, neque caecus neque eunuchus morbosus est contra Labeonis, quam supra dixi, sententiam. {{pn|2.15|15}}Verba Masuri Sabini apposui ex libro iuris civilis secundo: “Furiosus mutusve cuive quod membrum lacerum laesumve est aut obest, quo ipse minus aptus sit, morbosi sunt. Qui natura longe minus videt tam sanus est quam qui tardius currit." ===III.=== {{c|''Quod nullae fuerunt rei uxoriae actiones in urbe Roma ante Carvilianum divortium; atque inibi, quid sit proprie “paelex”, quaeque eius vocabuli ratio sit.''}} {{pn|3.1|1}}Memoriae traditum est quingentis fere annis post Romam conditam nullas rei uxoriae neque actiones neque cautiones in urbe Roma aut in Latio fuisse, quoniam profecto nihil desiderabantur nullis etiamtunc matrimoniis divertentibus. {{pn|3.2|2}}Servius quoque Sulpicius in libro quem composuit de dotibus tum primum cautiones rei uxoriae necessarias esse visas scripsit, cum Spurius Carvilius, cui Ruga cognomentum fuit, vir nobilis, divortium cum uxore fecit, quia liberi ex ea corporis vitio non gignerentur, anno urbis conditae quingentesimo vicesimo tertio M. Atilio P. Valerio consulibus. Atque is Carvilius traditur uxorem, quam dimisit, egregie dilexisse carissimamque morum eius gratia habuisse, set iurisiurandi religionem animo atque amori praevertisse, quod iurare a censoribus coactus erat uxorem se liberum quaerundum gratia habiturum. {{pn|3.3|3}}“Paelicem” autem appellatam probrosamque habitam, quae iuncta consuetaque esset cum eo, in cuius manu mancipioque alia matrimonii causa foret, hac antiquissima lege ostenditur, quam Numae regis fuisse accepimus: “Paelex aedem Iunonis ne tangito; si tangit, Iunoni crinibus demissis agnum feminam caedito.” “Paelex” autem quasi pallax, id est quasi pallakis. Vt pleraque alia, ita hoc quoque vocabulum de Graeco flexum est. ===IV.=== {{c|''Quid Servius Sulpicius in libro, qui est de dotibus, scripserit de iure atque more veterum sponsaliorum.''}} {{pn|4.1|1}}Sponsalia in ea parte Italiae, quae Latium appellatur, hoc more atque iure solita fieri scripsit Servius Sulpicius in libro, quem scripsit de dotibus: {{pn|4.2|2}}“Qui uxorem” inquit “ducturus erat, ab eo, unde ducenda erat, stipulabatur eam in matrimonium datum ... iri; qui ducturus erat, itidem spondebat. Is contractus stipulationum sponsionumque dicebatur “sponsalia”. Tunc, quae promissa erat, “sponsa” appellabatur, qui spoponderat ducturum, “sponsus”. Sed si post eas stipulationis uxor non dabatur aut non ducebatur, qui stipulabatur, ex sponsu agebat. Iudices cognoscebant. Iudex quamobrem data acceptave non esset uxor quaerebat. Si nihil iustae causae videbatur, litem pecunia aestimabat, quantique interfuerat eam uxorem accipi aut dari, eum, qui spoponderat, ei qui stipulatus erat, condemnabat.” {{pn|4.3|3}}Hoc ius sponsaliorum observatum dicit Servius ad id tempus, quo civitas universo Latio lege Iulia data est. {{pn|4.4|4}}Haec eadem Neratius scripsit in libro quem de nuptiis composuit. ===V.=== {{c|''Historia narrata de perfidia aruspicum Etruscorum; quodque ob eam rem versus hic a pueris Romae urbe tota cantatus est: “Malum consilium consultori pessimum est”.''}} {{pn|5.1|1}}Statua Romae in comitio posita Horatii Coclitis, fortissimi viri, de caelo tacta est. {{pn|5.2|2}}Ob id fulgur piaculis luendum aruspices ex Etruria acciti inimico atque hostili in populum Romanum animo instituerant eam rem contrariis religionibus procurare atque illam statuam suaserunt in inferiorem locum perperam transponi, {{pn|5.3|3}}quem sol oppositu circum undique altarum aedium numquam illustraret. {{pn|5.4|4}}Quod cum ita fieri persuasissent, delati ad populum proditique sunt et, cum de perfidia confessi essent, necati sunt, constititque eam statuam, proinde ut verae rationes post compertae monebant, in locum editum subducendam atque ita in area Volcani sublimiore loco statuendam; ex quo res bene et prospere populo Romano cessit. {{pn|5.5|5}}Tum igitur, quod in Etruscos aruspices male consulentis animadversum vindicatumque fuerat, versus hic scite factus cantatusque esse a pueris urbe tota fertur: malum consilium consultori pessimum est. {{pn|5.6|6}}Ea historia de aruspicibus ac de versu isto senario scripta est in annalibus maximis, libro undecimo, et in Verri Flacci libro primo rerum memoria dignarum. {{pn|5.7|7}}Videtur autem versus hic de Graeco illo Hesiodi versu expressus: he de kake boule toi bouleusanti kakiste. ===VI.=== {{c|''Verba veteris senatusconsulti posita, quo decretum est hostiis maioribus expiandum, quod in sacrario hastae Martiae movissent; atque ibi enarratum, quid sint “hostiae succidaneae”, quid item “porca praecidanea”; et quod Capito Ateius ferias quasdam “praecidaneas” appellavit.''}} {{pn|6.1|1}}Vt terram movisse nuntiari solet eaque res procuratur, ita in veteribus memoriis scriptum legimus nuntiatum esse senatui in sacrario in regia hastas Martias movisse. {{pn|6.2|2}}Eius rei causa senatusconsultum factum est M. Antonio A. Postumio consulibus, eiusque exemplum hoc est: “Quod C. Iulius L. filius pontifex nuntiavit in sacrario in regia hastas Martias movisse, de ea re ita censuerunt, uti M. Antonius consul hostiis maioribus Iovi et Marti procuraret et ceteris dis, quibus videretur, lactantibus. Ibus uti procurasset, satis habendum censuerunt. Si quid succidaneis opus esset, robiis succideret.” {{pn|6.3|3}}Quod “succidaneas” hostias senatus appellavit, quaeri solet, quid verbum id significet. In Plauti quoque comoedia, quae Epidicus inscripta est, super eodem ipso verbo requiri audio in his versibus: {{pn|6.4|4}}men piacularem oportet fieri ob stultitiam tuam, ut meum tergum tuae stultitiae subdas succidaneum? {{pn|6.5|5}}“Succidaneae” autem “hostiae” dicuntur “ae” littera per morem compositi vocabuli in “i” litteram mutata quasi “succaedaneae”, appellatae, quoniam, si primis hostiis litatum non erat, aliae post easdem ductae hostiae caedebantur; {{pn|6.6|6}}quae quia prioribus iam caesis luendi piaculi gratia subdebantur et succidebantur, “succidaneae” nominatae “i” littera scilicet tractim pronuntiata; audio enim quosdam eam litteram in hac voce barbare corripere. {{pn|6.7|7}}Eadem autem ratione verbi “praecidaneae” quoque hostiae dicuntur, quae ante sacrificia sollemnia pridie caeduntur. {{pn|6.8|8}}“Porca” etiam “praecidanea” appellata, quam piaculi gratia ante fruges novas captas immolare Cereri mos fuit, si qui familiam funestam aut non purgaverant aut aliter eam rem, quam oportuerat, procuraverant. {{pn|6.9|9}}Sed porcam et hostias quasdam “praecidaneas”, sicuti dixi, appellari volgo notum est, ferias “praecidaneas” dici id, opinor, a volgo remotum est. {{pn|6.10|10}}Propterea verba Atei Capitonis ex quinto librorum, quos de pontificio iure composuit, scripsi: “Tib. Coruncanio pontifici maximo feriae praecidaneae in atrum diem inauguratae sunt. Collegium decrevit non habendum religioni, quin eo die feriae praecidaneae essent." ===VII.=== {{c|''De epistula Valerii Probi grammatici ad Marcellum scripta super accentu nominum quorundam Poenicorum.''}} {{pn|7.1|1}}Valerius Probus grammaticus inter suam aetatem praestanti scientia fuit. {{pn|7.2|2}}Is “Hannibalem” et “Hasdrubalem” et “Hamilcarem” ita pronuntiabat, ut paenultimam circumflecteret, et est epistula eius scripta ad Marcellum, in qua Plautum et Ennium multosque alios veteres eo modo pronuntiasse affirmat, {{pn|7.3|3}}solius tamen Ennii versum unum ponit ex libro, qui Scipio inscribitur. {{pn|7.4|4}}Eum versum quadrato numero factum subiecimus, in quo, nisi tertia syllaba de Hannibalis nomine circumflexe promatur, numerus clausurus est. Versus Ennii, quem dixit, ita est: {{pn|7.5|5}}quaque propter Hannibalis copias considerat. ===VIII.=== {{c|''Quid C. Fabricius de Cornelio Rufino homine avaro dixerit, quem cum odisset inimicusque esset, designandum tamen consulem curavit.''}} {{pn|8.1|1}}Fabricius Luscinus magna gloria vir magnisque rebus gestis fuit. {{pn|8.2|2}}P. Cornelius Rufinus manu quidem strenuus et bellator bonus militarisque disciplinae peritus admodum fuit, sed furax homo et avaritia acri erat. {{pn|8.3|3}}Hunc Fabricius non probabat neque amico utebatur osusque eum morum causa fuit. {{pn|8.4|4}}Sed cum in temporibus rei difficillimis consules creandi forent et is Rufinus peteret consulatum competitoresque eius essent inbelles quidam et futtiles, summa ope adnixus est Fabricius, uti Rufino consulatus deferretur. {{pn|8.5|5}}Eam rem plerisque admirantibus, quod hominem avarum, cui esset inimicissimus, {{pn|8.6|6}}creari consulem vellet, “malo,” inquit “civis me compilet, quam hostis vendat”. {{pn|8.7|7}}Hunc Rufinum postea bis consulatu et dictatura functum censor Fabricius senatu movit ob luxuriae notam, quod decem pondo libras argenti facti haberet. {{pn|8.8|8}}Id autem, quod supra scripsi Fabricium de Cornelio Rufino ita, uti in pleraque historia scriptum est, dixisse, M. Cicero non aliis a Fabricio, sed ipsi Rufino gratias agenti, quod ope eius designatus esset, dictum esse refert in libro secundo de oratore. ===IX.=== {{c|''Quid significet proprie “religiosus”; et in quae diverticula significatio istius vocabuli flexa sit; et verba Nigidii Figuli ex commentariis eius super ea re sumpta.''}} {{pn|9.1|1}}Nigidius Figulus, homo, ut ego arbitror, iuxta M. Varronem doctissimus, in undecimo commentariorum grammaticorum versum ex antiquo carmine refert memoria hercle dignum: religentem esse oportet, religiosus ne fuas, cuius autem id carmen sit, non scribit. {{pn|9.2|2}}Atque in eodem loco Nigidius: “Hoc” inquit “inclinamentum semper huiuscemodi verborum, ut “vinosus”, “mulierosus”, “religiosus”, significat copiam quandam inmodicam rei, super qua dicitur. Quocirca “religiosus” is appellabatur, qui nimia et superstitiosa religione sese alligaverat, eaque res vitio assignabatur.” {{pn|9.3|3}}Sed praeter ista, quae Nigidius dicit, alio quodam diverticulo significationis “religiosus” pro casto atque observanti cohibentique sese certis legibus finibusque dici coeptus. {{pn|9.4|4}}Simili autem modo illa quoque vocabula ab eadem profecta origine diversum significare videntur: “religiosi dies” et “religiosa delubra”. {{pn|9.5|5}}“Religiosi” enim “dies” dicuntur tristi omine infames inpeditique, in quibus et res divinas facere et rem quampiam novam exordiri temperandum est, quos multitudo imperitorum prave et perperam “nefastos” appellat. {{pn|9.6|6}}Itaque M. Cicero in libro epistularum nono ad Atticum “maiores” inquit “nostri funestiorem diem esse voluerunt Alliensis pugnae quam urbis captae, quod hoc malum ex illo. Itaque alter religiosus etiamnunc dies, alter in volgus ignotus”. {{pn|9.7|7}}Idem tamen M. Tullius in oratione de accusatore constituendo “religiosa delubra” dicit non ominosa nec tristia, sed maiestatis venerationisque plena. {{pn|9.8|8}}Masurius autem Sabinus in commentariis, quos de indigenis composuit: ““religiosum"” inquit “est, quod propter sanctitatem aliquam remotum ac sepositum a nobis est; verbum a “relinquendo” dictum, tamquam “caerimoniae” a “carendo”.” {{pn|9.9|9}}Secundum hanc Sabini interpretationem templa quidem ac delubra, quae non volgo ac temere, sed cum castitate caerimoniaque adeundum, et reverenda et reformidanda sunt magis quam involganda: {{pn|9.10|10}}sed dies “religiosi” dicti, [{{pn|9.11|11}}] quos ex contraria causa propter ominis diritatem relinquimus. {{pn|9.12|12}}Quod si, ut ait Nigidius, omnia istiusmodi inclinamenta nimium ac praeter modum significant et idcirco in culpas cadunt, ut “vinosus”, “mulierosus”, “morosus”, “verbosus”, “famosus”, cur “ingeniosus” et “formosus” et “officiosus”, quae pariter ab ingenio et forma et officio inclinata sunt, cur etiam “disciplinosus”, “consiliosus”, “victoriosus”, quae M. Cato ita figuravit, cur item “facundiosa”, quod Sempronius Asellio XIII rerum gestarum ita scripsit: “facta sua spectare oportere, non dicta, si minus facundiosa essent”, cur, inquam, ista omnia numquam in culpam, sed in laudem dicuntur, quamquam haec item incrementum sui nimium demonstrent? an propterea quia illis quidem, quae supra posui, adhibendus est modus quidam necessarius? {{pn|9.13|13}}Nam et gratia, si nimia atque inmodica, et mores, si multi atque varii, et verba, si perpetua atque infinita et obtundentia, et fama, si magna et inquieta et invidiosast, neque laudabilia neque utilia sunt; {{pn|9.14|14}}ingenium autem et officium et forma et disciplina et consilium et victoria et facundia sicut ipsae virtutum amplitudines nullis finibus cohibentur, sed quanto maiora auctioraque sunt, multo etiam tanto laudatiora sunt. ===X.=== {{c|''Quid observatum de ordine rogandarum in senatu sententiarum; iurgiumque in senatu C. Caesaris consulis et M. Catonis diem dicendo eximentis.''}} {{pn|1.1|1}}Ante legem, quae nunc de senatu habendo observatur, ordo rogandi sententias varius fuit. {{pn|1.2|2}}Alias primus rogabatur, qui princeps a censoribus in senatum lectus fuerat, alias, qui designati consules erant; {{pn|1.3|3}}quidam e consulibus studio aut necessitudine aliqua adducti, quem is visum erat, honoris gratia extra ordinem sententiam primum rogabant. {{pn|1.4|4}}Observatum tamen est, cum extra ordinem fieret, ne quis quemquam ex alio quam ex consulari loco sententiam primum rogaret. {{pn|1.5|5}}C. Caesar in consulatu, quem cum M. Bibulo gessit, quattuor solos extra ordinem rogasse sententiam dicitur. Ex his quattuor principem rogabat M. Crassum; sed postquam filiam Cn. Pompeio desponderat, primum coeperat Pompeium rogare. {{pn|1.6|6}}Eius rei rationem reddidisse eum senatui Tiro Tullius, M. Ciceronis libertus, refert itaque se ex patrono suo audisse scribit. {{pn|1.7|7}}Id ipsum Capito Ateius in libro, quem de officio senatorio composuit, scriptum reliquit. {{pn|1.8|8}}In eodem libro Capitonis id quoque scriptum est: “C.” inquit “Caesar consul M. Catonem sententiam rogavit. Cato rem, quae consulebatur, quoniam non e republica videbatur, perfici nolebat. Eius rei ducendae gratia longa oratione utebatur eximebatque dicendo diem. Erat enim ius senatori, ut sententiam rogatus diceret ante quicquid vellet aliae rei et quoad vellet. Caesar consul viatorem vocavit eumque, cum finem non faceret, prendi loquentem et in carcerem duci iussit. Senatus consurrexit et prosequebatur Catonem in carcerem. Hac” inquit “invidia facta Caesar destitit et mitti Catonem iussit." ===XI.=== {{c|''Quae qualiaque sint, quae Aristoxenus quasi magis comperta de Pythagora memoriae mandavit; et quae item Plutarchus in eundem modum de eodem Pythagora scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Opinio vetus falsa occupavit et convaluit Pythagoram philosophum non esitavisse ex animalibus item abstinuisse fabulo, quem Graeci kyamon appellant. {{pn|1.2|2}}Ex hac opinione Callimachus poeta scripsit: kai kyamon apo cheiras echein aniontos edestou kago, Pythagoras hos ekeleve, lego. {{pn|1.3|3}}Ex eadem item opinione M. Cicero in libro de divinatione primo haec verba posuit: “Iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit, quod errorem animis perturbationemque afferat. Ex quo etiam Pythagoreis interdictum putatur, ne faba vescerentur, quae res habet inflationem magnam tranquillitatem mentis quaerentibus contrariam.” {{pn|1.4|4}}Haec quidem M. Cicero. Sed Aristoxenus musicus, vir litterarum veterum diligentissimus, Aristoteli philosophi auditor, in libro, quem de Pythagora reliquit, nullo saepius legumento Pythagoram dicit usum quam fabis, quoniam is cibus et subduceret sensim alvum et levigaret. {{pn|1.5|5}}Verba ipsa Aristoxeni subscripsi: Pythagoras de ton osprion malista ton kyamon edokimasen; leiantikon te gar einai kai diachoretikon; dio kai malista kechretai autoi. {{pn|1.6|6}}Porculis quoque minusculis et haedis tenerioribus victitasse idem Aristoxenus refert. {{pn|1.7|7}}Quem rem videtur cognovisse e Xenophilo Pythagorico, familiari suo, et ex quibusdam aliis natu maioribus, qui ab aetate Pythagorae ... {{pn|1.8|8}}Ac de animalibus Alexis etiam poeta in comoedia, quae Pythagorizousa inscribitur, docet. {{pn|1.9|9}}Videtur autem de kyamoi non esitato causam erroris fuisse, quia in Empedocli carmine, qui disciplinas Pythagorae secutus est, versus hic invenitur: deiloi, pandeiloi, kyamon apo cheiras echesthai. {{pn|1.10|10}}Opinati enim sunt plerique kyamous legumentum dici, ut a vulgo dicitur. Sed qui diligentius scitiusque carmina Empedocli arbitrati sunt, kyamous hoc in loco testiculos significare dicunt, eosque more Pythagorae operte atque symbolice kyamous appellatos, quod sint aitioi tou kyein et geniturae humanae vim praebeant; idcircoque Empedoclen versu isto non a fabulo edendo, sed a rei veneriae proluvio voluisse homines deducere. {{pn|1.11|11}}Plutarchus quoque, homo in disciplinis gravi auctoritate, in primo librorum, quos de Homero composuit, Aristotelem philosophum scripsit eadem ipsa de Pythagoricis scripsisse, quod non abstinuerint edundis animalibus, nisi pauca carne quadam. {{pn|1.12|12}}Verba ipsa Plutarchi, quoniam res inopinata est, subscripsi: Aristoteles de metras kai kardias kai akalephes kai toiouton tinon allon apechesthai phesin tous Pythagorikous, chresthai de tois allois. {{pn|1.13|13}}Akalephe autem est animal marinum, quod “urtica” appellatur. Sed et piscibus mullis abstinere Pythagoricos Plutarchus in Symposiacis dicit. {{pn|1.14|14}}Pythagoram vero ipsum sicuti celebre est Euphorbum primo fuisse dictasse, ita haec remotiora sunt his, quae Clearchus et Dicaearchus memoriae tradiderunt, fuisse eum postea Pyrrum, deinde Aethaliden, deinde feminam pulcra facie meretricem, cui nomen fuerat Alco. ===XII.=== {{c|''Notae et animadversiones censoriae in veteribus monumentis repertae memoria dignae.''}} {{pn|1.1|1}}Si quis agrum suum passus fuerat sordescere eumque indiligenter curabat ac neque araverat neque purgaverat, sive quis arborem suam vineamque habuerat derelictui, non id sine poena fuit, sed erat opus censorium, censoresque aerarium faciebant. {{pn|1.2|2}}Item, quis eques Romanus equum habere gracilentum aut parum nitidum visus erat, “inpolitiae” notabatur; id verbum significat, quasi tu dicas “incuriae”. {{pn|1.3|3}}Cuius rei utriusque auctoritates sunt, et M. Cato id saepenumero adtestatus est. ===XIII.=== {{c|''Quod incentiones quaedam tibiarum certo modo factae ischiacis mederi possunt.''}} {{pn|1.1|1}}Creditum hoc a plerisque esse et memoriae mandatum, ischia cum maxime doleant, tum, si modulis lenibus tibicen incinat, {{pn|1.2|2}}minui dolores, ego nuperrime in libro Theophrasti scriptum inveni. {{pn|1.3|3}}Viperarum morsibus tibicinium scite modulateque adhibitum mederi refert etiam Democriti liber, qui inscribitur ..., in quo docet plurimis hominum morbidis medicinae fuisse incentiones tibiarum. {{pn|1.4|4}}Tanta prosus adfinitas est corporibus hominum mentibusque et propterea vitiis quoque aut medellis animorum et corporum. ===XIV=== {{c|''Narratur historia de Hostilio Mancino aedilium et Manilia meretrice; verbaque decreti tribunorum, ad quos a Manilia provocatum est.''}} {{pn|1.1|1}}Cum librum IX Atei Capitonis coniectaneorum legeremus, qui inscriptus est de iudiciis publicis, decretum tribunorum visum est gravitatis antiquae plenum. {{pn|1.2|2}}Propterea id meminimus, idque ob hanc causam et in hanc sententiam scriptum est : Aulus Hostilius Mancinus aedilis curulis fuit. {{pn|1.3|3}}Is Maniliae meretrici diem ad populum dixit, quod e tabulato eius noctu lapide ictus esset, vulnusque ex eo lapide ostendebat. {{pn|1.4|4}}Manilia ad tribunos plebi provocavit. {{pn|1.5|5}}Apud eos dixit comessatorem Mancinum ad aedes suas venisse; eum sibi recipere non fuisse e re sua, sed cum vi inrumperet, lapidibus depulsum. {{pn|1.6|6}}Tribuni decreverunt aedilem ex eo loco iure deiectum, quo eum venire cum corollario non decuisset; propterea, ne cum populo aedilis ageret, intercesserunt. ===XV.=== {{c|''Defensa a culpa sententia ex historia Sallustii, quam iniqui eius cum insectatione maligni reprehenderint.''}} {{pn|1.1|1}}Elegantia orationis Sallustii verborumque fingendi et novandi studium cum multa prorsus invidia fuit, multique non mediocri ingenio viri conati sunt reprehendere pleraque et obtrectare. In quibus plura inscite aut maligne vellicant. Nonnulla tamen videri possunt non indigna reprehensione; quale illud in Catilinae historia repertum est, quod habeat eam speciem quasi parum adtente dictum. Verba Sallustii haec sunt: {{pn|1.2|2}}“Ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen inprimis arduum videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dein, quia plerique, quae delicta reprehenderis, malivolentia et invidia dicta putant. Vbi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit; supra, veluti ficta, pro falsis ducit.” {{pn|1.3|3}}“Proposuit” inquiunt “dicturum causas, quamobrem videatur esse arduum res gestas scribere; atque ibi cum primam causam dixerit, dein non alteram causam, sed querellas dicit. {{pn|1.4|4}}Non enim causa videri debet, cur historiae opus arduum sit, quod hi, qui legunt, aut inique interpretantur quae scripta sunt, aut vera esse non credunt.” {{pn|1.5|5}}Obnoxiam quippe et obiectam falsis existimationibus eam rem dicendam aiunt quam “arduam”; quia, quod est arduum, sui operis difficultate est arduum, non opinionis alienae erroribus. {{pn|1.6|6}}Haec illi malivoli reprehensores dicunt. Sed “arduum” Sallustius non pro difficili tantum, sed pro eo quoque ponit, quod Graeci chalepon appellant, quod est cum difficile, tum molestum quoque et incommodum et intractabile. Quorum verborum significatio a sententia Sallustii supra scripta non abhorret. ===XVI.=== {{c|''De vocabulis quibusdam a Varrone et Nigidio contra cotidiani sermonis consuetudinem declinatis; atque inibi id genus quaedam cum exemplis veterum relata.''}} {{pn|1.1|1}}M. Varronem et P. Nigidium, viros Romani generis doctissimos, comperimus non aliter elocutos esse et scripsisse, quam “senatuis” et “domuis” et “fluctuis”, qui est patrius casus ab eo, quod est “senatus”, “domus”, “fluctus”; huic “senatui”, “domui”, “fluctui” ceteraque is consimilia pariter dixisse. {{pn|1.2|2}}Terentii quoque comici versus in libris veteribus itidem scriptus est: eius anuis causa, opinor, quae est emortua. {{pn|1.3|3}}Hanc eorum auctoritatem quidam e veteribus grammaticis ratione etiam firmare voluerunt, quod omnis dativus singularis “i” littera finitus, si non similis est genetivi singularis, “s” littera addita genetivum singularem facit, ut “patri patris”, “duci ducis”, “caedi caedis”. {{pn|1.4|4}}“Cum igitur” inquiunt “in casu dandi “huic senatui” dicamus, genetivus ex eo singularis “senatuis” est, non “senatus”.” {{pn|1.5|5}}Set non omnes concedunt in casu dativo “senatui” magis dicendum quam “senatu”. {{pn|1.6|6}}Sicuti Lucilius in eodem casu “victu” et “anu” dicit, non “victui” nec “anui”, in hisce versibus: quod sumptum atque epulas victu praeponis honesto et alio in loco: “anu noceo” inquit. {{pn|1.7|7}}Vergilius quoque in casu dandi “aspectu” dicit, non “aspectui": teque aspectu ne subtrahe nostro et in georgicis: quod nec concubitu indulgent. {{pn|1.8|8}}C. etiam Caesar, gravis auctor linguae Latinae, in Anticatone: “unius” inquit “arrogantiae, superbiae dominatuque.” Item in Dolabellam actionis I. lib. I.: “Isti, quorum in aedibus fanisque posita et honori erant et ornatu.” {{pn|1.9|9}}In libris quoque analogicis omnia istiusmodi sine “i” littera dicenda censet. ===XVII.=== {{c|''De natura quarundam particularum, quae praepositae verbis intendi atque produci barbare et inscite videntur, exemplis rationibusque plusculis disceptatum.''}} {{pn|1.1|1}}Lucilii ex XI. versus sunt: Scipiadae magno improbus obiciebat Asellus lustrum illo censore malum infelixque fuisse. “Obiciebat” “o” littera producta multos legere audio, idque eo facere dicunt, ut ratio numeri salva sit. {{pn|1.2|2}}Idem infra: conicere in versus dictum praeconis volebam Grani. In hac quoque primi verbi praepositione “o” ob eandem causam producunt. {{pn|1.3|3}}Item XV: subicit huic humilem et suffercitus posteriorem, “subicit” “u” littera longa legunt, quia primam syllabam brevem esse in versu heroico non convenit. {{pn|1.4|4}}Item apud Plautum in Epidico “con” syllabam productam pronuntiant: age nunciam orna te, Epidice, et palliolum in collum conice. {{pn|1.5|5}}Apud Vergilium quoque “subicit” verbum produci a plerisque audio: etiam Parnasia laurus parva sub ingenti matris se subicit umbra. {{pn|1.6|6}}Sed neque “ob” neque “sub” praepositio producendi habet naturam, neque item “con”, nisi cum eae litterae secuntur, quae in verbis “constituit” et “confecit” secundum eam primae sunt, vel cum eliditur ex ea “n” littera, sicut Sallustius: “faenoribus” inquit “copertus.” {{pn|1.7|7}}In his autem, quae supra posui, et metrum esse integrum potest et praepositiones istae possunt non barbare protendi; secunda enim littera in his verbis per duo “i”, non per unum scribenda est. {{pn|1.8|8}}Nam verbum ipsum, cui supradictae particulae praepositae sunt, non est “icio”, sed “iacio”, et praeteritum non “icit” facit, sed “iecit”. Id ubi compositum est, “a” littera in “i” mutatur, sicuti fit in verbis “insilio” et “incipio”, atque ita vim consonantis capit, et idcirco ea syllaba productius latiusque paulo pronuntiata priorem syllabam brevem esse non patitur, sed reddit eam positu longam, proptereaque et numerus in versu et ratio in pronuntiatu manet. {{pn|1.9|9}}Haec, quae diximus, eo etiam conducunt, ut, quod apud Vergilium in sexto positum invenimus: eripe me his, invicte, malis aut tu mihi terram inice, sic esse “iniice”, ut supra dixi, et scribendum et legendum sciamus, nisi quis tam indocilis est, ut in hoc quoque verbo “in” praepositionem metri gratia protendat. {{pn|1.10|10}}Quaerimus igitur, in “obicibus” “o” littera qua ratione intendatur, cum id vocabulum factum sit a verbo “obiicio” et nequaquam simile sit, quod a verbo “moveo” “motus” “o” littera longa dicitur. {{pn|1.11|11}}Equidem memini Sulpicium Apollinarem, virum praestanti litterarum scientia, “obices” et “obicibus” “o” littera correpta dicere, in Vergilio quoque sic eum legere: qua vi maria alta tumescant obicibus ruptis; {{pn|1.12|12}}sed ita, ut diximus, “i” litteram, quae in hoc vocabulo quoque gemina esse debet, paulo uberius largiusque pronuntiabat. {{pn|1.13|13}}Congruens igitur est, ut “subices” etiam, quod proinde ut “obices” compositum est, “u” littera brevi dici oporteat. {{pn|1.14|14}}Ennius in tragoedia, quae Achilles inscribitur, “subices” pro aere alto ponit, qui caelo subiectus est, in his versibus: per ego deum sublimas subices humidas, unde oritur imber sonitu saevo et spiritu; plerosque omnes tamen legere audias “u” littera producta. {{pn|1.15|15}}Id ipsum autem verbum M. Cato sub alia praepositione dicit in oratione, quam de consulatu suo habuit: “ita nos” inquit “fert ventus ad primorem Pyrenaeum, quo proicit in altum.” Et Pacuvius item in Chryse: Idae promunturium, cuius lingua in altum proicit. ===XVIII.=== {{c|''De P. Africano superiore sumpta quaedam ex annalibus memoratu dignissima.''}} {{pn|1.1|1}}Scipio Africanus antiquior quanta virtutum gloria praestiterit et quam fuerit altus animi atque magnificus et qua sui conscientia subnixus, plurimis rebus, quae dixit quaeque fecit, declaratum est. {{pn|1.2|2}}Ex quibus sunt haec duo exempla eius fiduciae atque exsuperantiae ingentis: {{pn|1.3|3}}Cum M. Naevius tribunus plebis accusaret eum ad populum diceretque accepisse a rege Antiocho pecuniam, ut condicionibus gratiosis et mollibus pax cum eo populi Romani nomine fieret et quaedam item alia crimini daret indigna tali viro, tum Scipio pauca praefatus, quae dignitas vitae suae atque gloria postulabat: “memoria,” inquit “Quirites, repeto diem esse hodiernum, quo Hannibalem Poenum imperio vestro inimicissimum magno proelio vici in terra Africa pacemque et victoriam vobis peperi inspectabilem. Non igitur simus adversum deos ingrati et, censeo, relinquamus nebulonem hunc, eamus hinc protinus Iovi optimo maximo gratulatum.” {{pn|1.4|4}}Id cum dixisset, avertit et ire in Capitolium coepit. {{pn|1.5|5}}Tum contio universa, quae ad sententiam de Scipione ferendam convenerat, relicto tribuno Scipionem in Capitolium comitata atque inde ad aedes eius cum laetitia et gratulatione sollemni prosecuta est. {{pn|1.6|6}}Fertur etiam oratio, quae videtur habita eo die a Scipione, et qui dicunt eam non veram, non eunt infitias, quin haec quidem verba fuerint, quae dixi, Scipionis. {{pn|1.7|7}}Item aliud est factum eius praeclarum. Petilii quidam tribuni plebis a M., ut aiunt, Catone, inimico Scipionis, comparati in eum atque inmissi desiderabant in senatu instantissime, ut pecuniae Antiochinae praedaeque in eo bello captae rationem redderet; {{pn|1.8|8}}fuerat enim L. Scipioni Asiatico, fratri suo, imperatori in ea provincia legatus. {{pn|1.9|9}}Ibi Scipio exsurgit et prolato e sinu togae libro rationes in eo scriptas esse dixit omnis pecuniae omnisque praedae; {{pn|1.10|10}}illatum, ut palam recitaretur et ad aerarium deferretur. {{pn|1.11|11}}“Sed enim id iam non faciam” inquit “nec me ipse afficiam contumelia eumque librum statim coram discidit suis manibus et concerpsit aegre passus, {{pn|1.12|12}}quod, cui salus imperii ac reipublicae accepta ferri deberet, rationem pecuniae praedaticiae posceretur. ===XIX.=== {{c|''Quid M. Varro in logistorico scripserit de moderando victu puerorum inpubium.''}} {{pn|1.1|1}}Pueros inpubes conpertum est, si plurimo cibo nimioque somno uterentur, hebetiores fieri ad veterni usque aut eluci tarditatem, corporaque eorum inprocera fieri minusque adolescere. {{pn|1.2|2}}Idem plerique alii medicorum philosophorumque et M. Varro in logistorico scripsit, qui inscriptus est Catus aut de liberis educandis. ===XX.=== {{c|''Notati a censoribus, qui audientibus iis dixerant ioca quaedam intempestiviter; ac de eius quoque nota deliberatum, qui steterat forte apud eos oscitabundus.''}} {{pn|1.1|1}}Inter censorum severitates tria haec exempla in litteris sunt castigatissimae disciplinae. {{pn|1.2|2}}Vnum est huiuscemodi: Censor agebat de uxoribus sollemne iusiurandum; {{pn|1.3|3}}verba erant ita concepta: “Vt tu ex animi tui sententia uxorem habes?” Qui iurabat, cavillator quidam et canicula et nimis ridicularius fuit. {{pn|1.4|4}}Is locum esse sibi ioci dicundi ratus, cum ita, uti mos erat, censor dixisset “ut tu ex animi tui sententia uxorem habes?”, {{pn|1.5|5}}“habeo equidem” inquit “uxorem, sed non hercle ex animi mei sententia.” {{pn|1.6|6}}Tum censor eum, quod intempestive lascivisset, in aerarios rettulit causamque hanc ioci scurrilis apud se dicti subscripsit. {{pn|1.7|7}}Altera severitas eiusdem sectae disciplinaeque est. {{pn|1.8|8}}Deliberatum est de nota eius, qui ad censores ab amico advocatus est et in iure stans clare nimis et sonore oscitavit atque inibi ut plecteretur fuit, tamquam illud indicium esset vagi animi et alucinantis et fluxae atque apertae securitatis. {{pn|1.9|9}}Sed cum ille deiurasset invitissimum sese ac repugnantem oscitatione victum tenerique eo vitio, quod “oscedo” appellatur, tum notae iam destinatae exemptus est. {{pn|1.10|10}}Publius Scipio Africanus, Pauli filius, utramque historiam posuit in oratione, quam dixit in censura, cum ad maiorum mores populum hortaretur. {{pn|1.11|11}}Item aliud refert Sabinus Masurius in septimo memoriali severe factum: “Censores” inquit “Publius Scipio Nasica et Marcus Popilius cum equitum censum agerent, equum nimis strigosum et male habitum, sed equitem eius uberrimum et habitissimum viderunt et “cur” inquiunt “ita est, ut tu sis quam equus curatior?” “Quoniam” inquit “ego me curo, equum Statius nihili servos.” Visum est parum esse reverens responsum, relatusque in aerarios, ut mos est.” {{pn|1.12|12}}“Statius” autem servile nomen fuit. Plerique apud veteres servi eo nomine fuerunt. {{pn|1.13|13}}Caecilius quoque ille comoediarum poeta inclutus servus fuit et propterea nomen habuit “Statius”. Sed postea versum est quasi in cognomentum, appellatusque est “Caecilius Statius”. {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {{finis}} qz98np9t1wxhc9x42eb8fqwievwwgxd 269220 269219 2026-06-06T14:06:19Z Saumache 27923 /* X. */ 269220 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Sermo quidam Favorini philosophi cum grammatico iactantiore factus in Socraticum modum; atque ibi in sermone dictum, quibus verbis “penus” a Q. Scaevola definita sit; quodque eadem definitio culpata reprehensaque est.''}} {{pn|1.1|1}}In vestibulo aedium Palatinarum omnium fere ordinum multitudo opperientes salutationem Caesaris constiterant; atque ibi in circulo doctorum hominum Favorino philosopho praesente ostentabat quispiam grammaticae rei ditior scholica quaedam nugalia de generibus et casibus vocabulorum disserens cum arduis superciliis vocisque et vultus gravitate composita tamquam interpres et arbiter Sibyllae oraculorum. {{pn|1.2|2}}Tum aspiciens ad Favorinum, quamquam ei nondum etiam satis notus esset: ““penus” quoque” inquit “variis generibus dictum et varie declinatum est. Nam et “hoc penus” et “haec penus” et “huius peni” et “penoris” veteres dictaverunt; {{pn|1.3|3}}“mundum” quoque muliebrem Lucilius in satirarum XVI non virili genere, ut ceteri, sed neutro appellavit his verbis: legavit quidam uxori mundum omne penumque. Atqui quid mundum, quid non? quis dividet istuc?” {{pn|1.4|4}}Atque horum omnium et testimoniis et exemplis constrepebat; cumque nimis odiose blatiret, intercessit placide Favorinus et “amabo,” inquit “magister, quicquid est nomen tibi, abunde multa docuisti, quae quidem ignorabamus et scire haud sane postulabamus. {{pn|1.5|5}}Quid enim refert mea eiusque, quicum loquor, quo genere “penum” dicam aut in quas extremas litteras declinem, si nemo id non nimis barbare fecerimus? {{pn|1.6|6}}sed hoc plane indigeo discere, quid sit “penus” et qua fini id vocabulum dicatur, ne rem cotidiani usus, tamquam qui in venalibus Latine loqui coeptant, alia quam oportet voce appellem.” {{pn|1.7|7}}“Quaeris” inquit “rem minime obscuram. Quis adeo ignorat “penum” esse vinum et triticum et oleum et lentim et fabam atque huiuscemodi cetera?” {{pn|1.8|8}}“Etiamne” inquit Favorinus “milium et panicum et glans et hordeum “penus” est? sunt enim propemodum haec quoque eiusdemmodi”; {{pn|1.9|9}}cumque ille reticens haereret, “nolo” inquit “hoc iam labores, an ista, quae dixi, “penus” appelletur. Sed potesne mihi non speciem aliquam de penu dicere, sed definire genere proposito et differentiis adpositis, quid sit “penus"?” “Quod” inquit “genus et quas differentias dicas, non hercle intellego.” {{pn|1.10|10}}“Rem” inquit Favorinus “plane dictam postulas, quod difficillimum est, dici planius; nam hoc quidem pervolgatum est definitionem omnem ex genere et differentia consistere. {{pn|1.11|11}}Sed si me tibi praemandere, quod aiunt, postulas, faciam sane id quoque honoris tui habendi gratia.” {{pn|1.12|12}}Ac deinde ita exorsus est: “Si” inquit “ego te nunc rogem, ut mihi dicas et quasi circumscribas verbis, cuiusmodi “homo” sit, non, opinor, respondeas hominem esse te atque me. Hoc enim, quis homo sit, ostendere est, non, quid homo sit, dicere. Sed si, inquam, peterem, ut ipsum illud, quod homo est, definires, tum profecto mihi diceres hominem esse animal mortale rationis et scientiae capiens vel quo alio modo diceres, ut eum a ceteris omnibus separares. Proinde igitur nunc te rogo, ut, quid sit “penus”, dicas, non ut aliquid ex penu nomines.” {{pn|1.13|13}}Tum ille ostentator voce iam molli atque demissa: “philosophias” inquit “ego non didici neque discere adpetivi et, si ignoro, an hordeum ex “penu” sit aut quibus verbis “penus” definiatur, non ea re litteras quoque alias nescio.” {{pn|1.14|14}}“Scire,” inquit ridens iam Favorinus “quid “penus” sit, non ex nostra magis est philosophia quam ex grammatica tua. {{pn|1.15|15}}Meministi enim, credo, quaeri solitum, quid Vergilius dixerit, “penum struere” vel “longam” vel “longo ordine”; utrumque enim profecto scis legi solitum. {{pn|1.16|16}}Sed ut faciam te aequiore animo ut sis, ne illi quidem veteres iuris magistri, qui “sapientes” appellati sunt, definisse satis recte existimantur, quid sit “penus”. {{pn|1.17|17}}Nam Quintum Scaevolam ad demonstrandam penum his verbis usum audio: ““Penus” est”, inquit “quod esculentum aut posculentum est, quod ipsius patrisfamilias aut matris familias aut liberum patrisfamilias aut familiae eius, quae circum eos aut liberos eius est et opus non facit, causa paratum est. ..., ut Mucius ait, “penus” videri debet. Nam quae ad edendum bibendumque in dies singulos prandii aut cenae causa parantur, “penus” non sunt; sed ea potius, quae huiusce generis longae usionis gratia contrahuntur et reconduntur, ex eo, quod non in promptu est, sed intus et penitus habeatur, “penus” dicta est.” {{pn|1.18|18}}Haec ego,” inquit “cum philosophiae me dedissem, non insuper tamen habui discere; quoniam civibus Romanis Latine loquentibus rem non suo vocabulo demonstrare non minus turpe est, quam hominem non suo nomine appellare.” {{pn|1.19|19}}Sic Favorinus sermones id genus communes a rebus parvis et frigidis abducebat ad ea, quae magis utile esset audire ac discere, non allata extrinsecus, non per ostentationem, sed indidem nata acceptaque. {{pn|1.20|20}}Praeterea de penu adscribendum hoc etiam putavi Servium Sulpicium in reprehensis Scaevolae capitibus scripsisse Cato Aelio placuisse, non quae esui et potui forent, sed thus quoque et cereos in penu esse, quod esset eius ferme rei causa comparatum. {{pn|1.21|21}}Masurius autem Sabinus in iuris civilis secundo etiam, quod iumentorum causa apparatum esset, quibus dominus uteretur, penori attributum dicit. {{pn|1.22|22}}Ligna quoque et virgas et carbones, quibus conficeretur penus, quibusdam ait videri esse in penu. {{pn|1.23|23}}Ex his autem, quae promercalia et usaria isdem in locis essent, esse ea sola penoris putat, quae satis sint usu annuo. ===II.=== {{c|''Morbus et vitium quid differat; et quam vim habeant vocabula ista in edicto aedilium; et an eunuchus et steriles mulieres redhiberi possint; diversaeque super ea re sententiae.''}} {{pn|2.1|1}}In edicto aedilium curulium, qua parte de mancipiis vendundis cautum est, scriptum sic fuit: “Titulus servorum singulorum scriptus sit curato ita, ut intellegi recte possit, quid morbi vitiive cuique sit, quis fugitivus errove sit noxave solutus non sit.” {{pn|2.2|2}}Propterea quaesierunt iureconsulti veteres, quod “mancipium morbosum” quodve “vitiosum” recte diceretur quantumque “morbus” a “vitio” differret. {{pn|2.3|3}}Caelius Sabinus in libro, quem de edicto aedilium curulium composuit, Labeonem refert, quid esset “morbus”, hisce verbis definisse: “Morbus est habitus cuiusque corporis contra naturam, qui usum eius facit deteriorem.” {{pn|2.4|4}}Sed “morbum” alias in toto corpore accidere dicit, alias in parte corporis. Totius corporis “morbum” esse, veluti sit pthisis aut febris, partis autem, veluti sit caecitas aut pedis debilitas. {{pn|2.5|5}}“Balbus autem” inquit “et atypus vitiosi magis quam morbosi sunt, et equus mordax aut calcitro vitiosus, non morbosus est. Sed cui morbus est, idem etiam vitiosus est. Neque id tamen contra fit; potest enim qui vitiosus est non morbosus esse. Quamobrem, cum de homine morboso agetur, aeque” inquit “ita dicetur: “quanto ob id vitium minoris erit”.” {{pn|2.6|6}}De eunucho quidem quaesitum est, an contra edictum aedilium videretur venundatus, si ignorasset emptor eum eunuchum esse. {{pn|2.7|7}}Labeonem respondisse aiunt redhiberi posse quasi morbosum; {{pn|2.8|8}}sues etiam feminae si sterilae essent et venum issent, ex edicto aedilium posse agi Labeonem scripsisse. {{pn|2.9|9}}De sterila autem muliere, si nativa sterilitate sit, Trebatium contra Labeonem respondisse dicunt. {{pn|2.10|10}}Nam cum redhiberi eam Labeo quasi minus sanam putasset, negasse aiunt Trebatium ex edicto agi posse, si ea mulier a principio genitali sterilitate esset. At si valitudo eius offendisset exque ea vitium factum esset, ut concipere fetus non posset, tum sanam non videri et esse in causa redhibitionis. {{pn|2.11|11}}De myope quoque, qui “luscitiosus” Latine appellatur, dissensum est; alii enim redhiberi omnimodo debere, alii contra, nisi id vitium morbo contractum esset. {{pn|2.12|12}}Eum vero, cui dens deesset, Servius redhiberi posse respondit, Labeo in causa esse redhibendi negavit: “nam et magna” inquit “pars dente aliquo carent, neque eo magis plerique homines morbosi sunt, et absurdum admodum est dicere non sanos nasci homines, quoniam cum infantibus non simul dentes gignuntur.” {{pn|2.13|13}}Non praetereundum est id quoque in libris veterum iurisperitorum scriptum esse “morbum” et “vitium” distare, quod “vitium” perpetuum, “morbus” cum accessu decessuque sit. {{pn|2.14|14}}Sed hoc si ita est, neque caecus neque eunuchus morbosus est contra Labeonis, quam supra dixi, sententiam. {{pn|2.15|15}}Verba Masuri Sabini apposui ex libro iuris civilis secundo: “Furiosus mutusve cuive quod membrum lacerum laesumve est aut obest, quo ipse minus aptus sit, morbosi sunt. Qui natura longe minus videt tam sanus est quam qui tardius currit." ===III.=== {{c|''Quod nullae fuerunt rei uxoriae actiones in urbe Roma ante Carvilianum divortium; atque inibi, quid sit proprie “paelex”, quaeque eius vocabuli ratio sit.''}} {{pn|3.1|1}}Memoriae traditum est quingentis fere annis post Romam conditam nullas rei uxoriae neque actiones neque cautiones in urbe Roma aut in Latio fuisse, quoniam profecto nihil desiderabantur nullis etiamtunc matrimoniis divertentibus. {{pn|3.2|2}}Servius quoque Sulpicius in libro quem composuit de dotibus tum primum cautiones rei uxoriae necessarias esse visas scripsit, cum Spurius Carvilius, cui Ruga cognomentum fuit, vir nobilis, divortium cum uxore fecit, quia liberi ex ea corporis vitio non gignerentur, anno urbis conditae quingentesimo vicesimo tertio M. Atilio P. Valerio consulibus. Atque is Carvilius traditur uxorem, quam dimisit, egregie dilexisse carissimamque morum eius gratia habuisse, set iurisiurandi religionem animo atque amori praevertisse, quod iurare a censoribus coactus erat uxorem se liberum quaerundum gratia habiturum. {{pn|3.3|3}}“Paelicem” autem appellatam probrosamque habitam, quae iuncta consuetaque esset cum eo, in cuius manu mancipioque alia matrimonii causa foret, hac antiquissima lege ostenditur, quam Numae regis fuisse accepimus: “Paelex aedem Iunonis ne tangito; si tangit, Iunoni crinibus demissis agnum feminam caedito.” “Paelex” autem quasi pallax, id est quasi pallakis. Vt pleraque alia, ita hoc quoque vocabulum de Graeco flexum est. ===IV.=== {{c|''Quid Servius Sulpicius in libro, qui est de dotibus, scripserit de iure atque more veterum sponsaliorum.''}} {{pn|4.1|1}}Sponsalia in ea parte Italiae, quae Latium appellatur, hoc more atque iure solita fieri scripsit Servius Sulpicius in libro, quem scripsit de dotibus: {{pn|4.2|2}}“Qui uxorem” inquit “ducturus erat, ab eo, unde ducenda erat, stipulabatur eam in matrimonium datum ... iri; qui ducturus erat, itidem spondebat. Is contractus stipulationum sponsionumque dicebatur “sponsalia”. Tunc, quae promissa erat, “sponsa” appellabatur, qui spoponderat ducturum, “sponsus”. Sed si post eas stipulationis uxor non dabatur aut non ducebatur, qui stipulabatur, ex sponsu agebat. Iudices cognoscebant. Iudex quamobrem data acceptave non esset uxor quaerebat. Si nihil iustae causae videbatur, litem pecunia aestimabat, quantique interfuerat eam uxorem accipi aut dari, eum, qui spoponderat, ei qui stipulatus erat, condemnabat.” {{pn|4.3|3}}Hoc ius sponsaliorum observatum dicit Servius ad id tempus, quo civitas universo Latio lege Iulia data est. {{pn|4.4|4}}Haec eadem Neratius scripsit in libro quem de nuptiis composuit. ===V.=== {{c|''Historia narrata de perfidia aruspicum Etruscorum; quodque ob eam rem versus hic a pueris Romae urbe tota cantatus est: “Malum consilium consultori pessimum est”.''}} {{pn|5.1|1}}Statua Romae in comitio posita Horatii Coclitis, fortissimi viri, de caelo tacta est. {{pn|5.2|2}}Ob id fulgur piaculis luendum aruspices ex Etruria acciti inimico atque hostili in populum Romanum animo instituerant eam rem contrariis religionibus procurare atque illam statuam suaserunt in inferiorem locum perperam transponi, {{pn|5.3|3}}quem sol oppositu circum undique altarum aedium numquam illustraret. {{pn|5.4|4}}Quod cum ita fieri persuasissent, delati ad populum proditique sunt et, cum de perfidia confessi essent, necati sunt, constititque eam statuam, proinde ut verae rationes post compertae monebant, in locum editum subducendam atque ita in area Volcani sublimiore loco statuendam; ex quo res bene et prospere populo Romano cessit. {{pn|5.5|5}}Tum igitur, quod in Etruscos aruspices male consulentis animadversum vindicatumque fuerat, versus hic scite factus cantatusque esse a pueris urbe tota fertur: malum consilium consultori pessimum est. {{pn|5.6|6}}Ea historia de aruspicibus ac de versu isto senario scripta est in annalibus maximis, libro undecimo, et in Verri Flacci libro primo rerum memoria dignarum. {{pn|5.7|7}}Videtur autem versus hic de Graeco illo Hesiodi versu expressus: he de kake boule toi bouleusanti kakiste. ===VI.=== {{c|''Verba veteris senatusconsulti posita, quo decretum est hostiis maioribus expiandum, quod in sacrario hastae Martiae movissent; atque ibi enarratum, quid sint “hostiae succidaneae”, quid item “porca praecidanea”; et quod Capito Ateius ferias quasdam “praecidaneas” appellavit.''}} {{pn|6.1|1}}Vt terram movisse nuntiari solet eaque res procuratur, ita in veteribus memoriis scriptum legimus nuntiatum esse senatui in sacrario in regia hastas Martias movisse. {{pn|6.2|2}}Eius rei causa senatusconsultum factum est M. Antonio A. Postumio consulibus, eiusque exemplum hoc est: “Quod C. Iulius L. filius pontifex nuntiavit in sacrario in regia hastas Martias movisse, de ea re ita censuerunt, uti M. Antonius consul hostiis maioribus Iovi et Marti procuraret et ceteris dis, quibus videretur, lactantibus. Ibus uti procurasset, satis habendum censuerunt. Si quid succidaneis opus esset, robiis succideret.” {{pn|6.3|3}}Quod “succidaneas” hostias senatus appellavit, quaeri solet, quid verbum id significet. In Plauti quoque comoedia, quae Epidicus inscripta est, super eodem ipso verbo requiri audio in his versibus: {{pn|6.4|4}}men piacularem oportet fieri ob stultitiam tuam, ut meum tergum tuae stultitiae subdas succidaneum? {{pn|6.5|5}}“Succidaneae” autem “hostiae” dicuntur “ae” littera per morem compositi vocabuli in “i” litteram mutata quasi “succaedaneae”, appellatae, quoniam, si primis hostiis litatum non erat, aliae post easdem ductae hostiae caedebantur; {{pn|6.6|6}}quae quia prioribus iam caesis luendi piaculi gratia subdebantur et succidebantur, “succidaneae” nominatae “i” littera scilicet tractim pronuntiata; audio enim quosdam eam litteram in hac voce barbare corripere. {{pn|6.7|7}}Eadem autem ratione verbi “praecidaneae” quoque hostiae dicuntur, quae ante sacrificia sollemnia pridie caeduntur. {{pn|6.8|8}}“Porca” etiam “praecidanea” appellata, quam piaculi gratia ante fruges novas captas immolare Cereri mos fuit, si qui familiam funestam aut non purgaverant aut aliter eam rem, quam oportuerat, procuraverant. {{pn|6.9|9}}Sed porcam et hostias quasdam “praecidaneas”, sicuti dixi, appellari volgo notum est, ferias “praecidaneas” dici id, opinor, a volgo remotum est. {{pn|6.10|10}}Propterea verba Atei Capitonis ex quinto librorum, quos de pontificio iure composuit, scripsi: “Tib. Coruncanio pontifici maximo feriae praecidaneae in atrum diem inauguratae sunt. Collegium decrevit non habendum religioni, quin eo die feriae praecidaneae essent." ===VII.=== {{c|''De epistula Valerii Probi grammatici ad Marcellum scripta super accentu nominum quorundam Poenicorum.''}} {{pn|7.1|1}}Valerius Probus grammaticus inter suam aetatem praestanti scientia fuit. {{pn|7.2|2}}Is “Hannibalem” et “Hasdrubalem” et “Hamilcarem” ita pronuntiabat, ut paenultimam circumflecteret, et est epistula eius scripta ad Marcellum, in qua Plautum et Ennium multosque alios veteres eo modo pronuntiasse affirmat, {{pn|7.3|3}}solius tamen Ennii versum unum ponit ex libro, qui Scipio inscribitur. {{pn|7.4|4}}Eum versum quadrato numero factum subiecimus, in quo, nisi tertia syllaba de Hannibalis nomine circumflexe promatur, numerus clausurus est. Versus Ennii, quem dixit, ita est: {{pn|7.5|5}}quaque propter Hannibalis copias considerat. ===VIII.=== {{c|''Quid C. Fabricius de Cornelio Rufino homine avaro dixerit, quem cum odisset inimicusque esset, designandum tamen consulem curavit.''}} {{pn|8.1|1}}Fabricius Luscinus magna gloria vir magnisque rebus gestis fuit. {{pn|8.2|2}}P. Cornelius Rufinus manu quidem strenuus et bellator bonus militarisque disciplinae peritus admodum fuit, sed furax homo et avaritia acri erat. {{pn|8.3|3}}Hunc Fabricius non probabat neque amico utebatur osusque eum morum causa fuit. {{pn|8.4|4}}Sed cum in temporibus rei difficillimis consules creandi forent et is Rufinus peteret consulatum competitoresque eius essent inbelles quidam et futtiles, summa ope adnixus est Fabricius, uti Rufino consulatus deferretur. {{pn|8.5|5}}Eam rem plerisque admirantibus, quod hominem avarum, cui esset inimicissimus, {{pn|8.6|6}}creari consulem vellet, “malo,” inquit “civis me compilet, quam hostis vendat”. {{pn|8.7|7}}Hunc Rufinum postea bis consulatu et dictatura functum censor Fabricius senatu movit ob luxuriae notam, quod decem pondo libras argenti facti haberet. {{pn|8.8|8}}Id autem, quod supra scripsi Fabricium de Cornelio Rufino ita, uti in pleraque historia scriptum est, dixisse, M. Cicero non aliis a Fabricio, sed ipsi Rufino gratias agenti, quod ope eius designatus esset, dictum esse refert in libro secundo de oratore. ===IX.=== {{c|''Quid significet proprie “religiosus”; et in quae diverticula significatio istius vocabuli flexa sit; et verba Nigidii Figuli ex commentariis eius super ea re sumpta.''}} {{pn|9.1|1}}Nigidius Figulus, homo, ut ego arbitror, iuxta M. Varronem doctissimus, in undecimo commentariorum grammaticorum versum ex antiquo carmine refert memoria hercle dignum: religentem esse oportet, religiosus ne fuas, cuius autem id carmen sit, non scribit. {{pn|9.2|2}}Atque in eodem loco Nigidius: “Hoc” inquit “inclinamentum semper huiuscemodi verborum, ut “vinosus”, “mulierosus”, “religiosus”, significat copiam quandam inmodicam rei, super qua dicitur. Quocirca “religiosus” is appellabatur, qui nimia et superstitiosa religione sese alligaverat, eaque res vitio assignabatur.” {{pn|9.3|3}}Sed praeter ista, quae Nigidius dicit, alio quodam diverticulo significationis “religiosus” pro casto atque observanti cohibentique sese certis legibus finibusque dici coeptus. {{pn|9.4|4}}Simili autem modo illa quoque vocabula ab eadem profecta origine diversum significare videntur: “religiosi dies” et “religiosa delubra”. {{pn|9.5|5}}“Religiosi” enim “dies” dicuntur tristi omine infames inpeditique, in quibus et res divinas facere et rem quampiam novam exordiri temperandum est, quos multitudo imperitorum prave et perperam “nefastos” appellat. {{pn|9.6|6}}Itaque M. Cicero in libro epistularum nono ad Atticum “maiores” inquit “nostri funestiorem diem esse voluerunt Alliensis pugnae quam urbis captae, quod hoc malum ex illo. Itaque alter religiosus etiamnunc dies, alter in volgus ignotus”. {{pn|9.7|7}}Idem tamen M. Tullius in oratione de accusatore constituendo “religiosa delubra” dicit non ominosa nec tristia, sed maiestatis venerationisque plena. {{pn|9.8|8}}Masurius autem Sabinus in commentariis, quos de indigenis composuit: ““religiosum"” inquit “est, quod propter sanctitatem aliquam remotum ac sepositum a nobis est; verbum a “relinquendo” dictum, tamquam “caerimoniae” a “carendo”.” {{pn|9.9|9}}Secundum hanc Sabini interpretationem templa quidem ac delubra, quae non volgo ac temere, sed cum castitate caerimoniaque adeundum, et reverenda et reformidanda sunt magis quam involganda: {{pn|9.10|10}}sed dies “religiosi” dicti, [{{pn|9.11|11}}] quos ex contraria causa propter ominis diritatem relinquimus. {{pn|9.12|12}}Quod si, ut ait Nigidius, omnia istiusmodi inclinamenta nimium ac praeter modum significant et idcirco in culpas cadunt, ut “vinosus”, “mulierosus”, “morosus”, “verbosus”, “famosus”, cur “ingeniosus” et “formosus” et “officiosus”, quae pariter ab ingenio et forma et officio inclinata sunt, cur etiam “disciplinosus”, “consiliosus”, “victoriosus”, quae M. Cato ita figuravit, cur item “facundiosa”, quod Sempronius Asellio XIII rerum gestarum ita scripsit: “facta sua spectare oportere, non dicta, si minus facundiosa essent”, cur, inquam, ista omnia numquam in culpam, sed in laudem dicuntur, quamquam haec item incrementum sui nimium demonstrent? an propterea quia illis quidem, quae supra posui, adhibendus est modus quidam necessarius? {{pn|9.13|13}}Nam et gratia, si nimia atque inmodica, et mores, si multi atque varii, et verba, si perpetua atque infinita et obtundentia, et fama, si magna et inquieta et invidiosast, neque laudabilia neque utilia sunt; {{pn|9.14|14}}ingenium autem et officium et forma et disciplina et consilium et victoria et facundia sicut ipsae virtutum amplitudines nullis finibus cohibentur, sed quanto maiora auctioraque sunt, multo etiam tanto laudatiora sunt. ===X.=== {{c|''Quid observatum de ordine rogandarum in senatu sententiarum; iurgiumque in senatu C. Caesaris consulis et M. Catonis diem dicendo eximentis.''}} {{pn|10.1|1}}Ante legem, quae nunc de senatu habendo observatur, ordo rogandi sententias varius fuit. {{pn|10.2|2}}Alias primus rogabatur, qui princeps a censoribus in senatum lectus fuerat, alias, qui designati consules erant; {{pn|10.3|3}}quidam e consulibus studio aut necessitudine aliqua adducti, quem is visum erat, honoris gratia extra ordinem sententiam primum rogabant. {{pn|10.4|4}}Observatum tamen est, cum extra ordinem fieret, ne quis quemquam ex alio quam ex consulari loco sententiam primum rogaret. {{pn|10.5|5}}C. Caesar in consulatu, quem cum M. Bibulo gessit, quattuor solos extra ordinem rogasse sententiam dicitur. Ex his quattuor principem rogabat M. Crassum; sed postquam filiam Cn. Pompeio desponderat, primum coeperat Pompeium rogare. {{pn|10.6|6}}Eius rei rationem reddidisse eum senatui Tiro Tullius, M. Ciceronis libertus, refert itaque se ex patrono suo audisse scribit. {{pn|10.7|7}}Id ipsum Capito Ateius in libro, quem de officio senatorio composuit, scriptum reliquit. {{pn|10.8|8}}In eodem libro Capitonis id quoque scriptum est: “C.” inquit “Caesar consul M. Catonem sententiam rogavit. Cato rem, quae consulebatur, quoniam non e republica videbatur, perfici nolebat. Eius rei ducendae gratia longa oratione utebatur eximebatque dicendo diem. Erat enim ius senatori, ut sententiam rogatus diceret ante quicquid vellet aliae rei et quoad vellet. Caesar consul viatorem vocavit eumque, cum finem non faceret, prendi loquentem et in carcerem duci iussit. Senatus consurrexit et prosequebatur Catonem in carcerem. Hac” inquit “invidia facta Caesar destitit et mitti Catonem iussit." ===XI.=== {{c|''Quae qualiaque sint, quae Aristoxenus quasi magis comperta de Pythagora memoriae mandavit; et quae item Plutarchus in eundem modum de eodem Pythagora scripserit.''}} {{pn|1.1|1}}Opinio vetus falsa occupavit et convaluit Pythagoram philosophum non esitavisse ex animalibus item abstinuisse fabulo, quem Graeci kyamon appellant. {{pn|1.2|2}}Ex hac opinione Callimachus poeta scripsit: kai kyamon apo cheiras echein aniontos edestou kago, Pythagoras hos ekeleve, lego. {{pn|1.3|3}}Ex eadem item opinione M. Cicero in libro de divinatione primo haec verba posuit: “Iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit, quod errorem animis perturbationemque afferat. Ex quo etiam Pythagoreis interdictum putatur, ne faba vescerentur, quae res habet inflationem magnam tranquillitatem mentis quaerentibus contrariam.” {{pn|1.4|4}}Haec quidem M. Cicero. Sed Aristoxenus musicus, vir litterarum veterum diligentissimus, Aristoteli philosophi auditor, in libro, quem de Pythagora reliquit, nullo saepius legumento Pythagoram dicit usum quam fabis, quoniam is cibus et subduceret sensim alvum et levigaret. {{pn|1.5|5}}Verba ipsa Aristoxeni subscripsi: Pythagoras de ton osprion malista ton kyamon edokimasen; leiantikon te gar einai kai diachoretikon; dio kai malista kechretai autoi. {{pn|1.6|6}}Porculis quoque minusculis et haedis tenerioribus victitasse idem Aristoxenus refert. {{pn|1.7|7}}Quem rem videtur cognovisse e Xenophilo Pythagorico, familiari suo, et ex quibusdam aliis natu maioribus, qui ab aetate Pythagorae ... {{pn|1.8|8}}Ac de animalibus Alexis etiam poeta in comoedia, quae Pythagorizousa inscribitur, docet. {{pn|1.9|9}}Videtur autem de kyamoi non esitato causam erroris fuisse, quia in Empedocli carmine, qui disciplinas Pythagorae secutus est, versus hic invenitur: deiloi, pandeiloi, kyamon apo cheiras echesthai. {{pn|1.10|10}}Opinati enim sunt plerique kyamous legumentum dici, ut a vulgo dicitur. Sed qui diligentius scitiusque carmina Empedocli arbitrati sunt, kyamous hoc in loco testiculos significare dicunt, eosque more Pythagorae operte atque symbolice kyamous appellatos, quod sint aitioi tou kyein et geniturae humanae vim praebeant; idcircoque Empedoclen versu isto non a fabulo edendo, sed a rei veneriae proluvio voluisse homines deducere. {{pn|1.11|11}}Plutarchus quoque, homo in disciplinis gravi auctoritate, in primo librorum, quos de Homero composuit, Aristotelem philosophum scripsit eadem ipsa de Pythagoricis scripsisse, quod non abstinuerint edundis animalibus, nisi pauca carne quadam. {{pn|1.12|12}}Verba ipsa Plutarchi, quoniam res inopinata est, subscripsi: Aristoteles de metras kai kardias kai akalephes kai toiouton tinon allon apechesthai phesin tous Pythagorikous, chresthai de tois allois. {{pn|1.13|13}}Akalephe autem est animal marinum, quod “urtica” appellatur. Sed et piscibus mullis abstinere Pythagoricos Plutarchus in Symposiacis dicit. {{pn|1.14|14}}Pythagoram vero ipsum sicuti celebre est Euphorbum primo fuisse dictasse, ita haec remotiora sunt his, quae Clearchus et Dicaearchus memoriae tradiderunt, fuisse eum postea Pyrrum, deinde Aethaliden, deinde feminam pulcra facie meretricem, cui nomen fuerat Alco. ===XII.=== {{c|''Notae et animadversiones censoriae in veteribus monumentis repertae memoria dignae.''}} {{pn|1.1|1}}Si quis agrum suum passus fuerat sordescere eumque indiligenter curabat ac neque araverat neque purgaverat, sive quis arborem suam vineamque habuerat derelictui, non id sine poena fuit, sed erat opus censorium, censoresque aerarium faciebant. {{pn|1.2|2}}Item, quis eques Romanus equum habere gracilentum aut parum nitidum visus erat, “inpolitiae” notabatur; id verbum significat, quasi tu dicas “incuriae”. {{pn|1.3|3}}Cuius rei utriusque auctoritates sunt, et M. Cato id saepenumero adtestatus est. ===XIII.=== {{c|''Quod incentiones quaedam tibiarum certo modo factae ischiacis mederi possunt.''}} {{pn|1.1|1}}Creditum hoc a plerisque esse et memoriae mandatum, ischia cum maxime doleant, tum, si modulis lenibus tibicen incinat, {{pn|1.2|2}}minui dolores, ego nuperrime in libro Theophrasti scriptum inveni. {{pn|1.3|3}}Viperarum morsibus tibicinium scite modulateque adhibitum mederi refert etiam Democriti liber, qui inscribitur ..., in quo docet plurimis hominum morbidis medicinae fuisse incentiones tibiarum. {{pn|1.4|4}}Tanta prosus adfinitas est corporibus hominum mentibusque et propterea vitiis quoque aut medellis animorum et corporum. ===XIV=== {{c|''Narratur historia de Hostilio Mancino aedilium et Manilia meretrice; verbaque decreti tribunorum, ad quos a Manilia provocatum est.''}} {{pn|1.1|1}}Cum librum IX Atei Capitonis coniectaneorum legeremus, qui inscriptus est de iudiciis publicis, decretum tribunorum visum est gravitatis antiquae plenum. {{pn|1.2|2}}Propterea id meminimus, idque ob hanc causam et in hanc sententiam scriptum est : Aulus Hostilius Mancinus aedilis curulis fuit. {{pn|1.3|3}}Is Maniliae meretrici diem ad populum dixit, quod e tabulato eius noctu lapide ictus esset, vulnusque ex eo lapide ostendebat. {{pn|1.4|4}}Manilia ad tribunos plebi provocavit. {{pn|1.5|5}}Apud eos dixit comessatorem Mancinum ad aedes suas venisse; eum sibi recipere non fuisse e re sua, sed cum vi inrumperet, lapidibus depulsum. {{pn|1.6|6}}Tribuni decreverunt aedilem ex eo loco iure deiectum, quo eum venire cum corollario non decuisset; propterea, ne cum populo aedilis ageret, intercesserunt. ===XV.=== {{c|''Defensa a culpa sententia ex historia Sallustii, quam iniqui eius cum insectatione maligni reprehenderint.''}} {{pn|1.1|1}}Elegantia orationis Sallustii verborumque fingendi et novandi studium cum multa prorsus invidia fuit, multique non mediocri ingenio viri conati sunt reprehendere pleraque et obtrectare. In quibus plura inscite aut maligne vellicant. Nonnulla tamen videri possunt non indigna reprehensione; quale illud in Catilinae historia repertum est, quod habeat eam speciem quasi parum adtente dictum. Verba Sallustii haec sunt: {{pn|1.2|2}}“Ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen inprimis arduum videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dein, quia plerique, quae delicta reprehenderis, malivolentia et invidia dicta putant. Vbi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit; supra, veluti ficta, pro falsis ducit.” {{pn|1.3|3}}“Proposuit” inquiunt “dicturum causas, quamobrem videatur esse arduum res gestas scribere; atque ibi cum primam causam dixerit, dein non alteram causam, sed querellas dicit. {{pn|1.4|4}}Non enim causa videri debet, cur historiae opus arduum sit, quod hi, qui legunt, aut inique interpretantur quae scripta sunt, aut vera esse non credunt.” {{pn|1.5|5}}Obnoxiam quippe et obiectam falsis existimationibus eam rem dicendam aiunt quam “arduam”; quia, quod est arduum, sui operis difficultate est arduum, non opinionis alienae erroribus. {{pn|1.6|6}}Haec illi malivoli reprehensores dicunt. Sed “arduum” Sallustius non pro difficili tantum, sed pro eo quoque ponit, quod Graeci chalepon appellant, quod est cum difficile, tum molestum quoque et incommodum et intractabile. Quorum verborum significatio a sententia Sallustii supra scripta non abhorret. ===XVI.=== {{c|''De vocabulis quibusdam a Varrone et Nigidio contra cotidiani sermonis consuetudinem declinatis; atque inibi id genus quaedam cum exemplis veterum relata.''}} {{pn|1.1|1}}M. Varronem et P. Nigidium, viros Romani generis doctissimos, comperimus non aliter elocutos esse et scripsisse, quam “senatuis” et “domuis” et “fluctuis”, qui est patrius casus ab eo, quod est “senatus”, “domus”, “fluctus”; huic “senatui”, “domui”, “fluctui” ceteraque is consimilia pariter dixisse. {{pn|1.2|2}}Terentii quoque comici versus in libris veteribus itidem scriptus est: eius anuis causa, opinor, quae est emortua. {{pn|1.3|3}}Hanc eorum auctoritatem quidam e veteribus grammaticis ratione etiam firmare voluerunt, quod omnis dativus singularis “i” littera finitus, si non similis est genetivi singularis, “s” littera addita genetivum singularem facit, ut “patri patris”, “duci ducis”, “caedi caedis”. {{pn|1.4|4}}“Cum igitur” inquiunt “in casu dandi “huic senatui” dicamus, genetivus ex eo singularis “senatuis” est, non “senatus”.” {{pn|1.5|5}}Set non omnes concedunt in casu dativo “senatui” magis dicendum quam “senatu”. {{pn|1.6|6}}Sicuti Lucilius in eodem casu “victu” et “anu” dicit, non “victui” nec “anui”, in hisce versibus: quod sumptum atque epulas victu praeponis honesto et alio in loco: “anu noceo” inquit. {{pn|1.7|7}}Vergilius quoque in casu dandi “aspectu” dicit, non “aspectui": teque aspectu ne subtrahe nostro et in georgicis: quod nec concubitu indulgent. {{pn|1.8|8}}C. etiam Caesar, gravis auctor linguae Latinae, in Anticatone: “unius” inquit “arrogantiae, superbiae dominatuque.” Item in Dolabellam actionis I. lib. I.: “Isti, quorum in aedibus fanisque posita et honori erant et ornatu.” {{pn|1.9|9}}In libris quoque analogicis omnia istiusmodi sine “i” littera dicenda censet. ===XVII.=== {{c|''De natura quarundam particularum, quae praepositae verbis intendi atque produci barbare et inscite videntur, exemplis rationibusque plusculis disceptatum.''}} {{pn|1.1|1}}Lucilii ex XI. versus sunt: Scipiadae magno improbus obiciebat Asellus lustrum illo censore malum infelixque fuisse. “Obiciebat” “o” littera producta multos legere audio, idque eo facere dicunt, ut ratio numeri salva sit. {{pn|1.2|2}}Idem infra: conicere in versus dictum praeconis volebam Grani. In hac quoque primi verbi praepositione “o” ob eandem causam producunt. {{pn|1.3|3}}Item XV: subicit huic humilem et suffercitus posteriorem, “subicit” “u” littera longa legunt, quia primam syllabam brevem esse in versu heroico non convenit. {{pn|1.4|4}}Item apud Plautum in Epidico “con” syllabam productam pronuntiant: age nunciam orna te, Epidice, et palliolum in collum conice. {{pn|1.5|5}}Apud Vergilium quoque “subicit” verbum produci a plerisque audio: etiam Parnasia laurus parva sub ingenti matris se subicit umbra. {{pn|1.6|6}}Sed neque “ob” neque “sub” praepositio producendi habet naturam, neque item “con”, nisi cum eae litterae secuntur, quae in verbis “constituit” et “confecit” secundum eam primae sunt, vel cum eliditur ex ea “n” littera, sicut Sallustius: “faenoribus” inquit “copertus.” {{pn|1.7|7}}In his autem, quae supra posui, et metrum esse integrum potest et praepositiones istae possunt non barbare protendi; secunda enim littera in his verbis per duo “i”, non per unum scribenda est. {{pn|1.8|8}}Nam verbum ipsum, cui supradictae particulae praepositae sunt, non est “icio”, sed “iacio”, et praeteritum non “icit” facit, sed “iecit”. Id ubi compositum est, “a” littera in “i” mutatur, sicuti fit in verbis “insilio” et “incipio”, atque ita vim consonantis capit, et idcirco ea syllaba productius latiusque paulo pronuntiata priorem syllabam brevem esse non patitur, sed reddit eam positu longam, proptereaque et numerus in versu et ratio in pronuntiatu manet. {{pn|1.9|9}}Haec, quae diximus, eo etiam conducunt, ut, quod apud Vergilium in sexto positum invenimus: eripe me his, invicte, malis aut tu mihi terram inice, sic esse “iniice”, ut supra dixi, et scribendum et legendum sciamus, nisi quis tam indocilis est, ut in hoc quoque verbo “in” praepositionem metri gratia protendat. {{pn|1.10|10}}Quaerimus igitur, in “obicibus” “o” littera qua ratione intendatur, cum id vocabulum factum sit a verbo “obiicio” et nequaquam simile sit, quod a verbo “moveo” “motus” “o” littera longa dicitur. {{pn|1.11|11}}Equidem memini Sulpicium Apollinarem, virum praestanti litterarum scientia, “obices” et “obicibus” “o” littera correpta dicere, in Vergilio quoque sic eum legere: qua vi maria alta tumescant obicibus ruptis; {{pn|1.12|12}}sed ita, ut diximus, “i” litteram, quae in hoc vocabulo quoque gemina esse debet, paulo uberius largiusque pronuntiabat. {{pn|1.13|13}}Congruens igitur est, ut “subices” etiam, quod proinde ut “obices” compositum est, “u” littera brevi dici oporteat. {{pn|1.14|14}}Ennius in tragoedia, quae Achilles inscribitur, “subices” pro aere alto ponit, qui caelo subiectus est, in his versibus: per ego deum sublimas subices humidas, unde oritur imber sonitu saevo et spiritu; plerosque omnes tamen legere audias “u” littera producta. {{pn|1.15|15}}Id ipsum autem verbum M. Cato sub alia praepositione dicit in oratione, quam de consulatu suo habuit: “ita nos” inquit “fert ventus ad primorem Pyrenaeum, quo proicit in altum.” Et Pacuvius item in Chryse: Idae promunturium, cuius lingua in altum proicit. ===XVIII.=== {{c|''De P. Africano superiore sumpta quaedam ex annalibus memoratu dignissima.''}} {{pn|1.1|1}}Scipio Africanus antiquior quanta virtutum gloria praestiterit et quam fuerit altus animi atque magnificus et qua sui conscientia subnixus, plurimis rebus, quae dixit quaeque fecit, declaratum est. {{pn|1.2|2}}Ex quibus sunt haec duo exempla eius fiduciae atque exsuperantiae ingentis: {{pn|1.3|3}}Cum M. Naevius tribunus plebis accusaret eum ad populum diceretque accepisse a rege Antiocho pecuniam, ut condicionibus gratiosis et mollibus pax cum eo populi Romani nomine fieret et quaedam item alia crimini daret indigna tali viro, tum Scipio pauca praefatus, quae dignitas vitae suae atque gloria postulabat: “memoria,” inquit “Quirites, repeto diem esse hodiernum, quo Hannibalem Poenum imperio vestro inimicissimum magno proelio vici in terra Africa pacemque et victoriam vobis peperi inspectabilem. Non igitur simus adversum deos ingrati et, censeo, relinquamus nebulonem hunc, eamus hinc protinus Iovi optimo maximo gratulatum.” {{pn|1.4|4}}Id cum dixisset, avertit et ire in Capitolium coepit. {{pn|1.5|5}}Tum contio universa, quae ad sententiam de Scipione ferendam convenerat, relicto tribuno Scipionem in Capitolium comitata atque inde ad aedes eius cum laetitia et gratulatione sollemni prosecuta est. {{pn|1.6|6}}Fertur etiam oratio, quae videtur habita eo die a Scipione, et qui dicunt eam non veram, non eunt infitias, quin haec quidem verba fuerint, quae dixi, Scipionis. {{pn|1.7|7}}Item aliud est factum eius praeclarum. Petilii quidam tribuni plebis a M., ut aiunt, Catone, inimico Scipionis, comparati in eum atque inmissi desiderabant in senatu instantissime, ut pecuniae Antiochinae praedaeque in eo bello captae rationem redderet; {{pn|1.8|8}}fuerat enim L. Scipioni Asiatico, fratri suo, imperatori in ea provincia legatus. {{pn|1.9|9}}Ibi Scipio exsurgit et prolato e sinu togae libro rationes in eo scriptas esse dixit omnis pecuniae omnisque praedae; {{pn|1.10|10}}illatum, ut palam recitaretur et ad aerarium deferretur. {{pn|1.11|11}}“Sed enim id iam non faciam” inquit “nec me ipse afficiam contumelia eumque librum statim coram discidit suis manibus et concerpsit aegre passus, {{pn|1.12|12}}quod, cui salus imperii ac reipublicae accepta ferri deberet, rationem pecuniae praedaticiae posceretur. ===XIX.=== {{c|''Quid M. Varro in logistorico scripserit de moderando victu puerorum inpubium.''}} {{pn|1.1|1}}Pueros inpubes conpertum est, si plurimo cibo nimioque somno uterentur, hebetiores fieri ad veterni usque aut eluci tarditatem, corporaque eorum inprocera fieri minusque adolescere. {{pn|1.2|2}}Idem plerique alii medicorum philosophorumque et M. Varro in logistorico scripsit, qui inscriptus est Catus aut de liberis educandis. ===XX.=== {{c|''Notati a censoribus, qui audientibus iis dixerant ioca quaedam intempestiviter; ac de eius quoque nota deliberatum, qui steterat forte apud eos oscitabundus.''}} {{pn|1.1|1}}Inter censorum severitates tria haec exempla in litteris sunt castigatissimae disciplinae. {{pn|1.2|2}}Vnum est huiuscemodi: Censor agebat de uxoribus sollemne iusiurandum; {{pn|1.3|3}}verba erant ita concepta: “Vt tu ex animi tui sententia uxorem habes?” Qui iurabat, cavillator quidam et canicula et nimis ridicularius fuit. {{pn|1.4|4}}Is locum esse sibi ioci dicundi ratus, cum ita, uti mos erat, censor dixisset “ut tu ex animi tui sententia uxorem habes?”, {{pn|1.5|5}}“habeo equidem” inquit “uxorem, sed non hercle ex animi mei sententia.” {{pn|1.6|6}}Tum censor eum, quod intempestive lascivisset, in aerarios rettulit causamque hanc ioci scurrilis apud se dicti subscripsit. {{pn|1.7|7}}Altera severitas eiusdem sectae disciplinaeque est. {{pn|1.8|8}}Deliberatum est de nota eius, qui ad censores ab amico advocatus est et in iure stans clare nimis et sonore oscitavit atque inibi ut plecteretur fuit, tamquam illud indicium esset vagi animi et alucinantis et fluxae atque apertae securitatis. {{pn|1.9|9}}Sed cum ille deiurasset invitissimum sese ac repugnantem oscitatione victum tenerique eo vitio, quod “oscedo” appellatur, tum notae iam destinatae exemptus est. {{pn|1.10|10}}Publius Scipio Africanus, Pauli filius, utramque historiam posuit in oratione, quam dixit in censura, cum ad maiorum mores populum hortaretur. {{pn|1.11|11}}Item aliud refert Sabinus Masurius in septimo memoriali severe factum: “Censores” inquit “Publius Scipio Nasica et Marcus Popilius cum equitum censum agerent, equum nimis strigosum et male habitum, sed equitem eius uberrimum et habitissimum viderunt et “cur” inquiunt “ita est, ut tu sis quam equus curatior?” “Quoniam” inquit “ego me curo, equum Statius nihili servos.” Visum est parum esse reverens responsum, relatusque in aerarios, ut mos est.” {{pn|1.12|12}}“Statius” autem servile nomen fuit. Plerique apud veteres servi eo nomine fuerunt. {{pn|1.13|13}}Caecilius quoque ille comoediarum poeta inclutus servus fuit et propterea nomen habuit “Statius”. Sed postea versum est quasi in cognomentum, appellatusque est “Caecilius Statius”. {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {{finis}} lk548yopx00l71ui7d6uh7ifj71flpp 269221 269220 2026-06-06T14:06:32Z Saumache 27923 /* XI. */ 269221 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Sermo quidam Favorini philosophi cum grammatico iactantiore factus in Socraticum modum; atque ibi in sermone dictum, quibus verbis “penus” a Q. Scaevola definita sit; quodque eadem definitio culpata reprehensaque est.''}} {{pn|1.1|1}}In vestibulo aedium Palatinarum omnium fere ordinum multitudo opperientes salutationem Caesaris constiterant; atque ibi in circulo doctorum hominum Favorino philosopho praesente ostentabat quispiam grammaticae rei ditior scholica quaedam nugalia de generibus et casibus vocabulorum disserens cum arduis superciliis vocisque et vultus gravitate composita tamquam interpres et arbiter Sibyllae oraculorum. {{pn|1.2|2}}Tum aspiciens ad Favorinum, quamquam ei nondum etiam satis notus esset: ““penus” quoque” inquit “variis generibus dictum et varie declinatum est. Nam et “hoc penus” et “haec penus” et “huius peni” et “penoris” veteres dictaverunt; {{pn|1.3|3}}“mundum” quoque muliebrem Lucilius in satirarum XVI non virili genere, ut ceteri, sed neutro appellavit his verbis: legavit quidam uxori mundum omne penumque. Atqui quid mundum, quid non? quis dividet istuc?” {{pn|1.4|4}}Atque horum omnium et testimoniis et exemplis constrepebat; cumque nimis odiose blatiret, intercessit placide Favorinus et “amabo,” inquit “magister, quicquid est nomen tibi, abunde multa docuisti, quae quidem ignorabamus et scire haud sane postulabamus. {{pn|1.5|5}}Quid enim refert mea eiusque, quicum loquor, quo genere “penum” dicam aut in quas extremas litteras declinem, si nemo id non nimis barbare fecerimus? {{pn|1.6|6}}sed hoc plane indigeo discere, quid sit “penus” et qua fini id vocabulum dicatur, ne rem cotidiani usus, tamquam qui in venalibus Latine loqui coeptant, alia quam oportet voce appellem.” {{pn|1.7|7}}“Quaeris” inquit “rem minime obscuram. Quis adeo ignorat “penum” esse vinum et triticum et oleum et lentim et fabam atque huiuscemodi cetera?” {{pn|1.8|8}}“Etiamne” inquit Favorinus “milium et panicum et glans et hordeum “penus” est? sunt enim propemodum haec quoque eiusdemmodi”; {{pn|1.9|9}}cumque ille reticens haereret, “nolo” inquit “hoc iam labores, an ista, quae dixi, “penus” appelletur. Sed potesne mihi non speciem aliquam de penu dicere, sed definire genere proposito et differentiis adpositis, quid sit “penus"?” “Quod” inquit “genus et quas differentias dicas, non hercle intellego.” {{pn|1.10|10}}“Rem” inquit Favorinus “plane dictam postulas, quod difficillimum est, dici planius; nam hoc quidem pervolgatum est definitionem omnem ex genere et differentia consistere. {{pn|1.11|11}}Sed si me tibi praemandere, quod aiunt, postulas, faciam sane id quoque honoris tui habendi gratia.” {{pn|1.12|12}}Ac deinde ita exorsus est: “Si” inquit “ego te nunc rogem, ut mihi dicas et quasi circumscribas verbis, cuiusmodi “homo” sit, non, opinor, respondeas hominem esse te atque me. Hoc enim, quis homo sit, ostendere est, non, quid homo sit, dicere. Sed si, inquam, peterem, ut ipsum illud, quod homo est, definires, tum profecto mihi diceres hominem esse animal mortale rationis et scientiae capiens vel quo alio modo diceres, ut eum a ceteris omnibus separares. Proinde igitur nunc te rogo, ut, quid sit “penus”, dicas, non ut aliquid ex penu nomines.” {{pn|1.13|13}}Tum ille ostentator voce iam molli atque demissa: “philosophias” inquit “ego non didici neque discere adpetivi et, si ignoro, an hordeum ex “penu” sit aut quibus verbis “penus” definiatur, non ea re litteras quoque alias nescio.” {{pn|1.14|14}}“Scire,” inquit ridens iam Favorinus “quid “penus” sit, non ex nostra magis est philosophia quam ex grammatica tua. {{pn|1.15|15}}Meministi enim, credo, quaeri solitum, quid Vergilius dixerit, “penum struere” vel “longam” vel “longo ordine”; utrumque enim profecto scis legi solitum. {{pn|1.16|16}}Sed ut faciam te aequiore animo ut sis, ne illi quidem veteres iuris magistri, qui “sapientes” appellati sunt, definisse satis recte existimantur, quid sit “penus”. {{pn|1.17|17}}Nam Quintum Scaevolam ad demonstrandam penum his verbis usum audio: ““Penus” est”, inquit “quod esculentum aut posculentum est, quod ipsius patrisfamilias aut matris familias aut liberum patrisfamilias aut familiae eius, quae circum eos aut liberos eius est et opus non facit, causa paratum est. ..., ut Mucius ait, “penus” videri debet. Nam quae ad edendum bibendumque in dies singulos prandii aut cenae causa parantur, “penus” non sunt; sed ea potius, quae huiusce generis longae usionis gratia contrahuntur et reconduntur, ex eo, quod non in promptu est, sed intus et penitus habeatur, “penus” dicta est.” {{pn|1.18|18}}Haec ego,” inquit “cum philosophiae me dedissem, non insuper tamen habui discere; quoniam civibus Romanis Latine loquentibus rem non suo vocabulo demonstrare non minus turpe est, quam hominem non suo nomine appellare.” {{pn|1.19|19}}Sic Favorinus sermones id genus communes a rebus parvis et frigidis abducebat ad ea, quae magis utile esset audire ac discere, non allata extrinsecus, non per ostentationem, sed indidem nata acceptaque. {{pn|1.20|20}}Praeterea de penu adscribendum hoc etiam putavi Servium Sulpicium in reprehensis Scaevolae capitibus scripsisse Cato Aelio placuisse, non quae esui et potui forent, sed thus quoque et cereos in penu esse, quod esset eius ferme rei causa comparatum. {{pn|1.21|21}}Masurius autem Sabinus in iuris civilis secundo etiam, quod iumentorum causa apparatum esset, quibus dominus uteretur, penori attributum dicit. {{pn|1.22|22}}Ligna quoque et virgas et carbones, quibus conficeretur penus, quibusdam ait videri esse in penu. {{pn|1.23|23}}Ex his autem, quae promercalia et usaria isdem in locis essent, esse ea sola penoris putat, quae satis sint usu annuo. ===II.=== {{c|''Morbus et vitium quid differat; et quam vim habeant vocabula ista in edicto aedilium; et an eunuchus et steriles mulieres redhiberi possint; diversaeque super ea re sententiae.''}} {{pn|2.1|1}}In edicto aedilium curulium, qua parte de mancipiis vendundis cautum est, scriptum sic fuit: “Titulus servorum singulorum scriptus sit curato ita, ut intellegi recte possit, quid morbi vitiive cuique sit, quis fugitivus errove sit noxave solutus non sit.” {{pn|2.2|2}}Propterea quaesierunt iureconsulti veteres, quod “mancipium morbosum” quodve “vitiosum” recte diceretur quantumque “morbus” a “vitio” differret. {{pn|2.3|3}}Caelius Sabinus in libro, quem de edicto aedilium curulium composuit, Labeonem refert, quid esset “morbus”, hisce verbis definisse: “Morbus est habitus cuiusque corporis contra naturam, qui usum eius facit deteriorem.” {{pn|2.4|4}}Sed “morbum” alias in toto corpore accidere dicit, alias in parte corporis. Totius corporis “morbum” esse, veluti sit pthisis aut febris, partis autem, veluti sit caecitas aut pedis debilitas. {{pn|2.5|5}}“Balbus autem” inquit “et atypus vitiosi magis quam morbosi sunt, et equus mordax aut calcitro vitiosus, non morbosus est. Sed cui morbus est, idem etiam vitiosus est. Neque id tamen contra fit; potest enim qui vitiosus est non morbosus esse. Quamobrem, cum de homine morboso agetur, aeque” inquit “ita dicetur: “quanto ob id vitium minoris erit”.” {{pn|2.6|6}}De eunucho quidem quaesitum est, an contra edictum aedilium videretur venundatus, si ignorasset emptor eum eunuchum esse. {{pn|2.7|7}}Labeonem respondisse aiunt redhiberi posse quasi morbosum; {{pn|2.8|8}}sues etiam feminae si sterilae essent et venum issent, ex edicto aedilium posse agi Labeonem scripsisse. {{pn|2.9|9}}De sterila autem muliere, si nativa sterilitate sit, Trebatium contra Labeonem respondisse dicunt. {{pn|2.10|10}}Nam cum redhiberi eam Labeo quasi minus sanam putasset, negasse aiunt Trebatium ex edicto agi posse, si ea mulier a principio genitali sterilitate esset. At si valitudo eius offendisset exque ea vitium factum esset, ut concipere fetus non posset, tum sanam non videri et esse in causa redhibitionis. {{pn|2.11|11}}De myope quoque, qui “luscitiosus” Latine appellatur, dissensum est; alii enim redhiberi omnimodo debere, alii contra, nisi id vitium morbo contractum esset. {{pn|2.12|12}}Eum vero, cui dens deesset, Servius redhiberi posse respondit, Labeo in causa esse redhibendi negavit: “nam et magna” inquit “pars dente aliquo carent, neque eo magis plerique homines morbosi sunt, et absurdum admodum est dicere non sanos nasci homines, quoniam cum infantibus non simul dentes gignuntur.” {{pn|2.13|13}}Non praetereundum est id quoque in libris veterum iurisperitorum scriptum esse “morbum” et “vitium” distare, quod “vitium” perpetuum, “morbus” cum accessu decessuque sit. {{pn|2.14|14}}Sed hoc si ita est, neque caecus neque eunuchus morbosus est contra Labeonis, quam supra dixi, sententiam. {{pn|2.15|15}}Verba Masuri Sabini apposui ex libro iuris civilis secundo: “Furiosus mutusve cuive quod membrum lacerum laesumve est aut obest, quo ipse minus aptus sit, morbosi sunt. Qui natura longe minus videt tam sanus est quam qui tardius currit." ===III.=== {{c|''Quod nullae fuerunt rei uxoriae actiones in urbe Roma ante Carvilianum divortium; atque inibi, quid sit proprie “paelex”, quaeque eius vocabuli ratio sit.''}} {{pn|3.1|1}}Memoriae traditum est quingentis fere annis post Romam conditam nullas rei uxoriae neque actiones neque cautiones in urbe Roma aut in Latio fuisse, quoniam profecto nihil desiderabantur nullis etiamtunc matrimoniis divertentibus. {{pn|3.2|2}}Servius quoque Sulpicius in libro quem composuit de dotibus tum primum cautiones rei uxoriae necessarias esse visas scripsit, cum Spurius Carvilius, cui Ruga cognomentum fuit, vir nobilis, divortium cum uxore fecit, quia liberi ex ea corporis vitio non gignerentur, anno urbis conditae quingentesimo vicesimo tertio M. Atilio P. Valerio consulibus. Atque is Carvilius traditur uxorem, quam dimisit, egregie dilexisse carissimamque morum eius gratia habuisse, set iurisiurandi religionem animo atque amori praevertisse, quod iurare a censoribus coactus erat uxorem se liberum quaerundum gratia habiturum. {{pn|3.3|3}}“Paelicem” autem appellatam probrosamque habitam, quae iuncta consuetaque esset cum eo, in cuius manu mancipioque alia matrimonii causa foret, hac antiquissima lege ostenditur, quam Numae regis fuisse accepimus: “Paelex aedem Iunonis ne tangito; si tangit, Iunoni crinibus demissis agnum feminam caedito.” “Paelex” autem quasi pallax, id est quasi pallakis. Vt pleraque alia, ita hoc quoque vocabulum de Graeco flexum est. ===IV.=== {{c|''Quid Servius Sulpicius in libro, qui est de dotibus, scripserit de iure atque more veterum sponsaliorum.''}} {{pn|4.1|1}}Sponsalia in ea parte Italiae, quae Latium appellatur, hoc more atque iure solita fieri scripsit Servius Sulpicius in libro, quem scripsit de dotibus: {{pn|4.2|2}}“Qui uxorem” inquit “ducturus erat, ab eo, unde ducenda erat, stipulabatur eam in matrimonium datum ... iri; qui ducturus erat, itidem spondebat. Is contractus stipulationum sponsionumque dicebatur “sponsalia”. Tunc, quae promissa erat, “sponsa” appellabatur, qui spoponderat ducturum, “sponsus”. Sed si post eas stipulationis uxor non dabatur aut non ducebatur, qui stipulabatur, ex sponsu agebat. Iudices cognoscebant. Iudex quamobrem data acceptave non esset uxor quaerebat. Si nihil iustae causae videbatur, litem pecunia aestimabat, quantique interfuerat eam uxorem accipi aut dari, eum, qui spoponderat, ei qui stipulatus erat, condemnabat.” {{pn|4.3|3}}Hoc ius sponsaliorum observatum dicit Servius ad id tempus, quo civitas universo Latio lege Iulia data est. {{pn|4.4|4}}Haec eadem Neratius scripsit in libro quem de nuptiis composuit. ===V.=== {{c|''Historia narrata de perfidia aruspicum Etruscorum; quodque ob eam rem versus hic a pueris Romae urbe tota cantatus est: “Malum consilium consultori pessimum est”.''}} {{pn|5.1|1}}Statua Romae in comitio posita Horatii Coclitis, fortissimi viri, de caelo tacta est. {{pn|5.2|2}}Ob id fulgur piaculis luendum aruspices ex Etruria acciti inimico atque hostili in populum Romanum animo instituerant eam rem contrariis religionibus procurare atque illam statuam suaserunt in inferiorem locum perperam transponi, {{pn|5.3|3}}quem sol oppositu circum undique altarum aedium numquam illustraret. {{pn|5.4|4}}Quod cum ita fieri persuasissent, delati ad populum proditique sunt et, cum de perfidia confessi essent, necati sunt, constititque eam statuam, proinde ut verae rationes post compertae monebant, in locum editum subducendam atque ita in area Volcani sublimiore loco statuendam; ex quo res bene et prospere populo Romano cessit. {{pn|5.5|5}}Tum igitur, quod in Etruscos aruspices male consulentis animadversum vindicatumque fuerat, versus hic scite factus cantatusque esse a pueris urbe tota fertur: malum consilium consultori pessimum est. {{pn|5.6|6}}Ea historia de aruspicibus ac de versu isto senario scripta est in annalibus maximis, libro undecimo, et in Verri Flacci libro primo rerum memoria dignarum. {{pn|5.7|7}}Videtur autem versus hic de Graeco illo Hesiodi versu expressus: he de kake boule toi bouleusanti kakiste. ===VI.=== {{c|''Verba veteris senatusconsulti posita, quo decretum est hostiis maioribus expiandum, quod in sacrario hastae Martiae movissent; atque ibi enarratum, quid sint “hostiae succidaneae”, quid item “porca praecidanea”; et quod Capito Ateius ferias quasdam “praecidaneas” appellavit.''}} {{pn|6.1|1}}Vt terram movisse nuntiari solet eaque res procuratur, ita in veteribus memoriis scriptum legimus nuntiatum esse senatui in sacrario in regia hastas Martias movisse. {{pn|6.2|2}}Eius rei causa senatusconsultum factum est M. Antonio A. Postumio consulibus, eiusque exemplum hoc est: “Quod C. Iulius L. filius pontifex nuntiavit in sacrario in regia hastas Martias movisse, de ea re ita censuerunt, uti M. Antonius consul hostiis maioribus Iovi et Marti procuraret et ceteris dis, quibus videretur, lactantibus. Ibus uti procurasset, satis habendum censuerunt. Si quid succidaneis opus esset, robiis succideret.” {{pn|6.3|3}}Quod “succidaneas” hostias senatus appellavit, quaeri solet, quid verbum id significet. In Plauti quoque comoedia, quae Epidicus inscripta est, super eodem ipso verbo requiri audio in his versibus: {{pn|6.4|4}}men piacularem oportet fieri ob stultitiam tuam, ut meum tergum tuae stultitiae subdas succidaneum? {{pn|6.5|5}}“Succidaneae” autem “hostiae” dicuntur “ae” littera per morem compositi vocabuli in “i” litteram mutata quasi “succaedaneae”, appellatae, quoniam, si primis hostiis litatum non erat, aliae post easdem ductae hostiae caedebantur; {{pn|6.6|6}}quae quia prioribus iam caesis luendi piaculi gratia subdebantur et succidebantur, “succidaneae” nominatae “i” littera scilicet tractim pronuntiata; audio enim quosdam eam litteram in hac voce barbare corripere. {{pn|6.7|7}}Eadem autem ratione verbi “praecidaneae” quoque hostiae dicuntur, quae ante sacrificia sollemnia pridie caeduntur. {{pn|6.8|8}}“Porca” etiam “praecidanea” appellata, quam piaculi gratia ante fruges novas captas immolare Cereri mos fuit, si qui familiam funestam aut non purgaverant aut aliter eam rem, quam oportuerat, procuraverant. {{pn|6.9|9}}Sed porcam et hostias quasdam “praecidaneas”, sicuti dixi, appellari volgo notum est, ferias “praecidaneas” dici id, opinor, a volgo remotum est. {{pn|6.10|10}}Propterea verba Atei Capitonis ex quinto librorum, quos de pontificio iure composuit, scripsi: “Tib. Coruncanio pontifici maximo feriae praecidaneae in atrum diem inauguratae sunt. Collegium decrevit non habendum religioni, quin eo die feriae praecidaneae essent." ===VII.=== {{c|''De epistula Valerii Probi grammatici ad Marcellum scripta super accentu nominum quorundam Poenicorum.''}} {{pn|7.1|1}}Valerius Probus grammaticus inter suam aetatem praestanti scientia fuit. {{pn|7.2|2}}Is “Hannibalem” et “Hasdrubalem” et “Hamilcarem” ita pronuntiabat, ut paenultimam circumflecteret, et est epistula eius scripta ad Marcellum, in qua Plautum et Ennium multosque alios veteres eo modo pronuntiasse affirmat, {{pn|7.3|3}}solius tamen Ennii versum unum ponit ex libro, qui Scipio inscribitur. {{pn|7.4|4}}Eum versum quadrato numero factum subiecimus, in quo, nisi tertia syllaba de Hannibalis nomine circumflexe promatur, numerus clausurus est. Versus Ennii, quem dixit, ita est: {{pn|7.5|5}}quaque propter Hannibalis copias considerat. ===VIII.=== {{c|''Quid C. Fabricius de Cornelio Rufino homine avaro dixerit, quem cum odisset inimicusque esset, designandum tamen consulem curavit.''}} {{pn|8.1|1}}Fabricius Luscinus magna gloria vir magnisque rebus gestis fuit. {{pn|8.2|2}}P. Cornelius Rufinus manu quidem strenuus et bellator bonus militarisque disciplinae peritus admodum fuit, sed furax homo et avaritia acri erat. {{pn|8.3|3}}Hunc Fabricius non probabat neque amico utebatur osusque eum morum causa fuit. {{pn|8.4|4}}Sed cum in temporibus rei difficillimis consules creandi forent et is Rufinus peteret consulatum competitoresque eius essent inbelles quidam et futtiles, summa ope adnixus est Fabricius, uti Rufino consulatus deferretur. {{pn|8.5|5}}Eam rem plerisque admirantibus, quod hominem avarum, cui esset inimicissimus, {{pn|8.6|6}}creari consulem vellet, “malo,” inquit “civis me compilet, quam hostis vendat”. {{pn|8.7|7}}Hunc Rufinum postea bis consulatu et dictatura functum censor Fabricius senatu movit ob luxuriae notam, quod decem pondo libras argenti facti haberet. {{pn|8.8|8}}Id autem, quod supra scripsi Fabricium de Cornelio Rufino ita, uti in pleraque historia scriptum est, dixisse, M. Cicero non aliis a Fabricio, sed ipsi Rufino gratias agenti, quod ope eius designatus esset, dictum esse refert in libro secundo de oratore. ===IX.=== {{c|''Quid significet proprie “religiosus”; et in quae diverticula significatio istius vocabuli flexa sit; et verba Nigidii Figuli ex commentariis eius super ea re sumpta.''}} {{pn|9.1|1}}Nigidius Figulus, homo, ut ego arbitror, iuxta M. Varronem doctissimus, in undecimo commentariorum grammaticorum versum ex antiquo carmine refert memoria hercle dignum: religentem esse oportet, religiosus ne fuas, cuius autem id carmen sit, non scribit. {{pn|9.2|2}}Atque in eodem loco Nigidius: “Hoc” inquit “inclinamentum semper huiuscemodi verborum, ut “vinosus”, “mulierosus”, “religiosus”, significat copiam quandam inmodicam rei, super qua dicitur. Quocirca “religiosus” is appellabatur, qui nimia et superstitiosa religione sese alligaverat, eaque res vitio assignabatur.” {{pn|9.3|3}}Sed praeter ista, quae Nigidius dicit, alio quodam diverticulo significationis “religiosus” pro casto atque observanti cohibentique sese certis legibus finibusque dici coeptus. {{pn|9.4|4}}Simili autem modo illa quoque vocabula ab eadem profecta origine diversum significare videntur: “religiosi dies” et “religiosa delubra”. {{pn|9.5|5}}“Religiosi” enim “dies” dicuntur tristi omine infames inpeditique, in quibus et res divinas facere et rem quampiam novam exordiri temperandum est, quos multitudo imperitorum prave et perperam “nefastos” appellat. {{pn|9.6|6}}Itaque M. Cicero in libro epistularum nono ad Atticum “maiores” inquit “nostri funestiorem diem esse voluerunt Alliensis pugnae quam urbis captae, quod hoc malum ex illo. Itaque alter religiosus etiamnunc dies, alter in volgus ignotus”. {{pn|9.7|7}}Idem tamen M. Tullius in oratione de accusatore constituendo “religiosa delubra” dicit non ominosa nec tristia, sed maiestatis venerationisque plena. {{pn|9.8|8}}Masurius autem Sabinus in commentariis, quos de indigenis composuit: ““religiosum"” inquit “est, quod propter sanctitatem aliquam remotum ac sepositum a nobis est; verbum a “relinquendo” dictum, tamquam “caerimoniae” a “carendo”.” {{pn|9.9|9}}Secundum hanc Sabini interpretationem templa quidem ac delubra, quae non volgo ac temere, sed cum castitate caerimoniaque adeundum, et reverenda et reformidanda sunt magis quam involganda: {{pn|9.10|10}}sed dies “religiosi” dicti, [{{pn|9.11|11}}] quos ex contraria causa propter ominis diritatem relinquimus. {{pn|9.12|12}}Quod si, ut ait Nigidius, omnia istiusmodi inclinamenta nimium ac praeter modum significant et idcirco in culpas cadunt, ut “vinosus”, “mulierosus”, “morosus”, “verbosus”, “famosus”, cur “ingeniosus” et “formosus” et “officiosus”, quae pariter ab ingenio et forma et officio inclinata sunt, cur etiam “disciplinosus”, “consiliosus”, “victoriosus”, quae M. Cato ita figuravit, cur item “facundiosa”, quod Sempronius Asellio XIII rerum gestarum ita scripsit: “facta sua spectare oportere, non dicta, si minus facundiosa essent”, cur, inquam, ista omnia numquam in culpam, sed in laudem dicuntur, quamquam haec item incrementum sui nimium demonstrent? an propterea quia illis quidem, quae supra posui, adhibendus est modus quidam necessarius? {{pn|9.13|13}}Nam et gratia, si nimia atque inmodica, et mores, si multi atque varii, et verba, si perpetua atque infinita et obtundentia, et fama, si magna et inquieta et invidiosast, neque laudabilia neque utilia sunt; {{pn|9.14|14}}ingenium autem et officium et forma et disciplina et consilium et victoria et facundia sicut ipsae virtutum amplitudines nullis finibus cohibentur, sed quanto maiora auctioraque sunt, multo etiam tanto laudatiora sunt. ===X.=== {{c|''Quid observatum de ordine rogandarum in senatu sententiarum; iurgiumque in senatu C. Caesaris consulis et M. Catonis diem dicendo eximentis.''}} {{pn|10.1|1}}Ante legem, quae nunc de senatu habendo observatur, ordo rogandi sententias varius fuit. {{pn|10.2|2}}Alias primus rogabatur, qui princeps a censoribus in senatum lectus fuerat, alias, qui designati consules erant; {{pn|10.3|3}}quidam e consulibus studio aut necessitudine aliqua adducti, quem is visum erat, honoris gratia extra ordinem sententiam primum rogabant. {{pn|10.4|4}}Observatum tamen est, cum extra ordinem fieret, ne quis quemquam ex alio quam ex consulari loco sententiam primum rogaret. {{pn|10.5|5}}C. Caesar in consulatu, quem cum M. Bibulo gessit, quattuor solos extra ordinem rogasse sententiam dicitur. Ex his quattuor principem rogabat M. Crassum; sed postquam filiam Cn. Pompeio desponderat, primum coeperat Pompeium rogare. {{pn|10.6|6}}Eius rei rationem reddidisse eum senatui Tiro Tullius, M. Ciceronis libertus, refert itaque se ex patrono suo audisse scribit. {{pn|10.7|7}}Id ipsum Capito Ateius in libro, quem de officio senatorio composuit, scriptum reliquit. {{pn|10.8|8}}In eodem libro Capitonis id quoque scriptum est: “C.” inquit “Caesar consul M. Catonem sententiam rogavit. Cato rem, quae consulebatur, quoniam non e republica videbatur, perfici nolebat. Eius rei ducendae gratia longa oratione utebatur eximebatque dicendo diem. Erat enim ius senatori, ut sententiam rogatus diceret ante quicquid vellet aliae rei et quoad vellet. Caesar consul viatorem vocavit eumque, cum finem non faceret, prendi loquentem et in carcerem duci iussit. Senatus consurrexit et prosequebatur Catonem in carcerem. Hac” inquit “invidia facta Caesar destitit et mitti Catonem iussit." ===XI.=== {{c|''Quae qualiaque sint, quae Aristoxenus quasi magis comperta de Pythagora memoriae mandavit; et quae item Plutarchus in eundem modum de eodem Pythagora scripserit.''}} {{pn|11.1|1}}Opinio vetus falsa occupavit et convaluit Pythagoram philosophum non esitavisse ex animalibus item abstinuisse fabulo, quem Graeci kyamon appellant. {{pn|11.2|2}}Ex hac opinione Callimachus poeta scripsit: kai kyamon apo cheiras echein aniontos edestou kago, Pythagoras hos ekeleve, lego. {{pn|11.3|3}}Ex eadem item opinione M. Cicero in libro de divinatione primo haec verba posuit: “Iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit, quod errorem animis perturbationemque afferat. Ex quo etiam Pythagoreis interdictum putatur, ne faba vescerentur, quae res habet inflationem magnam tranquillitatem mentis quaerentibus contrariam.” {{pn|11.4|4}}Haec quidem M. Cicero. Sed Aristoxenus musicus, vir litterarum veterum diligentissimus, Aristoteli philosophi auditor, in libro, quem de Pythagora reliquit, nullo saepius legumento Pythagoram dicit usum quam fabis, quoniam is cibus et subduceret sensim alvum et levigaret. {{pn|11.5|5}}Verba ipsa Aristoxeni subscripsi: Pythagoras de ton osprion malista ton kyamon edokimasen; leiantikon te gar einai kai diachoretikon; dio kai malista kechretai autoi. {{pn|11.6|6}}Porculis quoque minusculis et haedis tenerioribus victitasse idem Aristoxenus refert. {{pn|11.7|7}}Quem rem videtur cognovisse e Xenophilo Pythagorico, familiari suo, et ex quibusdam aliis natu maioribus, qui ab aetate Pythagorae ... {{pn|11.8|8}}Ac de animalibus Alexis etiam poeta in comoedia, quae Pythagorizousa inscribitur, docet. {{pn|11.9|9}}Videtur autem de kyamoi non esitato causam erroris fuisse, quia in Empedocli carmine, qui disciplinas Pythagorae secutus est, versus hic invenitur: deiloi, pandeiloi, kyamon apo cheiras echesthai. {{pn|11.10|10}}Opinati enim sunt plerique kyamous legumentum dici, ut a vulgo dicitur. Sed qui diligentius scitiusque carmina Empedocli arbitrati sunt, kyamous hoc in loco testiculos significare dicunt, eosque more Pythagorae operte atque symbolice kyamous appellatos, quod sint aitioi tou kyein et geniturae humanae vim praebeant; idcircoque Empedoclen versu isto non a fabulo edendo, sed a rei veneriae proluvio voluisse homines deducere. {{pn|11.11|11}}Plutarchus quoque, homo in disciplinis gravi auctoritate, in primo librorum, quos de Homero composuit, Aristotelem philosophum scripsit eadem ipsa de Pythagoricis scripsisse, quod non abstinuerint edundis animalibus, nisi pauca carne quadam. {{pn|11.12|12}}Verba ipsa Plutarchi, quoniam res inopinata est, subscripsi: Aristoteles de metras kai kardias kai akalephes kai toiouton tinon allon apechesthai phesin tous Pythagorikous, chresthai de tois allois. {{pn|11.13|13}}Akalephe autem est animal marinum, quod “urtica” appellatur. Sed et piscibus mullis abstinere Pythagoricos Plutarchus in Symposiacis dicit. {{pn|11.14|14}}Pythagoram vero ipsum sicuti celebre est Euphorbum primo fuisse dictasse, ita haec remotiora sunt his, quae Clearchus et Dicaearchus memoriae tradiderunt, fuisse eum postea Pyrrum, deinde Aethaliden, deinde feminam pulcra facie meretricem, cui nomen fuerat Alco. ===XII.=== {{c|''Notae et animadversiones censoriae in veteribus monumentis repertae memoria dignae.''}} {{pn|1.1|1}}Si quis agrum suum passus fuerat sordescere eumque indiligenter curabat ac neque araverat neque purgaverat, sive quis arborem suam vineamque habuerat derelictui, non id sine poena fuit, sed erat opus censorium, censoresque aerarium faciebant. {{pn|1.2|2}}Item, quis eques Romanus equum habere gracilentum aut parum nitidum visus erat, “inpolitiae” notabatur; id verbum significat, quasi tu dicas “incuriae”. {{pn|1.3|3}}Cuius rei utriusque auctoritates sunt, et M. Cato id saepenumero adtestatus est. ===XIII.=== {{c|''Quod incentiones quaedam tibiarum certo modo factae ischiacis mederi possunt.''}} {{pn|1.1|1}}Creditum hoc a plerisque esse et memoriae mandatum, ischia cum maxime doleant, tum, si modulis lenibus tibicen incinat, {{pn|1.2|2}}minui dolores, ego nuperrime in libro Theophrasti scriptum inveni. {{pn|1.3|3}}Viperarum morsibus tibicinium scite modulateque adhibitum mederi refert etiam Democriti liber, qui inscribitur ..., in quo docet plurimis hominum morbidis medicinae fuisse incentiones tibiarum. {{pn|1.4|4}}Tanta prosus adfinitas est corporibus hominum mentibusque et propterea vitiis quoque aut medellis animorum et corporum. ===XIV=== {{c|''Narratur historia de Hostilio Mancino aedilium et Manilia meretrice; verbaque decreti tribunorum, ad quos a Manilia provocatum est.''}} {{pn|1.1|1}}Cum librum IX Atei Capitonis coniectaneorum legeremus, qui inscriptus est de iudiciis publicis, decretum tribunorum visum est gravitatis antiquae plenum. {{pn|1.2|2}}Propterea id meminimus, idque ob hanc causam et in hanc sententiam scriptum est : Aulus Hostilius Mancinus aedilis curulis fuit. {{pn|1.3|3}}Is Maniliae meretrici diem ad populum dixit, quod e tabulato eius noctu lapide ictus esset, vulnusque ex eo lapide ostendebat. {{pn|1.4|4}}Manilia ad tribunos plebi provocavit. {{pn|1.5|5}}Apud eos dixit comessatorem Mancinum ad aedes suas venisse; eum sibi recipere non fuisse e re sua, sed cum vi inrumperet, lapidibus depulsum. {{pn|1.6|6}}Tribuni decreverunt aedilem ex eo loco iure deiectum, quo eum venire cum corollario non decuisset; propterea, ne cum populo aedilis ageret, intercesserunt. ===XV.=== {{c|''Defensa a culpa sententia ex historia Sallustii, quam iniqui eius cum insectatione maligni reprehenderint.''}} {{pn|1.1|1}}Elegantia orationis Sallustii verborumque fingendi et novandi studium cum multa prorsus invidia fuit, multique non mediocri ingenio viri conati sunt reprehendere pleraque et obtrectare. In quibus plura inscite aut maligne vellicant. Nonnulla tamen videri possunt non indigna reprehensione; quale illud in Catilinae historia repertum est, quod habeat eam speciem quasi parum adtente dictum. Verba Sallustii haec sunt: {{pn|1.2|2}}“Ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen inprimis arduum videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dein, quia plerique, quae delicta reprehenderis, malivolentia et invidia dicta putant. Vbi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit; supra, veluti ficta, pro falsis ducit.” {{pn|1.3|3}}“Proposuit” inquiunt “dicturum causas, quamobrem videatur esse arduum res gestas scribere; atque ibi cum primam causam dixerit, dein non alteram causam, sed querellas dicit. {{pn|1.4|4}}Non enim causa videri debet, cur historiae opus arduum sit, quod hi, qui legunt, aut inique interpretantur quae scripta sunt, aut vera esse non credunt.” {{pn|1.5|5}}Obnoxiam quippe et obiectam falsis existimationibus eam rem dicendam aiunt quam “arduam”; quia, quod est arduum, sui operis difficultate est arduum, non opinionis alienae erroribus. {{pn|1.6|6}}Haec illi malivoli reprehensores dicunt. Sed “arduum” Sallustius non pro difficili tantum, sed pro eo quoque ponit, quod Graeci chalepon appellant, quod est cum difficile, tum molestum quoque et incommodum et intractabile. Quorum verborum significatio a sententia Sallustii supra scripta non abhorret. ===XVI.=== {{c|''De vocabulis quibusdam a Varrone et Nigidio contra cotidiani sermonis consuetudinem declinatis; atque inibi id genus quaedam cum exemplis veterum relata.''}} {{pn|1.1|1}}M. Varronem et P. Nigidium, viros Romani generis doctissimos, comperimus non aliter elocutos esse et scripsisse, quam “senatuis” et “domuis” et “fluctuis”, qui est patrius casus ab eo, quod est “senatus”, “domus”, “fluctus”; huic “senatui”, “domui”, “fluctui” ceteraque is consimilia pariter dixisse. {{pn|1.2|2}}Terentii quoque comici versus in libris veteribus itidem scriptus est: eius anuis causa, opinor, quae est emortua. {{pn|1.3|3}}Hanc eorum auctoritatem quidam e veteribus grammaticis ratione etiam firmare voluerunt, quod omnis dativus singularis “i” littera finitus, si non similis est genetivi singularis, “s” littera addita genetivum singularem facit, ut “patri patris”, “duci ducis”, “caedi caedis”. {{pn|1.4|4}}“Cum igitur” inquiunt “in casu dandi “huic senatui” dicamus, genetivus ex eo singularis “senatuis” est, non “senatus”.” {{pn|1.5|5}}Set non omnes concedunt in casu dativo “senatui” magis dicendum quam “senatu”. {{pn|1.6|6}}Sicuti Lucilius in eodem casu “victu” et “anu” dicit, non “victui” nec “anui”, in hisce versibus: quod sumptum atque epulas victu praeponis honesto et alio in loco: “anu noceo” inquit. {{pn|1.7|7}}Vergilius quoque in casu dandi “aspectu” dicit, non “aspectui": teque aspectu ne subtrahe nostro et in georgicis: quod nec concubitu indulgent. {{pn|1.8|8}}C. etiam Caesar, gravis auctor linguae Latinae, in Anticatone: “unius” inquit “arrogantiae, superbiae dominatuque.” Item in Dolabellam actionis I. lib. I.: “Isti, quorum in aedibus fanisque posita et honori erant et ornatu.” {{pn|1.9|9}}In libris quoque analogicis omnia istiusmodi sine “i” littera dicenda censet. ===XVII.=== {{c|''De natura quarundam particularum, quae praepositae verbis intendi atque produci barbare et inscite videntur, exemplis rationibusque plusculis disceptatum.''}} {{pn|1.1|1}}Lucilii ex XI. versus sunt: Scipiadae magno improbus obiciebat Asellus lustrum illo censore malum infelixque fuisse. “Obiciebat” “o” littera producta multos legere audio, idque eo facere dicunt, ut ratio numeri salva sit. {{pn|1.2|2}}Idem infra: conicere in versus dictum praeconis volebam Grani. In hac quoque primi verbi praepositione “o” ob eandem causam producunt. {{pn|1.3|3}}Item XV: subicit huic humilem et suffercitus posteriorem, “subicit” “u” littera longa legunt, quia primam syllabam brevem esse in versu heroico non convenit. {{pn|1.4|4}}Item apud Plautum in Epidico “con” syllabam productam pronuntiant: age nunciam orna te, Epidice, et palliolum in collum conice. {{pn|1.5|5}}Apud Vergilium quoque “subicit” verbum produci a plerisque audio: etiam Parnasia laurus parva sub ingenti matris se subicit umbra. {{pn|1.6|6}}Sed neque “ob” neque “sub” praepositio producendi habet naturam, neque item “con”, nisi cum eae litterae secuntur, quae in verbis “constituit” et “confecit” secundum eam primae sunt, vel cum eliditur ex ea “n” littera, sicut Sallustius: “faenoribus” inquit “copertus.” {{pn|1.7|7}}In his autem, quae supra posui, et metrum esse integrum potest et praepositiones istae possunt non barbare protendi; secunda enim littera in his verbis per duo “i”, non per unum scribenda est. {{pn|1.8|8}}Nam verbum ipsum, cui supradictae particulae praepositae sunt, non est “icio”, sed “iacio”, et praeteritum non “icit” facit, sed “iecit”. Id ubi compositum est, “a” littera in “i” mutatur, sicuti fit in verbis “insilio” et “incipio”, atque ita vim consonantis capit, et idcirco ea syllaba productius latiusque paulo pronuntiata priorem syllabam brevem esse non patitur, sed reddit eam positu longam, proptereaque et numerus in versu et ratio in pronuntiatu manet. {{pn|1.9|9}}Haec, quae diximus, eo etiam conducunt, ut, quod apud Vergilium in sexto positum invenimus: eripe me his, invicte, malis aut tu mihi terram inice, sic esse “iniice”, ut supra dixi, et scribendum et legendum sciamus, nisi quis tam indocilis est, ut in hoc quoque verbo “in” praepositionem metri gratia protendat. {{pn|1.10|10}}Quaerimus igitur, in “obicibus” “o” littera qua ratione intendatur, cum id vocabulum factum sit a verbo “obiicio” et nequaquam simile sit, quod a verbo “moveo” “motus” “o” littera longa dicitur. {{pn|1.11|11}}Equidem memini Sulpicium Apollinarem, virum praestanti litterarum scientia, “obices” et “obicibus” “o” littera correpta dicere, in Vergilio quoque sic eum legere: qua vi maria alta tumescant obicibus ruptis; {{pn|1.12|12}}sed ita, ut diximus, “i” litteram, quae in hoc vocabulo quoque gemina esse debet, paulo uberius largiusque pronuntiabat. {{pn|1.13|13}}Congruens igitur est, ut “subices” etiam, quod proinde ut “obices” compositum est, “u” littera brevi dici oporteat. {{pn|1.14|14}}Ennius in tragoedia, quae Achilles inscribitur, “subices” pro aere alto ponit, qui caelo subiectus est, in his versibus: per ego deum sublimas subices humidas, unde oritur imber sonitu saevo et spiritu; plerosque omnes tamen legere audias “u” littera producta. {{pn|1.15|15}}Id ipsum autem verbum M. Cato sub alia praepositione dicit in oratione, quam de consulatu suo habuit: “ita nos” inquit “fert ventus ad primorem Pyrenaeum, quo proicit in altum.” Et Pacuvius item in Chryse: Idae promunturium, cuius lingua in altum proicit. ===XVIII.=== {{c|''De P. Africano superiore sumpta quaedam ex annalibus memoratu dignissima.''}} {{pn|1.1|1}}Scipio Africanus antiquior quanta virtutum gloria praestiterit et quam fuerit altus animi atque magnificus et qua sui conscientia subnixus, plurimis rebus, quae dixit quaeque fecit, declaratum est. {{pn|1.2|2}}Ex quibus sunt haec duo exempla eius fiduciae atque exsuperantiae ingentis: {{pn|1.3|3}}Cum M. Naevius tribunus plebis accusaret eum ad populum diceretque accepisse a rege Antiocho pecuniam, ut condicionibus gratiosis et mollibus pax cum eo populi Romani nomine fieret et quaedam item alia crimini daret indigna tali viro, tum Scipio pauca praefatus, quae dignitas vitae suae atque gloria postulabat: “memoria,” inquit “Quirites, repeto diem esse hodiernum, quo Hannibalem Poenum imperio vestro inimicissimum magno proelio vici in terra Africa pacemque et victoriam vobis peperi inspectabilem. Non igitur simus adversum deos ingrati et, censeo, relinquamus nebulonem hunc, eamus hinc protinus Iovi optimo maximo gratulatum.” {{pn|1.4|4}}Id cum dixisset, avertit et ire in Capitolium coepit. {{pn|1.5|5}}Tum contio universa, quae ad sententiam de Scipione ferendam convenerat, relicto tribuno Scipionem in Capitolium comitata atque inde ad aedes eius cum laetitia et gratulatione sollemni prosecuta est. {{pn|1.6|6}}Fertur etiam oratio, quae videtur habita eo die a Scipione, et qui dicunt eam non veram, non eunt infitias, quin haec quidem verba fuerint, quae dixi, Scipionis. {{pn|1.7|7}}Item aliud est factum eius praeclarum. Petilii quidam tribuni plebis a M., ut aiunt, Catone, inimico Scipionis, comparati in eum atque inmissi desiderabant in senatu instantissime, ut pecuniae Antiochinae praedaeque in eo bello captae rationem redderet; {{pn|1.8|8}}fuerat enim L. Scipioni Asiatico, fratri suo, imperatori in ea provincia legatus. {{pn|1.9|9}}Ibi Scipio exsurgit et prolato e sinu togae libro rationes in eo scriptas esse dixit omnis pecuniae omnisque praedae; {{pn|1.10|10}}illatum, ut palam recitaretur et ad aerarium deferretur. {{pn|1.11|11}}“Sed enim id iam non faciam” inquit “nec me ipse afficiam contumelia eumque librum statim coram discidit suis manibus et concerpsit aegre passus, {{pn|1.12|12}}quod, cui salus imperii ac reipublicae accepta ferri deberet, rationem pecuniae praedaticiae posceretur. ===XIX.=== {{c|''Quid M. Varro in logistorico scripserit de moderando victu puerorum inpubium.''}} {{pn|1.1|1}}Pueros inpubes conpertum est, si plurimo cibo nimioque somno uterentur, hebetiores fieri ad veterni usque aut eluci tarditatem, corporaque eorum inprocera fieri minusque adolescere. {{pn|1.2|2}}Idem plerique alii medicorum philosophorumque et M. Varro in logistorico scripsit, qui inscriptus est Catus aut de liberis educandis. ===XX.=== {{c|''Notati a censoribus, qui audientibus iis dixerant ioca quaedam intempestiviter; ac de eius quoque nota deliberatum, qui steterat forte apud eos oscitabundus.''}} {{pn|1.1|1}}Inter censorum severitates tria haec exempla in litteris sunt castigatissimae disciplinae. {{pn|1.2|2}}Vnum est huiuscemodi: Censor agebat de uxoribus sollemne iusiurandum; {{pn|1.3|3}}verba erant ita concepta: “Vt tu ex animi tui sententia uxorem habes?” Qui iurabat, cavillator quidam et canicula et nimis ridicularius fuit. {{pn|1.4|4}}Is locum esse sibi ioci dicundi ratus, cum ita, uti mos erat, censor dixisset “ut tu ex animi tui sententia uxorem habes?”, {{pn|1.5|5}}“habeo equidem” inquit “uxorem, sed non hercle ex animi mei sententia.” {{pn|1.6|6}}Tum censor eum, quod intempestive lascivisset, in aerarios rettulit causamque hanc ioci scurrilis apud se dicti subscripsit. {{pn|1.7|7}}Altera severitas eiusdem sectae disciplinaeque est. {{pn|1.8|8}}Deliberatum est de nota eius, qui ad censores ab amico advocatus est et in iure stans clare nimis et sonore oscitavit atque inibi ut plecteretur fuit, tamquam illud indicium esset vagi animi et alucinantis et fluxae atque apertae securitatis. {{pn|1.9|9}}Sed cum ille deiurasset invitissimum sese ac repugnantem oscitatione victum tenerique eo vitio, quod “oscedo” appellatur, tum notae iam destinatae exemptus est. {{pn|1.10|10}}Publius Scipio Africanus, Pauli filius, utramque historiam posuit in oratione, quam dixit in censura, cum ad maiorum mores populum hortaretur. {{pn|1.11|11}}Item aliud refert Sabinus Masurius in septimo memoriali severe factum: “Censores” inquit “Publius Scipio Nasica et Marcus Popilius cum equitum censum agerent, equum nimis strigosum et male habitum, sed equitem eius uberrimum et habitissimum viderunt et “cur” inquiunt “ita est, ut tu sis quam equus curatior?” “Quoniam” inquit “ego me curo, equum Statius nihili servos.” Visum est parum esse reverens responsum, relatusque in aerarios, ut mos est.” {{pn|1.12|12}}“Statius” autem servile nomen fuit. Plerique apud veteres servi eo nomine fuerunt. {{pn|1.13|13}}Caecilius quoque ille comoediarum poeta inclutus servus fuit et propterea nomen habuit “Statius”. Sed postea versum est quasi in cognomentum, appellatusque est “Caecilius Statius”. {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {{finis}} 9ezfhtd5fpm90y61sd0woq6mkgow3xt 269222 269221 2026-06-06T14:06:51Z Saumache 27923 /* XII. */ 269222 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Sermo quidam Favorini philosophi cum grammatico iactantiore factus in Socraticum modum; atque ibi in sermone dictum, quibus verbis “penus” a Q. Scaevola definita sit; quodque eadem definitio culpata reprehensaque est.''}} {{pn|1.1|1}}In vestibulo aedium Palatinarum omnium fere ordinum multitudo opperientes salutationem Caesaris constiterant; atque ibi in circulo doctorum hominum Favorino philosopho praesente ostentabat quispiam grammaticae rei ditior scholica quaedam nugalia de generibus et casibus vocabulorum disserens cum arduis superciliis vocisque et vultus gravitate composita tamquam interpres et arbiter Sibyllae oraculorum. {{pn|1.2|2}}Tum aspiciens ad Favorinum, quamquam ei nondum etiam satis notus esset: ““penus” quoque” inquit “variis generibus dictum et varie declinatum est. Nam et “hoc penus” et “haec penus” et “huius peni” et “penoris” veteres dictaverunt; {{pn|1.3|3}}“mundum” quoque muliebrem Lucilius in satirarum XVI non virili genere, ut ceteri, sed neutro appellavit his verbis: legavit quidam uxori mundum omne penumque. Atqui quid mundum, quid non? quis dividet istuc?” {{pn|1.4|4}}Atque horum omnium et testimoniis et exemplis constrepebat; cumque nimis odiose blatiret, intercessit placide Favorinus et “amabo,” inquit “magister, quicquid est nomen tibi, abunde multa docuisti, quae quidem ignorabamus et scire haud sane postulabamus. {{pn|1.5|5}}Quid enim refert mea eiusque, quicum loquor, quo genere “penum” dicam aut in quas extremas litteras declinem, si nemo id non nimis barbare fecerimus? {{pn|1.6|6}}sed hoc plane indigeo discere, quid sit “penus” et qua fini id vocabulum dicatur, ne rem cotidiani usus, tamquam qui in venalibus Latine loqui coeptant, alia quam oportet voce appellem.” {{pn|1.7|7}}“Quaeris” inquit “rem minime obscuram. Quis adeo ignorat “penum” esse vinum et triticum et oleum et lentim et fabam atque huiuscemodi cetera?” {{pn|1.8|8}}“Etiamne” inquit Favorinus “milium et panicum et glans et hordeum “penus” est? sunt enim propemodum haec quoque eiusdemmodi”; {{pn|1.9|9}}cumque ille reticens haereret, “nolo” inquit “hoc iam labores, an ista, quae dixi, “penus” appelletur. Sed potesne mihi non speciem aliquam de penu dicere, sed definire genere proposito et differentiis adpositis, quid sit “penus"?” “Quod” inquit “genus et quas differentias dicas, non hercle intellego.” {{pn|1.10|10}}“Rem” inquit Favorinus “plane dictam postulas, quod difficillimum est, dici planius; nam hoc quidem pervolgatum est definitionem omnem ex genere et differentia consistere. {{pn|1.11|11}}Sed si me tibi praemandere, quod aiunt, postulas, faciam sane id quoque honoris tui habendi gratia.” {{pn|1.12|12}}Ac deinde ita exorsus est: “Si” inquit “ego te nunc rogem, ut mihi dicas et quasi circumscribas verbis, cuiusmodi “homo” sit, non, opinor, respondeas hominem esse te atque me. Hoc enim, quis homo sit, ostendere est, non, quid homo sit, dicere. Sed si, inquam, peterem, ut ipsum illud, quod homo est, definires, tum profecto mihi diceres hominem esse animal mortale rationis et scientiae capiens vel quo alio modo diceres, ut eum a ceteris omnibus separares. Proinde igitur nunc te rogo, ut, quid sit “penus”, dicas, non ut aliquid ex penu nomines.” {{pn|1.13|13}}Tum ille ostentator voce iam molli atque demissa: “philosophias” inquit “ego non didici neque discere adpetivi et, si ignoro, an hordeum ex “penu” sit aut quibus verbis “penus” definiatur, non ea re litteras quoque alias nescio.” {{pn|1.14|14}}“Scire,” inquit ridens iam Favorinus “quid “penus” sit, non ex nostra magis est philosophia quam ex grammatica tua. {{pn|1.15|15}}Meministi enim, credo, quaeri solitum, quid Vergilius dixerit, “penum struere” vel “longam” vel “longo ordine”; utrumque enim profecto scis legi solitum. {{pn|1.16|16}}Sed ut faciam te aequiore animo ut sis, ne illi quidem veteres iuris magistri, qui “sapientes” appellati sunt, definisse satis recte existimantur, quid sit “penus”. {{pn|1.17|17}}Nam Quintum Scaevolam ad demonstrandam penum his verbis usum audio: ““Penus” est”, inquit “quod esculentum aut posculentum est, quod ipsius patrisfamilias aut matris familias aut liberum patrisfamilias aut familiae eius, quae circum eos aut liberos eius est et opus non facit, causa paratum est. ..., ut Mucius ait, “penus” videri debet. Nam quae ad edendum bibendumque in dies singulos prandii aut cenae causa parantur, “penus” non sunt; sed ea potius, quae huiusce generis longae usionis gratia contrahuntur et reconduntur, ex eo, quod non in promptu est, sed intus et penitus habeatur, “penus” dicta est.” {{pn|1.18|18}}Haec ego,” inquit “cum philosophiae me dedissem, non insuper tamen habui discere; quoniam civibus Romanis Latine loquentibus rem non suo vocabulo demonstrare non minus turpe est, quam hominem non suo nomine appellare.” {{pn|1.19|19}}Sic Favorinus sermones id genus communes a rebus parvis et frigidis abducebat ad ea, quae magis utile esset audire ac discere, non allata extrinsecus, non per ostentationem, sed indidem nata acceptaque. {{pn|1.20|20}}Praeterea de penu adscribendum hoc etiam putavi Servium Sulpicium in reprehensis Scaevolae capitibus scripsisse Cato Aelio placuisse, non quae esui et potui forent, sed thus quoque et cereos in penu esse, quod esset eius ferme rei causa comparatum. {{pn|1.21|21}}Masurius autem Sabinus in iuris civilis secundo etiam, quod iumentorum causa apparatum esset, quibus dominus uteretur, penori attributum dicit. {{pn|1.22|22}}Ligna quoque et virgas et carbones, quibus conficeretur penus, quibusdam ait videri esse in penu. {{pn|1.23|23}}Ex his autem, quae promercalia et usaria isdem in locis essent, esse ea sola penoris putat, quae satis sint usu annuo. ===II.=== {{c|''Morbus et vitium quid differat; et quam vim habeant vocabula ista in edicto aedilium; et an eunuchus et steriles mulieres redhiberi possint; diversaeque super ea re sententiae.''}} {{pn|2.1|1}}In edicto aedilium curulium, qua parte de mancipiis vendundis cautum est, scriptum sic fuit: “Titulus servorum singulorum scriptus sit curato ita, ut intellegi recte possit, quid morbi vitiive cuique sit, quis fugitivus errove sit noxave solutus non sit.” {{pn|2.2|2}}Propterea quaesierunt iureconsulti veteres, quod “mancipium morbosum” quodve “vitiosum” recte diceretur quantumque “morbus” a “vitio” differret. {{pn|2.3|3}}Caelius Sabinus in libro, quem de edicto aedilium curulium composuit, Labeonem refert, quid esset “morbus”, hisce verbis definisse: “Morbus est habitus cuiusque corporis contra naturam, qui usum eius facit deteriorem.” {{pn|2.4|4}}Sed “morbum” alias in toto corpore accidere dicit, alias in parte corporis. Totius corporis “morbum” esse, veluti sit pthisis aut febris, partis autem, veluti sit caecitas aut pedis debilitas. {{pn|2.5|5}}“Balbus autem” inquit “et atypus vitiosi magis quam morbosi sunt, et equus mordax aut calcitro vitiosus, non morbosus est. Sed cui morbus est, idem etiam vitiosus est. Neque id tamen contra fit; potest enim qui vitiosus est non morbosus esse. Quamobrem, cum de homine morboso agetur, aeque” inquit “ita dicetur: “quanto ob id vitium minoris erit”.” {{pn|2.6|6}}De eunucho quidem quaesitum est, an contra edictum aedilium videretur venundatus, si ignorasset emptor eum eunuchum esse. {{pn|2.7|7}}Labeonem respondisse aiunt redhiberi posse quasi morbosum; {{pn|2.8|8}}sues etiam feminae si sterilae essent et venum issent, ex edicto aedilium posse agi Labeonem scripsisse. {{pn|2.9|9}}De sterila autem muliere, si nativa sterilitate sit, Trebatium contra Labeonem respondisse dicunt. {{pn|2.10|10}}Nam cum redhiberi eam Labeo quasi minus sanam putasset, negasse aiunt Trebatium ex edicto agi posse, si ea mulier a principio genitali sterilitate esset. At si valitudo eius offendisset exque ea vitium factum esset, ut concipere fetus non posset, tum sanam non videri et esse in causa redhibitionis. {{pn|2.11|11}}De myope quoque, qui “luscitiosus” Latine appellatur, dissensum est; alii enim redhiberi omnimodo debere, alii contra, nisi id vitium morbo contractum esset. {{pn|2.12|12}}Eum vero, cui dens deesset, Servius redhiberi posse respondit, Labeo in causa esse redhibendi negavit: “nam et magna” inquit “pars dente aliquo carent, neque eo magis plerique homines morbosi sunt, et absurdum admodum est dicere non sanos nasci homines, quoniam cum infantibus non simul dentes gignuntur.” {{pn|2.13|13}}Non praetereundum est id quoque in libris veterum iurisperitorum scriptum esse “morbum” et “vitium” distare, quod “vitium” perpetuum, “morbus” cum accessu decessuque sit. {{pn|2.14|14}}Sed hoc si ita est, neque caecus neque eunuchus morbosus est contra Labeonis, quam supra dixi, sententiam. {{pn|2.15|15}}Verba Masuri Sabini apposui ex libro iuris civilis secundo: “Furiosus mutusve cuive quod membrum lacerum laesumve est aut obest, quo ipse minus aptus sit, morbosi sunt. Qui natura longe minus videt tam sanus est quam qui tardius currit." ===III.=== {{c|''Quod nullae fuerunt rei uxoriae actiones in urbe Roma ante Carvilianum divortium; atque inibi, quid sit proprie “paelex”, quaeque eius vocabuli ratio sit.''}} {{pn|3.1|1}}Memoriae traditum est quingentis fere annis post Romam conditam nullas rei uxoriae neque actiones neque cautiones in urbe Roma aut in Latio fuisse, quoniam profecto nihil desiderabantur nullis etiamtunc matrimoniis divertentibus. {{pn|3.2|2}}Servius quoque Sulpicius in libro quem composuit de dotibus tum primum cautiones rei uxoriae necessarias esse visas scripsit, cum Spurius Carvilius, cui Ruga cognomentum fuit, vir nobilis, divortium cum uxore fecit, quia liberi ex ea corporis vitio non gignerentur, anno urbis conditae quingentesimo vicesimo tertio M. Atilio P. Valerio consulibus. Atque is Carvilius traditur uxorem, quam dimisit, egregie dilexisse carissimamque morum eius gratia habuisse, set iurisiurandi religionem animo atque amori praevertisse, quod iurare a censoribus coactus erat uxorem se liberum quaerundum gratia habiturum. {{pn|3.3|3}}“Paelicem” autem appellatam probrosamque habitam, quae iuncta consuetaque esset cum eo, in cuius manu mancipioque alia matrimonii causa foret, hac antiquissima lege ostenditur, quam Numae regis fuisse accepimus: “Paelex aedem Iunonis ne tangito; si tangit, Iunoni crinibus demissis agnum feminam caedito.” “Paelex” autem quasi pallax, id est quasi pallakis. Vt pleraque alia, ita hoc quoque vocabulum de Graeco flexum est. ===IV.=== {{c|''Quid Servius Sulpicius in libro, qui est de dotibus, scripserit de iure atque more veterum sponsaliorum.''}} {{pn|4.1|1}}Sponsalia in ea parte Italiae, quae Latium appellatur, hoc more atque iure solita fieri scripsit Servius Sulpicius in libro, quem scripsit de dotibus: {{pn|4.2|2}}“Qui uxorem” inquit “ducturus erat, ab eo, unde ducenda erat, stipulabatur eam in matrimonium datum ... iri; qui ducturus erat, itidem spondebat. Is contractus stipulationum sponsionumque dicebatur “sponsalia”. Tunc, quae promissa erat, “sponsa” appellabatur, qui spoponderat ducturum, “sponsus”. Sed si post eas stipulationis uxor non dabatur aut non ducebatur, qui stipulabatur, ex sponsu agebat. Iudices cognoscebant. Iudex quamobrem data acceptave non esset uxor quaerebat. Si nihil iustae causae videbatur, litem pecunia aestimabat, quantique interfuerat eam uxorem accipi aut dari, eum, qui spoponderat, ei qui stipulatus erat, condemnabat.” {{pn|4.3|3}}Hoc ius sponsaliorum observatum dicit Servius ad id tempus, quo civitas universo Latio lege Iulia data est. {{pn|4.4|4}}Haec eadem Neratius scripsit in libro quem de nuptiis composuit. ===V.=== {{c|''Historia narrata de perfidia aruspicum Etruscorum; quodque ob eam rem versus hic a pueris Romae urbe tota cantatus est: “Malum consilium consultori pessimum est”.''}} {{pn|5.1|1}}Statua Romae in comitio posita Horatii Coclitis, fortissimi viri, de caelo tacta est. {{pn|5.2|2}}Ob id fulgur piaculis luendum aruspices ex Etruria acciti inimico atque hostili in populum Romanum animo instituerant eam rem contrariis religionibus procurare atque illam statuam suaserunt in inferiorem locum perperam transponi, {{pn|5.3|3}}quem sol oppositu circum undique altarum aedium numquam illustraret. {{pn|5.4|4}}Quod cum ita fieri persuasissent, delati ad populum proditique sunt et, cum de perfidia confessi essent, necati sunt, constititque eam statuam, proinde ut verae rationes post compertae monebant, in locum editum subducendam atque ita in area Volcani sublimiore loco statuendam; ex quo res bene et prospere populo Romano cessit. {{pn|5.5|5}}Tum igitur, quod in Etruscos aruspices male consulentis animadversum vindicatumque fuerat, versus hic scite factus cantatusque esse a pueris urbe tota fertur: malum consilium consultori pessimum est. {{pn|5.6|6}}Ea historia de aruspicibus ac de versu isto senario scripta est in annalibus maximis, libro undecimo, et in Verri Flacci libro primo rerum memoria dignarum. {{pn|5.7|7}}Videtur autem versus hic de Graeco illo Hesiodi versu expressus: he de kake boule toi bouleusanti kakiste. ===VI.=== {{c|''Verba veteris senatusconsulti posita, quo decretum est hostiis maioribus expiandum, quod in sacrario hastae Martiae movissent; atque ibi enarratum, quid sint “hostiae succidaneae”, quid item “porca praecidanea”; et quod Capito Ateius ferias quasdam “praecidaneas” appellavit.''}} {{pn|6.1|1}}Vt terram movisse nuntiari solet eaque res procuratur, ita in veteribus memoriis scriptum legimus nuntiatum esse senatui in sacrario in regia hastas Martias movisse. {{pn|6.2|2}}Eius rei causa senatusconsultum factum est M. Antonio A. Postumio consulibus, eiusque exemplum hoc est: “Quod C. Iulius L. filius pontifex nuntiavit in sacrario in regia hastas Martias movisse, de ea re ita censuerunt, uti M. Antonius consul hostiis maioribus Iovi et Marti procuraret et ceteris dis, quibus videretur, lactantibus. Ibus uti procurasset, satis habendum censuerunt. Si quid succidaneis opus esset, robiis succideret.” {{pn|6.3|3}}Quod “succidaneas” hostias senatus appellavit, quaeri solet, quid verbum id significet. In Plauti quoque comoedia, quae Epidicus inscripta est, super eodem ipso verbo requiri audio in his versibus: {{pn|6.4|4}}men piacularem oportet fieri ob stultitiam tuam, ut meum tergum tuae stultitiae subdas succidaneum? {{pn|6.5|5}}“Succidaneae” autem “hostiae” dicuntur “ae” littera per morem compositi vocabuli in “i” litteram mutata quasi “succaedaneae”, appellatae, quoniam, si primis hostiis litatum non erat, aliae post easdem ductae hostiae caedebantur; {{pn|6.6|6}}quae quia prioribus iam caesis luendi piaculi gratia subdebantur et succidebantur, “succidaneae” nominatae “i” littera scilicet tractim pronuntiata; audio enim quosdam eam litteram in hac voce barbare corripere. {{pn|6.7|7}}Eadem autem ratione verbi “praecidaneae” quoque hostiae dicuntur, quae ante sacrificia sollemnia pridie caeduntur. {{pn|6.8|8}}“Porca” etiam “praecidanea” appellata, quam piaculi gratia ante fruges novas captas immolare Cereri mos fuit, si qui familiam funestam aut non purgaverant aut aliter eam rem, quam oportuerat, procuraverant. {{pn|6.9|9}}Sed porcam et hostias quasdam “praecidaneas”, sicuti dixi, appellari volgo notum est, ferias “praecidaneas” dici id, opinor, a volgo remotum est. {{pn|6.10|10}}Propterea verba Atei Capitonis ex quinto librorum, quos de pontificio iure composuit, scripsi: “Tib. Coruncanio pontifici maximo feriae praecidaneae in atrum diem inauguratae sunt. Collegium decrevit non habendum religioni, quin eo die feriae praecidaneae essent." ===VII.=== {{c|''De epistula Valerii Probi grammatici ad Marcellum scripta super accentu nominum quorundam Poenicorum.''}} {{pn|7.1|1}}Valerius Probus grammaticus inter suam aetatem praestanti scientia fuit. {{pn|7.2|2}}Is “Hannibalem” et “Hasdrubalem” et “Hamilcarem” ita pronuntiabat, ut paenultimam circumflecteret, et est epistula eius scripta ad Marcellum, in qua Plautum et Ennium multosque alios veteres eo modo pronuntiasse affirmat, {{pn|7.3|3}}solius tamen Ennii versum unum ponit ex libro, qui Scipio inscribitur. {{pn|7.4|4}}Eum versum quadrato numero factum subiecimus, in quo, nisi tertia syllaba de Hannibalis nomine circumflexe promatur, numerus clausurus est. Versus Ennii, quem dixit, ita est: {{pn|7.5|5}}quaque propter Hannibalis copias considerat. ===VIII.=== {{c|''Quid C. Fabricius de Cornelio Rufino homine avaro dixerit, quem cum odisset inimicusque esset, designandum tamen consulem curavit.''}} {{pn|8.1|1}}Fabricius Luscinus magna gloria vir magnisque rebus gestis fuit. {{pn|8.2|2}}P. Cornelius Rufinus manu quidem strenuus et bellator bonus militarisque disciplinae peritus admodum fuit, sed furax homo et avaritia acri erat. {{pn|8.3|3}}Hunc Fabricius non probabat neque amico utebatur osusque eum morum causa fuit. {{pn|8.4|4}}Sed cum in temporibus rei difficillimis consules creandi forent et is Rufinus peteret consulatum competitoresque eius essent inbelles quidam et futtiles, summa ope adnixus est Fabricius, uti Rufino consulatus deferretur. {{pn|8.5|5}}Eam rem plerisque admirantibus, quod hominem avarum, cui esset inimicissimus, {{pn|8.6|6}}creari consulem vellet, “malo,” inquit “civis me compilet, quam hostis vendat”. {{pn|8.7|7}}Hunc Rufinum postea bis consulatu et dictatura functum censor Fabricius senatu movit ob luxuriae notam, quod decem pondo libras argenti facti haberet. {{pn|8.8|8}}Id autem, quod supra scripsi Fabricium de Cornelio Rufino ita, uti in pleraque historia scriptum est, dixisse, M. Cicero non aliis a Fabricio, sed ipsi Rufino gratias agenti, quod ope eius designatus esset, dictum esse refert in libro secundo de oratore. ===IX.=== {{c|''Quid significet proprie “religiosus”; et in quae diverticula significatio istius vocabuli flexa sit; et verba Nigidii Figuli ex commentariis eius super ea re sumpta.''}} {{pn|9.1|1}}Nigidius Figulus, homo, ut ego arbitror, iuxta M. Varronem doctissimus, in undecimo commentariorum grammaticorum versum ex antiquo carmine refert memoria hercle dignum: religentem esse oportet, religiosus ne fuas, cuius autem id carmen sit, non scribit. {{pn|9.2|2}}Atque in eodem loco Nigidius: “Hoc” inquit “inclinamentum semper huiuscemodi verborum, ut “vinosus”, “mulierosus”, “religiosus”, significat copiam quandam inmodicam rei, super qua dicitur. Quocirca “religiosus” is appellabatur, qui nimia et superstitiosa religione sese alligaverat, eaque res vitio assignabatur.” {{pn|9.3|3}}Sed praeter ista, quae Nigidius dicit, alio quodam diverticulo significationis “religiosus” pro casto atque observanti cohibentique sese certis legibus finibusque dici coeptus. {{pn|9.4|4}}Simili autem modo illa quoque vocabula ab eadem profecta origine diversum significare videntur: “religiosi dies” et “religiosa delubra”. {{pn|9.5|5}}“Religiosi” enim “dies” dicuntur tristi omine infames inpeditique, in quibus et res divinas facere et rem quampiam novam exordiri temperandum est, quos multitudo imperitorum prave et perperam “nefastos” appellat. {{pn|9.6|6}}Itaque M. Cicero in libro epistularum nono ad Atticum “maiores” inquit “nostri funestiorem diem esse voluerunt Alliensis pugnae quam urbis captae, quod hoc malum ex illo. Itaque alter religiosus etiamnunc dies, alter in volgus ignotus”. {{pn|9.7|7}}Idem tamen M. Tullius in oratione de accusatore constituendo “religiosa delubra” dicit non ominosa nec tristia, sed maiestatis venerationisque plena. {{pn|9.8|8}}Masurius autem Sabinus in commentariis, quos de indigenis composuit: ““religiosum"” inquit “est, quod propter sanctitatem aliquam remotum ac sepositum a nobis est; verbum a “relinquendo” dictum, tamquam “caerimoniae” a “carendo”.” {{pn|9.9|9}}Secundum hanc Sabini interpretationem templa quidem ac delubra, quae non volgo ac temere, sed cum castitate caerimoniaque adeundum, et reverenda et reformidanda sunt magis quam involganda: {{pn|9.10|10}}sed dies “religiosi” dicti, [{{pn|9.11|11}}] quos ex contraria causa propter ominis diritatem relinquimus. {{pn|9.12|12}}Quod si, ut ait Nigidius, omnia istiusmodi inclinamenta nimium ac praeter modum significant et idcirco in culpas cadunt, ut “vinosus”, “mulierosus”, “morosus”, “verbosus”, “famosus”, cur “ingeniosus” et “formosus” et “officiosus”, quae pariter ab ingenio et forma et officio inclinata sunt, cur etiam “disciplinosus”, “consiliosus”, “victoriosus”, quae M. Cato ita figuravit, cur item “facundiosa”, quod Sempronius Asellio XIII rerum gestarum ita scripsit: “facta sua spectare oportere, non dicta, si minus facundiosa essent”, cur, inquam, ista omnia numquam in culpam, sed in laudem dicuntur, quamquam haec item incrementum sui nimium demonstrent? an propterea quia illis quidem, quae supra posui, adhibendus est modus quidam necessarius? {{pn|9.13|13}}Nam et gratia, si nimia atque inmodica, et mores, si multi atque varii, et verba, si perpetua atque infinita et obtundentia, et fama, si magna et inquieta et invidiosast, neque laudabilia neque utilia sunt; {{pn|9.14|14}}ingenium autem et officium et forma et disciplina et consilium et victoria et facundia sicut ipsae virtutum amplitudines nullis finibus cohibentur, sed quanto maiora auctioraque sunt, multo etiam tanto laudatiora sunt. ===X.=== {{c|''Quid observatum de ordine rogandarum in senatu sententiarum; iurgiumque in senatu C. Caesaris consulis et M. Catonis diem dicendo eximentis.''}} {{pn|10.1|1}}Ante legem, quae nunc de senatu habendo observatur, ordo rogandi sententias varius fuit. {{pn|10.2|2}}Alias primus rogabatur, qui princeps a censoribus in senatum lectus fuerat, alias, qui designati consules erant; {{pn|10.3|3}}quidam e consulibus studio aut necessitudine aliqua adducti, quem is visum erat, honoris gratia extra ordinem sententiam primum rogabant. {{pn|10.4|4}}Observatum tamen est, cum extra ordinem fieret, ne quis quemquam ex alio quam ex consulari loco sententiam primum rogaret. {{pn|10.5|5}}C. Caesar in consulatu, quem cum M. Bibulo gessit, quattuor solos extra ordinem rogasse sententiam dicitur. Ex his quattuor principem rogabat M. Crassum; sed postquam filiam Cn. Pompeio desponderat, primum coeperat Pompeium rogare. {{pn|10.6|6}}Eius rei rationem reddidisse eum senatui Tiro Tullius, M. Ciceronis libertus, refert itaque se ex patrono suo audisse scribit. {{pn|10.7|7}}Id ipsum Capito Ateius in libro, quem de officio senatorio composuit, scriptum reliquit. {{pn|10.8|8}}In eodem libro Capitonis id quoque scriptum est: “C.” inquit “Caesar consul M. Catonem sententiam rogavit. Cato rem, quae consulebatur, quoniam non e republica videbatur, perfici nolebat. Eius rei ducendae gratia longa oratione utebatur eximebatque dicendo diem. Erat enim ius senatori, ut sententiam rogatus diceret ante quicquid vellet aliae rei et quoad vellet. Caesar consul viatorem vocavit eumque, cum finem non faceret, prendi loquentem et in carcerem duci iussit. Senatus consurrexit et prosequebatur Catonem in carcerem. Hac” inquit “invidia facta Caesar destitit et mitti Catonem iussit." ===XI.=== {{c|''Quae qualiaque sint, quae Aristoxenus quasi magis comperta de Pythagora memoriae mandavit; et quae item Plutarchus in eundem modum de eodem Pythagora scripserit.''}} {{pn|11.1|1}}Opinio vetus falsa occupavit et convaluit Pythagoram philosophum non esitavisse ex animalibus item abstinuisse fabulo, quem Graeci kyamon appellant. {{pn|11.2|2}}Ex hac opinione Callimachus poeta scripsit: kai kyamon apo cheiras echein aniontos edestou kago, Pythagoras hos ekeleve, lego. {{pn|11.3|3}}Ex eadem item opinione M. Cicero in libro de divinatione primo haec verba posuit: “Iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit, quod errorem animis perturbationemque afferat. Ex quo etiam Pythagoreis interdictum putatur, ne faba vescerentur, quae res habet inflationem magnam tranquillitatem mentis quaerentibus contrariam.” {{pn|11.4|4}}Haec quidem M. Cicero. Sed Aristoxenus musicus, vir litterarum veterum diligentissimus, Aristoteli philosophi auditor, in libro, quem de Pythagora reliquit, nullo saepius legumento Pythagoram dicit usum quam fabis, quoniam is cibus et subduceret sensim alvum et levigaret. {{pn|11.5|5}}Verba ipsa Aristoxeni subscripsi: Pythagoras de ton osprion malista ton kyamon edokimasen; leiantikon te gar einai kai diachoretikon; dio kai malista kechretai autoi. {{pn|11.6|6}}Porculis quoque minusculis et haedis tenerioribus victitasse idem Aristoxenus refert. {{pn|11.7|7}}Quem rem videtur cognovisse e Xenophilo Pythagorico, familiari suo, et ex quibusdam aliis natu maioribus, qui ab aetate Pythagorae ... {{pn|11.8|8}}Ac de animalibus Alexis etiam poeta in comoedia, quae Pythagorizousa inscribitur, docet. {{pn|11.9|9}}Videtur autem de kyamoi non esitato causam erroris fuisse, quia in Empedocli carmine, qui disciplinas Pythagorae secutus est, versus hic invenitur: deiloi, pandeiloi, kyamon apo cheiras echesthai. {{pn|11.10|10}}Opinati enim sunt plerique kyamous legumentum dici, ut a vulgo dicitur. Sed qui diligentius scitiusque carmina Empedocli arbitrati sunt, kyamous hoc in loco testiculos significare dicunt, eosque more Pythagorae operte atque symbolice kyamous appellatos, quod sint aitioi tou kyein et geniturae humanae vim praebeant; idcircoque Empedoclen versu isto non a fabulo edendo, sed a rei veneriae proluvio voluisse homines deducere. {{pn|11.11|11}}Plutarchus quoque, homo in disciplinis gravi auctoritate, in primo librorum, quos de Homero composuit, Aristotelem philosophum scripsit eadem ipsa de Pythagoricis scripsisse, quod non abstinuerint edundis animalibus, nisi pauca carne quadam. {{pn|11.12|12}}Verba ipsa Plutarchi, quoniam res inopinata est, subscripsi: Aristoteles de metras kai kardias kai akalephes kai toiouton tinon allon apechesthai phesin tous Pythagorikous, chresthai de tois allois. {{pn|11.13|13}}Akalephe autem est animal marinum, quod “urtica” appellatur. Sed et piscibus mullis abstinere Pythagoricos Plutarchus in Symposiacis dicit. {{pn|11.14|14}}Pythagoram vero ipsum sicuti celebre est Euphorbum primo fuisse dictasse, ita haec remotiora sunt his, quae Clearchus et Dicaearchus memoriae tradiderunt, fuisse eum postea Pyrrum, deinde Aethaliden, deinde feminam pulcra facie meretricem, cui nomen fuerat Alco. ===XII.=== {{c|''Notae et animadversiones censoriae in veteribus monumentis repertae memoria dignae.''}} {{pn|12.1|1}}Si quis agrum suum passus fuerat sordescere eumque indiligenter curabat ac neque araverat neque purgaverat, sive quis arborem suam vineamque habuerat derelictui, non id sine poena fuit, sed erat opus censorium, censoresque aerarium faciebant. {{pn|12.2|2}}Item, quis eques Romanus equum habere gracilentum aut parum nitidum visus erat, “inpolitiae” notabatur; id verbum significat, quasi tu dicas “incuriae”. {{pn|12.3|3}}Cuius rei utriusque auctoritates sunt, et M. Cato id saepenumero adtestatus est. ===XIII.=== {{c|''Quod incentiones quaedam tibiarum certo modo factae ischiacis mederi possunt.''}} {{pn|1.1|1}}Creditum hoc a plerisque esse et memoriae mandatum, ischia cum maxime doleant, tum, si modulis lenibus tibicen incinat, {{pn|1.2|2}}minui dolores, ego nuperrime in libro Theophrasti scriptum inveni. {{pn|1.3|3}}Viperarum morsibus tibicinium scite modulateque adhibitum mederi refert etiam Democriti liber, qui inscribitur ..., in quo docet plurimis hominum morbidis medicinae fuisse incentiones tibiarum. {{pn|1.4|4}}Tanta prosus adfinitas est corporibus hominum mentibusque et propterea vitiis quoque aut medellis animorum et corporum. ===XIV=== {{c|''Narratur historia de Hostilio Mancino aedilium et Manilia meretrice; verbaque decreti tribunorum, ad quos a Manilia provocatum est.''}} {{pn|1.1|1}}Cum librum IX Atei Capitonis coniectaneorum legeremus, qui inscriptus est de iudiciis publicis, decretum tribunorum visum est gravitatis antiquae plenum. {{pn|1.2|2}}Propterea id meminimus, idque ob hanc causam et in hanc sententiam scriptum est : Aulus Hostilius Mancinus aedilis curulis fuit. {{pn|1.3|3}}Is Maniliae meretrici diem ad populum dixit, quod e tabulato eius noctu lapide ictus esset, vulnusque ex eo lapide ostendebat. {{pn|1.4|4}}Manilia ad tribunos plebi provocavit. {{pn|1.5|5}}Apud eos dixit comessatorem Mancinum ad aedes suas venisse; eum sibi recipere non fuisse e re sua, sed cum vi inrumperet, lapidibus depulsum. {{pn|1.6|6}}Tribuni decreverunt aedilem ex eo loco iure deiectum, quo eum venire cum corollario non decuisset; propterea, ne cum populo aedilis ageret, intercesserunt. ===XV.=== {{c|''Defensa a culpa sententia ex historia Sallustii, quam iniqui eius cum insectatione maligni reprehenderint.''}} {{pn|1.1|1}}Elegantia orationis Sallustii verborumque fingendi et novandi studium cum multa prorsus invidia fuit, multique non mediocri ingenio viri conati sunt reprehendere pleraque et obtrectare. In quibus plura inscite aut maligne vellicant. Nonnulla tamen videri possunt non indigna reprehensione; quale illud in Catilinae historia repertum est, quod habeat eam speciem quasi parum adtente dictum. Verba Sallustii haec sunt: {{pn|1.2|2}}“Ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen inprimis arduum videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dein, quia plerique, quae delicta reprehenderis, malivolentia et invidia dicta putant. Vbi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit; supra, veluti ficta, pro falsis ducit.” {{pn|1.3|3}}“Proposuit” inquiunt “dicturum causas, quamobrem videatur esse arduum res gestas scribere; atque ibi cum primam causam dixerit, dein non alteram causam, sed querellas dicit. {{pn|1.4|4}}Non enim causa videri debet, cur historiae opus arduum sit, quod hi, qui legunt, aut inique interpretantur quae scripta sunt, aut vera esse non credunt.” {{pn|1.5|5}}Obnoxiam quippe et obiectam falsis existimationibus eam rem dicendam aiunt quam “arduam”; quia, quod est arduum, sui operis difficultate est arduum, non opinionis alienae erroribus. {{pn|1.6|6}}Haec illi malivoli reprehensores dicunt. Sed “arduum” Sallustius non pro difficili tantum, sed pro eo quoque ponit, quod Graeci chalepon appellant, quod est cum difficile, tum molestum quoque et incommodum et intractabile. Quorum verborum significatio a sententia Sallustii supra scripta non abhorret. ===XVI.=== {{c|''De vocabulis quibusdam a Varrone et Nigidio contra cotidiani sermonis consuetudinem declinatis; atque inibi id genus quaedam cum exemplis veterum relata.''}} {{pn|1.1|1}}M. Varronem et P. Nigidium, viros Romani generis doctissimos, comperimus non aliter elocutos esse et scripsisse, quam “senatuis” et “domuis” et “fluctuis”, qui est patrius casus ab eo, quod est “senatus”, “domus”, “fluctus”; huic “senatui”, “domui”, “fluctui” ceteraque is consimilia pariter dixisse. {{pn|1.2|2}}Terentii quoque comici versus in libris veteribus itidem scriptus est: eius anuis causa, opinor, quae est emortua. {{pn|1.3|3}}Hanc eorum auctoritatem quidam e veteribus grammaticis ratione etiam firmare voluerunt, quod omnis dativus singularis “i” littera finitus, si non similis est genetivi singularis, “s” littera addita genetivum singularem facit, ut “patri patris”, “duci ducis”, “caedi caedis”. {{pn|1.4|4}}“Cum igitur” inquiunt “in casu dandi “huic senatui” dicamus, genetivus ex eo singularis “senatuis” est, non “senatus”.” {{pn|1.5|5}}Set non omnes concedunt in casu dativo “senatui” magis dicendum quam “senatu”. {{pn|1.6|6}}Sicuti Lucilius in eodem casu “victu” et “anu” dicit, non “victui” nec “anui”, in hisce versibus: quod sumptum atque epulas victu praeponis honesto et alio in loco: “anu noceo” inquit. {{pn|1.7|7}}Vergilius quoque in casu dandi “aspectu” dicit, non “aspectui": teque aspectu ne subtrahe nostro et in georgicis: quod nec concubitu indulgent. {{pn|1.8|8}}C. etiam Caesar, gravis auctor linguae Latinae, in Anticatone: “unius” inquit “arrogantiae, superbiae dominatuque.” Item in Dolabellam actionis I. lib. I.: “Isti, quorum in aedibus fanisque posita et honori erant et ornatu.” {{pn|1.9|9}}In libris quoque analogicis omnia istiusmodi sine “i” littera dicenda censet. ===XVII.=== {{c|''De natura quarundam particularum, quae praepositae verbis intendi atque produci barbare et inscite videntur, exemplis rationibusque plusculis disceptatum.''}} {{pn|1.1|1}}Lucilii ex XI. versus sunt: Scipiadae magno improbus obiciebat Asellus lustrum illo censore malum infelixque fuisse. “Obiciebat” “o” littera producta multos legere audio, idque eo facere dicunt, ut ratio numeri salva sit. {{pn|1.2|2}}Idem infra: conicere in versus dictum praeconis volebam Grani. In hac quoque primi verbi praepositione “o” ob eandem causam producunt. {{pn|1.3|3}}Item XV: subicit huic humilem et suffercitus posteriorem, “subicit” “u” littera longa legunt, quia primam syllabam brevem esse in versu heroico non convenit. {{pn|1.4|4}}Item apud Plautum in Epidico “con” syllabam productam pronuntiant: age nunciam orna te, Epidice, et palliolum in collum conice. {{pn|1.5|5}}Apud Vergilium quoque “subicit” verbum produci a plerisque audio: etiam Parnasia laurus parva sub ingenti matris se subicit umbra. {{pn|1.6|6}}Sed neque “ob” neque “sub” praepositio producendi habet naturam, neque item “con”, nisi cum eae litterae secuntur, quae in verbis “constituit” et “confecit” secundum eam primae sunt, vel cum eliditur ex ea “n” littera, sicut Sallustius: “faenoribus” inquit “copertus.” {{pn|1.7|7}}In his autem, quae supra posui, et metrum esse integrum potest et praepositiones istae possunt non barbare protendi; secunda enim littera in his verbis per duo “i”, non per unum scribenda est. {{pn|1.8|8}}Nam verbum ipsum, cui supradictae particulae praepositae sunt, non est “icio”, sed “iacio”, et praeteritum non “icit” facit, sed “iecit”. Id ubi compositum est, “a” littera in “i” mutatur, sicuti fit in verbis “insilio” et “incipio”, atque ita vim consonantis capit, et idcirco ea syllaba productius latiusque paulo pronuntiata priorem syllabam brevem esse non patitur, sed reddit eam positu longam, proptereaque et numerus in versu et ratio in pronuntiatu manet. {{pn|1.9|9}}Haec, quae diximus, eo etiam conducunt, ut, quod apud Vergilium in sexto positum invenimus: eripe me his, invicte, malis aut tu mihi terram inice, sic esse “iniice”, ut supra dixi, et scribendum et legendum sciamus, nisi quis tam indocilis est, ut in hoc quoque verbo “in” praepositionem metri gratia protendat. {{pn|1.10|10}}Quaerimus igitur, in “obicibus” “o” littera qua ratione intendatur, cum id vocabulum factum sit a verbo “obiicio” et nequaquam simile sit, quod a verbo “moveo” “motus” “o” littera longa dicitur. {{pn|1.11|11}}Equidem memini Sulpicium Apollinarem, virum praestanti litterarum scientia, “obices” et “obicibus” “o” littera correpta dicere, in Vergilio quoque sic eum legere: qua vi maria alta tumescant obicibus ruptis; {{pn|1.12|12}}sed ita, ut diximus, “i” litteram, quae in hoc vocabulo quoque gemina esse debet, paulo uberius largiusque pronuntiabat. {{pn|1.13|13}}Congruens igitur est, ut “subices” etiam, quod proinde ut “obices” compositum est, “u” littera brevi dici oporteat. {{pn|1.14|14}}Ennius in tragoedia, quae Achilles inscribitur, “subices” pro aere alto ponit, qui caelo subiectus est, in his versibus: per ego deum sublimas subices humidas, unde oritur imber sonitu saevo et spiritu; plerosque omnes tamen legere audias “u” littera producta. {{pn|1.15|15}}Id ipsum autem verbum M. Cato sub alia praepositione dicit in oratione, quam de consulatu suo habuit: “ita nos” inquit “fert ventus ad primorem Pyrenaeum, quo proicit in altum.” Et Pacuvius item in Chryse: Idae promunturium, cuius lingua in altum proicit. ===XVIII.=== {{c|''De P. Africano superiore sumpta quaedam ex annalibus memoratu dignissima.''}} {{pn|1.1|1}}Scipio Africanus antiquior quanta virtutum gloria praestiterit et quam fuerit altus animi atque magnificus et qua sui conscientia subnixus, plurimis rebus, quae dixit quaeque fecit, declaratum est. {{pn|1.2|2}}Ex quibus sunt haec duo exempla eius fiduciae atque exsuperantiae ingentis: {{pn|1.3|3}}Cum M. Naevius tribunus plebis accusaret eum ad populum diceretque accepisse a rege Antiocho pecuniam, ut condicionibus gratiosis et mollibus pax cum eo populi Romani nomine fieret et quaedam item alia crimini daret indigna tali viro, tum Scipio pauca praefatus, quae dignitas vitae suae atque gloria postulabat: “memoria,” inquit “Quirites, repeto diem esse hodiernum, quo Hannibalem Poenum imperio vestro inimicissimum magno proelio vici in terra Africa pacemque et victoriam vobis peperi inspectabilem. Non igitur simus adversum deos ingrati et, censeo, relinquamus nebulonem hunc, eamus hinc protinus Iovi optimo maximo gratulatum.” {{pn|1.4|4}}Id cum dixisset, avertit et ire in Capitolium coepit. {{pn|1.5|5}}Tum contio universa, quae ad sententiam de Scipione ferendam convenerat, relicto tribuno Scipionem in Capitolium comitata atque inde ad aedes eius cum laetitia et gratulatione sollemni prosecuta est. {{pn|1.6|6}}Fertur etiam oratio, quae videtur habita eo die a Scipione, et qui dicunt eam non veram, non eunt infitias, quin haec quidem verba fuerint, quae dixi, Scipionis. {{pn|1.7|7}}Item aliud est factum eius praeclarum. Petilii quidam tribuni plebis a M., ut aiunt, Catone, inimico Scipionis, comparati in eum atque inmissi desiderabant in senatu instantissime, ut pecuniae Antiochinae praedaeque in eo bello captae rationem redderet; {{pn|1.8|8}}fuerat enim L. Scipioni Asiatico, fratri suo, imperatori in ea provincia legatus. {{pn|1.9|9}}Ibi Scipio exsurgit et prolato e sinu togae libro rationes in eo scriptas esse dixit omnis pecuniae omnisque praedae; {{pn|1.10|10}}illatum, ut palam recitaretur et ad aerarium deferretur. {{pn|1.11|11}}“Sed enim id iam non faciam” inquit “nec me ipse afficiam contumelia eumque librum statim coram discidit suis manibus et concerpsit aegre passus, {{pn|1.12|12}}quod, cui salus imperii ac reipublicae accepta ferri deberet, rationem pecuniae praedaticiae posceretur. ===XIX.=== {{c|''Quid M. Varro in logistorico scripserit de moderando victu puerorum inpubium.''}} {{pn|1.1|1}}Pueros inpubes conpertum est, si plurimo cibo nimioque somno uterentur, hebetiores fieri ad veterni usque aut eluci tarditatem, corporaque eorum inprocera fieri minusque adolescere. {{pn|1.2|2}}Idem plerique alii medicorum philosophorumque et M. Varro in logistorico scripsit, qui inscriptus est Catus aut de liberis educandis. ===XX.=== {{c|''Notati a censoribus, qui audientibus iis dixerant ioca quaedam intempestiviter; ac de eius quoque nota deliberatum, qui steterat forte apud eos oscitabundus.''}} {{pn|1.1|1}}Inter censorum severitates tria haec exempla in litteris sunt castigatissimae disciplinae. {{pn|1.2|2}}Vnum est huiuscemodi: Censor agebat de uxoribus sollemne iusiurandum; {{pn|1.3|3}}verba erant ita concepta: “Vt tu ex animi tui sententia uxorem habes?” Qui iurabat, cavillator quidam et canicula et nimis ridicularius fuit. {{pn|1.4|4}}Is locum esse sibi ioci dicundi ratus, cum ita, uti mos erat, censor dixisset “ut tu ex animi tui sententia uxorem habes?”, {{pn|1.5|5}}“habeo equidem” inquit “uxorem, sed non hercle ex animi mei sententia.” {{pn|1.6|6}}Tum censor eum, quod intempestive lascivisset, in aerarios rettulit causamque hanc ioci scurrilis apud se dicti subscripsit. {{pn|1.7|7}}Altera severitas eiusdem sectae disciplinaeque est. {{pn|1.8|8}}Deliberatum est de nota eius, qui ad censores ab amico advocatus est et in iure stans clare nimis et sonore oscitavit atque inibi ut plecteretur fuit, tamquam illud indicium esset vagi animi et alucinantis et fluxae atque apertae securitatis. {{pn|1.9|9}}Sed cum ille deiurasset invitissimum sese ac repugnantem oscitatione victum tenerique eo vitio, quod “oscedo” appellatur, tum notae iam destinatae exemptus est. {{pn|1.10|10}}Publius Scipio Africanus, Pauli filius, utramque historiam posuit in oratione, quam dixit in censura, cum ad maiorum mores populum hortaretur. {{pn|1.11|11}}Item aliud refert Sabinus Masurius in septimo memoriali severe factum: “Censores” inquit “Publius Scipio Nasica et Marcus Popilius cum equitum censum agerent, equum nimis strigosum et male habitum, sed equitem eius uberrimum et habitissimum viderunt et “cur” inquiunt “ita est, ut tu sis quam equus curatior?” “Quoniam” inquit “ego me curo, equum Statius nihili servos.” Visum est parum esse reverens responsum, relatusque in aerarios, ut mos est.” {{pn|1.12|12}}“Statius” autem servile nomen fuit. Plerique apud veteres servi eo nomine fuerunt. {{pn|1.13|13}}Caecilius quoque ille comoediarum poeta inclutus servus fuit et propterea nomen habuit “Statius”. Sed postea versum est quasi in cognomentum, appellatusque est “Caecilius Statius”. {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {{finis}} 2tktsmy6zfxgul1kpexuh8txocyd0z9 269223 269222 2026-06-06T14:07:10Z Saumache 27923 /* XIII. */ 269223 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Sermo quidam Favorini philosophi cum grammatico iactantiore factus in Socraticum modum; atque ibi in sermone dictum, quibus verbis “penus” a Q. Scaevola definita sit; quodque eadem definitio culpata reprehensaque est.''}} {{pn|1.1|1}}In vestibulo aedium Palatinarum omnium fere ordinum multitudo opperientes salutationem Caesaris constiterant; atque ibi in circulo doctorum hominum Favorino philosopho praesente ostentabat quispiam grammaticae rei ditior scholica quaedam nugalia de generibus et casibus vocabulorum disserens cum arduis superciliis vocisque et vultus gravitate composita tamquam interpres et arbiter Sibyllae oraculorum. {{pn|1.2|2}}Tum aspiciens ad Favorinum, quamquam ei nondum etiam satis notus esset: ““penus” quoque” inquit “variis generibus dictum et varie declinatum est. Nam et “hoc penus” et “haec penus” et “huius peni” et “penoris” veteres dictaverunt; {{pn|1.3|3}}“mundum” quoque muliebrem Lucilius in satirarum XVI non virili genere, ut ceteri, sed neutro appellavit his verbis: legavit quidam uxori mundum omne penumque. Atqui quid mundum, quid non? quis dividet istuc?” {{pn|1.4|4}}Atque horum omnium et testimoniis et exemplis constrepebat; cumque nimis odiose blatiret, intercessit placide Favorinus et “amabo,” inquit “magister, quicquid est nomen tibi, abunde multa docuisti, quae quidem ignorabamus et scire haud sane postulabamus. {{pn|1.5|5}}Quid enim refert mea eiusque, quicum loquor, quo genere “penum” dicam aut in quas extremas litteras declinem, si nemo id non nimis barbare fecerimus? {{pn|1.6|6}}sed hoc plane indigeo discere, quid sit “penus” et qua fini id vocabulum dicatur, ne rem cotidiani usus, tamquam qui in venalibus Latine loqui coeptant, alia quam oportet voce appellem.” {{pn|1.7|7}}“Quaeris” inquit “rem minime obscuram. Quis adeo ignorat “penum” esse vinum et triticum et oleum et lentim et fabam atque huiuscemodi cetera?” {{pn|1.8|8}}“Etiamne” inquit Favorinus “milium et panicum et glans et hordeum “penus” est? sunt enim propemodum haec quoque eiusdemmodi”; {{pn|1.9|9}}cumque ille reticens haereret, “nolo” inquit “hoc iam labores, an ista, quae dixi, “penus” appelletur. Sed potesne mihi non speciem aliquam de penu dicere, sed definire genere proposito et differentiis adpositis, quid sit “penus"?” “Quod” inquit “genus et quas differentias dicas, non hercle intellego.” {{pn|1.10|10}}“Rem” inquit Favorinus “plane dictam postulas, quod difficillimum est, dici planius; nam hoc quidem pervolgatum est definitionem omnem ex genere et differentia consistere. {{pn|1.11|11}}Sed si me tibi praemandere, quod aiunt, postulas, faciam sane id quoque honoris tui habendi gratia.” {{pn|1.12|12}}Ac deinde ita exorsus est: “Si” inquit “ego te nunc rogem, ut mihi dicas et quasi circumscribas verbis, cuiusmodi “homo” sit, non, opinor, respondeas hominem esse te atque me. Hoc enim, quis homo sit, ostendere est, non, quid homo sit, dicere. Sed si, inquam, peterem, ut ipsum illud, quod homo est, definires, tum profecto mihi diceres hominem esse animal mortale rationis et scientiae capiens vel quo alio modo diceres, ut eum a ceteris omnibus separares. Proinde igitur nunc te rogo, ut, quid sit “penus”, dicas, non ut aliquid ex penu nomines.” {{pn|1.13|13}}Tum ille ostentator voce iam molli atque demissa: “philosophias” inquit “ego non didici neque discere adpetivi et, si ignoro, an hordeum ex “penu” sit aut quibus verbis “penus” definiatur, non ea re litteras quoque alias nescio.” {{pn|1.14|14}}“Scire,” inquit ridens iam Favorinus “quid “penus” sit, non ex nostra magis est philosophia quam ex grammatica tua. {{pn|1.15|15}}Meministi enim, credo, quaeri solitum, quid Vergilius dixerit, “penum struere” vel “longam” vel “longo ordine”; utrumque enim profecto scis legi solitum. {{pn|1.16|16}}Sed ut faciam te aequiore animo ut sis, ne illi quidem veteres iuris magistri, qui “sapientes” appellati sunt, definisse satis recte existimantur, quid sit “penus”. {{pn|1.17|17}}Nam Quintum Scaevolam ad demonstrandam penum his verbis usum audio: ““Penus” est”, inquit “quod esculentum aut posculentum est, quod ipsius patrisfamilias aut matris familias aut liberum patrisfamilias aut familiae eius, quae circum eos aut liberos eius est et opus non facit, causa paratum est. ..., ut Mucius ait, “penus” videri debet. Nam quae ad edendum bibendumque in dies singulos prandii aut cenae causa parantur, “penus” non sunt; sed ea potius, quae huiusce generis longae usionis gratia contrahuntur et reconduntur, ex eo, quod non in promptu est, sed intus et penitus habeatur, “penus” dicta est.” {{pn|1.18|18}}Haec ego,” inquit “cum philosophiae me dedissem, non insuper tamen habui discere; quoniam civibus Romanis Latine loquentibus rem non suo vocabulo demonstrare non minus turpe est, quam hominem non suo nomine appellare.” {{pn|1.19|19}}Sic Favorinus sermones id genus communes a rebus parvis et frigidis abducebat ad ea, quae magis utile esset audire ac discere, non allata extrinsecus, non per ostentationem, sed indidem nata acceptaque. {{pn|1.20|20}}Praeterea de penu adscribendum hoc etiam putavi Servium Sulpicium in reprehensis Scaevolae capitibus scripsisse Cato Aelio placuisse, non quae esui et potui forent, sed thus quoque et cereos in penu esse, quod esset eius ferme rei causa comparatum. {{pn|1.21|21}}Masurius autem Sabinus in iuris civilis secundo etiam, quod iumentorum causa apparatum esset, quibus dominus uteretur, penori attributum dicit. {{pn|1.22|22}}Ligna quoque et virgas et carbones, quibus conficeretur penus, quibusdam ait videri esse in penu. {{pn|1.23|23}}Ex his autem, quae promercalia et usaria isdem in locis essent, esse ea sola penoris putat, quae satis sint usu annuo. ===II.=== {{c|''Morbus et vitium quid differat; et quam vim habeant vocabula ista in edicto aedilium; et an eunuchus et steriles mulieres redhiberi possint; diversaeque super ea re sententiae.''}} {{pn|2.1|1}}In edicto aedilium curulium, qua parte de mancipiis vendundis cautum est, scriptum sic fuit: “Titulus servorum singulorum scriptus sit curato ita, ut intellegi recte possit, quid morbi vitiive cuique sit, quis fugitivus errove sit noxave solutus non sit.” {{pn|2.2|2}}Propterea quaesierunt iureconsulti veteres, quod “mancipium morbosum” quodve “vitiosum” recte diceretur quantumque “morbus” a “vitio” differret. {{pn|2.3|3}}Caelius Sabinus in libro, quem de edicto aedilium curulium composuit, Labeonem refert, quid esset “morbus”, hisce verbis definisse: “Morbus est habitus cuiusque corporis contra naturam, qui usum eius facit deteriorem.” {{pn|2.4|4}}Sed “morbum” alias in toto corpore accidere dicit, alias in parte corporis. Totius corporis “morbum” esse, veluti sit pthisis aut febris, partis autem, veluti sit caecitas aut pedis debilitas. {{pn|2.5|5}}“Balbus autem” inquit “et atypus vitiosi magis quam morbosi sunt, et equus mordax aut calcitro vitiosus, non morbosus est. Sed cui morbus est, idem etiam vitiosus est. Neque id tamen contra fit; potest enim qui vitiosus est non morbosus esse. Quamobrem, cum de homine morboso agetur, aeque” inquit “ita dicetur: “quanto ob id vitium minoris erit”.” {{pn|2.6|6}}De eunucho quidem quaesitum est, an contra edictum aedilium videretur venundatus, si ignorasset emptor eum eunuchum esse. {{pn|2.7|7}}Labeonem respondisse aiunt redhiberi posse quasi morbosum; {{pn|2.8|8}}sues etiam feminae si sterilae essent et venum issent, ex edicto aedilium posse agi Labeonem scripsisse. {{pn|2.9|9}}De sterila autem muliere, si nativa sterilitate sit, Trebatium contra Labeonem respondisse dicunt. {{pn|2.10|10}}Nam cum redhiberi eam Labeo quasi minus sanam putasset, negasse aiunt Trebatium ex edicto agi posse, si ea mulier a principio genitali sterilitate esset. At si valitudo eius offendisset exque ea vitium factum esset, ut concipere fetus non posset, tum sanam non videri et esse in causa redhibitionis. {{pn|2.11|11}}De myope quoque, qui “luscitiosus” Latine appellatur, dissensum est; alii enim redhiberi omnimodo debere, alii contra, nisi id vitium morbo contractum esset. {{pn|2.12|12}}Eum vero, cui dens deesset, Servius redhiberi posse respondit, Labeo in causa esse redhibendi negavit: “nam et magna” inquit “pars dente aliquo carent, neque eo magis plerique homines morbosi sunt, et absurdum admodum est dicere non sanos nasci homines, quoniam cum infantibus non simul dentes gignuntur.” {{pn|2.13|13}}Non praetereundum est id quoque in libris veterum iurisperitorum scriptum esse “morbum” et “vitium” distare, quod “vitium” perpetuum, “morbus” cum accessu decessuque sit. {{pn|2.14|14}}Sed hoc si ita est, neque caecus neque eunuchus morbosus est contra Labeonis, quam supra dixi, sententiam. {{pn|2.15|15}}Verba Masuri Sabini apposui ex libro iuris civilis secundo: “Furiosus mutusve cuive quod membrum lacerum laesumve est aut obest, quo ipse minus aptus sit, morbosi sunt. Qui natura longe minus videt tam sanus est quam qui tardius currit." ===III.=== {{c|''Quod nullae fuerunt rei uxoriae actiones in urbe Roma ante Carvilianum divortium; atque inibi, quid sit proprie “paelex”, quaeque eius vocabuli ratio sit.''}} {{pn|3.1|1}}Memoriae traditum est quingentis fere annis post Romam conditam nullas rei uxoriae neque actiones neque cautiones in urbe Roma aut in Latio fuisse, quoniam profecto nihil desiderabantur nullis etiamtunc matrimoniis divertentibus. {{pn|3.2|2}}Servius quoque Sulpicius in libro quem composuit de dotibus tum primum cautiones rei uxoriae necessarias esse visas scripsit, cum Spurius Carvilius, cui Ruga cognomentum fuit, vir nobilis, divortium cum uxore fecit, quia liberi ex ea corporis vitio non gignerentur, anno urbis conditae quingentesimo vicesimo tertio M. Atilio P. Valerio consulibus. Atque is Carvilius traditur uxorem, quam dimisit, egregie dilexisse carissimamque morum eius gratia habuisse, set iurisiurandi religionem animo atque amori praevertisse, quod iurare a censoribus coactus erat uxorem se liberum quaerundum gratia habiturum. {{pn|3.3|3}}“Paelicem” autem appellatam probrosamque habitam, quae iuncta consuetaque esset cum eo, in cuius manu mancipioque alia matrimonii causa foret, hac antiquissima lege ostenditur, quam Numae regis fuisse accepimus: “Paelex aedem Iunonis ne tangito; si tangit, Iunoni crinibus demissis agnum feminam caedito.” “Paelex” autem quasi pallax, id est quasi pallakis. Vt pleraque alia, ita hoc quoque vocabulum de Graeco flexum est. ===IV.=== {{c|''Quid Servius Sulpicius in libro, qui est de dotibus, scripserit de iure atque more veterum sponsaliorum.''}} {{pn|4.1|1}}Sponsalia in ea parte Italiae, quae Latium appellatur, hoc more atque iure solita fieri scripsit Servius Sulpicius in libro, quem scripsit de dotibus: {{pn|4.2|2}}“Qui uxorem” inquit “ducturus erat, ab eo, unde ducenda erat, stipulabatur eam in matrimonium datum ... iri; qui ducturus erat, itidem spondebat. Is contractus stipulationum sponsionumque dicebatur “sponsalia”. Tunc, quae promissa erat, “sponsa” appellabatur, qui spoponderat ducturum, “sponsus”. Sed si post eas stipulationis uxor non dabatur aut non ducebatur, qui stipulabatur, ex sponsu agebat. Iudices cognoscebant. Iudex quamobrem data acceptave non esset uxor quaerebat. Si nihil iustae causae videbatur, litem pecunia aestimabat, quantique interfuerat eam uxorem accipi aut dari, eum, qui spoponderat, ei qui stipulatus erat, condemnabat.” {{pn|4.3|3}}Hoc ius sponsaliorum observatum dicit Servius ad id tempus, quo civitas universo Latio lege Iulia data est. {{pn|4.4|4}}Haec eadem Neratius scripsit in libro quem de nuptiis composuit. ===V.=== {{c|''Historia narrata de perfidia aruspicum Etruscorum; quodque ob eam rem versus hic a pueris Romae urbe tota cantatus est: “Malum consilium consultori pessimum est”.''}} {{pn|5.1|1}}Statua Romae in comitio posita Horatii Coclitis, fortissimi viri, de caelo tacta est. {{pn|5.2|2}}Ob id fulgur piaculis luendum aruspices ex Etruria acciti inimico atque hostili in populum Romanum animo instituerant eam rem contrariis religionibus procurare atque illam statuam suaserunt in inferiorem locum perperam transponi, {{pn|5.3|3}}quem sol oppositu circum undique altarum aedium numquam illustraret. {{pn|5.4|4}}Quod cum ita fieri persuasissent, delati ad populum proditique sunt et, cum de perfidia confessi essent, necati sunt, constititque eam statuam, proinde ut verae rationes post compertae monebant, in locum editum subducendam atque ita in area Volcani sublimiore loco statuendam; ex quo res bene et prospere populo Romano cessit. {{pn|5.5|5}}Tum igitur, quod in Etruscos aruspices male consulentis animadversum vindicatumque fuerat, versus hic scite factus cantatusque esse a pueris urbe tota fertur: malum consilium consultori pessimum est. {{pn|5.6|6}}Ea historia de aruspicibus ac de versu isto senario scripta est in annalibus maximis, libro undecimo, et in Verri Flacci libro primo rerum memoria dignarum. {{pn|5.7|7}}Videtur autem versus hic de Graeco illo Hesiodi versu expressus: he de kake boule toi bouleusanti kakiste. ===VI.=== {{c|''Verba veteris senatusconsulti posita, quo decretum est hostiis maioribus expiandum, quod in sacrario hastae Martiae movissent; atque ibi enarratum, quid sint “hostiae succidaneae”, quid item “porca praecidanea”; et quod Capito Ateius ferias quasdam “praecidaneas” appellavit.''}} {{pn|6.1|1}}Vt terram movisse nuntiari solet eaque res procuratur, ita in veteribus memoriis scriptum legimus nuntiatum esse senatui in sacrario in regia hastas Martias movisse. {{pn|6.2|2}}Eius rei causa senatusconsultum factum est M. Antonio A. Postumio consulibus, eiusque exemplum hoc est: “Quod C. Iulius L. filius pontifex nuntiavit in sacrario in regia hastas Martias movisse, de ea re ita censuerunt, uti M. Antonius consul hostiis maioribus Iovi et Marti procuraret et ceteris dis, quibus videretur, lactantibus. Ibus uti procurasset, satis habendum censuerunt. Si quid succidaneis opus esset, robiis succideret.” {{pn|6.3|3}}Quod “succidaneas” hostias senatus appellavit, quaeri solet, quid verbum id significet. In Plauti quoque comoedia, quae Epidicus inscripta est, super eodem ipso verbo requiri audio in his versibus: {{pn|6.4|4}}men piacularem oportet fieri ob stultitiam tuam, ut meum tergum tuae stultitiae subdas succidaneum? {{pn|6.5|5}}“Succidaneae” autem “hostiae” dicuntur “ae” littera per morem compositi vocabuli in “i” litteram mutata quasi “succaedaneae”, appellatae, quoniam, si primis hostiis litatum non erat, aliae post easdem ductae hostiae caedebantur; {{pn|6.6|6}}quae quia prioribus iam caesis luendi piaculi gratia subdebantur et succidebantur, “succidaneae” nominatae “i” littera scilicet tractim pronuntiata; audio enim quosdam eam litteram in hac voce barbare corripere. {{pn|6.7|7}}Eadem autem ratione verbi “praecidaneae” quoque hostiae dicuntur, quae ante sacrificia sollemnia pridie caeduntur. {{pn|6.8|8}}“Porca” etiam “praecidanea” appellata, quam piaculi gratia ante fruges novas captas immolare Cereri mos fuit, si qui familiam funestam aut non purgaverant aut aliter eam rem, quam oportuerat, procuraverant. {{pn|6.9|9}}Sed porcam et hostias quasdam “praecidaneas”, sicuti dixi, appellari volgo notum est, ferias “praecidaneas” dici id, opinor, a volgo remotum est. {{pn|6.10|10}}Propterea verba Atei Capitonis ex quinto librorum, quos de pontificio iure composuit, scripsi: “Tib. Coruncanio pontifici maximo feriae praecidaneae in atrum diem inauguratae sunt. Collegium decrevit non habendum religioni, quin eo die feriae praecidaneae essent." ===VII.=== {{c|''De epistula Valerii Probi grammatici ad Marcellum scripta super accentu nominum quorundam Poenicorum.''}} {{pn|7.1|1}}Valerius Probus grammaticus inter suam aetatem praestanti scientia fuit. {{pn|7.2|2}}Is “Hannibalem” et “Hasdrubalem” et “Hamilcarem” ita pronuntiabat, ut paenultimam circumflecteret, et est epistula eius scripta ad Marcellum, in qua Plautum et Ennium multosque alios veteres eo modo pronuntiasse affirmat, {{pn|7.3|3}}solius tamen Ennii versum unum ponit ex libro, qui Scipio inscribitur. {{pn|7.4|4}}Eum versum quadrato numero factum subiecimus, in quo, nisi tertia syllaba de Hannibalis nomine circumflexe promatur, numerus clausurus est. Versus Ennii, quem dixit, ita est: {{pn|7.5|5}}quaque propter Hannibalis copias considerat. ===VIII.=== {{c|''Quid C. Fabricius de Cornelio Rufino homine avaro dixerit, quem cum odisset inimicusque esset, designandum tamen consulem curavit.''}} {{pn|8.1|1}}Fabricius Luscinus magna gloria vir magnisque rebus gestis fuit. {{pn|8.2|2}}P. Cornelius Rufinus manu quidem strenuus et bellator bonus militarisque disciplinae peritus admodum fuit, sed furax homo et avaritia acri erat. {{pn|8.3|3}}Hunc Fabricius non probabat neque amico utebatur osusque eum morum causa fuit. {{pn|8.4|4}}Sed cum in temporibus rei difficillimis consules creandi forent et is Rufinus peteret consulatum competitoresque eius essent inbelles quidam et futtiles, summa ope adnixus est Fabricius, uti Rufino consulatus deferretur. {{pn|8.5|5}}Eam rem plerisque admirantibus, quod hominem avarum, cui esset inimicissimus, {{pn|8.6|6}}creari consulem vellet, “malo,” inquit “civis me compilet, quam hostis vendat”. {{pn|8.7|7}}Hunc Rufinum postea bis consulatu et dictatura functum censor Fabricius senatu movit ob luxuriae notam, quod decem pondo libras argenti facti haberet. {{pn|8.8|8}}Id autem, quod supra scripsi Fabricium de Cornelio Rufino ita, uti in pleraque historia scriptum est, dixisse, M. Cicero non aliis a Fabricio, sed ipsi Rufino gratias agenti, quod ope eius designatus esset, dictum esse refert in libro secundo de oratore. ===IX.=== {{c|''Quid significet proprie “religiosus”; et in quae diverticula significatio istius vocabuli flexa sit; et verba Nigidii Figuli ex commentariis eius super ea re sumpta.''}} {{pn|9.1|1}}Nigidius Figulus, homo, ut ego arbitror, iuxta M. Varronem doctissimus, in undecimo commentariorum grammaticorum versum ex antiquo carmine refert memoria hercle dignum: religentem esse oportet, religiosus ne fuas, cuius autem id carmen sit, non scribit. {{pn|9.2|2}}Atque in eodem loco Nigidius: “Hoc” inquit “inclinamentum semper huiuscemodi verborum, ut “vinosus”, “mulierosus”, “religiosus”, significat copiam quandam inmodicam rei, super qua dicitur. Quocirca “religiosus” is appellabatur, qui nimia et superstitiosa religione sese alligaverat, eaque res vitio assignabatur.” {{pn|9.3|3}}Sed praeter ista, quae Nigidius dicit, alio quodam diverticulo significationis “religiosus” pro casto atque observanti cohibentique sese certis legibus finibusque dici coeptus. {{pn|9.4|4}}Simili autem modo illa quoque vocabula ab eadem profecta origine diversum significare videntur: “religiosi dies” et “religiosa delubra”. {{pn|9.5|5}}“Religiosi” enim “dies” dicuntur tristi omine infames inpeditique, in quibus et res divinas facere et rem quampiam novam exordiri temperandum est, quos multitudo imperitorum prave et perperam “nefastos” appellat. {{pn|9.6|6}}Itaque M. Cicero in libro epistularum nono ad Atticum “maiores” inquit “nostri funestiorem diem esse voluerunt Alliensis pugnae quam urbis captae, quod hoc malum ex illo. Itaque alter religiosus etiamnunc dies, alter in volgus ignotus”. {{pn|9.7|7}}Idem tamen M. Tullius in oratione de accusatore constituendo “religiosa delubra” dicit non ominosa nec tristia, sed maiestatis venerationisque plena. {{pn|9.8|8}}Masurius autem Sabinus in commentariis, quos de indigenis composuit: ““religiosum"” inquit “est, quod propter sanctitatem aliquam remotum ac sepositum a nobis est; verbum a “relinquendo” dictum, tamquam “caerimoniae” a “carendo”.” {{pn|9.9|9}}Secundum hanc Sabini interpretationem templa quidem ac delubra, quae non volgo ac temere, sed cum castitate caerimoniaque adeundum, et reverenda et reformidanda sunt magis quam involganda: {{pn|9.10|10}}sed dies “religiosi” dicti, [{{pn|9.11|11}}] quos ex contraria causa propter ominis diritatem relinquimus. {{pn|9.12|12}}Quod si, ut ait Nigidius, omnia istiusmodi inclinamenta nimium ac praeter modum significant et idcirco in culpas cadunt, ut “vinosus”, “mulierosus”, “morosus”, “verbosus”, “famosus”, cur “ingeniosus” et “formosus” et “officiosus”, quae pariter ab ingenio et forma et officio inclinata sunt, cur etiam “disciplinosus”, “consiliosus”, “victoriosus”, quae M. Cato ita figuravit, cur item “facundiosa”, quod Sempronius Asellio XIII rerum gestarum ita scripsit: “facta sua spectare oportere, non dicta, si minus facundiosa essent”, cur, inquam, ista omnia numquam in culpam, sed in laudem dicuntur, quamquam haec item incrementum sui nimium demonstrent? an propterea quia illis quidem, quae supra posui, adhibendus est modus quidam necessarius? {{pn|9.13|13}}Nam et gratia, si nimia atque inmodica, et mores, si multi atque varii, et verba, si perpetua atque infinita et obtundentia, et fama, si magna et inquieta et invidiosast, neque laudabilia neque utilia sunt; {{pn|9.14|14}}ingenium autem et officium et forma et disciplina et consilium et victoria et facundia sicut ipsae virtutum amplitudines nullis finibus cohibentur, sed quanto maiora auctioraque sunt, multo etiam tanto laudatiora sunt. ===X.=== {{c|''Quid observatum de ordine rogandarum in senatu sententiarum; iurgiumque in senatu C. Caesaris consulis et M. Catonis diem dicendo eximentis.''}} {{pn|10.1|1}}Ante legem, quae nunc de senatu habendo observatur, ordo rogandi sententias varius fuit. {{pn|10.2|2}}Alias primus rogabatur, qui princeps a censoribus in senatum lectus fuerat, alias, qui designati consules erant; {{pn|10.3|3}}quidam e consulibus studio aut necessitudine aliqua adducti, quem is visum erat, honoris gratia extra ordinem sententiam primum rogabant. {{pn|10.4|4}}Observatum tamen est, cum extra ordinem fieret, ne quis quemquam ex alio quam ex consulari loco sententiam primum rogaret. {{pn|10.5|5}}C. Caesar in consulatu, quem cum M. Bibulo gessit, quattuor solos extra ordinem rogasse sententiam dicitur. Ex his quattuor principem rogabat M. Crassum; sed postquam filiam Cn. Pompeio desponderat, primum coeperat Pompeium rogare. {{pn|10.6|6}}Eius rei rationem reddidisse eum senatui Tiro Tullius, M. Ciceronis libertus, refert itaque se ex patrono suo audisse scribit. {{pn|10.7|7}}Id ipsum Capito Ateius in libro, quem de officio senatorio composuit, scriptum reliquit. {{pn|10.8|8}}In eodem libro Capitonis id quoque scriptum est: “C.” inquit “Caesar consul M. Catonem sententiam rogavit. Cato rem, quae consulebatur, quoniam non e republica videbatur, perfici nolebat. Eius rei ducendae gratia longa oratione utebatur eximebatque dicendo diem. Erat enim ius senatori, ut sententiam rogatus diceret ante quicquid vellet aliae rei et quoad vellet. Caesar consul viatorem vocavit eumque, cum finem non faceret, prendi loquentem et in carcerem duci iussit. Senatus consurrexit et prosequebatur Catonem in carcerem. Hac” inquit “invidia facta Caesar destitit et mitti Catonem iussit." ===XI.=== {{c|''Quae qualiaque sint, quae Aristoxenus quasi magis comperta de Pythagora memoriae mandavit; et quae item Plutarchus in eundem modum de eodem Pythagora scripserit.''}} {{pn|11.1|1}}Opinio vetus falsa occupavit et convaluit Pythagoram philosophum non esitavisse ex animalibus item abstinuisse fabulo, quem Graeci kyamon appellant. {{pn|11.2|2}}Ex hac opinione Callimachus poeta scripsit: kai kyamon apo cheiras echein aniontos edestou kago, Pythagoras hos ekeleve, lego. {{pn|11.3|3}}Ex eadem item opinione M. Cicero in libro de divinatione primo haec verba posuit: “Iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit, quod errorem animis perturbationemque afferat. Ex quo etiam Pythagoreis interdictum putatur, ne faba vescerentur, quae res habet inflationem magnam tranquillitatem mentis quaerentibus contrariam.” {{pn|11.4|4}}Haec quidem M. Cicero. Sed Aristoxenus musicus, vir litterarum veterum diligentissimus, Aristoteli philosophi auditor, in libro, quem de Pythagora reliquit, nullo saepius legumento Pythagoram dicit usum quam fabis, quoniam is cibus et subduceret sensim alvum et levigaret. {{pn|11.5|5}}Verba ipsa Aristoxeni subscripsi: Pythagoras de ton osprion malista ton kyamon edokimasen; leiantikon te gar einai kai diachoretikon; dio kai malista kechretai autoi. {{pn|11.6|6}}Porculis quoque minusculis et haedis tenerioribus victitasse idem Aristoxenus refert. {{pn|11.7|7}}Quem rem videtur cognovisse e Xenophilo Pythagorico, familiari suo, et ex quibusdam aliis natu maioribus, qui ab aetate Pythagorae ... {{pn|11.8|8}}Ac de animalibus Alexis etiam poeta in comoedia, quae Pythagorizousa inscribitur, docet. {{pn|11.9|9}}Videtur autem de kyamoi non esitato causam erroris fuisse, quia in Empedocli carmine, qui disciplinas Pythagorae secutus est, versus hic invenitur: deiloi, pandeiloi, kyamon apo cheiras echesthai. {{pn|11.10|10}}Opinati enim sunt plerique kyamous legumentum dici, ut a vulgo dicitur. Sed qui diligentius scitiusque carmina Empedocli arbitrati sunt, kyamous hoc in loco testiculos significare dicunt, eosque more Pythagorae operte atque symbolice kyamous appellatos, quod sint aitioi tou kyein et geniturae humanae vim praebeant; idcircoque Empedoclen versu isto non a fabulo edendo, sed a rei veneriae proluvio voluisse homines deducere. {{pn|11.11|11}}Plutarchus quoque, homo in disciplinis gravi auctoritate, in primo librorum, quos de Homero composuit, Aristotelem philosophum scripsit eadem ipsa de Pythagoricis scripsisse, quod non abstinuerint edundis animalibus, nisi pauca carne quadam. {{pn|11.12|12}}Verba ipsa Plutarchi, quoniam res inopinata est, subscripsi: Aristoteles de metras kai kardias kai akalephes kai toiouton tinon allon apechesthai phesin tous Pythagorikous, chresthai de tois allois. {{pn|11.13|13}}Akalephe autem est animal marinum, quod “urtica” appellatur. Sed et piscibus mullis abstinere Pythagoricos Plutarchus in Symposiacis dicit. {{pn|11.14|14}}Pythagoram vero ipsum sicuti celebre est Euphorbum primo fuisse dictasse, ita haec remotiora sunt his, quae Clearchus et Dicaearchus memoriae tradiderunt, fuisse eum postea Pyrrum, deinde Aethaliden, deinde feminam pulcra facie meretricem, cui nomen fuerat Alco. ===XII.=== {{c|''Notae et animadversiones censoriae in veteribus monumentis repertae memoria dignae.''}} {{pn|12.1|1}}Si quis agrum suum passus fuerat sordescere eumque indiligenter curabat ac neque araverat neque purgaverat, sive quis arborem suam vineamque habuerat derelictui, non id sine poena fuit, sed erat opus censorium, censoresque aerarium faciebant. {{pn|12.2|2}}Item, quis eques Romanus equum habere gracilentum aut parum nitidum visus erat, “inpolitiae” notabatur; id verbum significat, quasi tu dicas “incuriae”. {{pn|12.3|3}}Cuius rei utriusque auctoritates sunt, et M. Cato id saepenumero adtestatus est. ===XIII.=== {{c|''Quod incentiones quaedam tibiarum certo modo factae ischiacis mederi possunt.''}} {{pn|13.1|1}}Creditum hoc a plerisque esse et memoriae mandatum, ischia cum maxime doleant, tum, si modulis lenibus tibicen incinat, {{pn|13.2|2}}minui dolores, ego nuperrime in libro Theophrasti scriptum inveni. {{pn|13.3|3}}Viperarum morsibus tibicinium scite modulateque adhibitum mederi refert etiam Democriti liber, qui inscribitur ..., in quo docet plurimis hominum morbidis medicinae fuisse incentiones tibiarum. {{pn|13.4|4}}Tanta prosus adfinitas est corporibus hominum mentibusque et propterea vitiis quoque aut medellis animorum et corporum. ===XIV=== {{c|''Narratur historia de Hostilio Mancino aedilium et Manilia meretrice; verbaque decreti tribunorum, ad quos a Manilia provocatum est.''}} {{pn|1.1|1}}Cum librum IX Atei Capitonis coniectaneorum legeremus, qui inscriptus est de iudiciis publicis, decretum tribunorum visum est gravitatis antiquae plenum. {{pn|1.2|2}}Propterea id meminimus, idque ob hanc causam et in hanc sententiam scriptum est : Aulus Hostilius Mancinus aedilis curulis fuit. {{pn|1.3|3}}Is Maniliae meretrici diem ad populum dixit, quod e tabulato eius noctu lapide ictus esset, vulnusque ex eo lapide ostendebat. {{pn|1.4|4}}Manilia ad tribunos plebi provocavit. {{pn|1.5|5}}Apud eos dixit comessatorem Mancinum ad aedes suas venisse; eum sibi recipere non fuisse e re sua, sed cum vi inrumperet, lapidibus depulsum. {{pn|1.6|6}}Tribuni decreverunt aedilem ex eo loco iure deiectum, quo eum venire cum corollario non decuisset; propterea, ne cum populo aedilis ageret, intercesserunt. ===XV.=== {{c|''Defensa a culpa sententia ex historia Sallustii, quam iniqui eius cum insectatione maligni reprehenderint.''}} {{pn|1.1|1}}Elegantia orationis Sallustii verborumque fingendi et novandi studium cum multa prorsus invidia fuit, multique non mediocri ingenio viri conati sunt reprehendere pleraque et obtrectare. In quibus plura inscite aut maligne vellicant. Nonnulla tamen videri possunt non indigna reprehensione; quale illud in Catilinae historia repertum est, quod habeat eam speciem quasi parum adtente dictum. Verba Sallustii haec sunt: {{pn|1.2|2}}“Ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen inprimis arduum videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dein, quia plerique, quae delicta reprehenderis, malivolentia et invidia dicta putant. Vbi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit; supra, veluti ficta, pro falsis ducit.” {{pn|1.3|3}}“Proposuit” inquiunt “dicturum causas, quamobrem videatur esse arduum res gestas scribere; atque ibi cum primam causam dixerit, dein non alteram causam, sed querellas dicit. {{pn|1.4|4}}Non enim causa videri debet, cur historiae opus arduum sit, quod hi, qui legunt, aut inique interpretantur quae scripta sunt, aut vera esse non credunt.” {{pn|1.5|5}}Obnoxiam quippe et obiectam falsis existimationibus eam rem dicendam aiunt quam “arduam”; quia, quod est arduum, sui operis difficultate est arduum, non opinionis alienae erroribus. {{pn|1.6|6}}Haec illi malivoli reprehensores dicunt. Sed “arduum” Sallustius non pro difficili tantum, sed pro eo quoque ponit, quod Graeci chalepon appellant, quod est cum difficile, tum molestum quoque et incommodum et intractabile. Quorum verborum significatio a sententia Sallustii supra scripta non abhorret. ===XVI.=== {{c|''De vocabulis quibusdam a Varrone et Nigidio contra cotidiani sermonis consuetudinem declinatis; atque inibi id genus quaedam cum exemplis veterum relata.''}} {{pn|1.1|1}}M. Varronem et P. Nigidium, viros Romani generis doctissimos, comperimus non aliter elocutos esse et scripsisse, quam “senatuis” et “domuis” et “fluctuis”, qui est patrius casus ab eo, quod est “senatus”, “domus”, “fluctus”; huic “senatui”, “domui”, “fluctui” ceteraque is consimilia pariter dixisse. {{pn|1.2|2}}Terentii quoque comici versus in libris veteribus itidem scriptus est: eius anuis causa, opinor, quae est emortua. {{pn|1.3|3}}Hanc eorum auctoritatem quidam e veteribus grammaticis ratione etiam firmare voluerunt, quod omnis dativus singularis “i” littera finitus, si non similis est genetivi singularis, “s” littera addita genetivum singularem facit, ut “patri patris”, “duci ducis”, “caedi caedis”. {{pn|1.4|4}}“Cum igitur” inquiunt “in casu dandi “huic senatui” dicamus, genetivus ex eo singularis “senatuis” est, non “senatus”.” {{pn|1.5|5}}Set non omnes concedunt in casu dativo “senatui” magis dicendum quam “senatu”. {{pn|1.6|6}}Sicuti Lucilius in eodem casu “victu” et “anu” dicit, non “victui” nec “anui”, in hisce versibus: quod sumptum atque epulas victu praeponis honesto et alio in loco: “anu noceo” inquit. {{pn|1.7|7}}Vergilius quoque in casu dandi “aspectu” dicit, non “aspectui": teque aspectu ne subtrahe nostro et in georgicis: quod nec concubitu indulgent. {{pn|1.8|8}}C. etiam Caesar, gravis auctor linguae Latinae, in Anticatone: “unius” inquit “arrogantiae, superbiae dominatuque.” Item in Dolabellam actionis I. lib. I.: “Isti, quorum in aedibus fanisque posita et honori erant et ornatu.” {{pn|1.9|9}}In libris quoque analogicis omnia istiusmodi sine “i” littera dicenda censet. ===XVII.=== {{c|''De natura quarundam particularum, quae praepositae verbis intendi atque produci barbare et inscite videntur, exemplis rationibusque plusculis disceptatum.''}} {{pn|1.1|1}}Lucilii ex XI. versus sunt: Scipiadae magno improbus obiciebat Asellus lustrum illo censore malum infelixque fuisse. “Obiciebat” “o” littera producta multos legere audio, idque eo facere dicunt, ut ratio numeri salva sit. {{pn|1.2|2}}Idem infra: conicere in versus dictum praeconis volebam Grani. In hac quoque primi verbi praepositione “o” ob eandem causam producunt. {{pn|1.3|3}}Item XV: subicit huic humilem et suffercitus posteriorem, “subicit” “u” littera longa legunt, quia primam syllabam brevem esse in versu heroico non convenit. {{pn|1.4|4}}Item apud Plautum in Epidico “con” syllabam productam pronuntiant: age nunciam orna te, Epidice, et palliolum in collum conice. {{pn|1.5|5}}Apud Vergilium quoque “subicit” verbum produci a plerisque audio: etiam Parnasia laurus parva sub ingenti matris se subicit umbra. {{pn|1.6|6}}Sed neque “ob” neque “sub” praepositio producendi habet naturam, neque item “con”, nisi cum eae litterae secuntur, quae in verbis “constituit” et “confecit” secundum eam primae sunt, vel cum eliditur ex ea “n” littera, sicut Sallustius: “faenoribus” inquit “copertus.” {{pn|1.7|7}}In his autem, quae supra posui, et metrum esse integrum potest et praepositiones istae possunt non barbare protendi; secunda enim littera in his verbis per duo “i”, non per unum scribenda est. {{pn|1.8|8}}Nam verbum ipsum, cui supradictae particulae praepositae sunt, non est “icio”, sed “iacio”, et praeteritum non “icit” facit, sed “iecit”. Id ubi compositum est, “a” littera in “i” mutatur, sicuti fit in verbis “insilio” et “incipio”, atque ita vim consonantis capit, et idcirco ea syllaba productius latiusque paulo pronuntiata priorem syllabam brevem esse non patitur, sed reddit eam positu longam, proptereaque et numerus in versu et ratio in pronuntiatu manet. {{pn|1.9|9}}Haec, quae diximus, eo etiam conducunt, ut, quod apud Vergilium in sexto positum invenimus: eripe me his, invicte, malis aut tu mihi terram inice, sic esse “iniice”, ut supra dixi, et scribendum et legendum sciamus, nisi quis tam indocilis est, ut in hoc quoque verbo “in” praepositionem metri gratia protendat. {{pn|1.10|10}}Quaerimus igitur, in “obicibus” “o” littera qua ratione intendatur, cum id vocabulum factum sit a verbo “obiicio” et nequaquam simile sit, quod a verbo “moveo” “motus” “o” littera longa dicitur. {{pn|1.11|11}}Equidem memini Sulpicium Apollinarem, virum praestanti litterarum scientia, “obices” et “obicibus” “o” littera correpta dicere, in Vergilio quoque sic eum legere: qua vi maria alta tumescant obicibus ruptis; {{pn|1.12|12}}sed ita, ut diximus, “i” litteram, quae in hoc vocabulo quoque gemina esse debet, paulo uberius largiusque pronuntiabat. {{pn|1.13|13}}Congruens igitur est, ut “subices” etiam, quod proinde ut “obices” compositum est, “u” littera brevi dici oporteat. {{pn|1.14|14}}Ennius in tragoedia, quae Achilles inscribitur, “subices” pro aere alto ponit, qui caelo subiectus est, in his versibus: per ego deum sublimas subices humidas, unde oritur imber sonitu saevo et spiritu; plerosque omnes tamen legere audias “u” littera producta. {{pn|1.15|15}}Id ipsum autem verbum M. Cato sub alia praepositione dicit in oratione, quam de consulatu suo habuit: “ita nos” inquit “fert ventus ad primorem Pyrenaeum, quo proicit in altum.” Et Pacuvius item in Chryse: Idae promunturium, cuius lingua in altum proicit. ===XVIII.=== {{c|''De P. Africano superiore sumpta quaedam ex annalibus memoratu dignissima.''}} {{pn|1.1|1}}Scipio Africanus antiquior quanta virtutum gloria praestiterit et quam fuerit altus animi atque magnificus et qua sui conscientia subnixus, plurimis rebus, quae dixit quaeque fecit, declaratum est. {{pn|1.2|2}}Ex quibus sunt haec duo exempla eius fiduciae atque exsuperantiae ingentis: {{pn|1.3|3}}Cum M. Naevius tribunus plebis accusaret eum ad populum diceretque accepisse a rege Antiocho pecuniam, ut condicionibus gratiosis et mollibus pax cum eo populi Romani nomine fieret et quaedam item alia crimini daret indigna tali viro, tum Scipio pauca praefatus, quae dignitas vitae suae atque gloria postulabat: “memoria,” inquit “Quirites, repeto diem esse hodiernum, quo Hannibalem Poenum imperio vestro inimicissimum magno proelio vici in terra Africa pacemque et victoriam vobis peperi inspectabilem. Non igitur simus adversum deos ingrati et, censeo, relinquamus nebulonem hunc, eamus hinc protinus Iovi optimo maximo gratulatum.” {{pn|1.4|4}}Id cum dixisset, avertit et ire in Capitolium coepit. {{pn|1.5|5}}Tum contio universa, quae ad sententiam de Scipione ferendam convenerat, relicto tribuno Scipionem in Capitolium comitata atque inde ad aedes eius cum laetitia et gratulatione sollemni prosecuta est. {{pn|1.6|6}}Fertur etiam oratio, quae videtur habita eo die a Scipione, et qui dicunt eam non veram, non eunt infitias, quin haec quidem verba fuerint, quae dixi, Scipionis. {{pn|1.7|7}}Item aliud est factum eius praeclarum. Petilii quidam tribuni plebis a M., ut aiunt, Catone, inimico Scipionis, comparati in eum atque inmissi desiderabant in senatu instantissime, ut pecuniae Antiochinae praedaeque in eo bello captae rationem redderet; {{pn|1.8|8}}fuerat enim L. Scipioni Asiatico, fratri suo, imperatori in ea provincia legatus. {{pn|1.9|9}}Ibi Scipio exsurgit et prolato e sinu togae libro rationes in eo scriptas esse dixit omnis pecuniae omnisque praedae; {{pn|1.10|10}}illatum, ut palam recitaretur et ad aerarium deferretur. {{pn|1.11|11}}“Sed enim id iam non faciam” inquit “nec me ipse afficiam contumelia eumque librum statim coram discidit suis manibus et concerpsit aegre passus, {{pn|1.12|12}}quod, cui salus imperii ac reipublicae accepta ferri deberet, rationem pecuniae praedaticiae posceretur. ===XIX.=== {{c|''Quid M. Varro in logistorico scripserit de moderando victu puerorum inpubium.''}} {{pn|1.1|1}}Pueros inpubes conpertum est, si plurimo cibo nimioque somno uterentur, hebetiores fieri ad veterni usque aut eluci tarditatem, corporaque eorum inprocera fieri minusque adolescere. {{pn|1.2|2}}Idem plerique alii medicorum philosophorumque et M. Varro in logistorico scripsit, qui inscriptus est Catus aut de liberis educandis. ===XX.=== {{c|''Notati a censoribus, qui audientibus iis dixerant ioca quaedam intempestiviter; ac de eius quoque nota deliberatum, qui steterat forte apud eos oscitabundus.''}} {{pn|1.1|1}}Inter censorum severitates tria haec exempla in litteris sunt castigatissimae disciplinae. {{pn|1.2|2}}Vnum est huiuscemodi: Censor agebat de uxoribus sollemne iusiurandum; {{pn|1.3|3}}verba erant ita concepta: “Vt tu ex animi tui sententia uxorem habes?” Qui iurabat, cavillator quidam et canicula et nimis ridicularius fuit. {{pn|1.4|4}}Is locum esse sibi ioci dicundi ratus, cum ita, uti mos erat, censor dixisset “ut tu ex animi tui sententia uxorem habes?”, {{pn|1.5|5}}“habeo equidem” inquit “uxorem, sed non hercle ex animi mei sententia.” {{pn|1.6|6}}Tum censor eum, quod intempestive lascivisset, in aerarios rettulit causamque hanc ioci scurrilis apud se dicti subscripsit. {{pn|1.7|7}}Altera severitas eiusdem sectae disciplinaeque est. {{pn|1.8|8}}Deliberatum est de nota eius, qui ad censores ab amico advocatus est et in iure stans clare nimis et sonore oscitavit atque inibi ut plecteretur fuit, tamquam illud indicium esset vagi animi et alucinantis et fluxae atque apertae securitatis. {{pn|1.9|9}}Sed cum ille deiurasset invitissimum sese ac repugnantem oscitatione victum tenerique eo vitio, quod “oscedo” appellatur, tum notae iam destinatae exemptus est. {{pn|1.10|10}}Publius Scipio Africanus, Pauli filius, utramque historiam posuit in oratione, quam dixit in censura, cum ad maiorum mores populum hortaretur. {{pn|1.11|11}}Item aliud refert Sabinus Masurius in septimo memoriali severe factum: “Censores” inquit “Publius Scipio Nasica et Marcus Popilius cum equitum censum agerent, equum nimis strigosum et male habitum, sed equitem eius uberrimum et habitissimum viderunt et “cur” inquiunt “ita est, ut tu sis quam equus curatior?” “Quoniam” inquit “ego me curo, equum Statius nihili servos.” Visum est parum esse reverens responsum, relatusque in aerarios, ut mos est.” {{pn|1.12|12}}“Statius” autem servile nomen fuit. Plerique apud veteres servi eo nomine fuerunt. {{pn|1.13|13}}Caecilius quoque ille comoediarum poeta inclutus servus fuit et propterea nomen habuit “Statius”. Sed postea versum est quasi in cognomentum, appellatusque est “Caecilius Statius”. {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {{finis}} 2t02h0f0fg9w3imd99355rkw9oa0da3 269224 269223 2026-06-06T14:07:30Z Saumache 27923 /* XIV */ 269224 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Sermo quidam Favorini philosophi cum grammatico iactantiore factus in Socraticum modum; atque ibi in sermone dictum, quibus verbis “penus” a Q. Scaevola definita sit; quodque eadem definitio culpata reprehensaque est.''}} {{pn|1.1|1}}In vestibulo aedium Palatinarum omnium fere ordinum multitudo opperientes salutationem Caesaris constiterant; atque ibi in circulo doctorum hominum Favorino philosopho praesente ostentabat quispiam grammaticae rei ditior scholica quaedam nugalia de generibus et casibus vocabulorum disserens cum arduis superciliis vocisque et vultus gravitate composita tamquam interpres et arbiter Sibyllae oraculorum. {{pn|1.2|2}}Tum aspiciens ad Favorinum, quamquam ei nondum etiam satis notus esset: ““penus” quoque” inquit “variis generibus dictum et varie declinatum est. Nam et “hoc penus” et “haec penus” et “huius peni” et “penoris” veteres dictaverunt; {{pn|1.3|3}}“mundum” quoque muliebrem Lucilius in satirarum XVI non virili genere, ut ceteri, sed neutro appellavit his verbis: legavit quidam uxori mundum omne penumque. Atqui quid mundum, quid non? quis dividet istuc?” {{pn|1.4|4}}Atque horum omnium et testimoniis et exemplis constrepebat; cumque nimis odiose blatiret, intercessit placide Favorinus et “amabo,” inquit “magister, quicquid est nomen tibi, abunde multa docuisti, quae quidem ignorabamus et scire haud sane postulabamus. {{pn|1.5|5}}Quid enim refert mea eiusque, quicum loquor, quo genere “penum” dicam aut in quas extremas litteras declinem, si nemo id non nimis barbare fecerimus? {{pn|1.6|6}}sed hoc plane indigeo discere, quid sit “penus” et qua fini id vocabulum dicatur, ne rem cotidiani usus, tamquam qui in venalibus Latine loqui coeptant, alia quam oportet voce appellem.” {{pn|1.7|7}}“Quaeris” inquit “rem minime obscuram. Quis adeo ignorat “penum” esse vinum et triticum et oleum et lentim et fabam atque huiuscemodi cetera?” {{pn|1.8|8}}“Etiamne” inquit Favorinus “milium et panicum et glans et hordeum “penus” est? sunt enim propemodum haec quoque eiusdemmodi”; {{pn|1.9|9}}cumque ille reticens haereret, “nolo” inquit “hoc iam labores, an ista, quae dixi, “penus” appelletur. Sed potesne mihi non speciem aliquam de penu dicere, sed definire genere proposito et differentiis adpositis, quid sit “penus"?” “Quod” inquit “genus et quas differentias dicas, non hercle intellego.” {{pn|1.10|10}}“Rem” inquit Favorinus “plane dictam postulas, quod difficillimum est, dici planius; nam hoc quidem pervolgatum est definitionem omnem ex genere et differentia consistere. {{pn|1.11|11}}Sed si me tibi praemandere, quod aiunt, postulas, faciam sane id quoque honoris tui habendi gratia.” {{pn|1.12|12}}Ac deinde ita exorsus est: “Si” inquit “ego te nunc rogem, ut mihi dicas et quasi circumscribas verbis, cuiusmodi “homo” sit, non, opinor, respondeas hominem esse te atque me. Hoc enim, quis homo sit, ostendere est, non, quid homo sit, dicere. Sed si, inquam, peterem, ut ipsum illud, quod homo est, definires, tum profecto mihi diceres hominem esse animal mortale rationis et scientiae capiens vel quo alio modo diceres, ut eum a ceteris omnibus separares. Proinde igitur nunc te rogo, ut, quid sit “penus”, dicas, non ut aliquid ex penu nomines.” {{pn|1.13|13}}Tum ille ostentator voce iam molli atque demissa: “philosophias” inquit “ego non didici neque discere adpetivi et, si ignoro, an hordeum ex “penu” sit aut quibus verbis “penus” definiatur, non ea re litteras quoque alias nescio.” {{pn|1.14|14}}“Scire,” inquit ridens iam Favorinus “quid “penus” sit, non ex nostra magis est philosophia quam ex grammatica tua. {{pn|1.15|15}}Meministi enim, credo, quaeri solitum, quid Vergilius dixerit, “penum struere” vel “longam” vel “longo ordine”; utrumque enim profecto scis legi solitum. {{pn|1.16|16}}Sed ut faciam te aequiore animo ut sis, ne illi quidem veteres iuris magistri, qui “sapientes” appellati sunt, definisse satis recte existimantur, quid sit “penus”. {{pn|1.17|17}}Nam Quintum Scaevolam ad demonstrandam penum his verbis usum audio: ““Penus” est”, inquit “quod esculentum aut posculentum est, quod ipsius patrisfamilias aut matris familias aut liberum patrisfamilias aut familiae eius, quae circum eos aut liberos eius est et opus non facit, causa paratum est. ..., ut Mucius ait, “penus” videri debet. Nam quae ad edendum bibendumque in dies singulos prandii aut cenae causa parantur, “penus” non sunt; sed ea potius, quae huiusce generis longae usionis gratia contrahuntur et reconduntur, ex eo, quod non in promptu est, sed intus et penitus habeatur, “penus” dicta est.” {{pn|1.18|18}}Haec ego,” inquit “cum philosophiae me dedissem, non insuper tamen habui discere; quoniam civibus Romanis Latine loquentibus rem non suo vocabulo demonstrare non minus turpe est, quam hominem non suo nomine appellare.” {{pn|1.19|19}}Sic Favorinus sermones id genus communes a rebus parvis et frigidis abducebat ad ea, quae magis utile esset audire ac discere, non allata extrinsecus, non per ostentationem, sed indidem nata acceptaque. {{pn|1.20|20}}Praeterea de penu adscribendum hoc etiam putavi Servium Sulpicium in reprehensis Scaevolae capitibus scripsisse Cato Aelio placuisse, non quae esui et potui forent, sed thus quoque et cereos in penu esse, quod esset eius ferme rei causa comparatum. {{pn|1.21|21}}Masurius autem Sabinus in iuris civilis secundo etiam, quod iumentorum causa apparatum esset, quibus dominus uteretur, penori attributum dicit. {{pn|1.22|22}}Ligna quoque et virgas et carbones, quibus conficeretur penus, quibusdam ait videri esse in penu. {{pn|1.23|23}}Ex his autem, quae promercalia et usaria isdem in locis essent, esse ea sola penoris putat, quae satis sint usu annuo. ===II.=== {{c|''Morbus et vitium quid differat; et quam vim habeant vocabula ista in edicto aedilium; et an eunuchus et steriles mulieres redhiberi possint; diversaeque super ea re sententiae.''}} {{pn|2.1|1}}In edicto aedilium curulium, qua parte de mancipiis vendundis cautum est, scriptum sic fuit: “Titulus servorum singulorum scriptus sit curato ita, ut intellegi recte possit, quid morbi vitiive cuique sit, quis fugitivus errove sit noxave solutus non sit.” {{pn|2.2|2}}Propterea quaesierunt iureconsulti veteres, quod “mancipium morbosum” quodve “vitiosum” recte diceretur quantumque “morbus” a “vitio” differret. {{pn|2.3|3}}Caelius Sabinus in libro, quem de edicto aedilium curulium composuit, Labeonem refert, quid esset “morbus”, hisce verbis definisse: “Morbus est habitus cuiusque corporis contra naturam, qui usum eius facit deteriorem.” {{pn|2.4|4}}Sed “morbum” alias in toto corpore accidere dicit, alias in parte corporis. Totius corporis “morbum” esse, veluti sit pthisis aut febris, partis autem, veluti sit caecitas aut pedis debilitas. {{pn|2.5|5}}“Balbus autem” inquit “et atypus vitiosi magis quam morbosi sunt, et equus mordax aut calcitro vitiosus, non morbosus est. Sed cui morbus est, idem etiam vitiosus est. Neque id tamen contra fit; potest enim qui vitiosus est non morbosus esse. Quamobrem, cum de homine morboso agetur, aeque” inquit “ita dicetur: “quanto ob id vitium minoris erit”.” {{pn|2.6|6}}De eunucho quidem quaesitum est, an contra edictum aedilium videretur venundatus, si ignorasset emptor eum eunuchum esse. {{pn|2.7|7}}Labeonem respondisse aiunt redhiberi posse quasi morbosum; {{pn|2.8|8}}sues etiam feminae si sterilae essent et venum issent, ex edicto aedilium posse agi Labeonem scripsisse. {{pn|2.9|9}}De sterila autem muliere, si nativa sterilitate sit, Trebatium contra Labeonem respondisse dicunt. {{pn|2.10|10}}Nam cum redhiberi eam Labeo quasi minus sanam putasset, negasse aiunt Trebatium ex edicto agi posse, si ea mulier a principio genitali sterilitate esset. At si valitudo eius offendisset exque ea vitium factum esset, ut concipere fetus non posset, tum sanam non videri et esse in causa redhibitionis. {{pn|2.11|11}}De myope quoque, qui “luscitiosus” Latine appellatur, dissensum est; alii enim redhiberi omnimodo debere, alii contra, nisi id vitium morbo contractum esset. {{pn|2.12|12}}Eum vero, cui dens deesset, Servius redhiberi posse respondit, Labeo in causa esse redhibendi negavit: “nam et magna” inquit “pars dente aliquo carent, neque eo magis plerique homines morbosi sunt, et absurdum admodum est dicere non sanos nasci homines, quoniam cum infantibus non simul dentes gignuntur.” {{pn|2.13|13}}Non praetereundum est id quoque in libris veterum iurisperitorum scriptum esse “morbum” et “vitium” distare, quod “vitium” perpetuum, “morbus” cum accessu decessuque sit. {{pn|2.14|14}}Sed hoc si ita est, neque caecus neque eunuchus morbosus est contra Labeonis, quam supra dixi, sententiam. {{pn|2.15|15}}Verba Masuri Sabini apposui ex libro iuris civilis secundo: “Furiosus mutusve cuive quod membrum lacerum laesumve est aut obest, quo ipse minus aptus sit, morbosi sunt. Qui natura longe minus videt tam sanus est quam qui tardius currit." ===III.=== {{c|''Quod nullae fuerunt rei uxoriae actiones in urbe Roma ante Carvilianum divortium; atque inibi, quid sit proprie “paelex”, quaeque eius vocabuli ratio sit.''}} {{pn|3.1|1}}Memoriae traditum est quingentis fere annis post Romam conditam nullas rei uxoriae neque actiones neque cautiones in urbe Roma aut in Latio fuisse, quoniam profecto nihil desiderabantur nullis etiamtunc matrimoniis divertentibus. {{pn|3.2|2}}Servius quoque Sulpicius in libro quem composuit de dotibus tum primum cautiones rei uxoriae necessarias esse visas scripsit, cum Spurius Carvilius, cui Ruga cognomentum fuit, vir nobilis, divortium cum uxore fecit, quia liberi ex ea corporis vitio non gignerentur, anno urbis conditae quingentesimo vicesimo tertio M. Atilio P. Valerio consulibus. Atque is Carvilius traditur uxorem, quam dimisit, egregie dilexisse carissimamque morum eius gratia habuisse, set iurisiurandi religionem animo atque amori praevertisse, quod iurare a censoribus coactus erat uxorem se liberum quaerundum gratia habiturum. {{pn|3.3|3}}“Paelicem” autem appellatam probrosamque habitam, quae iuncta consuetaque esset cum eo, in cuius manu mancipioque alia matrimonii causa foret, hac antiquissima lege ostenditur, quam Numae regis fuisse accepimus: “Paelex aedem Iunonis ne tangito; si tangit, Iunoni crinibus demissis agnum feminam caedito.” “Paelex” autem quasi pallax, id est quasi pallakis. Vt pleraque alia, ita hoc quoque vocabulum de Graeco flexum est. ===IV.=== {{c|''Quid Servius Sulpicius in libro, qui est de dotibus, scripserit de iure atque more veterum sponsaliorum.''}} {{pn|4.1|1}}Sponsalia in ea parte Italiae, quae Latium appellatur, hoc more atque iure solita fieri scripsit Servius Sulpicius in libro, quem scripsit de dotibus: {{pn|4.2|2}}“Qui uxorem” inquit “ducturus erat, ab eo, unde ducenda erat, stipulabatur eam in matrimonium datum ... iri; qui ducturus erat, itidem spondebat. Is contractus stipulationum sponsionumque dicebatur “sponsalia”. Tunc, quae promissa erat, “sponsa” appellabatur, qui spoponderat ducturum, “sponsus”. Sed si post eas stipulationis uxor non dabatur aut non ducebatur, qui stipulabatur, ex sponsu agebat. Iudices cognoscebant. Iudex quamobrem data acceptave non esset uxor quaerebat. Si nihil iustae causae videbatur, litem pecunia aestimabat, quantique interfuerat eam uxorem accipi aut dari, eum, qui spoponderat, ei qui stipulatus erat, condemnabat.” {{pn|4.3|3}}Hoc ius sponsaliorum observatum dicit Servius ad id tempus, quo civitas universo Latio lege Iulia data est. {{pn|4.4|4}}Haec eadem Neratius scripsit in libro quem de nuptiis composuit. ===V.=== {{c|''Historia narrata de perfidia aruspicum Etruscorum; quodque ob eam rem versus hic a pueris Romae urbe tota cantatus est: “Malum consilium consultori pessimum est”.''}} {{pn|5.1|1}}Statua Romae in comitio posita Horatii Coclitis, fortissimi viri, de caelo tacta est. {{pn|5.2|2}}Ob id fulgur piaculis luendum aruspices ex Etruria acciti inimico atque hostili in populum Romanum animo instituerant eam rem contrariis religionibus procurare atque illam statuam suaserunt in inferiorem locum perperam transponi, {{pn|5.3|3}}quem sol oppositu circum undique altarum aedium numquam illustraret. {{pn|5.4|4}}Quod cum ita fieri persuasissent, delati ad populum proditique sunt et, cum de perfidia confessi essent, necati sunt, constititque eam statuam, proinde ut verae rationes post compertae monebant, in locum editum subducendam atque ita in area Volcani sublimiore loco statuendam; ex quo res bene et prospere populo Romano cessit. {{pn|5.5|5}}Tum igitur, quod in Etruscos aruspices male consulentis animadversum vindicatumque fuerat, versus hic scite factus cantatusque esse a pueris urbe tota fertur: malum consilium consultori pessimum est. {{pn|5.6|6}}Ea historia de aruspicibus ac de versu isto senario scripta est in annalibus maximis, libro undecimo, et in Verri Flacci libro primo rerum memoria dignarum. {{pn|5.7|7}}Videtur autem versus hic de Graeco illo Hesiodi versu expressus: he de kake boule toi bouleusanti kakiste. ===VI.=== {{c|''Verba veteris senatusconsulti posita, quo decretum est hostiis maioribus expiandum, quod in sacrario hastae Martiae movissent; atque ibi enarratum, quid sint “hostiae succidaneae”, quid item “porca praecidanea”; et quod Capito Ateius ferias quasdam “praecidaneas” appellavit.''}} {{pn|6.1|1}}Vt terram movisse nuntiari solet eaque res procuratur, ita in veteribus memoriis scriptum legimus nuntiatum esse senatui in sacrario in regia hastas Martias movisse. {{pn|6.2|2}}Eius rei causa senatusconsultum factum est M. Antonio A. Postumio consulibus, eiusque exemplum hoc est: “Quod C. Iulius L. filius pontifex nuntiavit in sacrario in regia hastas Martias movisse, de ea re ita censuerunt, uti M. Antonius consul hostiis maioribus Iovi et Marti procuraret et ceteris dis, quibus videretur, lactantibus. Ibus uti procurasset, satis habendum censuerunt. Si quid succidaneis opus esset, robiis succideret.” {{pn|6.3|3}}Quod “succidaneas” hostias senatus appellavit, quaeri solet, quid verbum id significet. In Plauti quoque comoedia, quae Epidicus inscripta est, super eodem ipso verbo requiri audio in his versibus: {{pn|6.4|4}}men piacularem oportet fieri ob stultitiam tuam, ut meum tergum tuae stultitiae subdas succidaneum? {{pn|6.5|5}}“Succidaneae” autem “hostiae” dicuntur “ae” littera per morem compositi vocabuli in “i” litteram mutata quasi “succaedaneae”, appellatae, quoniam, si primis hostiis litatum non erat, aliae post easdem ductae hostiae caedebantur; {{pn|6.6|6}}quae quia prioribus iam caesis luendi piaculi gratia subdebantur et succidebantur, “succidaneae” nominatae “i” littera scilicet tractim pronuntiata; audio enim quosdam eam litteram in hac voce barbare corripere. {{pn|6.7|7}}Eadem autem ratione verbi “praecidaneae” quoque hostiae dicuntur, quae ante sacrificia sollemnia pridie caeduntur. {{pn|6.8|8}}“Porca” etiam “praecidanea” appellata, quam piaculi gratia ante fruges novas captas immolare Cereri mos fuit, si qui familiam funestam aut non purgaverant aut aliter eam rem, quam oportuerat, procuraverant. {{pn|6.9|9}}Sed porcam et hostias quasdam “praecidaneas”, sicuti dixi, appellari volgo notum est, ferias “praecidaneas” dici id, opinor, a volgo remotum est. {{pn|6.10|10}}Propterea verba Atei Capitonis ex quinto librorum, quos de pontificio iure composuit, scripsi: “Tib. Coruncanio pontifici maximo feriae praecidaneae in atrum diem inauguratae sunt. Collegium decrevit non habendum religioni, quin eo die feriae praecidaneae essent." ===VII.=== {{c|''De epistula Valerii Probi grammatici ad Marcellum scripta super accentu nominum quorundam Poenicorum.''}} {{pn|7.1|1}}Valerius Probus grammaticus inter suam aetatem praestanti scientia fuit. {{pn|7.2|2}}Is “Hannibalem” et “Hasdrubalem” et “Hamilcarem” ita pronuntiabat, ut paenultimam circumflecteret, et est epistula eius scripta ad Marcellum, in qua Plautum et Ennium multosque alios veteres eo modo pronuntiasse affirmat, {{pn|7.3|3}}solius tamen Ennii versum unum ponit ex libro, qui Scipio inscribitur. {{pn|7.4|4}}Eum versum quadrato numero factum subiecimus, in quo, nisi tertia syllaba de Hannibalis nomine circumflexe promatur, numerus clausurus est. Versus Ennii, quem dixit, ita est: {{pn|7.5|5}}quaque propter Hannibalis copias considerat. ===VIII.=== {{c|''Quid C. Fabricius de Cornelio Rufino homine avaro dixerit, quem cum odisset inimicusque esset, designandum tamen consulem curavit.''}} {{pn|8.1|1}}Fabricius Luscinus magna gloria vir magnisque rebus gestis fuit. {{pn|8.2|2}}P. Cornelius Rufinus manu quidem strenuus et bellator bonus militarisque disciplinae peritus admodum fuit, sed furax homo et avaritia acri erat. {{pn|8.3|3}}Hunc Fabricius non probabat neque amico utebatur osusque eum morum causa fuit. {{pn|8.4|4}}Sed cum in temporibus rei difficillimis consules creandi forent et is Rufinus peteret consulatum competitoresque eius essent inbelles quidam et futtiles, summa ope adnixus est Fabricius, uti Rufino consulatus deferretur. {{pn|8.5|5}}Eam rem plerisque admirantibus, quod hominem avarum, cui esset inimicissimus, {{pn|8.6|6}}creari consulem vellet, “malo,” inquit “civis me compilet, quam hostis vendat”. {{pn|8.7|7}}Hunc Rufinum postea bis consulatu et dictatura functum censor Fabricius senatu movit ob luxuriae notam, quod decem pondo libras argenti facti haberet. {{pn|8.8|8}}Id autem, quod supra scripsi Fabricium de Cornelio Rufino ita, uti in pleraque historia scriptum est, dixisse, M. Cicero non aliis a Fabricio, sed ipsi Rufino gratias agenti, quod ope eius designatus esset, dictum esse refert in libro secundo de oratore. ===IX.=== {{c|''Quid significet proprie “religiosus”; et in quae diverticula significatio istius vocabuli flexa sit; et verba Nigidii Figuli ex commentariis eius super ea re sumpta.''}} {{pn|9.1|1}}Nigidius Figulus, homo, ut ego arbitror, iuxta M. Varronem doctissimus, in undecimo commentariorum grammaticorum versum ex antiquo carmine refert memoria hercle dignum: religentem esse oportet, religiosus ne fuas, cuius autem id carmen sit, non scribit. {{pn|9.2|2}}Atque in eodem loco Nigidius: “Hoc” inquit “inclinamentum semper huiuscemodi verborum, ut “vinosus”, “mulierosus”, “religiosus”, significat copiam quandam inmodicam rei, super qua dicitur. Quocirca “religiosus” is appellabatur, qui nimia et superstitiosa religione sese alligaverat, eaque res vitio assignabatur.” {{pn|9.3|3}}Sed praeter ista, quae Nigidius dicit, alio quodam diverticulo significationis “religiosus” pro casto atque observanti cohibentique sese certis legibus finibusque dici coeptus. {{pn|9.4|4}}Simili autem modo illa quoque vocabula ab eadem profecta origine diversum significare videntur: “religiosi dies” et “religiosa delubra”. {{pn|9.5|5}}“Religiosi” enim “dies” dicuntur tristi omine infames inpeditique, in quibus et res divinas facere et rem quampiam novam exordiri temperandum est, quos multitudo imperitorum prave et perperam “nefastos” appellat. {{pn|9.6|6}}Itaque M. Cicero in libro epistularum nono ad Atticum “maiores” inquit “nostri funestiorem diem esse voluerunt Alliensis pugnae quam urbis captae, quod hoc malum ex illo. Itaque alter religiosus etiamnunc dies, alter in volgus ignotus”. {{pn|9.7|7}}Idem tamen M. Tullius in oratione de accusatore constituendo “religiosa delubra” dicit non ominosa nec tristia, sed maiestatis venerationisque plena. {{pn|9.8|8}}Masurius autem Sabinus in commentariis, quos de indigenis composuit: ““religiosum"” inquit “est, quod propter sanctitatem aliquam remotum ac sepositum a nobis est; verbum a “relinquendo” dictum, tamquam “caerimoniae” a “carendo”.” {{pn|9.9|9}}Secundum hanc Sabini interpretationem templa quidem ac delubra, quae non volgo ac temere, sed cum castitate caerimoniaque adeundum, et reverenda et reformidanda sunt magis quam involganda: {{pn|9.10|10}}sed dies “religiosi” dicti, [{{pn|9.11|11}}] quos ex contraria causa propter ominis diritatem relinquimus. {{pn|9.12|12}}Quod si, ut ait Nigidius, omnia istiusmodi inclinamenta nimium ac praeter modum significant et idcirco in culpas cadunt, ut “vinosus”, “mulierosus”, “morosus”, “verbosus”, “famosus”, cur “ingeniosus” et “formosus” et “officiosus”, quae pariter ab ingenio et forma et officio inclinata sunt, cur etiam “disciplinosus”, “consiliosus”, “victoriosus”, quae M. Cato ita figuravit, cur item “facundiosa”, quod Sempronius Asellio XIII rerum gestarum ita scripsit: “facta sua spectare oportere, non dicta, si minus facundiosa essent”, cur, inquam, ista omnia numquam in culpam, sed in laudem dicuntur, quamquam haec item incrementum sui nimium demonstrent? an propterea quia illis quidem, quae supra posui, adhibendus est modus quidam necessarius? {{pn|9.13|13}}Nam et gratia, si nimia atque inmodica, et mores, si multi atque varii, et verba, si perpetua atque infinita et obtundentia, et fama, si magna et inquieta et invidiosast, neque laudabilia neque utilia sunt; {{pn|9.14|14}}ingenium autem et officium et forma et disciplina et consilium et victoria et facundia sicut ipsae virtutum amplitudines nullis finibus cohibentur, sed quanto maiora auctioraque sunt, multo etiam tanto laudatiora sunt. ===X.=== {{c|''Quid observatum de ordine rogandarum in senatu sententiarum; iurgiumque in senatu C. Caesaris consulis et M. Catonis diem dicendo eximentis.''}} {{pn|10.1|1}}Ante legem, quae nunc de senatu habendo observatur, ordo rogandi sententias varius fuit. {{pn|10.2|2}}Alias primus rogabatur, qui princeps a censoribus in senatum lectus fuerat, alias, qui designati consules erant; {{pn|10.3|3}}quidam e consulibus studio aut necessitudine aliqua adducti, quem is visum erat, honoris gratia extra ordinem sententiam primum rogabant. {{pn|10.4|4}}Observatum tamen est, cum extra ordinem fieret, ne quis quemquam ex alio quam ex consulari loco sententiam primum rogaret. {{pn|10.5|5}}C. Caesar in consulatu, quem cum M. Bibulo gessit, quattuor solos extra ordinem rogasse sententiam dicitur. Ex his quattuor principem rogabat M. Crassum; sed postquam filiam Cn. Pompeio desponderat, primum coeperat Pompeium rogare. {{pn|10.6|6}}Eius rei rationem reddidisse eum senatui Tiro Tullius, M. Ciceronis libertus, refert itaque se ex patrono suo audisse scribit. {{pn|10.7|7}}Id ipsum Capito Ateius in libro, quem de officio senatorio composuit, scriptum reliquit. {{pn|10.8|8}}In eodem libro Capitonis id quoque scriptum est: “C.” inquit “Caesar consul M. Catonem sententiam rogavit. Cato rem, quae consulebatur, quoniam non e republica videbatur, perfici nolebat. Eius rei ducendae gratia longa oratione utebatur eximebatque dicendo diem. Erat enim ius senatori, ut sententiam rogatus diceret ante quicquid vellet aliae rei et quoad vellet. Caesar consul viatorem vocavit eumque, cum finem non faceret, prendi loquentem et in carcerem duci iussit. Senatus consurrexit et prosequebatur Catonem in carcerem. Hac” inquit “invidia facta Caesar destitit et mitti Catonem iussit." ===XI.=== {{c|''Quae qualiaque sint, quae Aristoxenus quasi magis comperta de Pythagora memoriae mandavit; et quae item Plutarchus in eundem modum de eodem Pythagora scripserit.''}} {{pn|11.1|1}}Opinio vetus falsa occupavit et convaluit Pythagoram philosophum non esitavisse ex animalibus item abstinuisse fabulo, quem Graeci kyamon appellant. {{pn|11.2|2}}Ex hac opinione Callimachus poeta scripsit: kai kyamon apo cheiras echein aniontos edestou kago, Pythagoras hos ekeleve, lego. {{pn|11.3|3}}Ex eadem item opinione M. Cicero in libro de divinatione primo haec verba posuit: “Iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit, quod errorem animis perturbationemque afferat. Ex quo etiam Pythagoreis interdictum putatur, ne faba vescerentur, quae res habet inflationem magnam tranquillitatem mentis quaerentibus contrariam.” {{pn|11.4|4}}Haec quidem M. Cicero. Sed Aristoxenus musicus, vir litterarum veterum diligentissimus, Aristoteli philosophi auditor, in libro, quem de Pythagora reliquit, nullo saepius legumento Pythagoram dicit usum quam fabis, quoniam is cibus et subduceret sensim alvum et levigaret. {{pn|11.5|5}}Verba ipsa Aristoxeni subscripsi: Pythagoras de ton osprion malista ton kyamon edokimasen; leiantikon te gar einai kai diachoretikon; dio kai malista kechretai autoi. {{pn|11.6|6}}Porculis quoque minusculis et haedis tenerioribus victitasse idem Aristoxenus refert. {{pn|11.7|7}}Quem rem videtur cognovisse e Xenophilo Pythagorico, familiari suo, et ex quibusdam aliis natu maioribus, qui ab aetate Pythagorae ... {{pn|11.8|8}}Ac de animalibus Alexis etiam poeta in comoedia, quae Pythagorizousa inscribitur, docet. {{pn|11.9|9}}Videtur autem de kyamoi non esitato causam erroris fuisse, quia in Empedocli carmine, qui disciplinas Pythagorae secutus est, versus hic invenitur: deiloi, pandeiloi, kyamon apo cheiras echesthai. {{pn|11.10|10}}Opinati enim sunt plerique kyamous legumentum dici, ut a vulgo dicitur. Sed qui diligentius scitiusque carmina Empedocli arbitrati sunt, kyamous hoc in loco testiculos significare dicunt, eosque more Pythagorae operte atque symbolice kyamous appellatos, quod sint aitioi tou kyein et geniturae humanae vim praebeant; idcircoque Empedoclen versu isto non a fabulo edendo, sed a rei veneriae proluvio voluisse homines deducere. {{pn|11.11|11}}Plutarchus quoque, homo in disciplinis gravi auctoritate, in primo librorum, quos de Homero composuit, Aristotelem philosophum scripsit eadem ipsa de Pythagoricis scripsisse, quod non abstinuerint edundis animalibus, nisi pauca carne quadam. {{pn|11.12|12}}Verba ipsa Plutarchi, quoniam res inopinata est, subscripsi: Aristoteles de metras kai kardias kai akalephes kai toiouton tinon allon apechesthai phesin tous Pythagorikous, chresthai de tois allois. {{pn|11.13|13}}Akalephe autem est animal marinum, quod “urtica” appellatur. Sed et piscibus mullis abstinere Pythagoricos Plutarchus in Symposiacis dicit. {{pn|11.14|14}}Pythagoram vero ipsum sicuti celebre est Euphorbum primo fuisse dictasse, ita haec remotiora sunt his, quae Clearchus et Dicaearchus memoriae tradiderunt, fuisse eum postea Pyrrum, deinde Aethaliden, deinde feminam pulcra facie meretricem, cui nomen fuerat Alco. ===XII.=== {{c|''Notae et animadversiones censoriae in veteribus monumentis repertae memoria dignae.''}} {{pn|12.1|1}}Si quis agrum suum passus fuerat sordescere eumque indiligenter curabat ac neque araverat neque purgaverat, sive quis arborem suam vineamque habuerat derelictui, non id sine poena fuit, sed erat opus censorium, censoresque aerarium faciebant. {{pn|12.2|2}}Item, quis eques Romanus equum habere gracilentum aut parum nitidum visus erat, “inpolitiae” notabatur; id verbum significat, quasi tu dicas “incuriae”. {{pn|12.3|3}}Cuius rei utriusque auctoritates sunt, et M. Cato id saepenumero adtestatus est. ===XIII.=== {{c|''Quod incentiones quaedam tibiarum certo modo factae ischiacis mederi possunt.''}} {{pn|13.1|1}}Creditum hoc a plerisque esse et memoriae mandatum, ischia cum maxime doleant, tum, si modulis lenibus tibicen incinat, {{pn|13.2|2}}minui dolores, ego nuperrime in libro Theophrasti scriptum inveni. {{pn|13.3|3}}Viperarum morsibus tibicinium scite modulateque adhibitum mederi refert etiam Democriti liber, qui inscribitur ..., in quo docet plurimis hominum morbidis medicinae fuisse incentiones tibiarum. {{pn|13.4|4}}Tanta prosus adfinitas est corporibus hominum mentibusque et propterea vitiis quoque aut medellis animorum et corporum. ===XIV=== {{c|''Narratur historia de Hostilio Mancino aedilium et Manilia meretrice; verbaque decreti tribunorum, ad quos a Manilia provocatum est.''}} {{pn|14.1|1}}Cum librum IX Atei Capitonis coniectaneorum legeremus, qui inscriptus est de iudiciis publicis, decretum tribunorum visum est gravitatis antiquae plenum. {{pn|14.2|2}}Propterea id meminimus, idque ob hanc causam et in hanc sententiam scriptum est : Aulus Hostilius Mancinus aedilis curulis fuit. {{pn|14.3|3}}Is Maniliae meretrici diem ad populum dixit, quod e tabulato eius noctu lapide ictus esset, vulnusque ex eo lapide ostendebat. {{pn|14.4|4}}Manilia ad tribunos plebi provocavit. {{pn|14.5|5}}Apud eos dixit comessatorem Mancinum ad aedes suas venisse; eum sibi recipere non fuisse e re sua, sed cum vi inrumperet, lapidibus depulsum. {{pn|14.6|6}}Tribuni decreverunt aedilem ex eo loco iure deiectum, quo eum venire cum corollario non decuisset; propterea, ne cum populo aedilis ageret, intercesserunt. ===XV.=== {{c|''Defensa a culpa sententia ex historia Sallustii, quam iniqui eius cum insectatione maligni reprehenderint.''}} {{pn|1.1|1}}Elegantia orationis Sallustii verborumque fingendi et novandi studium cum multa prorsus invidia fuit, multique non mediocri ingenio viri conati sunt reprehendere pleraque et obtrectare. In quibus plura inscite aut maligne vellicant. Nonnulla tamen videri possunt non indigna reprehensione; quale illud in Catilinae historia repertum est, quod habeat eam speciem quasi parum adtente dictum. Verba Sallustii haec sunt: {{pn|1.2|2}}“Ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen inprimis arduum videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dein, quia plerique, quae delicta reprehenderis, malivolentia et invidia dicta putant. Vbi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit; supra, veluti ficta, pro falsis ducit.” {{pn|1.3|3}}“Proposuit” inquiunt “dicturum causas, quamobrem videatur esse arduum res gestas scribere; atque ibi cum primam causam dixerit, dein non alteram causam, sed querellas dicit. {{pn|1.4|4}}Non enim causa videri debet, cur historiae opus arduum sit, quod hi, qui legunt, aut inique interpretantur quae scripta sunt, aut vera esse non credunt.” {{pn|1.5|5}}Obnoxiam quippe et obiectam falsis existimationibus eam rem dicendam aiunt quam “arduam”; quia, quod est arduum, sui operis difficultate est arduum, non opinionis alienae erroribus. {{pn|1.6|6}}Haec illi malivoli reprehensores dicunt. Sed “arduum” Sallustius non pro difficili tantum, sed pro eo quoque ponit, quod Graeci chalepon appellant, quod est cum difficile, tum molestum quoque et incommodum et intractabile. Quorum verborum significatio a sententia Sallustii supra scripta non abhorret. ===XVI.=== {{c|''De vocabulis quibusdam a Varrone et Nigidio contra cotidiani sermonis consuetudinem declinatis; atque inibi id genus quaedam cum exemplis veterum relata.''}} {{pn|1.1|1}}M. Varronem et P. Nigidium, viros Romani generis doctissimos, comperimus non aliter elocutos esse et scripsisse, quam “senatuis” et “domuis” et “fluctuis”, qui est patrius casus ab eo, quod est “senatus”, “domus”, “fluctus”; huic “senatui”, “domui”, “fluctui” ceteraque is consimilia pariter dixisse. {{pn|1.2|2}}Terentii quoque comici versus in libris veteribus itidem scriptus est: eius anuis causa, opinor, quae est emortua. {{pn|1.3|3}}Hanc eorum auctoritatem quidam e veteribus grammaticis ratione etiam firmare voluerunt, quod omnis dativus singularis “i” littera finitus, si non similis est genetivi singularis, “s” littera addita genetivum singularem facit, ut “patri patris”, “duci ducis”, “caedi caedis”. {{pn|1.4|4}}“Cum igitur” inquiunt “in casu dandi “huic senatui” dicamus, genetivus ex eo singularis “senatuis” est, non “senatus”.” {{pn|1.5|5}}Set non omnes concedunt in casu dativo “senatui” magis dicendum quam “senatu”. {{pn|1.6|6}}Sicuti Lucilius in eodem casu “victu” et “anu” dicit, non “victui” nec “anui”, in hisce versibus: quod sumptum atque epulas victu praeponis honesto et alio in loco: “anu noceo” inquit. {{pn|1.7|7}}Vergilius quoque in casu dandi “aspectu” dicit, non “aspectui": teque aspectu ne subtrahe nostro et in georgicis: quod nec concubitu indulgent. {{pn|1.8|8}}C. etiam Caesar, gravis auctor linguae Latinae, in Anticatone: “unius” inquit “arrogantiae, superbiae dominatuque.” Item in Dolabellam actionis I. lib. I.: “Isti, quorum in aedibus fanisque posita et honori erant et ornatu.” {{pn|1.9|9}}In libris quoque analogicis omnia istiusmodi sine “i” littera dicenda censet. ===XVII.=== {{c|''De natura quarundam particularum, quae praepositae verbis intendi atque produci barbare et inscite videntur, exemplis rationibusque plusculis disceptatum.''}} {{pn|1.1|1}}Lucilii ex XI. versus sunt: Scipiadae magno improbus obiciebat Asellus lustrum illo censore malum infelixque fuisse. “Obiciebat” “o” littera producta multos legere audio, idque eo facere dicunt, ut ratio numeri salva sit. {{pn|1.2|2}}Idem infra: conicere in versus dictum praeconis volebam Grani. In hac quoque primi verbi praepositione “o” ob eandem causam producunt. {{pn|1.3|3}}Item XV: subicit huic humilem et suffercitus posteriorem, “subicit” “u” littera longa legunt, quia primam syllabam brevem esse in versu heroico non convenit. {{pn|1.4|4}}Item apud Plautum in Epidico “con” syllabam productam pronuntiant: age nunciam orna te, Epidice, et palliolum in collum conice. {{pn|1.5|5}}Apud Vergilium quoque “subicit” verbum produci a plerisque audio: etiam Parnasia laurus parva sub ingenti matris se subicit umbra. {{pn|1.6|6}}Sed neque “ob” neque “sub” praepositio producendi habet naturam, neque item “con”, nisi cum eae litterae secuntur, quae in verbis “constituit” et “confecit” secundum eam primae sunt, vel cum eliditur ex ea “n” littera, sicut Sallustius: “faenoribus” inquit “copertus.” {{pn|1.7|7}}In his autem, quae supra posui, et metrum esse integrum potest et praepositiones istae possunt non barbare protendi; secunda enim littera in his verbis per duo “i”, non per unum scribenda est. {{pn|1.8|8}}Nam verbum ipsum, cui supradictae particulae praepositae sunt, non est “icio”, sed “iacio”, et praeteritum non “icit” facit, sed “iecit”. Id ubi compositum est, “a” littera in “i” mutatur, sicuti fit in verbis “insilio” et “incipio”, atque ita vim consonantis capit, et idcirco ea syllaba productius latiusque paulo pronuntiata priorem syllabam brevem esse non patitur, sed reddit eam positu longam, proptereaque et numerus in versu et ratio in pronuntiatu manet. {{pn|1.9|9}}Haec, quae diximus, eo etiam conducunt, ut, quod apud Vergilium in sexto positum invenimus: eripe me his, invicte, malis aut tu mihi terram inice, sic esse “iniice”, ut supra dixi, et scribendum et legendum sciamus, nisi quis tam indocilis est, ut in hoc quoque verbo “in” praepositionem metri gratia protendat. {{pn|1.10|10}}Quaerimus igitur, in “obicibus” “o” littera qua ratione intendatur, cum id vocabulum factum sit a verbo “obiicio” et nequaquam simile sit, quod a verbo “moveo” “motus” “o” littera longa dicitur. {{pn|1.11|11}}Equidem memini Sulpicium Apollinarem, virum praestanti litterarum scientia, “obices” et “obicibus” “o” littera correpta dicere, in Vergilio quoque sic eum legere: qua vi maria alta tumescant obicibus ruptis; {{pn|1.12|12}}sed ita, ut diximus, “i” litteram, quae in hoc vocabulo quoque gemina esse debet, paulo uberius largiusque pronuntiabat. {{pn|1.13|13}}Congruens igitur est, ut “subices” etiam, quod proinde ut “obices” compositum est, “u” littera brevi dici oporteat. {{pn|1.14|14}}Ennius in tragoedia, quae Achilles inscribitur, “subices” pro aere alto ponit, qui caelo subiectus est, in his versibus: per ego deum sublimas subices humidas, unde oritur imber sonitu saevo et spiritu; plerosque omnes tamen legere audias “u” littera producta. {{pn|1.15|15}}Id ipsum autem verbum M. Cato sub alia praepositione dicit in oratione, quam de consulatu suo habuit: “ita nos” inquit “fert ventus ad primorem Pyrenaeum, quo proicit in altum.” Et Pacuvius item in Chryse: Idae promunturium, cuius lingua in altum proicit. ===XVIII.=== {{c|''De P. Africano superiore sumpta quaedam ex annalibus memoratu dignissima.''}} {{pn|1.1|1}}Scipio Africanus antiquior quanta virtutum gloria praestiterit et quam fuerit altus animi atque magnificus et qua sui conscientia subnixus, plurimis rebus, quae dixit quaeque fecit, declaratum est. {{pn|1.2|2}}Ex quibus sunt haec duo exempla eius fiduciae atque exsuperantiae ingentis: {{pn|1.3|3}}Cum M. Naevius tribunus plebis accusaret eum ad populum diceretque accepisse a rege Antiocho pecuniam, ut condicionibus gratiosis et mollibus pax cum eo populi Romani nomine fieret et quaedam item alia crimini daret indigna tali viro, tum Scipio pauca praefatus, quae dignitas vitae suae atque gloria postulabat: “memoria,” inquit “Quirites, repeto diem esse hodiernum, quo Hannibalem Poenum imperio vestro inimicissimum magno proelio vici in terra Africa pacemque et victoriam vobis peperi inspectabilem. Non igitur simus adversum deos ingrati et, censeo, relinquamus nebulonem hunc, eamus hinc protinus Iovi optimo maximo gratulatum.” {{pn|1.4|4}}Id cum dixisset, avertit et ire in Capitolium coepit. {{pn|1.5|5}}Tum contio universa, quae ad sententiam de Scipione ferendam convenerat, relicto tribuno Scipionem in Capitolium comitata atque inde ad aedes eius cum laetitia et gratulatione sollemni prosecuta est. {{pn|1.6|6}}Fertur etiam oratio, quae videtur habita eo die a Scipione, et qui dicunt eam non veram, non eunt infitias, quin haec quidem verba fuerint, quae dixi, Scipionis. {{pn|1.7|7}}Item aliud est factum eius praeclarum. Petilii quidam tribuni plebis a M., ut aiunt, Catone, inimico Scipionis, comparati in eum atque inmissi desiderabant in senatu instantissime, ut pecuniae Antiochinae praedaeque in eo bello captae rationem redderet; {{pn|1.8|8}}fuerat enim L. Scipioni Asiatico, fratri suo, imperatori in ea provincia legatus. {{pn|1.9|9}}Ibi Scipio exsurgit et prolato e sinu togae libro rationes in eo scriptas esse dixit omnis pecuniae omnisque praedae; {{pn|1.10|10}}illatum, ut palam recitaretur et ad aerarium deferretur. {{pn|1.11|11}}“Sed enim id iam non faciam” inquit “nec me ipse afficiam contumelia eumque librum statim coram discidit suis manibus et concerpsit aegre passus, {{pn|1.12|12}}quod, cui salus imperii ac reipublicae accepta ferri deberet, rationem pecuniae praedaticiae posceretur. ===XIX.=== {{c|''Quid M. Varro in logistorico scripserit de moderando victu puerorum inpubium.''}} {{pn|1.1|1}}Pueros inpubes conpertum est, si plurimo cibo nimioque somno uterentur, hebetiores fieri ad veterni usque aut eluci tarditatem, corporaque eorum inprocera fieri minusque adolescere. {{pn|1.2|2}}Idem plerique alii medicorum philosophorumque et M. Varro in logistorico scripsit, qui inscriptus est Catus aut de liberis educandis. ===XX.=== {{c|''Notati a censoribus, qui audientibus iis dixerant ioca quaedam intempestiviter; ac de eius quoque nota deliberatum, qui steterat forte apud eos oscitabundus.''}} {{pn|1.1|1}}Inter censorum severitates tria haec exempla in litteris sunt castigatissimae disciplinae. {{pn|1.2|2}}Vnum est huiuscemodi: Censor agebat de uxoribus sollemne iusiurandum; {{pn|1.3|3}}verba erant ita concepta: “Vt tu ex animi tui sententia uxorem habes?” Qui iurabat, cavillator quidam et canicula et nimis ridicularius fuit. {{pn|1.4|4}}Is locum esse sibi ioci dicundi ratus, cum ita, uti mos erat, censor dixisset “ut tu ex animi tui sententia uxorem habes?”, {{pn|1.5|5}}“habeo equidem” inquit “uxorem, sed non hercle ex animi mei sententia.” {{pn|1.6|6}}Tum censor eum, quod intempestive lascivisset, in aerarios rettulit causamque hanc ioci scurrilis apud se dicti subscripsit. {{pn|1.7|7}}Altera severitas eiusdem sectae disciplinaeque est. {{pn|1.8|8}}Deliberatum est de nota eius, qui ad censores ab amico advocatus est et in iure stans clare nimis et sonore oscitavit atque inibi ut plecteretur fuit, tamquam illud indicium esset vagi animi et alucinantis et fluxae atque apertae securitatis. {{pn|1.9|9}}Sed cum ille deiurasset invitissimum sese ac repugnantem oscitatione victum tenerique eo vitio, quod “oscedo” appellatur, tum notae iam destinatae exemptus est. {{pn|1.10|10}}Publius Scipio Africanus, Pauli filius, utramque historiam posuit in oratione, quam dixit in censura, cum ad maiorum mores populum hortaretur. {{pn|1.11|11}}Item aliud refert Sabinus Masurius in septimo memoriali severe factum: “Censores” inquit “Publius Scipio Nasica et Marcus Popilius cum equitum censum agerent, equum nimis strigosum et male habitum, sed equitem eius uberrimum et habitissimum viderunt et “cur” inquiunt “ita est, ut tu sis quam equus curatior?” “Quoniam” inquit “ego me curo, equum Statius nihili servos.” Visum est parum esse reverens responsum, relatusque in aerarios, ut mos est.” {{pn|1.12|12}}“Statius” autem servile nomen fuit. Plerique apud veteres servi eo nomine fuerunt. {{pn|1.13|13}}Caecilius quoque ille comoediarum poeta inclutus servus fuit et propterea nomen habuit “Statius”. Sed postea versum est quasi in cognomentum, appellatusque est “Caecilius Statius”. {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {{finis}} pvhk3apvzrpx1r4od13wfto1urjvr4t 269225 269224 2026-06-06T14:07:46Z Saumache 27923 /* XV. */ 269225 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Sermo quidam Favorini philosophi cum grammatico iactantiore factus in Socraticum modum; atque ibi in sermone dictum, quibus verbis “penus” a Q. Scaevola definita sit; quodque eadem definitio culpata reprehensaque est.''}} {{pn|1.1|1}}In vestibulo aedium Palatinarum omnium fere ordinum multitudo opperientes salutationem Caesaris constiterant; atque ibi in circulo doctorum hominum Favorino philosopho praesente ostentabat quispiam grammaticae rei ditior scholica quaedam nugalia de generibus et casibus vocabulorum disserens cum arduis superciliis vocisque et vultus gravitate composita tamquam interpres et arbiter Sibyllae oraculorum. {{pn|1.2|2}}Tum aspiciens ad Favorinum, quamquam ei nondum etiam satis notus esset: ““penus” quoque” inquit “variis generibus dictum et varie declinatum est. Nam et “hoc penus” et “haec penus” et “huius peni” et “penoris” veteres dictaverunt; {{pn|1.3|3}}“mundum” quoque muliebrem Lucilius in satirarum XVI non virili genere, ut ceteri, sed neutro appellavit his verbis: legavit quidam uxori mundum omne penumque. Atqui quid mundum, quid non? quis dividet istuc?” {{pn|1.4|4}}Atque horum omnium et testimoniis et exemplis constrepebat; cumque nimis odiose blatiret, intercessit placide Favorinus et “amabo,” inquit “magister, quicquid est nomen tibi, abunde multa docuisti, quae quidem ignorabamus et scire haud sane postulabamus. {{pn|1.5|5}}Quid enim refert mea eiusque, quicum loquor, quo genere “penum” dicam aut in quas extremas litteras declinem, si nemo id non nimis barbare fecerimus? {{pn|1.6|6}}sed hoc plane indigeo discere, quid sit “penus” et qua fini id vocabulum dicatur, ne rem cotidiani usus, tamquam qui in venalibus Latine loqui coeptant, alia quam oportet voce appellem.” {{pn|1.7|7}}“Quaeris” inquit “rem minime obscuram. Quis adeo ignorat “penum” esse vinum et triticum et oleum et lentim et fabam atque huiuscemodi cetera?” {{pn|1.8|8}}“Etiamne” inquit Favorinus “milium et panicum et glans et hordeum “penus” est? sunt enim propemodum haec quoque eiusdemmodi”; {{pn|1.9|9}}cumque ille reticens haereret, “nolo” inquit “hoc iam labores, an ista, quae dixi, “penus” appelletur. Sed potesne mihi non speciem aliquam de penu dicere, sed definire genere proposito et differentiis adpositis, quid sit “penus"?” “Quod” inquit “genus et quas differentias dicas, non hercle intellego.” {{pn|1.10|10}}“Rem” inquit Favorinus “plane dictam postulas, quod difficillimum est, dici planius; nam hoc quidem pervolgatum est definitionem omnem ex genere et differentia consistere. {{pn|1.11|11}}Sed si me tibi praemandere, quod aiunt, postulas, faciam sane id quoque honoris tui habendi gratia.” {{pn|1.12|12}}Ac deinde ita exorsus est: “Si” inquit “ego te nunc rogem, ut mihi dicas et quasi circumscribas verbis, cuiusmodi “homo” sit, non, opinor, respondeas hominem esse te atque me. Hoc enim, quis homo sit, ostendere est, non, quid homo sit, dicere. Sed si, inquam, peterem, ut ipsum illud, quod homo est, definires, tum profecto mihi diceres hominem esse animal mortale rationis et scientiae capiens vel quo alio modo diceres, ut eum a ceteris omnibus separares. Proinde igitur nunc te rogo, ut, quid sit “penus”, dicas, non ut aliquid ex penu nomines.” {{pn|1.13|13}}Tum ille ostentator voce iam molli atque demissa: “philosophias” inquit “ego non didici neque discere adpetivi et, si ignoro, an hordeum ex “penu” sit aut quibus verbis “penus” definiatur, non ea re litteras quoque alias nescio.” {{pn|1.14|14}}“Scire,” inquit ridens iam Favorinus “quid “penus” sit, non ex nostra magis est philosophia quam ex grammatica tua. {{pn|1.15|15}}Meministi enim, credo, quaeri solitum, quid Vergilius dixerit, “penum struere” vel “longam” vel “longo ordine”; utrumque enim profecto scis legi solitum. {{pn|1.16|16}}Sed ut faciam te aequiore animo ut sis, ne illi quidem veteres iuris magistri, qui “sapientes” appellati sunt, definisse satis recte existimantur, quid sit “penus”. {{pn|1.17|17}}Nam Quintum Scaevolam ad demonstrandam penum his verbis usum audio: ““Penus” est”, inquit “quod esculentum aut posculentum est, quod ipsius patrisfamilias aut matris familias aut liberum patrisfamilias aut familiae eius, quae circum eos aut liberos eius est et opus non facit, causa paratum est. ..., ut Mucius ait, “penus” videri debet. Nam quae ad edendum bibendumque in dies singulos prandii aut cenae causa parantur, “penus” non sunt; sed ea potius, quae huiusce generis longae usionis gratia contrahuntur et reconduntur, ex eo, quod non in promptu est, sed intus et penitus habeatur, “penus” dicta est.” {{pn|1.18|18}}Haec ego,” inquit “cum philosophiae me dedissem, non insuper tamen habui discere; quoniam civibus Romanis Latine loquentibus rem non suo vocabulo demonstrare non minus turpe est, quam hominem non suo nomine appellare.” {{pn|1.19|19}}Sic Favorinus sermones id genus communes a rebus parvis et frigidis abducebat ad ea, quae magis utile esset audire ac discere, non allata extrinsecus, non per ostentationem, sed indidem nata acceptaque. {{pn|1.20|20}}Praeterea de penu adscribendum hoc etiam putavi Servium Sulpicium in reprehensis Scaevolae capitibus scripsisse Cato Aelio placuisse, non quae esui et potui forent, sed thus quoque et cereos in penu esse, quod esset eius ferme rei causa comparatum. {{pn|1.21|21}}Masurius autem Sabinus in iuris civilis secundo etiam, quod iumentorum causa apparatum esset, quibus dominus uteretur, penori attributum dicit. {{pn|1.22|22}}Ligna quoque et virgas et carbones, quibus conficeretur penus, quibusdam ait videri esse in penu. {{pn|1.23|23}}Ex his autem, quae promercalia et usaria isdem in locis essent, esse ea sola penoris putat, quae satis sint usu annuo. ===II.=== {{c|''Morbus et vitium quid differat; et quam vim habeant vocabula ista in edicto aedilium; et an eunuchus et steriles mulieres redhiberi possint; diversaeque super ea re sententiae.''}} {{pn|2.1|1}}In edicto aedilium curulium, qua parte de mancipiis vendundis cautum est, scriptum sic fuit: “Titulus servorum singulorum scriptus sit curato ita, ut intellegi recte possit, quid morbi vitiive cuique sit, quis fugitivus errove sit noxave solutus non sit.” {{pn|2.2|2}}Propterea quaesierunt iureconsulti veteres, quod “mancipium morbosum” quodve “vitiosum” recte diceretur quantumque “morbus” a “vitio” differret. {{pn|2.3|3}}Caelius Sabinus in libro, quem de edicto aedilium curulium composuit, Labeonem refert, quid esset “morbus”, hisce verbis definisse: “Morbus est habitus cuiusque corporis contra naturam, qui usum eius facit deteriorem.” {{pn|2.4|4}}Sed “morbum” alias in toto corpore accidere dicit, alias in parte corporis. Totius corporis “morbum” esse, veluti sit pthisis aut febris, partis autem, veluti sit caecitas aut pedis debilitas. {{pn|2.5|5}}“Balbus autem” inquit “et atypus vitiosi magis quam morbosi sunt, et equus mordax aut calcitro vitiosus, non morbosus est. Sed cui morbus est, idem etiam vitiosus est. Neque id tamen contra fit; potest enim qui vitiosus est non morbosus esse. Quamobrem, cum de homine morboso agetur, aeque” inquit “ita dicetur: “quanto ob id vitium minoris erit”.” {{pn|2.6|6}}De eunucho quidem quaesitum est, an contra edictum aedilium videretur venundatus, si ignorasset emptor eum eunuchum esse. {{pn|2.7|7}}Labeonem respondisse aiunt redhiberi posse quasi morbosum; {{pn|2.8|8}}sues etiam feminae si sterilae essent et venum issent, ex edicto aedilium posse agi Labeonem scripsisse. {{pn|2.9|9}}De sterila autem muliere, si nativa sterilitate sit, Trebatium contra Labeonem respondisse dicunt. {{pn|2.10|10}}Nam cum redhiberi eam Labeo quasi minus sanam putasset, negasse aiunt Trebatium ex edicto agi posse, si ea mulier a principio genitali sterilitate esset. At si valitudo eius offendisset exque ea vitium factum esset, ut concipere fetus non posset, tum sanam non videri et esse in causa redhibitionis. {{pn|2.11|11}}De myope quoque, qui “luscitiosus” Latine appellatur, dissensum est; alii enim redhiberi omnimodo debere, alii contra, nisi id vitium morbo contractum esset. {{pn|2.12|12}}Eum vero, cui dens deesset, Servius redhiberi posse respondit, Labeo in causa esse redhibendi negavit: “nam et magna” inquit “pars dente aliquo carent, neque eo magis plerique homines morbosi sunt, et absurdum admodum est dicere non sanos nasci homines, quoniam cum infantibus non simul dentes gignuntur.” {{pn|2.13|13}}Non praetereundum est id quoque in libris veterum iurisperitorum scriptum esse “morbum” et “vitium” distare, quod “vitium” perpetuum, “morbus” cum accessu decessuque sit. {{pn|2.14|14}}Sed hoc si ita est, neque caecus neque eunuchus morbosus est contra Labeonis, quam supra dixi, sententiam. {{pn|2.15|15}}Verba Masuri Sabini apposui ex libro iuris civilis secundo: “Furiosus mutusve cuive quod membrum lacerum laesumve est aut obest, quo ipse minus aptus sit, morbosi sunt. Qui natura longe minus videt tam sanus est quam qui tardius currit." ===III.=== {{c|''Quod nullae fuerunt rei uxoriae actiones in urbe Roma ante Carvilianum divortium; atque inibi, quid sit proprie “paelex”, quaeque eius vocabuli ratio sit.''}} {{pn|3.1|1}}Memoriae traditum est quingentis fere annis post Romam conditam nullas rei uxoriae neque actiones neque cautiones in urbe Roma aut in Latio fuisse, quoniam profecto nihil desiderabantur nullis etiamtunc matrimoniis divertentibus. {{pn|3.2|2}}Servius quoque Sulpicius in libro quem composuit de dotibus tum primum cautiones rei uxoriae necessarias esse visas scripsit, cum Spurius Carvilius, cui Ruga cognomentum fuit, vir nobilis, divortium cum uxore fecit, quia liberi ex ea corporis vitio non gignerentur, anno urbis conditae quingentesimo vicesimo tertio M. Atilio P. Valerio consulibus. Atque is Carvilius traditur uxorem, quam dimisit, egregie dilexisse carissimamque morum eius gratia habuisse, set iurisiurandi religionem animo atque amori praevertisse, quod iurare a censoribus coactus erat uxorem se liberum quaerundum gratia habiturum. {{pn|3.3|3}}“Paelicem” autem appellatam probrosamque habitam, quae iuncta consuetaque esset cum eo, in cuius manu mancipioque alia matrimonii causa foret, hac antiquissima lege ostenditur, quam Numae regis fuisse accepimus: “Paelex aedem Iunonis ne tangito; si tangit, Iunoni crinibus demissis agnum feminam caedito.” “Paelex” autem quasi pallax, id est quasi pallakis. Vt pleraque alia, ita hoc quoque vocabulum de Graeco flexum est. ===IV.=== {{c|''Quid Servius Sulpicius in libro, qui est de dotibus, scripserit de iure atque more veterum sponsaliorum.''}} {{pn|4.1|1}}Sponsalia in ea parte Italiae, quae Latium appellatur, hoc more atque iure solita fieri scripsit Servius Sulpicius in libro, quem scripsit de dotibus: {{pn|4.2|2}}“Qui uxorem” inquit “ducturus erat, ab eo, unde ducenda erat, stipulabatur eam in matrimonium datum ... iri; qui ducturus erat, itidem spondebat. Is contractus stipulationum sponsionumque dicebatur “sponsalia”. Tunc, quae promissa erat, “sponsa” appellabatur, qui spoponderat ducturum, “sponsus”. Sed si post eas stipulationis uxor non dabatur aut non ducebatur, qui stipulabatur, ex sponsu agebat. Iudices cognoscebant. Iudex quamobrem data acceptave non esset uxor quaerebat. Si nihil iustae causae videbatur, litem pecunia aestimabat, quantique interfuerat eam uxorem accipi aut dari, eum, qui spoponderat, ei qui stipulatus erat, condemnabat.” {{pn|4.3|3}}Hoc ius sponsaliorum observatum dicit Servius ad id tempus, quo civitas universo Latio lege Iulia data est. {{pn|4.4|4}}Haec eadem Neratius scripsit in libro quem de nuptiis composuit. ===V.=== {{c|''Historia narrata de perfidia aruspicum Etruscorum; quodque ob eam rem versus hic a pueris Romae urbe tota cantatus est: “Malum consilium consultori pessimum est”.''}} {{pn|5.1|1}}Statua Romae in comitio posita Horatii Coclitis, fortissimi viri, de caelo tacta est. {{pn|5.2|2}}Ob id fulgur piaculis luendum aruspices ex Etruria acciti inimico atque hostili in populum Romanum animo instituerant eam rem contrariis religionibus procurare atque illam statuam suaserunt in inferiorem locum perperam transponi, {{pn|5.3|3}}quem sol oppositu circum undique altarum aedium numquam illustraret. {{pn|5.4|4}}Quod cum ita fieri persuasissent, delati ad populum proditique sunt et, cum de perfidia confessi essent, necati sunt, constititque eam statuam, proinde ut verae rationes post compertae monebant, in locum editum subducendam atque ita in area Volcani sublimiore loco statuendam; ex quo res bene et prospere populo Romano cessit. {{pn|5.5|5}}Tum igitur, quod in Etruscos aruspices male consulentis animadversum vindicatumque fuerat, versus hic scite factus cantatusque esse a pueris urbe tota fertur: malum consilium consultori pessimum est. {{pn|5.6|6}}Ea historia de aruspicibus ac de versu isto senario scripta est in annalibus maximis, libro undecimo, et in Verri Flacci libro primo rerum memoria dignarum. {{pn|5.7|7}}Videtur autem versus hic de Graeco illo Hesiodi versu expressus: he de kake boule toi bouleusanti kakiste. ===VI.=== {{c|''Verba veteris senatusconsulti posita, quo decretum est hostiis maioribus expiandum, quod in sacrario hastae Martiae movissent; atque ibi enarratum, quid sint “hostiae succidaneae”, quid item “porca praecidanea”; et quod Capito Ateius ferias quasdam “praecidaneas” appellavit.''}} {{pn|6.1|1}}Vt terram movisse nuntiari solet eaque res procuratur, ita in veteribus memoriis scriptum legimus nuntiatum esse senatui in sacrario in regia hastas Martias movisse. {{pn|6.2|2}}Eius rei causa senatusconsultum factum est M. Antonio A. Postumio consulibus, eiusque exemplum hoc est: “Quod C. Iulius L. filius pontifex nuntiavit in sacrario in regia hastas Martias movisse, de ea re ita censuerunt, uti M. Antonius consul hostiis maioribus Iovi et Marti procuraret et ceteris dis, quibus videretur, lactantibus. Ibus uti procurasset, satis habendum censuerunt. Si quid succidaneis opus esset, robiis succideret.” {{pn|6.3|3}}Quod “succidaneas” hostias senatus appellavit, quaeri solet, quid verbum id significet. In Plauti quoque comoedia, quae Epidicus inscripta est, super eodem ipso verbo requiri audio in his versibus: {{pn|6.4|4}}men piacularem oportet fieri ob stultitiam tuam, ut meum tergum tuae stultitiae subdas succidaneum? {{pn|6.5|5}}“Succidaneae” autem “hostiae” dicuntur “ae” littera per morem compositi vocabuli in “i” litteram mutata quasi “succaedaneae”, appellatae, quoniam, si primis hostiis litatum non erat, aliae post easdem ductae hostiae caedebantur; {{pn|6.6|6}}quae quia prioribus iam caesis luendi piaculi gratia subdebantur et succidebantur, “succidaneae” nominatae “i” littera scilicet tractim pronuntiata; audio enim quosdam eam litteram in hac voce barbare corripere. {{pn|6.7|7}}Eadem autem ratione verbi “praecidaneae” quoque hostiae dicuntur, quae ante sacrificia sollemnia pridie caeduntur. {{pn|6.8|8}}“Porca” etiam “praecidanea” appellata, quam piaculi gratia ante fruges novas captas immolare Cereri mos fuit, si qui familiam funestam aut non purgaverant aut aliter eam rem, quam oportuerat, procuraverant. {{pn|6.9|9}}Sed porcam et hostias quasdam “praecidaneas”, sicuti dixi, appellari volgo notum est, ferias “praecidaneas” dici id, opinor, a volgo remotum est. {{pn|6.10|10}}Propterea verba Atei Capitonis ex quinto librorum, quos de pontificio iure composuit, scripsi: “Tib. Coruncanio pontifici maximo feriae praecidaneae in atrum diem inauguratae sunt. Collegium decrevit non habendum religioni, quin eo die feriae praecidaneae essent." ===VII.=== {{c|''De epistula Valerii Probi grammatici ad Marcellum scripta super accentu nominum quorundam Poenicorum.''}} {{pn|7.1|1}}Valerius Probus grammaticus inter suam aetatem praestanti scientia fuit. {{pn|7.2|2}}Is “Hannibalem” et “Hasdrubalem” et “Hamilcarem” ita pronuntiabat, ut paenultimam circumflecteret, et est epistula eius scripta ad Marcellum, in qua Plautum et Ennium multosque alios veteres eo modo pronuntiasse affirmat, {{pn|7.3|3}}solius tamen Ennii versum unum ponit ex libro, qui Scipio inscribitur. {{pn|7.4|4}}Eum versum quadrato numero factum subiecimus, in quo, nisi tertia syllaba de Hannibalis nomine circumflexe promatur, numerus clausurus est. Versus Ennii, quem dixit, ita est: {{pn|7.5|5}}quaque propter Hannibalis copias considerat. ===VIII.=== {{c|''Quid C. Fabricius de Cornelio Rufino homine avaro dixerit, quem cum odisset inimicusque esset, designandum tamen consulem curavit.''}} {{pn|8.1|1}}Fabricius Luscinus magna gloria vir magnisque rebus gestis fuit. {{pn|8.2|2}}P. Cornelius Rufinus manu quidem strenuus et bellator bonus militarisque disciplinae peritus admodum fuit, sed furax homo et avaritia acri erat. {{pn|8.3|3}}Hunc Fabricius non probabat neque amico utebatur osusque eum morum causa fuit. {{pn|8.4|4}}Sed cum in temporibus rei difficillimis consules creandi forent et is Rufinus peteret consulatum competitoresque eius essent inbelles quidam et futtiles, summa ope adnixus est Fabricius, uti Rufino consulatus deferretur. {{pn|8.5|5}}Eam rem plerisque admirantibus, quod hominem avarum, cui esset inimicissimus, {{pn|8.6|6}}creari consulem vellet, “malo,” inquit “civis me compilet, quam hostis vendat”. {{pn|8.7|7}}Hunc Rufinum postea bis consulatu et dictatura functum censor Fabricius senatu movit ob luxuriae notam, quod decem pondo libras argenti facti haberet. {{pn|8.8|8}}Id autem, quod supra scripsi Fabricium de Cornelio Rufino ita, uti in pleraque historia scriptum est, dixisse, M. Cicero non aliis a Fabricio, sed ipsi Rufino gratias agenti, quod ope eius designatus esset, dictum esse refert in libro secundo de oratore. ===IX.=== {{c|''Quid significet proprie “religiosus”; et in quae diverticula significatio istius vocabuli flexa sit; et verba Nigidii Figuli ex commentariis eius super ea re sumpta.''}} {{pn|9.1|1}}Nigidius Figulus, homo, ut ego arbitror, iuxta M. Varronem doctissimus, in undecimo commentariorum grammaticorum versum ex antiquo carmine refert memoria hercle dignum: religentem esse oportet, religiosus ne fuas, cuius autem id carmen sit, non scribit. {{pn|9.2|2}}Atque in eodem loco Nigidius: “Hoc” inquit “inclinamentum semper huiuscemodi verborum, ut “vinosus”, “mulierosus”, “religiosus”, significat copiam quandam inmodicam rei, super qua dicitur. Quocirca “religiosus” is appellabatur, qui nimia et superstitiosa religione sese alligaverat, eaque res vitio assignabatur.” {{pn|9.3|3}}Sed praeter ista, quae Nigidius dicit, alio quodam diverticulo significationis “religiosus” pro casto atque observanti cohibentique sese certis legibus finibusque dici coeptus. {{pn|9.4|4}}Simili autem modo illa quoque vocabula ab eadem profecta origine diversum significare videntur: “religiosi dies” et “religiosa delubra”. {{pn|9.5|5}}“Religiosi” enim “dies” dicuntur tristi omine infames inpeditique, in quibus et res divinas facere et rem quampiam novam exordiri temperandum est, quos multitudo imperitorum prave et perperam “nefastos” appellat. {{pn|9.6|6}}Itaque M. Cicero in libro epistularum nono ad Atticum “maiores” inquit “nostri funestiorem diem esse voluerunt Alliensis pugnae quam urbis captae, quod hoc malum ex illo. Itaque alter religiosus etiamnunc dies, alter in volgus ignotus”. {{pn|9.7|7}}Idem tamen M. Tullius in oratione de accusatore constituendo “religiosa delubra” dicit non ominosa nec tristia, sed maiestatis venerationisque plena. {{pn|9.8|8}}Masurius autem Sabinus in commentariis, quos de indigenis composuit: ““religiosum"” inquit “est, quod propter sanctitatem aliquam remotum ac sepositum a nobis est; verbum a “relinquendo” dictum, tamquam “caerimoniae” a “carendo”.” {{pn|9.9|9}}Secundum hanc Sabini interpretationem templa quidem ac delubra, quae non volgo ac temere, sed cum castitate caerimoniaque adeundum, et reverenda et reformidanda sunt magis quam involganda: {{pn|9.10|10}}sed dies “religiosi” dicti, [{{pn|9.11|11}}] quos ex contraria causa propter ominis diritatem relinquimus. {{pn|9.12|12}}Quod si, ut ait Nigidius, omnia istiusmodi inclinamenta nimium ac praeter modum significant et idcirco in culpas cadunt, ut “vinosus”, “mulierosus”, “morosus”, “verbosus”, “famosus”, cur “ingeniosus” et “formosus” et “officiosus”, quae pariter ab ingenio et forma et officio inclinata sunt, cur etiam “disciplinosus”, “consiliosus”, “victoriosus”, quae M. Cato ita figuravit, cur item “facundiosa”, quod Sempronius Asellio XIII rerum gestarum ita scripsit: “facta sua spectare oportere, non dicta, si minus facundiosa essent”, cur, inquam, ista omnia numquam in culpam, sed in laudem dicuntur, quamquam haec item incrementum sui nimium demonstrent? an propterea quia illis quidem, quae supra posui, adhibendus est modus quidam necessarius? {{pn|9.13|13}}Nam et gratia, si nimia atque inmodica, et mores, si multi atque varii, et verba, si perpetua atque infinita et obtundentia, et fama, si magna et inquieta et invidiosast, neque laudabilia neque utilia sunt; {{pn|9.14|14}}ingenium autem et officium et forma et disciplina et consilium et victoria et facundia sicut ipsae virtutum amplitudines nullis finibus cohibentur, sed quanto maiora auctioraque sunt, multo etiam tanto laudatiora sunt. ===X.=== {{c|''Quid observatum de ordine rogandarum in senatu sententiarum; iurgiumque in senatu C. Caesaris consulis et M. Catonis diem dicendo eximentis.''}} {{pn|10.1|1}}Ante legem, quae nunc de senatu habendo observatur, ordo rogandi sententias varius fuit. {{pn|10.2|2}}Alias primus rogabatur, qui princeps a censoribus in senatum lectus fuerat, alias, qui designati consules erant; {{pn|10.3|3}}quidam e consulibus studio aut necessitudine aliqua adducti, quem is visum erat, honoris gratia extra ordinem sententiam primum rogabant. {{pn|10.4|4}}Observatum tamen est, cum extra ordinem fieret, ne quis quemquam ex alio quam ex consulari loco sententiam primum rogaret. {{pn|10.5|5}}C. Caesar in consulatu, quem cum M. Bibulo gessit, quattuor solos extra ordinem rogasse sententiam dicitur. Ex his quattuor principem rogabat M. Crassum; sed postquam filiam Cn. Pompeio desponderat, primum coeperat Pompeium rogare. {{pn|10.6|6}}Eius rei rationem reddidisse eum senatui Tiro Tullius, M. Ciceronis libertus, refert itaque se ex patrono suo audisse scribit. {{pn|10.7|7}}Id ipsum Capito Ateius in libro, quem de officio senatorio composuit, scriptum reliquit. {{pn|10.8|8}}In eodem libro Capitonis id quoque scriptum est: “C.” inquit “Caesar consul M. Catonem sententiam rogavit. Cato rem, quae consulebatur, quoniam non e republica videbatur, perfici nolebat. Eius rei ducendae gratia longa oratione utebatur eximebatque dicendo diem. Erat enim ius senatori, ut sententiam rogatus diceret ante quicquid vellet aliae rei et quoad vellet. Caesar consul viatorem vocavit eumque, cum finem non faceret, prendi loquentem et in carcerem duci iussit. Senatus consurrexit et prosequebatur Catonem in carcerem. Hac” inquit “invidia facta Caesar destitit et mitti Catonem iussit." ===XI.=== {{c|''Quae qualiaque sint, quae Aristoxenus quasi magis comperta de Pythagora memoriae mandavit; et quae item Plutarchus in eundem modum de eodem Pythagora scripserit.''}} {{pn|11.1|1}}Opinio vetus falsa occupavit et convaluit Pythagoram philosophum non esitavisse ex animalibus item abstinuisse fabulo, quem Graeci kyamon appellant. {{pn|11.2|2}}Ex hac opinione Callimachus poeta scripsit: kai kyamon apo cheiras echein aniontos edestou kago, Pythagoras hos ekeleve, lego. {{pn|11.3|3}}Ex eadem item opinione M. Cicero in libro de divinatione primo haec verba posuit: “Iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit, quod errorem animis perturbationemque afferat. Ex quo etiam Pythagoreis interdictum putatur, ne faba vescerentur, quae res habet inflationem magnam tranquillitatem mentis quaerentibus contrariam.” {{pn|11.4|4}}Haec quidem M. Cicero. Sed Aristoxenus musicus, vir litterarum veterum diligentissimus, Aristoteli philosophi auditor, in libro, quem de Pythagora reliquit, nullo saepius legumento Pythagoram dicit usum quam fabis, quoniam is cibus et subduceret sensim alvum et levigaret. {{pn|11.5|5}}Verba ipsa Aristoxeni subscripsi: Pythagoras de ton osprion malista ton kyamon edokimasen; leiantikon te gar einai kai diachoretikon; dio kai malista kechretai autoi. {{pn|11.6|6}}Porculis quoque minusculis et haedis tenerioribus victitasse idem Aristoxenus refert. {{pn|11.7|7}}Quem rem videtur cognovisse e Xenophilo Pythagorico, familiari suo, et ex quibusdam aliis natu maioribus, qui ab aetate Pythagorae ... {{pn|11.8|8}}Ac de animalibus Alexis etiam poeta in comoedia, quae Pythagorizousa inscribitur, docet. {{pn|11.9|9}}Videtur autem de kyamoi non esitato causam erroris fuisse, quia in Empedocli carmine, qui disciplinas Pythagorae secutus est, versus hic invenitur: deiloi, pandeiloi, kyamon apo cheiras echesthai. {{pn|11.10|10}}Opinati enim sunt plerique kyamous legumentum dici, ut a vulgo dicitur. Sed qui diligentius scitiusque carmina Empedocli arbitrati sunt, kyamous hoc in loco testiculos significare dicunt, eosque more Pythagorae operte atque symbolice kyamous appellatos, quod sint aitioi tou kyein et geniturae humanae vim praebeant; idcircoque Empedoclen versu isto non a fabulo edendo, sed a rei veneriae proluvio voluisse homines deducere. {{pn|11.11|11}}Plutarchus quoque, homo in disciplinis gravi auctoritate, in primo librorum, quos de Homero composuit, Aristotelem philosophum scripsit eadem ipsa de Pythagoricis scripsisse, quod non abstinuerint edundis animalibus, nisi pauca carne quadam. {{pn|11.12|12}}Verba ipsa Plutarchi, quoniam res inopinata est, subscripsi: Aristoteles de metras kai kardias kai akalephes kai toiouton tinon allon apechesthai phesin tous Pythagorikous, chresthai de tois allois. {{pn|11.13|13}}Akalephe autem est animal marinum, quod “urtica” appellatur. Sed et piscibus mullis abstinere Pythagoricos Plutarchus in Symposiacis dicit. {{pn|11.14|14}}Pythagoram vero ipsum sicuti celebre est Euphorbum primo fuisse dictasse, ita haec remotiora sunt his, quae Clearchus et Dicaearchus memoriae tradiderunt, fuisse eum postea Pyrrum, deinde Aethaliden, deinde feminam pulcra facie meretricem, cui nomen fuerat Alco. ===XII.=== {{c|''Notae et animadversiones censoriae in veteribus monumentis repertae memoria dignae.''}} {{pn|12.1|1}}Si quis agrum suum passus fuerat sordescere eumque indiligenter curabat ac neque araverat neque purgaverat, sive quis arborem suam vineamque habuerat derelictui, non id sine poena fuit, sed erat opus censorium, censoresque aerarium faciebant. {{pn|12.2|2}}Item, quis eques Romanus equum habere gracilentum aut parum nitidum visus erat, “inpolitiae” notabatur; id verbum significat, quasi tu dicas “incuriae”. {{pn|12.3|3}}Cuius rei utriusque auctoritates sunt, et M. Cato id saepenumero adtestatus est. ===XIII.=== {{c|''Quod incentiones quaedam tibiarum certo modo factae ischiacis mederi possunt.''}} {{pn|13.1|1}}Creditum hoc a plerisque esse et memoriae mandatum, ischia cum maxime doleant, tum, si modulis lenibus tibicen incinat, {{pn|13.2|2}}minui dolores, ego nuperrime in libro Theophrasti scriptum inveni. {{pn|13.3|3}}Viperarum morsibus tibicinium scite modulateque adhibitum mederi refert etiam Democriti liber, qui inscribitur ..., in quo docet plurimis hominum morbidis medicinae fuisse incentiones tibiarum. {{pn|13.4|4}}Tanta prosus adfinitas est corporibus hominum mentibusque et propterea vitiis quoque aut medellis animorum et corporum. ===XIV=== {{c|''Narratur historia de Hostilio Mancino aedilium et Manilia meretrice; verbaque decreti tribunorum, ad quos a Manilia provocatum est.''}} {{pn|14.1|1}}Cum librum IX Atei Capitonis coniectaneorum legeremus, qui inscriptus est de iudiciis publicis, decretum tribunorum visum est gravitatis antiquae plenum. {{pn|14.2|2}}Propterea id meminimus, idque ob hanc causam et in hanc sententiam scriptum est : Aulus Hostilius Mancinus aedilis curulis fuit. {{pn|14.3|3}}Is Maniliae meretrici diem ad populum dixit, quod e tabulato eius noctu lapide ictus esset, vulnusque ex eo lapide ostendebat. {{pn|14.4|4}}Manilia ad tribunos plebi provocavit. {{pn|14.5|5}}Apud eos dixit comessatorem Mancinum ad aedes suas venisse; eum sibi recipere non fuisse e re sua, sed cum vi inrumperet, lapidibus depulsum. {{pn|14.6|6}}Tribuni decreverunt aedilem ex eo loco iure deiectum, quo eum venire cum corollario non decuisset; propterea, ne cum populo aedilis ageret, intercesserunt. ===XV.=== {{c|''Defensa a culpa sententia ex historia Sallustii, quam iniqui eius cum insectatione maligni reprehenderint.''}} {{pn|15.1|1}}Elegantia orationis Sallustii verborumque fingendi et novandi studium cum multa prorsus invidia fuit, multique non mediocri ingenio viri conati sunt reprehendere pleraque et obtrectare. In quibus plura inscite aut maligne vellicant. Nonnulla tamen videri possunt non indigna reprehensione; quale illud in Catilinae historia repertum est, quod habeat eam speciem quasi parum adtente dictum. Verba Sallustii haec sunt: {{pn|15.2|2}}“Ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen inprimis arduum videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dein, quia plerique, quae delicta reprehenderis, malivolentia et invidia dicta putant. Vbi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit; supra, veluti ficta, pro falsis ducit.” {{pn|15.3|3}}“Proposuit” inquiunt “dicturum causas, quamobrem videatur esse arduum res gestas scribere; atque ibi cum primam causam dixerit, dein non alteram causam, sed querellas dicit. {{pn|15.4|4}}Non enim causa videri debet, cur historiae opus arduum sit, quod hi, qui legunt, aut inique interpretantur quae scripta sunt, aut vera esse non credunt.” {{pn|15.5|5}}Obnoxiam quippe et obiectam falsis existimationibus eam rem dicendam aiunt quam “arduam”; quia, quod est arduum, sui operis difficultate est arduum, non opinionis alienae erroribus. {{pn|15.6|6}}Haec illi malivoli reprehensores dicunt. Sed “arduum” Sallustius non pro difficili tantum, sed pro eo quoque ponit, quod Graeci chalepon appellant, quod est cum difficile, tum molestum quoque et incommodum et intractabile. Quorum verborum significatio a sententia Sallustii supra scripta non abhorret. ===XVI.=== {{c|''De vocabulis quibusdam a Varrone et Nigidio contra cotidiani sermonis consuetudinem declinatis; atque inibi id genus quaedam cum exemplis veterum relata.''}} {{pn|1.1|1}}M. Varronem et P. Nigidium, viros Romani generis doctissimos, comperimus non aliter elocutos esse et scripsisse, quam “senatuis” et “domuis” et “fluctuis”, qui est patrius casus ab eo, quod est “senatus”, “domus”, “fluctus”; huic “senatui”, “domui”, “fluctui” ceteraque is consimilia pariter dixisse. {{pn|1.2|2}}Terentii quoque comici versus in libris veteribus itidem scriptus est: eius anuis causa, opinor, quae est emortua. {{pn|1.3|3}}Hanc eorum auctoritatem quidam e veteribus grammaticis ratione etiam firmare voluerunt, quod omnis dativus singularis “i” littera finitus, si non similis est genetivi singularis, “s” littera addita genetivum singularem facit, ut “patri patris”, “duci ducis”, “caedi caedis”. {{pn|1.4|4}}“Cum igitur” inquiunt “in casu dandi “huic senatui” dicamus, genetivus ex eo singularis “senatuis” est, non “senatus”.” {{pn|1.5|5}}Set non omnes concedunt in casu dativo “senatui” magis dicendum quam “senatu”. {{pn|1.6|6}}Sicuti Lucilius in eodem casu “victu” et “anu” dicit, non “victui” nec “anui”, in hisce versibus: quod sumptum atque epulas victu praeponis honesto et alio in loco: “anu noceo” inquit. {{pn|1.7|7}}Vergilius quoque in casu dandi “aspectu” dicit, non “aspectui": teque aspectu ne subtrahe nostro et in georgicis: quod nec concubitu indulgent. {{pn|1.8|8}}C. etiam Caesar, gravis auctor linguae Latinae, in Anticatone: “unius” inquit “arrogantiae, superbiae dominatuque.” Item in Dolabellam actionis I. lib. I.: “Isti, quorum in aedibus fanisque posita et honori erant et ornatu.” {{pn|1.9|9}}In libris quoque analogicis omnia istiusmodi sine “i” littera dicenda censet. ===XVII.=== {{c|''De natura quarundam particularum, quae praepositae verbis intendi atque produci barbare et inscite videntur, exemplis rationibusque plusculis disceptatum.''}} {{pn|1.1|1}}Lucilii ex XI. versus sunt: Scipiadae magno improbus obiciebat Asellus lustrum illo censore malum infelixque fuisse. “Obiciebat” “o” littera producta multos legere audio, idque eo facere dicunt, ut ratio numeri salva sit. {{pn|1.2|2}}Idem infra: conicere in versus dictum praeconis volebam Grani. In hac quoque primi verbi praepositione “o” ob eandem causam producunt. {{pn|1.3|3}}Item XV: subicit huic humilem et suffercitus posteriorem, “subicit” “u” littera longa legunt, quia primam syllabam brevem esse in versu heroico non convenit. {{pn|1.4|4}}Item apud Plautum in Epidico “con” syllabam productam pronuntiant: age nunciam orna te, Epidice, et palliolum in collum conice. {{pn|1.5|5}}Apud Vergilium quoque “subicit” verbum produci a plerisque audio: etiam Parnasia laurus parva sub ingenti matris se subicit umbra. {{pn|1.6|6}}Sed neque “ob” neque “sub” praepositio producendi habet naturam, neque item “con”, nisi cum eae litterae secuntur, quae in verbis “constituit” et “confecit” secundum eam primae sunt, vel cum eliditur ex ea “n” littera, sicut Sallustius: “faenoribus” inquit “copertus.” {{pn|1.7|7}}In his autem, quae supra posui, et metrum esse integrum potest et praepositiones istae possunt non barbare protendi; secunda enim littera in his verbis per duo “i”, non per unum scribenda est. {{pn|1.8|8}}Nam verbum ipsum, cui supradictae particulae praepositae sunt, non est “icio”, sed “iacio”, et praeteritum non “icit” facit, sed “iecit”. Id ubi compositum est, “a” littera in “i” mutatur, sicuti fit in verbis “insilio” et “incipio”, atque ita vim consonantis capit, et idcirco ea syllaba productius latiusque paulo pronuntiata priorem syllabam brevem esse non patitur, sed reddit eam positu longam, proptereaque et numerus in versu et ratio in pronuntiatu manet. {{pn|1.9|9}}Haec, quae diximus, eo etiam conducunt, ut, quod apud Vergilium in sexto positum invenimus: eripe me his, invicte, malis aut tu mihi terram inice, sic esse “iniice”, ut supra dixi, et scribendum et legendum sciamus, nisi quis tam indocilis est, ut in hoc quoque verbo “in” praepositionem metri gratia protendat. {{pn|1.10|10}}Quaerimus igitur, in “obicibus” “o” littera qua ratione intendatur, cum id vocabulum factum sit a verbo “obiicio” et nequaquam simile sit, quod a verbo “moveo” “motus” “o” littera longa dicitur. {{pn|1.11|11}}Equidem memini Sulpicium Apollinarem, virum praestanti litterarum scientia, “obices” et “obicibus” “o” littera correpta dicere, in Vergilio quoque sic eum legere: qua vi maria alta tumescant obicibus ruptis; {{pn|1.12|12}}sed ita, ut diximus, “i” litteram, quae in hoc vocabulo quoque gemina esse debet, paulo uberius largiusque pronuntiabat. {{pn|1.13|13}}Congruens igitur est, ut “subices” etiam, quod proinde ut “obices” compositum est, “u” littera brevi dici oporteat. {{pn|1.14|14}}Ennius in tragoedia, quae Achilles inscribitur, “subices” pro aere alto ponit, qui caelo subiectus est, in his versibus: per ego deum sublimas subices humidas, unde oritur imber sonitu saevo et spiritu; plerosque omnes tamen legere audias “u” littera producta. {{pn|1.15|15}}Id ipsum autem verbum M. Cato sub alia praepositione dicit in oratione, quam de consulatu suo habuit: “ita nos” inquit “fert ventus ad primorem Pyrenaeum, quo proicit in altum.” Et Pacuvius item in Chryse: Idae promunturium, cuius lingua in altum proicit. ===XVIII.=== {{c|''De P. Africano superiore sumpta quaedam ex annalibus memoratu dignissima.''}} {{pn|1.1|1}}Scipio Africanus antiquior quanta virtutum gloria praestiterit et quam fuerit altus animi atque magnificus et qua sui conscientia subnixus, plurimis rebus, quae dixit quaeque fecit, declaratum est. {{pn|1.2|2}}Ex quibus sunt haec duo exempla eius fiduciae atque exsuperantiae ingentis: {{pn|1.3|3}}Cum M. Naevius tribunus plebis accusaret eum ad populum diceretque accepisse a rege Antiocho pecuniam, ut condicionibus gratiosis et mollibus pax cum eo populi Romani nomine fieret et quaedam item alia crimini daret indigna tali viro, tum Scipio pauca praefatus, quae dignitas vitae suae atque gloria postulabat: “memoria,” inquit “Quirites, repeto diem esse hodiernum, quo Hannibalem Poenum imperio vestro inimicissimum magno proelio vici in terra Africa pacemque et victoriam vobis peperi inspectabilem. Non igitur simus adversum deos ingrati et, censeo, relinquamus nebulonem hunc, eamus hinc protinus Iovi optimo maximo gratulatum.” {{pn|1.4|4}}Id cum dixisset, avertit et ire in Capitolium coepit. {{pn|1.5|5}}Tum contio universa, quae ad sententiam de Scipione ferendam convenerat, relicto tribuno Scipionem in Capitolium comitata atque inde ad aedes eius cum laetitia et gratulatione sollemni prosecuta est. {{pn|1.6|6}}Fertur etiam oratio, quae videtur habita eo die a Scipione, et qui dicunt eam non veram, non eunt infitias, quin haec quidem verba fuerint, quae dixi, Scipionis. {{pn|1.7|7}}Item aliud est factum eius praeclarum. Petilii quidam tribuni plebis a M., ut aiunt, Catone, inimico Scipionis, comparati in eum atque inmissi desiderabant in senatu instantissime, ut pecuniae Antiochinae praedaeque in eo bello captae rationem redderet; {{pn|1.8|8}}fuerat enim L. Scipioni Asiatico, fratri suo, imperatori in ea provincia legatus. {{pn|1.9|9}}Ibi Scipio exsurgit et prolato e sinu togae libro rationes in eo scriptas esse dixit omnis pecuniae omnisque praedae; {{pn|1.10|10}}illatum, ut palam recitaretur et ad aerarium deferretur. {{pn|1.11|11}}“Sed enim id iam non faciam” inquit “nec me ipse afficiam contumelia eumque librum statim coram discidit suis manibus et concerpsit aegre passus, {{pn|1.12|12}}quod, cui salus imperii ac reipublicae accepta ferri deberet, rationem pecuniae praedaticiae posceretur. ===XIX.=== {{c|''Quid M. Varro in logistorico scripserit de moderando victu puerorum inpubium.''}} {{pn|1.1|1}}Pueros inpubes conpertum est, si plurimo cibo nimioque somno uterentur, hebetiores fieri ad veterni usque aut eluci tarditatem, corporaque eorum inprocera fieri minusque adolescere. {{pn|1.2|2}}Idem plerique alii medicorum philosophorumque et M. Varro in logistorico scripsit, qui inscriptus est Catus aut de liberis educandis. ===XX.=== {{c|''Notati a censoribus, qui audientibus iis dixerant ioca quaedam intempestiviter; ac de eius quoque nota deliberatum, qui steterat forte apud eos oscitabundus.''}} {{pn|1.1|1}}Inter censorum severitates tria haec exempla in litteris sunt castigatissimae disciplinae. {{pn|1.2|2}}Vnum est huiuscemodi: Censor agebat de uxoribus sollemne iusiurandum; {{pn|1.3|3}}verba erant ita concepta: “Vt tu ex animi tui sententia uxorem habes?” Qui iurabat, cavillator quidam et canicula et nimis ridicularius fuit. {{pn|1.4|4}}Is locum esse sibi ioci dicundi ratus, cum ita, uti mos erat, censor dixisset “ut tu ex animi tui sententia uxorem habes?”, {{pn|1.5|5}}“habeo equidem” inquit “uxorem, sed non hercle ex animi mei sententia.” {{pn|1.6|6}}Tum censor eum, quod intempestive lascivisset, in aerarios rettulit causamque hanc ioci scurrilis apud se dicti subscripsit. {{pn|1.7|7}}Altera severitas eiusdem sectae disciplinaeque est. {{pn|1.8|8}}Deliberatum est de nota eius, qui ad censores ab amico advocatus est et in iure stans clare nimis et sonore oscitavit atque inibi ut plecteretur fuit, tamquam illud indicium esset vagi animi et alucinantis et fluxae atque apertae securitatis. {{pn|1.9|9}}Sed cum ille deiurasset invitissimum sese ac repugnantem oscitatione victum tenerique eo vitio, quod “oscedo” appellatur, tum notae iam destinatae exemptus est. {{pn|1.10|10}}Publius Scipio Africanus, Pauli filius, utramque historiam posuit in oratione, quam dixit in censura, cum ad maiorum mores populum hortaretur. {{pn|1.11|11}}Item aliud refert Sabinus Masurius in septimo memoriali severe factum: “Censores” inquit “Publius Scipio Nasica et Marcus Popilius cum equitum censum agerent, equum nimis strigosum et male habitum, sed equitem eius uberrimum et habitissimum viderunt et “cur” inquiunt “ita est, ut tu sis quam equus curatior?” “Quoniam” inquit “ego me curo, equum Statius nihili servos.” Visum est parum esse reverens responsum, relatusque in aerarios, ut mos est.” {{pn|1.12|12}}“Statius” autem servile nomen fuit. Plerique apud veteres servi eo nomine fuerunt. {{pn|1.13|13}}Caecilius quoque ille comoediarum poeta inclutus servus fuit et propterea nomen habuit “Statius”. Sed postea versum est quasi in cognomentum, appellatusque est “Caecilius Statius”. {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {{finis}} sblem3cgihm9501317cb623gvx3usek 269226 269225 2026-06-06T14:08:04Z Saumache 27923 /* XVI. */ 269226 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Sermo quidam Favorini philosophi cum grammatico iactantiore factus in Socraticum modum; atque ibi in sermone dictum, quibus verbis “penus” a Q. Scaevola definita sit; quodque eadem definitio culpata reprehensaque est.''}} {{pn|1.1|1}}In vestibulo aedium Palatinarum omnium fere ordinum multitudo opperientes salutationem Caesaris constiterant; atque ibi in circulo doctorum hominum Favorino philosopho praesente ostentabat quispiam grammaticae rei ditior scholica quaedam nugalia de generibus et casibus vocabulorum disserens cum arduis superciliis vocisque et vultus gravitate composita tamquam interpres et arbiter Sibyllae oraculorum. {{pn|1.2|2}}Tum aspiciens ad Favorinum, quamquam ei nondum etiam satis notus esset: ““penus” quoque” inquit “variis generibus dictum et varie declinatum est. Nam et “hoc penus” et “haec penus” et “huius peni” et “penoris” veteres dictaverunt; {{pn|1.3|3}}“mundum” quoque muliebrem Lucilius in satirarum XVI non virili genere, ut ceteri, sed neutro appellavit his verbis: legavit quidam uxori mundum omne penumque. Atqui quid mundum, quid non? quis dividet istuc?” {{pn|1.4|4}}Atque horum omnium et testimoniis et exemplis constrepebat; cumque nimis odiose blatiret, intercessit placide Favorinus et “amabo,” inquit “magister, quicquid est nomen tibi, abunde multa docuisti, quae quidem ignorabamus et scire haud sane postulabamus. {{pn|1.5|5}}Quid enim refert mea eiusque, quicum loquor, quo genere “penum” dicam aut in quas extremas litteras declinem, si nemo id non nimis barbare fecerimus? {{pn|1.6|6}}sed hoc plane indigeo discere, quid sit “penus” et qua fini id vocabulum dicatur, ne rem cotidiani usus, tamquam qui in venalibus Latine loqui coeptant, alia quam oportet voce appellem.” {{pn|1.7|7}}“Quaeris” inquit “rem minime obscuram. Quis adeo ignorat “penum” esse vinum et triticum et oleum et lentim et fabam atque huiuscemodi cetera?” {{pn|1.8|8}}“Etiamne” inquit Favorinus “milium et panicum et glans et hordeum “penus” est? sunt enim propemodum haec quoque eiusdemmodi”; {{pn|1.9|9}}cumque ille reticens haereret, “nolo” inquit “hoc iam labores, an ista, quae dixi, “penus” appelletur. Sed potesne mihi non speciem aliquam de penu dicere, sed definire genere proposito et differentiis adpositis, quid sit “penus"?” “Quod” inquit “genus et quas differentias dicas, non hercle intellego.” {{pn|1.10|10}}“Rem” inquit Favorinus “plane dictam postulas, quod difficillimum est, dici planius; nam hoc quidem pervolgatum est definitionem omnem ex genere et differentia consistere. {{pn|1.11|11}}Sed si me tibi praemandere, quod aiunt, postulas, faciam sane id quoque honoris tui habendi gratia.” {{pn|1.12|12}}Ac deinde ita exorsus est: “Si” inquit “ego te nunc rogem, ut mihi dicas et quasi circumscribas verbis, cuiusmodi “homo” sit, non, opinor, respondeas hominem esse te atque me. Hoc enim, quis homo sit, ostendere est, non, quid homo sit, dicere. Sed si, inquam, peterem, ut ipsum illud, quod homo est, definires, tum profecto mihi diceres hominem esse animal mortale rationis et scientiae capiens vel quo alio modo diceres, ut eum a ceteris omnibus separares. Proinde igitur nunc te rogo, ut, quid sit “penus”, dicas, non ut aliquid ex penu nomines.” {{pn|1.13|13}}Tum ille ostentator voce iam molli atque demissa: “philosophias” inquit “ego non didici neque discere adpetivi et, si ignoro, an hordeum ex “penu” sit aut quibus verbis “penus” definiatur, non ea re litteras quoque alias nescio.” {{pn|1.14|14}}“Scire,” inquit ridens iam Favorinus “quid “penus” sit, non ex nostra magis est philosophia quam ex grammatica tua. {{pn|1.15|15}}Meministi enim, credo, quaeri solitum, quid Vergilius dixerit, “penum struere” vel “longam” vel “longo ordine”; utrumque enim profecto scis legi solitum. {{pn|1.16|16}}Sed ut faciam te aequiore animo ut sis, ne illi quidem veteres iuris magistri, qui “sapientes” appellati sunt, definisse satis recte existimantur, quid sit “penus”. {{pn|1.17|17}}Nam Quintum Scaevolam ad demonstrandam penum his verbis usum audio: ““Penus” est”, inquit “quod esculentum aut posculentum est, quod ipsius patrisfamilias aut matris familias aut liberum patrisfamilias aut familiae eius, quae circum eos aut liberos eius est et opus non facit, causa paratum est. ..., ut Mucius ait, “penus” videri debet. Nam quae ad edendum bibendumque in dies singulos prandii aut cenae causa parantur, “penus” non sunt; sed ea potius, quae huiusce generis longae usionis gratia contrahuntur et reconduntur, ex eo, quod non in promptu est, sed intus et penitus habeatur, “penus” dicta est.” {{pn|1.18|18}}Haec ego,” inquit “cum philosophiae me dedissem, non insuper tamen habui discere; quoniam civibus Romanis Latine loquentibus rem non suo vocabulo demonstrare non minus turpe est, quam hominem non suo nomine appellare.” {{pn|1.19|19}}Sic Favorinus sermones id genus communes a rebus parvis et frigidis abducebat ad ea, quae magis utile esset audire ac discere, non allata extrinsecus, non per ostentationem, sed indidem nata acceptaque. {{pn|1.20|20}}Praeterea de penu adscribendum hoc etiam putavi Servium Sulpicium in reprehensis Scaevolae capitibus scripsisse Cato Aelio placuisse, non quae esui et potui forent, sed thus quoque et cereos in penu esse, quod esset eius ferme rei causa comparatum. {{pn|1.21|21}}Masurius autem Sabinus in iuris civilis secundo etiam, quod iumentorum causa apparatum esset, quibus dominus uteretur, penori attributum dicit. {{pn|1.22|22}}Ligna quoque et virgas et carbones, quibus conficeretur penus, quibusdam ait videri esse in penu. {{pn|1.23|23}}Ex his autem, quae promercalia et usaria isdem in locis essent, esse ea sola penoris putat, quae satis sint usu annuo. ===II.=== {{c|''Morbus et vitium quid differat; et quam vim habeant vocabula ista in edicto aedilium; et an eunuchus et steriles mulieres redhiberi possint; diversaeque super ea re sententiae.''}} {{pn|2.1|1}}In edicto aedilium curulium, qua parte de mancipiis vendundis cautum est, scriptum sic fuit: “Titulus servorum singulorum scriptus sit curato ita, ut intellegi recte possit, quid morbi vitiive cuique sit, quis fugitivus errove sit noxave solutus non sit.” {{pn|2.2|2}}Propterea quaesierunt iureconsulti veteres, quod “mancipium morbosum” quodve “vitiosum” recte diceretur quantumque “morbus” a “vitio” differret. {{pn|2.3|3}}Caelius Sabinus in libro, quem de edicto aedilium curulium composuit, Labeonem refert, quid esset “morbus”, hisce verbis definisse: “Morbus est habitus cuiusque corporis contra naturam, qui usum eius facit deteriorem.” {{pn|2.4|4}}Sed “morbum” alias in toto corpore accidere dicit, alias in parte corporis. Totius corporis “morbum” esse, veluti sit pthisis aut febris, partis autem, veluti sit caecitas aut pedis debilitas. {{pn|2.5|5}}“Balbus autem” inquit “et atypus vitiosi magis quam morbosi sunt, et equus mordax aut calcitro vitiosus, non morbosus est. Sed cui morbus est, idem etiam vitiosus est. Neque id tamen contra fit; potest enim qui vitiosus est non morbosus esse. Quamobrem, cum de homine morboso agetur, aeque” inquit “ita dicetur: “quanto ob id vitium minoris erit”.” {{pn|2.6|6}}De eunucho quidem quaesitum est, an contra edictum aedilium videretur venundatus, si ignorasset emptor eum eunuchum esse. {{pn|2.7|7}}Labeonem respondisse aiunt redhiberi posse quasi morbosum; {{pn|2.8|8}}sues etiam feminae si sterilae essent et venum issent, ex edicto aedilium posse agi Labeonem scripsisse. {{pn|2.9|9}}De sterila autem muliere, si nativa sterilitate sit, Trebatium contra Labeonem respondisse dicunt. {{pn|2.10|10}}Nam cum redhiberi eam Labeo quasi minus sanam putasset, negasse aiunt Trebatium ex edicto agi posse, si ea mulier a principio genitali sterilitate esset. At si valitudo eius offendisset exque ea vitium factum esset, ut concipere fetus non posset, tum sanam non videri et esse in causa redhibitionis. {{pn|2.11|11}}De myope quoque, qui “luscitiosus” Latine appellatur, dissensum est; alii enim redhiberi omnimodo debere, alii contra, nisi id vitium morbo contractum esset. {{pn|2.12|12}}Eum vero, cui dens deesset, Servius redhiberi posse respondit, Labeo in causa esse redhibendi negavit: “nam et magna” inquit “pars dente aliquo carent, neque eo magis plerique homines morbosi sunt, et absurdum admodum est dicere non sanos nasci homines, quoniam cum infantibus non simul dentes gignuntur.” {{pn|2.13|13}}Non praetereundum est id quoque in libris veterum iurisperitorum scriptum esse “morbum” et “vitium” distare, quod “vitium” perpetuum, “morbus” cum accessu decessuque sit. {{pn|2.14|14}}Sed hoc si ita est, neque caecus neque eunuchus morbosus est contra Labeonis, quam supra dixi, sententiam. {{pn|2.15|15}}Verba Masuri Sabini apposui ex libro iuris civilis secundo: “Furiosus mutusve cuive quod membrum lacerum laesumve est aut obest, quo ipse minus aptus sit, morbosi sunt. Qui natura longe minus videt tam sanus est quam qui tardius currit." ===III.=== {{c|''Quod nullae fuerunt rei uxoriae actiones in urbe Roma ante Carvilianum divortium; atque inibi, quid sit proprie “paelex”, quaeque eius vocabuli ratio sit.''}} {{pn|3.1|1}}Memoriae traditum est quingentis fere annis post Romam conditam nullas rei uxoriae neque actiones neque cautiones in urbe Roma aut in Latio fuisse, quoniam profecto nihil desiderabantur nullis etiamtunc matrimoniis divertentibus. {{pn|3.2|2}}Servius quoque Sulpicius in libro quem composuit de dotibus tum primum cautiones rei uxoriae necessarias esse visas scripsit, cum Spurius Carvilius, cui Ruga cognomentum fuit, vir nobilis, divortium cum uxore fecit, quia liberi ex ea corporis vitio non gignerentur, anno urbis conditae quingentesimo vicesimo tertio M. Atilio P. Valerio consulibus. Atque is Carvilius traditur uxorem, quam dimisit, egregie dilexisse carissimamque morum eius gratia habuisse, set iurisiurandi religionem animo atque amori praevertisse, quod iurare a censoribus coactus erat uxorem se liberum quaerundum gratia habiturum. {{pn|3.3|3}}“Paelicem” autem appellatam probrosamque habitam, quae iuncta consuetaque esset cum eo, in cuius manu mancipioque alia matrimonii causa foret, hac antiquissima lege ostenditur, quam Numae regis fuisse accepimus: “Paelex aedem Iunonis ne tangito; si tangit, Iunoni crinibus demissis agnum feminam caedito.” “Paelex” autem quasi pallax, id est quasi pallakis. Vt pleraque alia, ita hoc quoque vocabulum de Graeco flexum est. ===IV.=== {{c|''Quid Servius Sulpicius in libro, qui est de dotibus, scripserit de iure atque more veterum sponsaliorum.''}} {{pn|4.1|1}}Sponsalia in ea parte Italiae, quae Latium appellatur, hoc more atque iure solita fieri scripsit Servius Sulpicius in libro, quem scripsit de dotibus: {{pn|4.2|2}}“Qui uxorem” inquit “ducturus erat, ab eo, unde ducenda erat, stipulabatur eam in matrimonium datum ... iri; qui ducturus erat, itidem spondebat. Is contractus stipulationum sponsionumque dicebatur “sponsalia”. Tunc, quae promissa erat, “sponsa” appellabatur, qui spoponderat ducturum, “sponsus”. Sed si post eas stipulationis uxor non dabatur aut non ducebatur, qui stipulabatur, ex sponsu agebat. Iudices cognoscebant. Iudex quamobrem data acceptave non esset uxor quaerebat. Si nihil iustae causae videbatur, litem pecunia aestimabat, quantique interfuerat eam uxorem accipi aut dari, eum, qui spoponderat, ei qui stipulatus erat, condemnabat.” {{pn|4.3|3}}Hoc ius sponsaliorum observatum dicit Servius ad id tempus, quo civitas universo Latio lege Iulia data est. {{pn|4.4|4}}Haec eadem Neratius scripsit in libro quem de nuptiis composuit. ===V.=== {{c|''Historia narrata de perfidia aruspicum Etruscorum; quodque ob eam rem versus hic a pueris Romae urbe tota cantatus est: “Malum consilium consultori pessimum est”.''}} {{pn|5.1|1}}Statua Romae in comitio posita Horatii Coclitis, fortissimi viri, de caelo tacta est. {{pn|5.2|2}}Ob id fulgur piaculis luendum aruspices ex Etruria acciti inimico atque hostili in populum Romanum animo instituerant eam rem contrariis religionibus procurare atque illam statuam suaserunt in inferiorem locum perperam transponi, {{pn|5.3|3}}quem sol oppositu circum undique altarum aedium numquam illustraret. {{pn|5.4|4}}Quod cum ita fieri persuasissent, delati ad populum proditique sunt et, cum de perfidia confessi essent, necati sunt, constititque eam statuam, proinde ut verae rationes post compertae monebant, in locum editum subducendam atque ita in area Volcani sublimiore loco statuendam; ex quo res bene et prospere populo Romano cessit. {{pn|5.5|5}}Tum igitur, quod in Etruscos aruspices male consulentis animadversum vindicatumque fuerat, versus hic scite factus cantatusque esse a pueris urbe tota fertur: malum consilium consultori pessimum est. {{pn|5.6|6}}Ea historia de aruspicibus ac de versu isto senario scripta est in annalibus maximis, libro undecimo, et in Verri Flacci libro primo rerum memoria dignarum. {{pn|5.7|7}}Videtur autem versus hic de Graeco illo Hesiodi versu expressus: he de kake boule toi bouleusanti kakiste. ===VI.=== {{c|''Verba veteris senatusconsulti posita, quo decretum est hostiis maioribus expiandum, quod in sacrario hastae Martiae movissent; atque ibi enarratum, quid sint “hostiae succidaneae”, quid item “porca praecidanea”; et quod Capito Ateius ferias quasdam “praecidaneas” appellavit.''}} {{pn|6.1|1}}Vt terram movisse nuntiari solet eaque res procuratur, ita in veteribus memoriis scriptum legimus nuntiatum esse senatui in sacrario in regia hastas Martias movisse. {{pn|6.2|2}}Eius rei causa senatusconsultum factum est M. Antonio A. Postumio consulibus, eiusque exemplum hoc est: “Quod C. Iulius L. filius pontifex nuntiavit in sacrario in regia hastas Martias movisse, de ea re ita censuerunt, uti M. Antonius consul hostiis maioribus Iovi et Marti procuraret et ceteris dis, quibus videretur, lactantibus. Ibus uti procurasset, satis habendum censuerunt. Si quid succidaneis opus esset, robiis succideret.” {{pn|6.3|3}}Quod “succidaneas” hostias senatus appellavit, quaeri solet, quid verbum id significet. In Plauti quoque comoedia, quae Epidicus inscripta est, super eodem ipso verbo requiri audio in his versibus: {{pn|6.4|4}}men piacularem oportet fieri ob stultitiam tuam, ut meum tergum tuae stultitiae subdas succidaneum? {{pn|6.5|5}}“Succidaneae” autem “hostiae” dicuntur “ae” littera per morem compositi vocabuli in “i” litteram mutata quasi “succaedaneae”, appellatae, quoniam, si primis hostiis litatum non erat, aliae post easdem ductae hostiae caedebantur; {{pn|6.6|6}}quae quia prioribus iam caesis luendi piaculi gratia subdebantur et succidebantur, “succidaneae” nominatae “i” littera scilicet tractim pronuntiata; audio enim quosdam eam litteram in hac voce barbare corripere. {{pn|6.7|7}}Eadem autem ratione verbi “praecidaneae” quoque hostiae dicuntur, quae ante sacrificia sollemnia pridie caeduntur. {{pn|6.8|8}}“Porca” etiam “praecidanea” appellata, quam piaculi gratia ante fruges novas captas immolare Cereri mos fuit, si qui familiam funestam aut non purgaverant aut aliter eam rem, quam oportuerat, procuraverant. {{pn|6.9|9}}Sed porcam et hostias quasdam “praecidaneas”, sicuti dixi, appellari volgo notum est, ferias “praecidaneas” dici id, opinor, a volgo remotum est. {{pn|6.10|10}}Propterea verba Atei Capitonis ex quinto librorum, quos de pontificio iure composuit, scripsi: “Tib. Coruncanio pontifici maximo feriae praecidaneae in atrum diem inauguratae sunt. Collegium decrevit non habendum religioni, quin eo die feriae praecidaneae essent." ===VII.=== {{c|''De epistula Valerii Probi grammatici ad Marcellum scripta super accentu nominum quorundam Poenicorum.''}} {{pn|7.1|1}}Valerius Probus grammaticus inter suam aetatem praestanti scientia fuit. {{pn|7.2|2}}Is “Hannibalem” et “Hasdrubalem” et “Hamilcarem” ita pronuntiabat, ut paenultimam circumflecteret, et est epistula eius scripta ad Marcellum, in qua Plautum et Ennium multosque alios veteres eo modo pronuntiasse affirmat, {{pn|7.3|3}}solius tamen Ennii versum unum ponit ex libro, qui Scipio inscribitur. {{pn|7.4|4}}Eum versum quadrato numero factum subiecimus, in quo, nisi tertia syllaba de Hannibalis nomine circumflexe promatur, numerus clausurus est. Versus Ennii, quem dixit, ita est: {{pn|7.5|5}}quaque propter Hannibalis copias considerat. ===VIII.=== {{c|''Quid C. Fabricius de Cornelio Rufino homine avaro dixerit, quem cum odisset inimicusque esset, designandum tamen consulem curavit.''}} {{pn|8.1|1}}Fabricius Luscinus magna gloria vir magnisque rebus gestis fuit. {{pn|8.2|2}}P. Cornelius Rufinus manu quidem strenuus et bellator bonus militarisque disciplinae peritus admodum fuit, sed furax homo et avaritia acri erat. {{pn|8.3|3}}Hunc Fabricius non probabat neque amico utebatur osusque eum morum causa fuit. {{pn|8.4|4}}Sed cum in temporibus rei difficillimis consules creandi forent et is Rufinus peteret consulatum competitoresque eius essent inbelles quidam et futtiles, summa ope adnixus est Fabricius, uti Rufino consulatus deferretur. {{pn|8.5|5}}Eam rem plerisque admirantibus, quod hominem avarum, cui esset inimicissimus, {{pn|8.6|6}}creari consulem vellet, “malo,” inquit “civis me compilet, quam hostis vendat”. {{pn|8.7|7}}Hunc Rufinum postea bis consulatu et dictatura functum censor Fabricius senatu movit ob luxuriae notam, quod decem pondo libras argenti facti haberet. {{pn|8.8|8}}Id autem, quod supra scripsi Fabricium de Cornelio Rufino ita, uti in pleraque historia scriptum est, dixisse, M. Cicero non aliis a Fabricio, sed ipsi Rufino gratias agenti, quod ope eius designatus esset, dictum esse refert in libro secundo de oratore. ===IX.=== {{c|''Quid significet proprie “religiosus”; et in quae diverticula significatio istius vocabuli flexa sit; et verba Nigidii Figuli ex commentariis eius super ea re sumpta.''}} {{pn|9.1|1}}Nigidius Figulus, homo, ut ego arbitror, iuxta M. Varronem doctissimus, in undecimo commentariorum grammaticorum versum ex antiquo carmine refert memoria hercle dignum: religentem esse oportet, religiosus ne fuas, cuius autem id carmen sit, non scribit. {{pn|9.2|2}}Atque in eodem loco Nigidius: “Hoc” inquit “inclinamentum semper huiuscemodi verborum, ut “vinosus”, “mulierosus”, “religiosus”, significat copiam quandam inmodicam rei, super qua dicitur. Quocirca “religiosus” is appellabatur, qui nimia et superstitiosa religione sese alligaverat, eaque res vitio assignabatur.” {{pn|9.3|3}}Sed praeter ista, quae Nigidius dicit, alio quodam diverticulo significationis “religiosus” pro casto atque observanti cohibentique sese certis legibus finibusque dici coeptus. {{pn|9.4|4}}Simili autem modo illa quoque vocabula ab eadem profecta origine diversum significare videntur: “religiosi dies” et “religiosa delubra”. {{pn|9.5|5}}“Religiosi” enim “dies” dicuntur tristi omine infames inpeditique, in quibus et res divinas facere et rem quampiam novam exordiri temperandum est, quos multitudo imperitorum prave et perperam “nefastos” appellat. {{pn|9.6|6}}Itaque M. Cicero in libro epistularum nono ad Atticum “maiores” inquit “nostri funestiorem diem esse voluerunt Alliensis pugnae quam urbis captae, quod hoc malum ex illo. Itaque alter religiosus etiamnunc dies, alter in volgus ignotus”. {{pn|9.7|7}}Idem tamen M. Tullius in oratione de accusatore constituendo “religiosa delubra” dicit non ominosa nec tristia, sed maiestatis venerationisque plena. {{pn|9.8|8}}Masurius autem Sabinus in commentariis, quos de indigenis composuit: ““religiosum"” inquit “est, quod propter sanctitatem aliquam remotum ac sepositum a nobis est; verbum a “relinquendo” dictum, tamquam “caerimoniae” a “carendo”.” {{pn|9.9|9}}Secundum hanc Sabini interpretationem templa quidem ac delubra, quae non volgo ac temere, sed cum castitate caerimoniaque adeundum, et reverenda et reformidanda sunt magis quam involganda: {{pn|9.10|10}}sed dies “religiosi” dicti, [{{pn|9.11|11}}] quos ex contraria causa propter ominis diritatem relinquimus. {{pn|9.12|12}}Quod si, ut ait Nigidius, omnia istiusmodi inclinamenta nimium ac praeter modum significant et idcirco in culpas cadunt, ut “vinosus”, “mulierosus”, “morosus”, “verbosus”, “famosus”, cur “ingeniosus” et “formosus” et “officiosus”, quae pariter ab ingenio et forma et officio inclinata sunt, cur etiam “disciplinosus”, “consiliosus”, “victoriosus”, quae M. Cato ita figuravit, cur item “facundiosa”, quod Sempronius Asellio XIII rerum gestarum ita scripsit: “facta sua spectare oportere, non dicta, si minus facundiosa essent”, cur, inquam, ista omnia numquam in culpam, sed in laudem dicuntur, quamquam haec item incrementum sui nimium demonstrent? an propterea quia illis quidem, quae supra posui, adhibendus est modus quidam necessarius? {{pn|9.13|13}}Nam et gratia, si nimia atque inmodica, et mores, si multi atque varii, et verba, si perpetua atque infinita et obtundentia, et fama, si magna et inquieta et invidiosast, neque laudabilia neque utilia sunt; {{pn|9.14|14}}ingenium autem et officium et forma et disciplina et consilium et victoria et facundia sicut ipsae virtutum amplitudines nullis finibus cohibentur, sed quanto maiora auctioraque sunt, multo etiam tanto laudatiora sunt. ===X.=== {{c|''Quid observatum de ordine rogandarum in senatu sententiarum; iurgiumque in senatu C. Caesaris consulis et M. Catonis diem dicendo eximentis.''}} {{pn|10.1|1}}Ante legem, quae nunc de senatu habendo observatur, ordo rogandi sententias varius fuit. {{pn|10.2|2}}Alias primus rogabatur, qui princeps a censoribus in senatum lectus fuerat, alias, qui designati consules erant; {{pn|10.3|3}}quidam e consulibus studio aut necessitudine aliqua adducti, quem is visum erat, honoris gratia extra ordinem sententiam primum rogabant. {{pn|10.4|4}}Observatum tamen est, cum extra ordinem fieret, ne quis quemquam ex alio quam ex consulari loco sententiam primum rogaret. {{pn|10.5|5}}C. Caesar in consulatu, quem cum M. Bibulo gessit, quattuor solos extra ordinem rogasse sententiam dicitur. Ex his quattuor principem rogabat M. Crassum; sed postquam filiam Cn. Pompeio desponderat, primum coeperat Pompeium rogare. {{pn|10.6|6}}Eius rei rationem reddidisse eum senatui Tiro Tullius, M. Ciceronis libertus, refert itaque se ex patrono suo audisse scribit. {{pn|10.7|7}}Id ipsum Capito Ateius in libro, quem de officio senatorio composuit, scriptum reliquit. {{pn|10.8|8}}In eodem libro Capitonis id quoque scriptum est: “C.” inquit “Caesar consul M. Catonem sententiam rogavit. Cato rem, quae consulebatur, quoniam non e republica videbatur, perfici nolebat. Eius rei ducendae gratia longa oratione utebatur eximebatque dicendo diem. Erat enim ius senatori, ut sententiam rogatus diceret ante quicquid vellet aliae rei et quoad vellet. Caesar consul viatorem vocavit eumque, cum finem non faceret, prendi loquentem et in carcerem duci iussit. Senatus consurrexit et prosequebatur Catonem in carcerem. Hac” inquit “invidia facta Caesar destitit et mitti Catonem iussit." ===XI.=== {{c|''Quae qualiaque sint, quae Aristoxenus quasi magis comperta de Pythagora memoriae mandavit; et quae item Plutarchus in eundem modum de eodem Pythagora scripserit.''}} {{pn|11.1|1}}Opinio vetus falsa occupavit et convaluit Pythagoram philosophum non esitavisse ex animalibus item abstinuisse fabulo, quem Graeci kyamon appellant. {{pn|11.2|2}}Ex hac opinione Callimachus poeta scripsit: kai kyamon apo cheiras echein aniontos edestou kago, Pythagoras hos ekeleve, lego. {{pn|11.3|3}}Ex eadem item opinione M. Cicero in libro de divinatione primo haec verba posuit: “Iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit, quod errorem animis perturbationemque afferat. Ex quo etiam Pythagoreis interdictum putatur, ne faba vescerentur, quae res habet inflationem magnam tranquillitatem mentis quaerentibus contrariam.” {{pn|11.4|4}}Haec quidem M. Cicero. Sed Aristoxenus musicus, vir litterarum veterum diligentissimus, Aristoteli philosophi auditor, in libro, quem de Pythagora reliquit, nullo saepius legumento Pythagoram dicit usum quam fabis, quoniam is cibus et subduceret sensim alvum et levigaret. {{pn|11.5|5}}Verba ipsa Aristoxeni subscripsi: Pythagoras de ton osprion malista ton kyamon edokimasen; leiantikon te gar einai kai diachoretikon; dio kai malista kechretai autoi. {{pn|11.6|6}}Porculis quoque minusculis et haedis tenerioribus victitasse idem Aristoxenus refert. {{pn|11.7|7}}Quem rem videtur cognovisse e Xenophilo Pythagorico, familiari suo, et ex quibusdam aliis natu maioribus, qui ab aetate Pythagorae ... {{pn|11.8|8}}Ac de animalibus Alexis etiam poeta in comoedia, quae Pythagorizousa inscribitur, docet. {{pn|11.9|9}}Videtur autem de kyamoi non esitato causam erroris fuisse, quia in Empedocli carmine, qui disciplinas Pythagorae secutus est, versus hic invenitur: deiloi, pandeiloi, kyamon apo cheiras echesthai. {{pn|11.10|10}}Opinati enim sunt plerique kyamous legumentum dici, ut a vulgo dicitur. Sed qui diligentius scitiusque carmina Empedocli arbitrati sunt, kyamous hoc in loco testiculos significare dicunt, eosque more Pythagorae operte atque symbolice kyamous appellatos, quod sint aitioi tou kyein et geniturae humanae vim praebeant; idcircoque Empedoclen versu isto non a fabulo edendo, sed a rei veneriae proluvio voluisse homines deducere. {{pn|11.11|11}}Plutarchus quoque, homo in disciplinis gravi auctoritate, in primo librorum, quos de Homero composuit, Aristotelem philosophum scripsit eadem ipsa de Pythagoricis scripsisse, quod non abstinuerint edundis animalibus, nisi pauca carne quadam. {{pn|11.12|12}}Verba ipsa Plutarchi, quoniam res inopinata est, subscripsi: Aristoteles de metras kai kardias kai akalephes kai toiouton tinon allon apechesthai phesin tous Pythagorikous, chresthai de tois allois. {{pn|11.13|13}}Akalephe autem est animal marinum, quod “urtica” appellatur. Sed et piscibus mullis abstinere Pythagoricos Plutarchus in Symposiacis dicit. {{pn|11.14|14}}Pythagoram vero ipsum sicuti celebre est Euphorbum primo fuisse dictasse, ita haec remotiora sunt his, quae Clearchus et Dicaearchus memoriae tradiderunt, fuisse eum postea Pyrrum, deinde Aethaliden, deinde feminam pulcra facie meretricem, cui nomen fuerat Alco. ===XII.=== {{c|''Notae et animadversiones censoriae in veteribus monumentis repertae memoria dignae.''}} {{pn|12.1|1}}Si quis agrum suum passus fuerat sordescere eumque indiligenter curabat ac neque araverat neque purgaverat, sive quis arborem suam vineamque habuerat derelictui, non id sine poena fuit, sed erat opus censorium, censoresque aerarium faciebant. {{pn|12.2|2}}Item, quis eques Romanus equum habere gracilentum aut parum nitidum visus erat, “inpolitiae” notabatur; id verbum significat, quasi tu dicas “incuriae”. {{pn|12.3|3}}Cuius rei utriusque auctoritates sunt, et M. Cato id saepenumero adtestatus est. ===XIII.=== {{c|''Quod incentiones quaedam tibiarum certo modo factae ischiacis mederi possunt.''}} {{pn|13.1|1}}Creditum hoc a plerisque esse et memoriae mandatum, ischia cum maxime doleant, tum, si modulis lenibus tibicen incinat, {{pn|13.2|2}}minui dolores, ego nuperrime in libro Theophrasti scriptum inveni. {{pn|13.3|3}}Viperarum morsibus tibicinium scite modulateque adhibitum mederi refert etiam Democriti liber, qui inscribitur ..., in quo docet plurimis hominum morbidis medicinae fuisse incentiones tibiarum. {{pn|13.4|4}}Tanta prosus adfinitas est corporibus hominum mentibusque et propterea vitiis quoque aut medellis animorum et corporum. ===XIV=== {{c|''Narratur historia de Hostilio Mancino aedilium et Manilia meretrice; verbaque decreti tribunorum, ad quos a Manilia provocatum est.''}} {{pn|14.1|1}}Cum librum IX Atei Capitonis coniectaneorum legeremus, qui inscriptus est de iudiciis publicis, decretum tribunorum visum est gravitatis antiquae plenum. {{pn|14.2|2}}Propterea id meminimus, idque ob hanc causam et in hanc sententiam scriptum est : Aulus Hostilius Mancinus aedilis curulis fuit. {{pn|14.3|3}}Is Maniliae meretrici diem ad populum dixit, quod e tabulato eius noctu lapide ictus esset, vulnusque ex eo lapide ostendebat. {{pn|14.4|4}}Manilia ad tribunos plebi provocavit. {{pn|14.5|5}}Apud eos dixit comessatorem Mancinum ad aedes suas venisse; eum sibi recipere non fuisse e re sua, sed cum vi inrumperet, lapidibus depulsum. {{pn|14.6|6}}Tribuni decreverunt aedilem ex eo loco iure deiectum, quo eum venire cum corollario non decuisset; propterea, ne cum populo aedilis ageret, intercesserunt. ===XV.=== {{c|''Defensa a culpa sententia ex historia Sallustii, quam iniqui eius cum insectatione maligni reprehenderint.''}} {{pn|15.1|1}}Elegantia orationis Sallustii verborumque fingendi et novandi studium cum multa prorsus invidia fuit, multique non mediocri ingenio viri conati sunt reprehendere pleraque et obtrectare. In quibus plura inscite aut maligne vellicant. Nonnulla tamen videri possunt non indigna reprehensione; quale illud in Catilinae historia repertum est, quod habeat eam speciem quasi parum adtente dictum. Verba Sallustii haec sunt: {{pn|15.2|2}}“Ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen inprimis arduum videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dein, quia plerique, quae delicta reprehenderis, malivolentia et invidia dicta putant. Vbi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit; supra, veluti ficta, pro falsis ducit.” {{pn|15.3|3}}“Proposuit” inquiunt “dicturum causas, quamobrem videatur esse arduum res gestas scribere; atque ibi cum primam causam dixerit, dein non alteram causam, sed querellas dicit. {{pn|15.4|4}}Non enim causa videri debet, cur historiae opus arduum sit, quod hi, qui legunt, aut inique interpretantur quae scripta sunt, aut vera esse non credunt.” {{pn|15.5|5}}Obnoxiam quippe et obiectam falsis existimationibus eam rem dicendam aiunt quam “arduam”; quia, quod est arduum, sui operis difficultate est arduum, non opinionis alienae erroribus. {{pn|15.6|6}}Haec illi malivoli reprehensores dicunt. Sed “arduum” Sallustius non pro difficili tantum, sed pro eo quoque ponit, quod Graeci chalepon appellant, quod est cum difficile, tum molestum quoque et incommodum et intractabile. Quorum verborum significatio a sententia Sallustii supra scripta non abhorret. ===XVI.=== {{c|''De vocabulis quibusdam a Varrone et Nigidio contra cotidiani sermonis consuetudinem declinatis; atque inibi id genus quaedam cum exemplis veterum relata.''}} {{pn|16.1|1}}M. Varronem et P. Nigidium, viros Romani generis doctissimos, comperimus non aliter elocutos esse et scripsisse, quam “senatuis” et “domuis” et “fluctuis”, qui est patrius casus ab eo, quod est “senatus”, “domus”, “fluctus”; huic “senatui”, “domui”, “fluctui” ceteraque is consimilia pariter dixisse. {{pn|16.2|2}}Terentii quoque comici versus in libris veteribus itidem scriptus est: eius anuis causa, opinor, quae est emortua. {{pn|16.3|3}}Hanc eorum auctoritatem quidam e veteribus grammaticis ratione etiam firmare voluerunt, quod omnis dativus singularis “i” littera finitus, si non similis est genetivi singularis, “s” littera addita genetivum singularem facit, ut “patri patris”, “duci ducis”, “caedi caedis”. {{pn|16.4|4}}“Cum igitur” inquiunt “in casu dandi “huic senatui” dicamus, genetivus ex eo singularis “senatuis” est, non “senatus”.” {{pn|16.5|5}}Set non omnes concedunt in casu dativo “senatui” magis dicendum quam “senatu”. {{pn|16.6|6}}Sicuti Lucilius in eodem casu “victu” et “anu” dicit, non “victui” nec “anui”, in hisce versibus: quod sumptum atque epulas victu praeponis honesto et alio in loco: “anu noceo” inquit. {{pn|16.7|7}}Vergilius quoque in casu dandi “aspectu” dicit, non “aspectui": teque aspectu ne subtrahe nostro et in georgicis: quod nec concubitu indulgent. {{pn|16.8|8}}C. etiam Caesar, gravis auctor linguae Latinae, in Anticatone: “unius” inquit “arrogantiae, superbiae dominatuque.” Item in Dolabellam actionis I. lib. I.: “Isti, quorum in aedibus fanisque posita et honori erant et ornatu.” {{pn|16.9|9}}In libris quoque analogicis omnia istiusmodi sine “i” littera dicenda censet. ===XVII.=== {{c|''De natura quarundam particularum, quae praepositae verbis intendi atque produci barbare et inscite videntur, exemplis rationibusque plusculis disceptatum.''}} {{pn|1.1|1}}Lucilii ex XI. versus sunt: Scipiadae magno improbus obiciebat Asellus lustrum illo censore malum infelixque fuisse. “Obiciebat” “o” littera producta multos legere audio, idque eo facere dicunt, ut ratio numeri salva sit. {{pn|1.2|2}}Idem infra: conicere in versus dictum praeconis volebam Grani. In hac quoque primi verbi praepositione “o” ob eandem causam producunt. {{pn|1.3|3}}Item XV: subicit huic humilem et suffercitus posteriorem, “subicit” “u” littera longa legunt, quia primam syllabam brevem esse in versu heroico non convenit. {{pn|1.4|4}}Item apud Plautum in Epidico “con” syllabam productam pronuntiant: age nunciam orna te, Epidice, et palliolum in collum conice. {{pn|1.5|5}}Apud Vergilium quoque “subicit” verbum produci a plerisque audio: etiam Parnasia laurus parva sub ingenti matris se subicit umbra. {{pn|1.6|6}}Sed neque “ob” neque “sub” praepositio producendi habet naturam, neque item “con”, nisi cum eae litterae secuntur, quae in verbis “constituit” et “confecit” secundum eam primae sunt, vel cum eliditur ex ea “n” littera, sicut Sallustius: “faenoribus” inquit “copertus.” {{pn|1.7|7}}In his autem, quae supra posui, et metrum esse integrum potest et praepositiones istae possunt non barbare protendi; secunda enim littera in his verbis per duo “i”, non per unum scribenda est. {{pn|1.8|8}}Nam verbum ipsum, cui supradictae particulae praepositae sunt, non est “icio”, sed “iacio”, et praeteritum non “icit” facit, sed “iecit”. Id ubi compositum est, “a” littera in “i” mutatur, sicuti fit in verbis “insilio” et “incipio”, atque ita vim consonantis capit, et idcirco ea syllaba productius latiusque paulo pronuntiata priorem syllabam brevem esse non patitur, sed reddit eam positu longam, proptereaque et numerus in versu et ratio in pronuntiatu manet. {{pn|1.9|9}}Haec, quae diximus, eo etiam conducunt, ut, quod apud Vergilium in sexto positum invenimus: eripe me his, invicte, malis aut tu mihi terram inice, sic esse “iniice”, ut supra dixi, et scribendum et legendum sciamus, nisi quis tam indocilis est, ut in hoc quoque verbo “in” praepositionem metri gratia protendat. {{pn|1.10|10}}Quaerimus igitur, in “obicibus” “o” littera qua ratione intendatur, cum id vocabulum factum sit a verbo “obiicio” et nequaquam simile sit, quod a verbo “moveo” “motus” “o” littera longa dicitur. {{pn|1.11|11}}Equidem memini Sulpicium Apollinarem, virum praestanti litterarum scientia, “obices” et “obicibus” “o” littera correpta dicere, in Vergilio quoque sic eum legere: qua vi maria alta tumescant obicibus ruptis; {{pn|1.12|12}}sed ita, ut diximus, “i” litteram, quae in hoc vocabulo quoque gemina esse debet, paulo uberius largiusque pronuntiabat. {{pn|1.13|13}}Congruens igitur est, ut “subices” etiam, quod proinde ut “obices” compositum est, “u” littera brevi dici oporteat. {{pn|1.14|14}}Ennius in tragoedia, quae Achilles inscribitur, “subices” pro aere alto ponit, qui caelo subiectus est, in his versibus: per ego deum sublimas subices humidas, unde oritur imber sonitu saevo et spiritu; plerosque omnes tamen legere audias “u” littera producta. {{pn|1.15|15}}Id ipsum autem verbum M. Cato sub alia praepositione dicit in oratione, quam de consulatu suo habuit: “ita nos” inquit “fert ventus ad primorem Pyrenaeum, quo proicit in altum.” Et Pacuvius item in Chryse: Idae promunturium, cuius lingua in altum proicit. ===XVIII.=== {{c|''De P. Africano superiore sumpta quaedam ex annalibus memoratu dignissima.''}} {{pn|1.1|1}}Scipio Africanus antiquior quanta virtutum gloria praestiterit et quam fuerit altus animi atque magnificus et qua sui conscientia subnixus, plurimis rebus, quae dixit quaeque fecit, declaratum est. {{pn|1.2|2}}Ex quibus sunt haec duo exempla eius fiduciae atque exsuperantiae ingentis: {{pn|1.3|3}}Cum M. Naevius tribunus plebis accusaret eum ad populum diceretque accepisse a rege Antiocho pecuniam, ut condicionibus gratiosis et mollibus pax cum eo populi Romani nomine fieret et quaedam item alia crimini daret indigna tali viro, tum Scipio pauca praefatus, quae dignitas vitae suae atque gloria postulabat: “memoria,” inquit “Quirites, repeto diem esse hodiernum, quo Hannibalem Poenum imperio vestro inimicissimum magno proelio vici in terra Africa pacemque et victoriam vobis peperi inspectabilem. Non igitur simus adversum deos ingrati et, censeo, relinquamus nebulonem hunc, eamus hinc protinus Iovi optimo maximo gratulatum.” {{pn|1.4|4}}Id cum dixisset, avertit et ire in Capitolium coepit. {{pn|1.5|5}}Tum contio universa, quae ad sententiam de Scipione ferendam convenerat, relicto tribuno Scipionem in Capitolium comitata atque inde ad aedes eius cum laetitia et gratulatione sollemni prosecuta est. {{pn|1.6|6}}Fertur etiam oratio, quae videtur habita eo die a Scipione, et qui dicunt eam non veram, non eunt infitias, quin haec quidem verba fuerint, quae dixi, Scipionis. {{pn|1.7|7}}Item aliud est factum eius praeclarum. Petilii quidam tribuni plebis a M., ut aiunt, Catone, inimico Scipionis, comparati in eum atque inmissi desiderabant in senatu instantissime, ut pecuniae Antiochinae praedaeque in eo bello captae rationem redderet; {{pn|1.8|8}}fuerat enim L. Scipioni Asiatico, fratri suo, imperatori in ea provincia legatus. {{pn|1.9|9}}Ibi Scipio exsurgit et prolato e sinu togae libro rationes in eo scriptas esse dixit omnis pecuniae omnisque praedae; {{pn|1.10|10}}illatum, ut palam recitaretur et ad aerarium deferretur. {{pn|1.11|11}}“Sed enim id iam non faciam” inquit “nec me ipse afficiam contumelia eumque librum statim coram discidit suis manibus et concerpsit aegre passus, {{pn|1.12|12}}quod, cui salus imperii ac reipublicae accepta ferri deberet, rationem pecuniae praedaticiae posceretur. ===XIX.=== {{c|''Quid M. Varro in logistorico scripserit de moderando victu puerorum inpubium.''}} {{pn|1.1|1}}Pueros inpubes conpertum est, si plurimo cibo nimioque somno uterentur, hebetiores fieri ad veterni usque aut eluci tarditatem, corporaque eorum inprocera fieri minusque adolescere. {{pn|1.2|2}}Idem plerique alii medicorum philosophorumque et M. Varro in logistorico scripsit, qui inscriptus est Catus aut de liberis educandis. ===XX.=== {{c|''Notati a censoribus, qui audientibus iis dixerant ioca quaedam intempestiviter; ac de eius quoque nota deliberatum, qui steterat forte apud eos oscitabundus.''}} {{pn|1.1|1}}Inter censorum severitates tria haec exempla in litteris sunt castigatissimae disciplinae. {{pn|1.2|2}}Vnum est huiuscemodi: Censor agebat de uxoribus sollemne iusiurandum; {{pn|1.3|3}}verba erant ita concepta: “Vt tu ex animi tui sententia uxorem habes?” Qui iurabat, cavillator quidam et canicula et nimis ridicularius fuit. {{pn|1.4|4}}Is locum esse sibi ioci dicundi ratus, cum ita, uti mos erat, censor dixisset “ut tu ex animi tui sententia uxorem habes?”, {{pn|1.5|5}}“habeo equidem” inquit “uxorem, sed non hercle ex animi mei sententia.” {{pn|1.6|6}}Tum censor eum, quod intempestive lascivisset, in aerarios rettulit causamque hanc ioci scurrilis apud se dicti subscripsit. {{pn|1.7|7}}Altera severitas eiusdem sectae disciplinaeque est. {{pn|1.8|8}}Deliberatum est de nota eius, qui ad censores ab amico advocatus est et in iure stans clare nimis et sonore oscitavit atque inibi ut plecteretur fuit, tamquam illud indicium esset vagi animi et alucinantis et fluxae atque apertae securitatis. {{pn|1.9|9}}Sed cum ille deiurasset invitissimum sese ac repugnantem oscitatione victum tenerique eo vitio, quod “oscedo” appellatur, tum notae iam destinatae exemptus est. {{pn|1.10|10}}Publius Scipio Africanus, Pauli filius, utramque historiam posuit in oratione, quam dixit in censura, cum ad maiorum mores populum hortaretur. {{pn|1.11|11}}Item aliud refert Sabinus Masurius in septimo memoriali severe factum: “Censores” inquit “Publius Scipio Nasica et Marcus Popilius cum equitum censum agerent, equum nimis strigosum et male habitum, sed equitem eius uberrimum et habitissimum viderunt et “cur” inquiunt “ita est, ut tu sis quam equus curatior?” “Quoniam” inquit “ego me curo, equum Statius nihili servos.” Visum est parum esse reverens responsum, relatusque in aerarios, ut mos est.” {{pn|1.12|12}}“Statius” autem servile nomen fuit. Plerique apud veteres servi eo nomine fuerunt. {{pn|1.13|13}}Caecilius quoque ille comoediarum poeta inclutus servus fuit et propterea nomen habuit “Statius”. Sed postea versum est quasi in cognomentum, appellatusque est “Caecilius Statius”. {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {{finis}} j6nyj82hz4m25waoq4itx5lmg7rdakr 269227 269226 2026-06-06T14:08:39Z Saumache 27923 /* XVII. */ 269227 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Sermo quidam Favorini philosophi cum grammatico iactantiore factus in Socraticum modum; atque ibi in sermone dictum, quibus verbis “penus” a Q. Scaevola definita sit; quodque eadem definitio culpata reprehensaque est.''}} {{pn|1.1|1}}In vestibulo aedium Palatinarum omnium fere ordinum multitudo opperientes salutationem Caesaris constiterant; atque ibi in circulo doctorum hominum Favorino philosopho praesente ostentabat quispiam grammaticae rei ditior scholica quaedam nugalia de generibus et casibus vocabulorum disserens cum arduis superciliis vocisque et vultus gravitate composita tamquam interpres et arbiter Sibyllae oraculorum. {{pn|1.2|2}}Tum aspiciens ad Favorinum, quamquam ei nondum etiam satis notus esset: ““penus” quoque” inquit “variis generibus dictum et varie declinatum est. Nam et “hoc penus” et “haec penus” et “huius peni” et “penoris” veteres dictaverunt; {{pn|1.3|3}}“mundum” quoque muliebrem Lucilius in satirarum XVI non virili genere, ut ceteri, sed neutro appellavit his verbis: legavit quidam uxori mundum omne penumque. Atqui quid mundum, quid non? quis dividet istuc?” {{pn|1.4|4}}Atque horum omnium et testimoniis et exemplis constrepebat; cumque nimis odiose blatiret, intercessit placide Favorinus et “amabo,” inquit “magister, quicquid est nomen tibi, abunde multa docuisti, quae quidem ignorabamus et scire haud sane postulabamus. {{pn|1.5|5}}Quid enim refert mea eiusque, quicum loquor, quo genere “penum” dicam aut in quas extremas litteras declinem, si nemo id non nimis barbare fecerimus? {{pn|1.6|6}}sed hoc plane indigeo discere, quid sit “penus” et qua fini id vocabulum dicatur, ne rem cotidiani usus, tamquam qui in venalibus Latine loqui coeptant, alia quam oportet voce appellem.” {{pn|1.7|7}}“Quaeris” inquit “rem minime obscuram. Quis adeo ignorat “penum” esse vinum et triticum et oleum et lentim et fabam atque huiuscemodi cetera?” {{pn|1.8|8}}“Etiamne” inquit Favorinus “milium et panicum et glans et hordeum “penus” est? sunt enim propemodum haec quoque eiusdemmodi”; {{pn|1.9|9}}cumque ille reticens haereret, “nolo” inquit “hoc iam labores, an ista, quae dixi, “penus” appelletur. Sed potesne mihi non speciem aliquam de penu dicere, sed definire genere proposito et differentiis adpositis, quid sit “penus"?” “Quod” inquit “genus et quas differentias dicas, non hercle intellego.” {{pn|1.10|10}}“Rem” inquit Favorinus “plane dictam postulas, quod difficillimum est, dici planius; nam hoc quidem pervolgatum est definitionem omnem ex genere et differentia consistere. {{pn|1.11|11}}Sed si me tibi praemandere, quod aiunt, postulas, faciam sane id quoque honoris tui habendi gratia.” {{pn|1.12|12}}Ac deinde ita exorsus est: “Si” inquit “ego te nunc rogem, ut mihi dicas et quasi circumscribas verbis, cuiusmodi “homo” sit, non, opinor, respondeas hominem esse te atque me. Hoc enim, quis homo sit, ostendere est, non, quid homo sit, dicere. Sed si, inquam, peterem, ut ipsum illud, quod homo est, definires, tum profecto mihi diceres hominem esse animal mortale rationis et scientiae capiens vel quo alio modo diceres, ut eum a ceteris omnibus separares. Proinde igitur nunc te rogo, ut, quid sit “penus”, dicas, non ut aliquid ex penu nomines.” {{pn|1.13|13}}Tum ille ostentator voce iam molli atque demissa: “philosophias” inquit “ego non didici neque discere adpetivi et, si ignoro, an hordeum ex “penu” sit aut quibus verbis “penus” definiatur, non ea re litteras quoque alias nescio.” {{pn|1.14|14}}“Scire,” inquit ridens iam Favorinus “quid “penus” sit, non ex nostra magis est philosophia quam ex grammatica tua. {{pn|1.15|15}}Meministi enim, credo, quaeri solitum, quid Vergilius dixerit, “penum struere” vel “longam” vel “longo ordine”; utrumque enim profecto scis legi solitum. {{pn|1.16|16}}Sed ut faciam te aequiore animo ut sis, ne illi quidem veteres iuris magistri, qui “sapientes” appellati sunt, definisse satis recte existimantur, quid sit “penus”. {{pn|1.17|17}}Nam Quintum Scaevolam ad demonstrandam penum his verbis usum audio: ““Penus” est”, inquit “quod esculentum aut posculentum est, quod ipsius patrisfamilias aut matris familias aut liberum patrisfamilias aut familiae eius, quae circum eos aut liberos eius est et opus non facit, causa paratum est. ..., ut Mucius ait, “penus” videri debet. Nam quae ad edendum bibendumque in dies singulos prandii aut cenae causa parantur, “penus” non sunt; sed ea potius, quae huiusce generis longae usionis gratia contrahuntur et reconduntur, ex eo, quod non in promptu est, sed intus et penitus habeatur, “penus” dicta est.” {{pn|1.18|18}}Haec ego,” inquit “cum philosophiae me dedissem, non insuper tamen habui discere; quoniam civibus Romanis Latine loquentibus rem non suo vocabulo demonstrare non minus turpe est, quam hominem non suo nomine appellare.” {{pn|1.19|19}}Sic Favorinus sermones id genus communes a rebus parvis et frigidis abducebat ad ea, quae magis utile esset audire ac discere, non allata extrinsecus, non per ostentationem, sed indidem nata acceptaque. {{pn|1.20|20}}Praeterea de penu adscribendum hoc etiam putavi Servium Sulpicium in reprehensis Scaevolae capitibus scripsisse Cato Aelio placuisse, non quae esui et potui forent, sed thus quoque et cereos in penu esse, quod esset eius ferme rei causa comparatum. {{pn|1.21|21}}Masurius autem Sabinus in iuris civilis secundo etiam, quod iumentorum causa apparatum esset, quibus dominus uteretur, penori attributum dicit. {{pn|1.22|22}}Ligna quoque et virgas et carbones, quibus conficeretur penus, quibusdam ait videri esse in penu. {{pn|1.23|23}}Ex his autem, quae promercalia et usaria isdem in locis essent, esse ea sola penoris putat, quae satis sint usu annuo. ===II.=== {{c|''Morbus et vitium quid differat; et quam vim habeant vocabula ista in edicto aedilium; et an eunuchus et steriles mulieres redhiberi possint; diversaeque super ea re sententiae.''}} {{pn|2.1|1}}In edicto aedilium curulium, qua parte de mancipiis vendundis cautum est, scriptum sic fuit: “Titulus servorum singulorum scriptus sit curato ita, ut intellegi recte possit, quid morbi vitiive cuique sit, quis fugitivus errove sit noxave solutus non sit.” {{pn|2.2|2}}Propterea quaesierunt iureconsulti veteres, quod “mancipium morbosum” quodve “vitiosum” recte diceretur quantumque “morbus” a “vitio” differret. {{pn|2.3|3}}Caelius Sabinus in libro, quem de edicto aedilium curulium composuit, Labeonem refert, quid esset “morbus”, hisce verbis definisse: “Morbus est habitus cuiusque corporis contra naturam, qui usum eius facit deteriorem.” {{pn|2.4|4}}Sed “morbum” alias in toto corpore accidere dicit, alias in parte corporis. Totius corporis “morbum” esse, veluti sit pthisis aut febris, partis autem, veluti sit caecitas aut pedis debilitas. {{pn|2.5|5}}“Balbus autem” inquit “et atypus vitiosi magis quam morbosi sunt, et equus mordax aut calcitro vitiosus, non morbosus est. Sed cui morbus est, idem etiam vitiosus est. Neque id tamen contra fit; potest enim qui vitiosus est non morbosus esse. Quamobrem, cum de homine morboso agetur, aeque” inquit “ita dicetur: “quanto ob id vitium minoris erit”.” {{pn|2.6|6}}De eunucho quidem quaesitum est, an contra edictum aedilium videretur venundatus, si ignorasset emptor eum eunuchum esse. {{pn|2.7|7}}Labeonem respondisse aiunt redhiberi posse quasi morbosum; {{pn|2.8|8}}sues etiam feminae si sterilae essent et venum issent, ex edicto aedilium posse agi Labeonem scripsisse. {{pn|2.9|9}}De sterila autem muliere, si nativa sterilitate sit, Trebatium contra Labeonem respondisse dicunt. {{pn|2.10|10}}Nam cum redhiberi eam Labeo quasi minus sanam putasset, negasse aiunt Trebatium ex edicto agi posse, si ea mulier a principio genitali sterilitate esset. At si valitudo eius offendisset exque ea vitium factum esset, ut concipere fetus non posset, tum sanam non videri et esse in causa redhibitionis. {{pn|2.11|11}}De myope quoque, qui “luscitiosus” Latine appellatur, dissensum est; alii enim redhiberi omnimodo debere, alii contra, nisi id vitium morbo contractum esset. {{pn|2.12|12}}Eum vero, cui dens deesset, Servius redhiberi posse respondit, Labeo in causa esse redhibendi negavit: “nam et magna” inquit “pars dente aliquo carent, neque eo magis plerique homines morbosi sunt, et absurdum admodum est dicere non sanos nasci homines, quoniam cum infantibus non simul dentes gignuntur.” {{pn|2.13|13}}Non praetereundum est id quoque in libris veterum iurisperitorum scriptum esse “morbum” et “vitium” distare, quod “vitium” perpetuum, “morbus” cum accessu decessuque sit. {{pn|2.14|14}}Sed hoc si ita est, neque caecus neque eunuchus morbosus est contra Labeonis, quam supra dixi, sententiam. {{pn|2.15|15}}Verba Masuri Sabini apposui ex libro iuris civilis secundo: “Furiosus mutusve cuive quod membrum lacerum laesumve est aut obest, quo ipse minus aptus sit, morbosi sunt. Qui natura longe minus videt tam sanus est quam qui tardius currit." ===III.=== {{c|''Quod nullae fuerunt rei uxoriae actiones in urbe Roma ante Carvilianum divortium; atque inibi, quid sit proprie “paelex”, quaeque eius vocabuli ratio sit.''}} {{pn|3.1|1}}Memoriae traditum est quingentis fere annis post Romam conditam nullas rei uxoriae neque actiones neque cautiones in urbe Roma aut in Latio fuisse, quoniam profecto nihil desiderabantur nullis etiamtunc matrimoniis divertentibus. {{pn|3.2|2}}Servius quoque Sulpicius in libro quem composuit de dotibus tum primum cautiones rei uxoriae necessarias esse visas scripsit, cum Spurius Carvilius, cui Ruga cognomentum fuit, vir nobilis, divortium cum uxore fecit, quia liberi ex ea corporis vitio non gignerentur, anno urbis conditae quingentesimo vicesimo tertio M. Atilio P. Valerio consulibus. Atque is Carvilius traditur uxorem, quam dimisit, egregie dilexisse carissimamque morum eius gratia habuisse, set iurisiurandi religionem animo atque amori praevertisse, quod iurare a censoribus coactus erat uxorem se liberum quaerundum gratia habiturum. {{pn|3.3|3}}“Paelicem” autem appellatam probrosamque habitam, quae iuncta consuetaque esset cum eo, in cuius manu mancipioque alia matrimonii causa foret, hac antiquissima lege ostenditur, quam Numae regis fuisse accepimus: “Paelex aedem Iunonis ne tangito; si tangit, Iunoni crinibus demissis agnum feminam caedito.” “Paelex” autem quasi pallax, id est quasi pallakis. Vt pleraque alia, ita hoc quoque vocabulum de Graeco flexum est. ===IV.=== {{c|''Quid Servius Sulpicius in libro, qui est de dotibus, scripserit de iure atque more veterum sponsaliorum.''}} {{pn|4.1|1}}Sponsalia in ea parte Italiae, quae Latium appellatur, hoc more atque iure solita fieri scripsit Servius Sulpicius in libro, quem scripsit de dotibus: {{pn|4.2|2}}“Qui uxorem” inquit “ducturus erat, ab eo, unde ducenda erat, stipulabatur eam in matrimonium datum ... iri; qui ducturus erat, itidem spondebat. Is contractus stipulationum sponsionumque dicebatur “sponsalia”. Tunc, quae promissa erat, “sponsa” appellabatur, qui spoponderat ducturum, “sponsus”. Sed si post eas stipulationis uxor non dabatur aut non ducebatur, qui stipulabatur, ex sponsu agebat. Iudices cognoscebant. Iudex quamobrem data acceptave non esset uxor quaerebat. Si nihil iustae causae videbatur, litem pecunia aestimabat, quantique interfuerat eam uxorem accipi aut dari, eum, qui spoponderat, ei qui stipulatus erat, condemnabat.” {{pn|4.3|3}}Hoc ius sponsaliorum observatum dicit Servius ad id tempus, quo civitas universo Latio lege Iulia data est. {{pn|4.4|4}}Haec eadem Neratius scripsit in libro quem de nuptiis composuit. ===V.=== {{c|''Historia narrata de perfidia aruspicum Etruscorum; quodque ob eam rem versus hic a pueris Romae urbe tota cantatus est: “Malum consilium consultori pessimum est”.''}} {{pn|5.1|1}}Statua Romae in comitio posita Horatii Coclitis, fortissimi viri, de caelo tacta est. {{pn|5.2|2}}Ob id fulgur piaculis luendum aruspices ex Etruria acciti inimico atque hostili in populum Romanum animo instituerant eam rem contrariis religionibus procurare atque illam statuam suaserunt in inferiorem locum perperam transponi, {{pn|5.3|3}}quem sol oppositu circum undique altarum aedium numquam illustraret. {{pn|5.4|4}}Quod cum ita fieri persuasissent, delati ad populum proditique sunt et, cum de perfidia confessi essent, necati sunt, constititque eam statuam, proinde ut verae rationes post compertae monebant, in locum editum subducendam atque ita in area Volcani sublimiore loco statuendam; ex quo res bene et prospere populo Romano cessit. {{pn|5.5|5}}Tum igitur, quod in Etruscos aruspices male consulentis animadversum vindicatumque fuerat, versus hic scite factus cantatusque esse a pueris urbe tota fertur: malum consilium consultori pessimum est. {{pn|5.6|6}}Ea historia de aruspicibus ac de versu isto senario scripta est in annalibus maximis, libro undecimo, et in Verri Flacci libro primo rerum memoria dignarum. {{pn|5.7|7}}Videtur autem versus hic de Graeco illo Hesiodi versu expressus: he de kake boule toi bouleusanti kakiste. ===VI.=== {{c|''Verba veteris senatusconsulti posita, quo decretum est hostiis maioribus expiandum, quod in sacrario hastae Martiae movissent; atque ibi enarratum, quid sint “hostiae succidaneae”, quid item “porca praecidanea”; et quod Capito Ateius ferias quasdam “praecidaneas” appellavit.''}} {{pn|6.1|1}}Vt terram movisse nuntiari solet eaque res procuratur, ita in veteribus memoriis scriptum legimus nuntiatum esse senatui in sacrario in regia hastas Martias movisse. {{pn|6.2|2}}Eius rei causa senatusconsultum factum est M. Antonio A. Postumio consulibus, eiusque exemplum hoc est: “Quod C. Iulius L. filius pontifex nuntiavit in sacrario in regia hastas Martias movisse, de ea re ita censuerunt, uti M. Antonius consul hostiis maioribus Iovi et Marti procuraret et ceteris dis, quibus videretur, lactantibus. Ibus uti procurasset, satis habendum censuerunt. Si quid succidaneis opus esset, robiis succideret.” {{pn|6.3|3}}Quod “succidaneas” hostias senatus appellavit, quaeri solet, quid verbum id significet. In Plauti quoque comoedia, quae Epidicus inscripta est, super eodem ipso verbo requiri audio in his versibus: {{pn|6.4|4}}men piacularem oportet fieri ob stultitiam tuam, ut meum tergum tuae stultitiae subdas succidaneum? {{pn|6.5|5}}“Succidaneae” autem “hostiae” dicuntur “ae” littera per morem compositi vocabuli in “i” litteram mutata quasi “succaedaneae”, appellatae, quoniam, si primis hostiis litatum non erat, aliae post easdem ductae hostiae caedebantur; {{pn|6.6|6}}quae quia prioribus iam caesis luendi piaculi gratia subdebantur et succidebantur, “succidaneae” nominatae “i” littera scilicet tractim pronuntiata; audio enim quosdam eam litteram in hac voce barbare corripere. {{pn|6.7|7}}Eadem autem ratione verbi “praecidaneae” quoque hostiae dicuntur, quae ante sacrificia sollemnia pridie caeduntur. {{pn|6.8|8}}“Porca” etiam “praecidanea” appellata, quam piaculi gratia ante fruges novas captas immolare Cereri mos fuit, si qui familiam funestam aut non purgaverant aut aliter eam rem, quam oportuerat, procuraverant. {{pn|6.9|9}}Sed porcam et hostias quasdam “praecidaneas”, sicuti dixi, appellari volgo notum est, ferias “praecidaneas” dici id, opinor, a volgo remotum est. {{pn|6.10|10}}Propterea verba Atei Capitonis ex quinto librorum, quos de pontificio iure composuit, scripsi: “Tib. Coruncanio pontifici maximo feriae praecidaneae in atrum diem inauguratae sunt. Collegium decrevit non habendum religioni, quin eo die feriae praecidaneae essent." ===VII.=== {{c|''De epistula Valerii Probi grammatici ad Marcellum scripta super accentu nominum quorundam Poenicorum.''}} {{pn|7.1|1}}Valerius Probus grammaticus inter suam aetatem praestanti scientia fuit. {{pn|7.2|2}}Is “Hannibalem” et “Hasdrubalem” et “Hamilcarem” ita pronuntiabat, ut paenultimam circumflecteret, et est epistula eius scripta ad Marcellum, in qua Plautum et Ennium multosque alios veteres eo modo pronuntiasse affirmat, {{pn|7.3|3}}solius tamen Ennii versum unum ponit ex libro, qui Scipio inscribitur. {{pn|7.4|4}}Eum versum quadrato numero factum subiecimus, in quo, nisi tertia syllaba de Hannibalis nomine circumflexe promatur, numerus clausurus est. Versus Ennii, quem dixit, ita est: {{pn|7.5|5}}quaque propter Hannibalis copias considerat. ===VIII.=== {{c|''Quid C. Fabricius de Cornelio Rufino homine avaro dixerit, quem cum odisset inimicusque esset, designandum tamen consulem curavit.''}} {{pn|8.1|1}}Fabricius Luscinus magna gloria vir magnisque rebus gestis fuit. {{pn|8.2|2}}P. Cornelius Rufinus manu quidem strenuus et bellator bonus militarisque disciplinae peritus admodum fuit, sed furax homo et avaritia acri erat. {{pn|8.3|3}}Hunc Fabricius non probabat neque amico utebatur osusque eum morum causa fuit. {{pn|8.4|4}}Sed cum in temporibus rei difficillimis consules creandi forent et is Rufinus peteret consulatum competitoresque eius essent inbelles quidam et futtiles, summa ope adnixus est Fabricius, uti Rufino consulatus deferretur. {{pn|8.5|5}}Eam rem plerisque admirantibus, quod hominem avarum, cui esset inimicissimus, {{pn|8.6|6}}creari consulem vellet, “malo,” inquit “civis me compilet, quam hostis vendat”. {{pn|8.7|7}}Hunc Rufinum postea bis consulatu et dictatura functum censor Fabricius senatu movit ob luxuriae notam, quod decem pondo libras argenti facti haberet. {{pn|8.8|8}}Id autem, quod supra scripsi Fabricium de Cornelio Rufino ita, uti in pleraque historia scriptum est, dixisse, M. Cicero non aliis a Fabricio, sed ipsi Rufino gratias agenti, quod ope eius designatus esset, dictum esse refert in libro secundo de oratore. ===IX.=== {{c|''Quid significet proprie “religiosus”; et in quae diverticula significatio istius vocabuli flexa sit; et verba Nigidii Figuli ex commentariis eius super ea re sumpta.''}} {{pn|9.1|1}}Nigidius Figulus, homo, ut ego arbitror, iuxta M. Varronem doctissimus, in undecimo commentariorum grammaticorum versum ex antiquo carmine refert memoria hercle dignum: religentem esse oportet, religiosus ne fuas, cuius autem id carmen sit, non scribit. {{pn|9.2|2}}Atque in eodem loco Nigidius: “Hoc” inquit “inclinamentum semper huiuscemodi verborum, ut “vinosus”, “mulierosus”, “religiosus”, significat copiam quandam inmodicam rei, super qua dicitur. Quocirca “religiosus” is appellabatur, qui nimia et superstitiosa religione sese alligaverat, eaque res vitio assignabatur.” {{pn|9.3|3}}Sed praeter ista, quae Nigidius dicit, alio quodam diverticulo significationis “religiosus” pro casto atque observanti cohibentique sese certis legibus finibusque dici coeptus. {{pn|9.4|4}}Simili autem modo illa quoque vocabula ab eadem profecta origine diversum significare videntur: “religiosi dies” et “religiosa delubra”. {{pn|9.5|5}}“Religiosi” enim “dies” dicuntur tristi omine infames inpeditique, in quibus et res divinas facere et rem quampiam novam exordiri temperandum est, quos multitudo imperitorum prave et perperam “nefastos” appellat. {{pn|9.6|6}}Itaque M. Cicero in libro epistularum nono ad Atticum “maiores” inquit “nostri funestiorem diem esse voluerunt Alliensis pugnae quam urbis captae, quod hoc malum ex illo. Itaque alter religiosus etiamnunc dies, alter in volgus ignotus”. {{pn|9.7|7}}Idem tamen M. Tullius in oratione de accusatore constituendo “religiosa delubra” dicit non ominosa nec tristia, sed maiestatis venerationisque plena. {{pn|9.8|8}}Masurius autem Sabinus in commentariis, quos de indigenis composuit: ““religiosum"” inquit “est, quod propter sanctitatem aliquam remotum ac sepositum a nobis est; verbum a “relinquendo” dictum, tamquam “caerimoniae” a “carendo”.” {{pn|9.9|9}}Secundum hanc Sabini interpretationem templa quidem ac delubra, quae non volgo ac temere, sed cum castitate caerimoniaque adeundum, et reverenda et reformidanda sunt magis quam involganda: {{pn|9.10|10}}sed dies “religiosi” dicti, [{{pn|9.11|11}}] quos ex contraria causa propter ominis diritatem relinquimus. {{pn|9.12|12}}Quod si, ut ait Nigidius, omnia istiusmodi inclinamenta nimium ac praeter modum significant et idcirco in culpas cadunt, ut “vinosus”, “mulierosus”, “morosus”, “verbosus”, “famosus”, cur “ingeniosus” et “formosus” et “officiosus”, quae pariter ab ingenio et forma et officio inclinata sunt, cur etiam “disciplinosus”, “consiliosus”, “victoriosus”, quae M. Cato ita figuravit, cur item “facundiosa”, quod Sempronius Asellio XIII rerum gestarum ita scripsit: “facta sua spectare oportere, non dicta, si minus facundiosa essent”, cur, inquam, ista omnia numquam in culpam, sed in laudem dicuntur, quamquam haec item incrementum sui nimium demonstrent? an propterea quia illis quidem, quae supra posui, adhibendus est modus quidam necessarius? {{pn|9.13|13}}Nam et gratia, si nimia atque inmodica, et mores, si multi atque varii, et verba, si perpetua atque infinita et obtundentia, et fama, si magna et inquieta et invidiosast, neque laudabilia neque utilia sunt; {{pn|9.14|14}}ingenium autem et officium et forma et disciplina et consilium et victoria et facundia sicut ipsae virtutum amplitudines nullis finibus cohibentur, sed quanto maiora auctioraque sunt, multo etiam tanto laudatiora sunt. ===X.=== {{c|''Quid observatum de ordine rogandarum in senatu sententiarum; iurgiumque in senatu C. Caesaris consulis et M. Catonis diem dicendo eximentis.''}} {{pn|10.1|1}}Ante legem, quae nunc de senatu habendo observatur, ordo rogandi sententias varius fuit. {{pn|10.2|2}}Alias primus rogabatur, qui princeps a censoribus in senatum lectus fuerat, alias, qui designati consules erant; {{pn|10.3|3}}quidam e consulibus studio aut necessitudine aliqua adducti, quem is visum erat, honoris gratia extra ordinem sententiam primum rogabant. {{pn|10.4|4}}Observatum tamen est, cum extra ordinem fieret, ne quis quemquam ex alio quam ex consulari loco sententiam primum rogaret. {{pn|10.5|5}}C. Caesar in consulatu, quem cum M. Bibulo gessit, quattuor solos extra ordinem rogasse sententiam dicitur. Ex his quattuor principem rogabat M. Crassum; sed postquam filiam Cn. Pompeio desponderat, primum coeperat Pompeium rogare. {{pn|10.6|6}}Eius rei rationem reddidisse eum senatui Tiro Tullius, M. Ciceronis libertus, refert itaque se ex patrono suo audisse scribit. {{pn|10.7|7}}Id ipsum Capito Ateius in libro, quem de officio senatorio composuit, scriptum reliquit. {{pn|10.8|8}}In eodem libro Capitonis id quoque scriptum est: “C.” inquit “Caesar consul M. Catonem sententiam rogavit. Cato rem, quae consulebatur, quoniam non e republica videbatur, perfici nolebat. Eius rei ducendae gratia longa oratione utebatur eximebatque dicendo diem. Erat enim ius senatori, ut sententiam rogatus diceret ante quicquid vellet aliae rei et quoad vellet. Caesar consul viatorem vocavit eumque, cum finem non faceret, prendi loquentem et in carcerem duci iussit. Senatus consurrexit et prosequebatur Catonem in carcerem. Hac” inquit “invidia facta Caesar destitit et mitti Catonem iussit." ===XI.=== {{c|''Quae qualiaque sint, quae Aristoxenus quasi magis comperta de Pythagora memoriae mandavit; et quae item Plutarchus in eundem modum de eodem Pythagora scripserit.''}} {{pn|11.1|1}}Opinio vetus falsa occupavit et convaluit Pythagoram philosophum non esitavisse ex animalibus item abstinuisse fabulo, quem Graeci kyamon appellant. {{pn|11.2|2}}Ex hac opinione Callimachus poeta scripsit: kai kyamon apo cheiras echein aniontos edestou kago, Pythagoras hos ekeleve, lego. {{pn|11.3|3}}Ex eadem item opinione M. Cicero in libro de divinatione primo haec verba posuit: “Iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit, quod errorem animis perturbationemque afferat. Ex quo etiam Pythagoreis interdictum putatur, ne faba vescerentur, quae res habet inflationem magnam tranquillitatem mentis quaerentibus contrariam.” {{pn|11.4|4}}Haec quidem M. Cicero. Sed Aristoxenus musicus, vir litterarum veterum diligentissimus, Aristoteli philosophi auditor, in libro, quem de Pythagora reliquit, nullo saepius legumento Pythagoram dicit usum quam fabis, quoniam is cibus et subduceret sensim alvum et levigaret. {{pn|11.5|5}}Verba ipsa Aristoxeni subscripsi: Pythagoras de ton osprion malista ton kyamon edokimasen; leiantikon te gar einai kai diachoretikon; dio kai malista kechretai autoi. {{pn|11.6|6}}Porculis quoque minusculis et haedis tenerioribus victitasse idem Aristoxenus refert. {{pn|11.7|7}}Quem rem videtur cognovisse e Xenophilo Pythagorico, familiari suo, et ex quibusdam aliis natu maioribus, qui ab aetate Pythagorae ... {{pn|11.8|8}}Ac de animalibus Alexis etiam poeta in comoedia, quae Pythagorizousa inscribitur, docet. {{pn|11.9|9}}Videtur autem de kyamoi non esitato causam erroris fuisse, quia in Empedocli carmine, qui disciplinas Pythagorae secutus est, versus hic invenitur: deiloi, pandeiloi, kyamon apo cheiras echesthai. {{pn|11.10|10}}Opinati enim sunt plerique kyamous legumentum dici, ut a vulgo dicitur. Sed qui diligentius scitiusque carmina Empedocli arbitrati sunt, kyamous hoc in loco testiculos significare dicunt, eosque more Pythagorae operte atque symbolice kyamous appellatos, quod sint aitioi tou kyein et geniturae humanae vim praebeant; idcircoque Empedoclen versu isto non a fabulo edendo, sed a rei veneriae proluvio voluisse homines deducere. {{pn|11.11|11}}Plutarchus quoque, homo in disciplinis gravi auctoritate, in primo librorum, quos de Homero composuit, Aristotelem philosophum scripsit eadem ipsa de Pythagoricis scripsisse, quod non abstinuerint edundis animalibus, nisi pauca carne quadam. {{pn|11.12|12}}Verba ipsa Plutarchi, quoniam res inopinata est, subscripsi: Aristoteles de metras kai kardias kai akalephes kai toiouton tinon allon apechesthai phesin tous Pythagorikous, chresthai de tois allois. {{pn|11.13|13}}Akalephe autem est animal marinum, quod “urtica” appellatur. Sed et piscibus mullis abstinere Pythagoricos Plutarchus in Symposiacis dicit. {{pn|11.14|14}}Pythagoram vero ipsum sicuti celebre est Euphorbum primo fuisse dictasse, ita haec remotiora sunt his, quae Clearchus et Dicaearchus memoriae tradiderunt, fuisse eum postea Pyrrum, deinde Aethaliden, deinde feminam pulcra facie meretricem, cui nomen fuerat Alco. ===XII.=== {{c|''Notae et animadversiones censoriae in veteribus monumentis repertae memoria dignae.''}} {{pn|12.1|1}}Si quis agrum suum passus fuerat sordescere eumque indiligenter curabat ac neque araverat neque purgaverat, sive quis arborem suam vineamque habuerat derelictui, non id sine poena fuit, sed erat opus censorium, censoresque aerarium faciebant. {{pn|12.2|2}}Item, quis eques Romanus equum habere gracilentum aut parum nitidum visus erat, “inpolitiae” notabatur; id verbum significat, quasi tu dicas “incuriae”. {{pn|12.3|3}}Cuius rei utriusque auctoritates sunt, et M. Cato id saepenumero adtestatus est. ===XIII.=== {{c|''Quod incentiones quaedam tibiarum certo modo factae ischiacis mederi possunt.''}} {{pn|13.1|1}}Creditum hoc a plerisque esse et memoriae mandatum, ischia cum maxime doleant, tum, si modulis lenibus tibicen incinat, {{pn|13.2|2}}minui dolores, ego nuperrime in libro Theophrasti scriptum inveni. {{pn|13.3|3}}Viperarum morsibus tibicinium scite modulateque adhibitum mederi refert etiam Democriti liber, qui inscribitur ..., in quo docet plurimis hominum morbidis medicinae fuisse incentiones tibiarum. {{pn|13.4|4}}Tanta prosus adfinitas est corporibus hominum mentibusque et propterea vitiis quoque aut medellis animorum et corporum. ===XIV=== {{c|''Narratur historia de Hostilio Mancino aedilium et Manilia meretrice; verbaque decreti tribunorum, ad quos a Manilia provocatum est.''}} {{pn|14.1|1}}Cum librum IX Atei Capitonis coniectaneorum legeremus, qui inscriptus est de iudiciis publicis, decretum tribunorum visum est gravitatis antiquae plenum. {{pn|14.2|2}}Propterea id meminimus, idque ob hanc causam et in hanc sententiam scriptum est : Aulus Hostilius Mancinus aedilis curulis fuit. {{pn|14.3|3}}Is Maniliae meretrici diem ad populum dixit, quod e tabulato eius noctu lapide ictus esset, vulnusque ex eo lapide ostendebat. {{pn|14.4|4}}Manilia ad tribunos plebi provocavit. {{pn|14.5|5}}Apud eos dixit comessatorem Mancinum ad aedes suas venisse; eum sibi recipere non fuisse e re sua, sed cum vi inrumperet, lapidibus depulsum. {{pn|14.6|6}}Tribuni decreverunt aedilem ex eo loco iure deiectum, quo eum venire cum corollario non decuisset; propterea, ne cum populo aedilis ageret, intercesserunt. ===XV.=== {{c|''Defensa a culpa sententia ex historia Sallustii, quam iniqui eius cum insectatione maligni reprehenderint.''}} {{pn|15.1|1}}Elegantia orationis Sallustii verborumque fingendi et novandi studium cum multa prorsus invidia fuit, multique non mediocri ingenio viri conati sunt reprehendere pleraque et obtrectare. In quibus plura inscite aut maligne vellicant. Nonnulla tamen videri possunt non indigna reprehensione; quale illud in Catilinae historia repertum est, quod habeat eam speciem quasi parum adtente dictum. Verba Sallustii haec sunt: {{pn|15.2|2}}“Ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen inprimis arduum videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dein, quia plerique, quae delicta reprehenderis, malivolentia et invidia dicta putant. Vbi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit; supra, veluti ficta, pro falsis ducit.” {{pn|15.3|3}}“Proposuit” inquiunt “dicturum causas, quamobrem videatur esse arduum res gestas scribere; atque ibi cum primam causam dixerit, dein non alteram causam, sed querellas dicit. {{pn|15.4|4}}Non enim causa videri debet, cur historiae opus arduum sit, quod hi, qui legunt, aut inique interpretantur quae scripta sunt, aut vera esse non credunt.” {{pn|15.5|5}}Obnoxiam quippe et obiectam falsis existimationibus eam rem dicendam aiunt quam “arduam”; quia, quod est arduum, sui operis difficultate est arduum, non opinionis alienae erroribus. {{pn|15.6|6}}Haec illi malivoli reprehensores dicunt. Sed “arduum” Sallustius non pro difficili tantum, sed pro eo quoque ponit, quod Graeci chalepon appellant, quod est cum difficile, tum molestum quoque et incommodum et intractabile. Quorum verborum significatio a sententia Sallustii supra scripta non abhorret. ===XVI.=== {{c|''De vocabulis quibusdam a Varrone et Nigidio contra cotidiani sermonis consuetudinem declinatis; atque inibi id genus quaedam cum exemplis veterum relata.''}} {{pn|16.1|1}}M. Varronem et P. Nigidium, viros Romani generis doctissimos, comperimus non aliter elocutos esse et scripsisse, quam “senatuis” et “domuis” et “fluctuis”, qui est patrius casus ab eo, quod est “senatus”, “domus”, “fluctus”; huic “senatui”, “domui”, “fluctui” ceteraque is consimilia pariter dixisse. {{pn|16.2|2}}Terentii quoque comici versus in libris veteribus itidem scriptus est: eius anuis causa, opinor, quae est emortua. {{pn|16.3|3}}Hanc eorum auctoritatem quidam e veteribus grammaticis ratione etiam firmare voluerunt, quod omnis dativus singularis “i” littera finitus, si non similis est genetivi singularis, “s” littera addita genetivum singularem facit, ut “patri patris”, “duci ducis”, “caedi caedis”. {{pn|16.4|4}}“Cum igitur” inquiunt “in casu dandi “huic senatui” dicamus, genetivus ex eo singularis “senatuis” est, non “senatus”.” {{pn|16.5|5}}Set non omnes concedunt in casu dativo “senatui” magis dicendum quam “senatu”. {{pn|16.6|6}}Sicuti Lucilius in eodem casu “victu” et “anu” dicit, non “victui” nec “anui”, in hisce versibus: quod sumptum atque epulas victu praeponis honesto et alio in loco: “anu noceo” inquit. {{pn|16.7|7}}Vergilius quoque in casu dandi “aspectu” dicit, non “aspectui": teque aspectu ne subtrahe nostro et in georgicis: quod nec concubitu indulgent. {{pn|16.8|8}}C. etiam Caesar, gravis auctor linguae Latinae, in Anticatone: “unius” inquit “arrogantiae, superbiae dominatuque.” Item in Dolabellam actionis I. lib. I.: “Isti, quorum in aedibus fanisque posita et honori erant et ornatu.” {{pn|16.9|9}}In libris quoque analogicis omnia istiusmodi sine “i” littera dicenda censet. ===XVII.=== {{c|''De natura quarundam particularum, quae praepositae verbis intendi atque produci barbare et inscite videntur, exemplis rationibusque plusculis disceptatum.''}} {{pn|17.1|1}}Lucilii ex XI. versus sunt: Scipiadae magno improbus obiciebat Asellus lustrum illo censore malum infelixque fuisse. “Obiciebat” “o” littera producta multos legere audio, idque eo facere dicunt, ut ratio numeri salva sit. {{pn|17.2|2}}Idem infra: conicere in versus dictum praeconis volebam Grani. In hac quoque primi verbi praepositione “o” ob eandem causam producunt. {{pn|17.3|3}}Item XV: subicit huic humilem et suffercitus posteriorem, “subicit” “u” littera longa legunt, quia primam syllabam brevem esse in versu heroico non convenit. {{pn|17.4|4}}Item apud Plautum in Epidico “con” syllabam productam pronuntiant: age nunciam orna te, Epidice, et palliolum in collum conice. {{pn|17.5|5}}Apud Vergilium quoque “subicit” verbum produci a plerisque audio: etiam Parnasia laurus parva sub ingenti matris se subicit umbra. {{pn|17.6|6}}Sed neque “ob” neque “sub” praepositio producendi habet naturam, neque item “con”, nisi cum eae litterae secuntur, quae in verbis “constituit” et “confecit” secundum eam primae sunt, vel cum eliditur ex ea “n” littera, sicut Sallustius: “faenoribus” inquit “copertus.” {{pn|17.7|7}}In his autem, quae supra posui, et metrum esse integrum potest et praepositiones istae possunt non barbare protendi; secunda enim littera in his verbis per duo “i”, non per unum scribenda est. {{pn|17.8|8}}Nam verbum ipsum, cui supradictae particulae praepositae sunt, non est “icio”, sed “iacio”, et praeteritum non “icit” facit, sed “iecit”. Id ubi compositum est, “a” littera in “i” mutatur, sicuti fit in verbis “insilio” et “incipio”, atque ita vim consonantis capit, et idcirco ea syllaba productius latiusque paulo pronuntiata priorem syllabam brevem esse non patitur, sed reddit eam positu longam, proptereaque et numerus in versu et ratio in pronuntiatu manet. {{pn|17.9|9}}Haec, quae diximus, eo etiam conducunt, ut, quod apud Vergilium in sexto positum invenimus: eripe me his, invicte, malis aut tu mihi terram inice, sic esse “iniice”, ut supra dixi, et scribendum et legendum sciamus, nisi quis tam indocilis est, ut in hoc quoque verbo “in” praepositionem metri gratia protendat. {{pn|17.10|10}}Quaerimus igitur, in “obicibus” “o” littera qua ratione intendatur, cum id vocabulum factum sit a verbo “obiicio” et nequaquam simile sit, quod a verbo “moveo” “motus” “o” littera longa dicitur. {{pn|17.11|11}}Equidem memini Sulpicium Apollinarem, virum praestanti litterarum scientia, “obices” et “obicibus” “o” littera correpta dicere, in Vergilio quoque sic eum legere: qua vi maria alta tumescant obicibus ruptis; {{pn|17.12|12}}sed ita, ut diximus, “i” litteram, quae in hoc vocabulo quoque gemina esse debet, paulo uberius largiusque pronuntiabat. {{pn|17.13|13}}Congruens igitur est, ut “subices” etiam, quod proinde ut “obices” compositum est, “u” littera brevi dici oporteat. {{pn|17.14|14}}Ennius in tragoedia, quae Achilles inscribitur, “subices” pro aere alto ponit, qui caelo subiectus est, in his versibus: per ego deum sublimas subices humidas, unde oritur imber sonitu saevo et spiritu; plerosque omnes tamen legere audias “u” littera producta. {{pn|17.15|15}}Id ipsum autem verbum M. Cato sub alia praepositione dicit in oratione, quam de consulatu suo habuit: “ita nos” inquit “fert ventus ad primorem Pyrenaeum, quo proicit in altum.” Et Pacuvius item in Chryse: Idae promunturium, cuius lingua in altum proicit. ===XVIII.=== {{c|''De P. Africano superiore sumpta quaedam ex annalibus memoratu dignissima.''}} {{pn|1.1|1}}Scipio Africanus antiquior quanta virtutum gloria praestiterit et quam fuerit altus animi atque magnificus et qua sui conscientia subnixus, plurimis rebus, quae dixit quaeque fecit, declaratum est. {{pn|1.2|2}}Ex quibus sunt haec duo exempla eius fiduciae atque exsuperantiae ingentis: {{pn|1.3|3}}Cum M. Naevius tribunus plebis accusaret eum ad populum diceretque accepisse a rege Antiocho pecuniam, ut condicionibus gratiosis et mollibus pax cum eo populi Romani nomine fieret et quaedam item alia crimini daret indigna tali viro, tum Scipio pauca praefatus, quae dignitas vitae suae atque gloria postulabat: “memoria,” inquit “Quirites, repeto diem esse hodiernum, quo Hannibalem Poenum imperio vestro inimicissimum magno proelio vici in terra Africa pacemque et victoriam vobis peperi inspectabilem. Non igitur simus adversum deos ingrati et, censeo, relinquamus nebulonem hunc, eamus hinc protinus Iovi optimo maximo gratulatum.” {{pn|1.4|4}}Id cum dixisset, avertit et ire in Capitolium coepit. {{pn|1.5|5}}Tum contio universa, quae ad sententiam de Scipione ferendam convenerat, relicto tribuno Scipionem in Capitolium comitata atque inde ad aedes eius cum laetitia et gratulatione sollemni prosecuta est. {{pn|1.6|6}}Fertur etiam oratio, quae videtur habita eo die a Scipione, et qui dicunt eam non veram, non eunt infitias, quin haec quidem verba fuerint, quae dixi, Scipionis. {{pn|1.7|7}}Item aliud est factum eius praeclarum. Petilii quidam tribuni plebis a M., ut aiunt, Catone, inimico Scipionis, comparati in eum atque inmissi desiderabant in senatu instantissime, ut pecuniae Antiochinae praedaeque in eo bello captae rationem redderet; {{pn|1.8|8}}fuerat enim L. Scipioni Asiatico, fratri suo, imperatori in ea provincia legatus. {{pn|1.9|9}}Ibi Scipio exsurgit et prolato e sinu togae libro rationes in eo scriptas esse dixit omnis pecuniae omnisque praedae; {{pn|1.10|10}}illatum, ut palam recitaretur et ad aerarium deferretur. {{pn|1.11|11}}“Sed enim id iam non faciam” inquit “nec me ipse afficiam contumelia eumque librum statim coram discidit suis manibus et concerpsit aegre passus, {{pn|1.12|12}}quod, cui salus imperii ac reipublicae accepta ferri deberet, rationem pecuniae praedaticiae posceretur. ===XIX.=== {{c|''Quid M. Varro in logistorico scripserit de moderando victu puerorum inpubium.''}} {{pn|1.1|1}}Pueros inpubes conpertum est, si plurimo cibo nimioque somno uterentur, hebetiores fieri ad veterni usque aut eluci tarditatem, corporaque eorum inprocera fieri minusque adolescere. {{pn|1.2|2}}Idem plerique alii medicorum philosophorumque et M. Varro in logistorico scripsit, qui inscriptus est Catus aut de liberis educandis. ===XX.=== {{c|''Notati a censoribus, qui audientibus iis dixerant ioca quaedam intempestiviter; ac de eius quoque nota deliberatum, qui steterat forte apud eos oscitabundus.''}} {{pn|1.1|1}}Inter censorum severitates tria haec exempla in litteris sunt castigatissimae disciplinae. {{pn|1.2|2}}Vnum est huiuscemodi: Censor agebat de uxoribus sollemne iusiurandum; {{pn|1.3|3}}verba erant ita concepta: “Vt tu ex animi tui sententia uxorem habes?” Qui iurabat, cavillator quidam et canicula et nimis ridicularius fuit. {{pn|1.4|4}}Is locum esse sibi ioci dicundi ratus, cum ita, uti mos erat, censor dixisset “ut tu ex animi tui sententia uxorem habes?”, {{pn|1.5|5}}“habeo equidem” inquit “uxorem, sed non hercle ex animi mei sententia.” {{pn|1.6|6}}Tum censor eum, quod intempestive lascivisset, in aerarios rettulit causamque hanc ioci scurrilis apud se dicti subscripsit. {{pn|1.7|7}}Altera severitas eiusdem sectae disciplinaeque est. {{pn|1.8|8}}Deliberatum est de nota eius, qui ad censores ab amico advocatus est et in iure stans clare nimis et sonore oscitavit atque inibi ut plecteretur fuit, tamquam illud indicium esset vagi animi et alucinantis et fluxae atque apertae securitatis. {{pn|1.9|9}}Sed cum ille deiurasset invitissimum sese ac repugnantem oscitatione victum tenerique eo vitio, quod “oscedo” appellatur, tum notae iam destinatae exemptus est. {{pn|1.10|10}}Publius Scipio Africanus, Pauli filius, utramque historiam posuit in oratione, quam dixit in censura, cum ad maiorum mores populum hortaretur. {{pn|1.11|11}}Item aliud refert Sabinus Masurius in septimo memoriali severe factum: “Censores” inquit “Publius Scipio Nasica et Marcus Popilius cum equitum censum agerent, equum nimis strigosum et male habitum, sed equitem eius uberrimum et habitissimum viderunt et “cur” inquiunt “ita est, ut tu sis quam equus curatior?” “Quoniam” inquit “ego me curo, equum Statius nihili servos.” Visum est parum esse reverens responsum, relatusque in aerarios, ut mos est.” {{pn|1.12|12}}“Statius” autem servile nomen fuit. Plerique apud veteres servi eo nomine fuerunt. {{pn|1.13|13}}Caecilius quoque ille comoediarum poeta inclutus servus fuit et propterea nomen habuit “Statius”. Sed postea versum est quasi in cognomentum, appellatusque est “Caecilius Statius”. {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {{finis}} 8www52mxa4y6zbhzcdod5j96gzga4md 269228 269227 2026-06-06T14:09:02Z Saumache 27923 /* XVIII. */ 269228 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Sermo quidam Favorini philosophi cum grammatico iactantiore factus in Socraticum modum; atque ibi in sermone dictum, quibus verbis “penus” a Q. Scaevola definita sit; quodque eadem definitio culpata reprehensaque est.''}} {{pn|1.1|1}}In vestibulo aedium Palatinarum omnium fere ordinum multitudo opperientes salutationem Caesaris constiterant; atque ibi in circulo doctorum hominum Favorino philosopho praesente ostentabat quispiam grammaticae rei ditior scholica quaedam nugalia de generibus et casibus vocabulorum disserens cum arduis superciliis vocisque et vultus gravitate composita tamquam interpres et arbiter Sibyllae oraculorum. {{pn|1.2|2}}Tum aspiciens ad Favorinum, quamquam ei nondum etiam satis notus esset: ““penus” quoque” inquit “variis generibus dictum et varie declinatum est. Nam et “hoc penus” et “haec penus” et “huius peni” et “penoris” veteres dictaverunt; {{pn|1.3|3}}“mundum” quoque muliebrem Lucilius in satirarum XVI non virili genere, ut ceteri, sed neutro appellavit his verbis: legavit quidam uxori mundum omne penumque. Atqui quid mundum, quid non? quis dividet istuc?” {{pn|1.4|4}}Atque horum omnium et testimoniis et exemplis constrepebat; cumque nimis odiose blatiret, intercessit placide Favorinus et “amabo,” inquit “magister, quicquid est nomen tibi, abunde multa docuisti, quae quidem ignorabamus et scire haud sane postulabamus. {{pn|1.5|5}}Quid enim refert mea eiusque, quicum loquor, quo genere “penum” dicam aut in quas extremas litteras declinem, si nemo id non nimis barbare fecerimus? {{pn|1.6|6}}sed hoc plane indigeo discere, quid sit “penus” et qua fini id vocabulum dicatur, ne rem cotidiani usus, tamquam qui in venalibus Latine loqui coeptant, alia quam oportet voce appellem.” {{pn|1.7|7}}“Quaeris” inquit “rem minime obscuram. Quis adeo ignorat “penum” esse vinum et triticum et oleum et lentim et fabam atque huiuscemodi cetera?” {{pn|1.8|8}}“Etiamne” inquit Favorinus “milium et panicum et glans et hordeum “penus” est? sunt enim propemodum haec quoque eiusdemmodi”; {{pn|1.9|9}}cumque ille reticens haereret, “nolo” inquit “hoc iam labores, an ista, quae dixi, “penus” appelletur. Sed potesne mihi non speciem aliquam de penu dicere, sed definire genere proposito et differentiis adpositis, quid sit “penus"?” “Quod” inquit “genus et quas differentias dicas, non hercle intellego.” {{pn|1.10|10}}“Rem” inquit Favorinus “plane dictam postulas, quod difficillimum est, dici planius; nam hoc quidem pervolgatum est definitionem omnem ex genere et differentia consistere. {{pn|1.11|11}}Sed si me tibi praemandere, quod aiunt, postulas, faciam sane id quoque honoris tui habendi gratia.” {{pn|1.12|12}}Ac deinde ita exorsus est: “Si” inquit “ego te nunc rogem, ut mihi dicas et quasi circumscribas verbis, cuiusmodi “homo” sit, non, opinor, respondeas hominem esse te atque me. Hoc enim, quis homo sit, ostendere est, non, quid homo sit, dicere. Sed si, inquam, peterem, ut ipsum illud, quod homo est, definires, tum profecto mihi diceres hominem esse animal mortale rationis et scientiae capiens vel quo alio modo diceres, ut eum a ceteris omnibus separares. Proinde igitur nunc te rogo, ut, quid sit “penus”, dicas, non ut aliquid ex penu nomines.” {{pn|1.13|13}}Tum ille ostentator voce iam molli atque demissa: “philosophias” inquit “ego non didici neque discere adpetivi et, si ignoro, an hordeum ex “penu” sit aut quibus verbis “penus” definiatur, non ea re litteras quoque alias nescio.” {{pn|1.14|14}}“Scire,” inquit ridens iam Favorinus “quid “penus” sit, non ex nostra magis est philosophia quam ex grammatica tua. {{pn|1.15|15}}Meministi enim, credo, quaeri solitum, quid Vergilius dixerit, “penum struere” vel “longam” vel “longo ordine”; utrumque enim profecto scis legi solitum. {{pn|1.16|16}}Sed ut faciam te aequiore animo ut sis, ne illi quidem veteres iuris magistri, qui “sapientes” appellati sunt, definisse satis recte existimantur, quid sit “penus”. {{pn|1.17|17}}Nam Quintum Scaevolam ad demonstrandam penum his verbis usum audio: ““Penus” est”, inquit “quod esculentum aut posculentum est, quod ipsius patrisfamilias aut matris familias aut liberum patrisfamilias aut familiae eius, quae circum eos aut liberos eius est et opus non facit, causa paratum est. ..., ut Mucius ait, “penus” videri debet. Nam quae ad edendum bibendumque in dies singulos prandii aut cenae causa parantur, “penus” non sunt; sed ea potius, quae huiusce generis longae usionis gratia contrahuntur et reconduntur, ex eo, quod non in promptu est, sed intus et penitus habeatur, “penus” dicta est.” {{pn|1.18|18}}Haec ego,” inquit “cum philosophiae me dedissem, non insuper tamen habui discere; quoniam civibus Romanis Latine loquentibus rem non suo vocabulo demonstrare non minus turpe est, quam hominem non suo nomine appellare.” {{pn|1.19|19}}Sic Favorinus sermones id genus communes a rebus parvis et frigidis abducebat ad ea, quae magis utile esset audire ac discere, non allata extrinsecus, non per ostentationem, sed indidem nata acceptaque. {{pn|1.20|20}}Praeterea de penu adscribendum hoc etiam putavi Servium Sulpicium in reprehensis Scaevolae capitibus scripsisse Cato Aelio placuisse, non quae esui et potui forent, sed thus quoque et cereos in penu esse, quod esset eius ferme rei causa comparatum. {{pn|1.21|21}}Masurius autem Sabinus in iuris civilis secundo etiam, quod iumentorum causa apparatum esset, quibus dominus uteretur, penori attributum dicit. {{pn|1.22|22}}Ligna quoque et virgas et carbones, quibus conficeretur penus, quibusdam ait videri esse in penu. {{pn|1.23|23}}Ex his autem, quae promercalia et usaria isdem in locis essent, esse ea sola penoris putat, quae satis sint usu annuo. ===II.=== {{c|''Morbus et vitium quid differat; et quam vim habeant vocabula ista in edicto aedilium; et an eunuchus et steriles mulieres redhiberi possint; diversaeque super ea re sententiae.''}} {{pn|2.1|1}}In edicto aedilium curulium, qua parte de mancipiis vendundis cautum est, scriptum sic fuit: “Titulus servorum singulorum scriptus sit curato ita, ut intellegi recte possit, quid morbi vitiive cuique sit, quis fugitivus errove sit noxave solutus non sit.” {{pn|2.2|2}}Propterea quaesierunt iureconsulti veteres, quod “mancipium morbosum” quodve “vitiosum” recte diceretur quantumque “morbus” a “vitio” differret. {{pn|2.3|3}}Caelius Sabinus in libro, quem de edicto aedilium curulium composuit, Labeonem refert, quid esset “morbus”, hisce verbis definisse: “Morbus est habitus cuiusque corporis contra naturam, qui usum eius facit deteriorem.” {{pn|2.4|4}}Sed “morbum” alias in toto corpore accidere dicit, alias in parte corporis. Totius corporis “morbum” esse, veluti sit pthisis aut febris, partis autem, veluti sit caecitas aut pedis debilitas. {{pn|2.5|5}}“Balbus autem” inquit “et atypus vitiosi magis quam morbosi sunt, et equus mordax aut calcitro vitiosus, non morbosus est. Sed cui morbus est, idem etiam vitiosus est. Neque id tamen contra fit; potest enim qui vitiosus est non morbosus esse. Quamobrem, cum de homine morboso agetur, aeque” inquit “ita dicetur: “quanto ob id vitium minoris erit”.” {{pn|2.6|6}}De eunucho quidem quaesitum est, an contra edictum aedilium videretur venundatus, si ignorasset emptor eum eunuchum esse. {{pn|2.7|7}}Labeonem respondisse aiunt redhiberi posse quasi morbosum; {{pn|2.8|8}}sues etiam feminae si sterilae essent et venum issent, ex edicto aedilium posse agi Labeonem scripsisse. {{pn|2.9|9}}De sterila autem muliere, si nativa sterilitate sit, Trebatium contra Labeonem respondisse dicunt. {{pn|2.10|10}}Nam cum redhiberi eam Labeo quasi minus sanam putasset, negasse aiunt Trebatium ex edicto agi posse, si ea mulier a principio genitali sterilitate esset. At si valitudo eius offendisset exque ea vitium factum esset, ut concipere fetus non posset, tum sanam non videri et esse in causa redhibitionis. {{pn|2.11|11}}De myope quoque, qui “luscitiosus” Latine appellatur, dissensum est; alii enim redhiberi omnimodo debere, alii contra, nisi id vitium morbo contractum esset. {{pn|2.12|12}}Eum vero, cui dens deesset, Servius redhiberi posse respondit, Labeo in causa esse redhibendi negavit: “nam et magna” inquit “pars dente aliquo carent, neque eo magis plerique homines morbosi sunt, et absurdum admodum est dicere non sanos nasci homines, quoniam cum infantibus non simul dentes gignuntur.” {{pn|2.13|13}}Non praetereundum est id quoque in libris veterum iurisperitorum scriptum esse “morbum” et “vitium” distare, quod “vitium” perpetuum, “morbus” cum accessu decessuque sit. {{pn|2.14|14}}Sed hoc si ita est, neque caecus neque eunuchus morbosus est contra Labeonis, quam supra dixi, sententiam. {{pn|2.15|15}}Verba Masuri Sabini apposui ex libro iuris civilis secundo: “Furiosus mutusve cuive quod membrum lacerum laesumve est aut obest, quo ipse minus aptus sit, morbosi sunt. Qui natura longe minus videt tam sanus est quam qui tardius currit." ===III.=== {{c|''Quod nullae fuerunt rei uxoriae actiones in urbe Roma ante Carvilianum divortium; atque inibi, quid sit proprie “paelex”, quaeque eius vocabuli ratio sit.''}} {{pn|3.1|1}}Memoriae traditum est quingentis fere annis post Romam conditam nullas rei uxoriae neque actiones neque cautiones in urbe Roma aut in Latio fuisse, quoniam profecto nihil desiderabantur nullis etiamtunc matrimoniis divertentibus. {{pn|3.2|2}}Servius quoque Sulpicius in libro quem composuit de dotibus tum primum cautiones rei uxoriae necessarias esse visas scripsit, cum Spurius Carvilius, cui Ruga cognomentum fuit, vir nobilis, divortium cum uxore fecit, quia liberi ex ea corporis vitio non gignerentur, anno urbis conditae quingentesimo vicesimo tertio M. Atilio P. Valerio consulibus. Atque is Carvilius traditur uxorem, quam dimisit, egregie dilexisse carissimamque morum eius gratia habuisse, set iurisiurandi religionem animo atque amori praevertisse, quod iurare a censoribus coactus erat uxorem se liberum quaerundum gratia habiturum. {{pn|3.3|3}}“Paelicem” autem appellatam probrosamque habitam, quae iuncta consuetaque esset cum eo, in cuius manu mancipioque alia matrimonii causa foret, hac antiquissima lege ostenditur, quam Numae regis fuisse accepimus: “Paelex aedem Iunonis ne tangito; si tangit, Iunoni crinibus demissis agnum feminam caedito.” “Paelex” autem quasi pallax, id est quasi pallakis. Vt pleraque alia, ita hoc quoque vocabulum de Graeco flexum est. ===IV.=== {{c|''Quid Servius Sulpicius in libro, qui est de dotibus, scripserit de iure atque more veterum sponsaliorum.''}} {{pn|4.1|1}}Sponsalia in ea parte Italiae, quae Latium appellatur, hoc more atque iure solita fieri scripsit Servius Sulpicius in libro, quem scripsit de dotibus: {{pn|4.2|2}}“Qui uxorem” inquit “ducturus erat, ab eo, unde ducenda erat, stipulabatur eam in matrimonium datum ... iri; qui ducturus erat, itidem spondebat. Is contractus stipulationum sponsionumque dicebatur “sponsalia”. Tunc, quae promissa erat, “sponsa” appellabatur, qui spoponderat ducturum, “sponsus”. Sed si post eas stipulationis uxor non dabatur aut non ducebatur, qui stipulabatur, ex sponsu agebat. Iudices cognoscebant. Iudex quamobrem data acceptave non esset uxor quaerebat. Si nihil iustae causae videbatur, litem pecunia aestimabat, quantique interfuerat eam uxorem accipi aut dari, eum, qui spoponderat, ei qui stipulatus erat, condemnabat.” {{pn|4.3|3}}Hoc ius sponsaliorum observatum dicit Servius ad id tempus, quo civitas universo Latio lege Iulia data est. {{pn|4.4|4}}Haec eadem Neratius scripsit in libro quem de nuptiis composuit. ===V.=== {{c|''Historia narrata de perfidia aruspicum Etruscorum; quodque ob eam rem versus hic a pueris Romae urbe tota cantatus est: “Malum consilium consultori pessimum est”.''}} {{pn|5.1|1}}Statua Romae in comitio posita Horatii Coclitis, fortissimi viri, de caelo tacta est. {{pn|5.2|2}}Ob id fulgur piaculis luendum aruspices ex Etruria acciti inimico atque hostili in populum Romanum animo instituerant eam rem contrariis religionibus procurare atque illam statuam suaserunt in inferiorem locum perperam transponi, {{pn|5.3|3}}quem sol oppositu circum undique altarum aedium numquam illustraret. {{pn|5.4|4}}Quod cum ita fieri persuasissent, delati ad populum proditique sunt et, cum de perfidia confessi essent, necati sunt, constititque eam statuam, proinde ut verae rationes post compertae monebant, in locum editum subducendam atque ita in area Volcani sublimiore loco statuendam; ex quo res bene et prospere populo Romano cessit. {{pn|5.5|5}}Tum igitur, quod in Etruscos aruspices male consulentis animadversum vindicatumque fuerat, versus hic scite factus cantatusque esse a pueris urbe tota fertur: malum consilium consultori pessimum est. {{pn|5.6|6}}Ea historia de aruspicibus ac de versu isto senario scripta est in annalibus maximis, libro undecimo, et in Verri Flacci libro primo rerum memoria dignarum. {{pn|5.7|7}}Videtur autem versus hic de Graeco illo Hesiodi versu expressus: he de kake boule toi bouleusanti kakiste. ===VI.=== {{c|''Verba veteris senatusconsulti posita, quo decretum est hostiis maioribus expiandum, quod in sacrario hastae Martiae movissent; atque ibi enarratum, quid sint “hostiae succidaneae”, quid item “porca praecidanea”; et quod Capito Ateius ferias quasdam “praecidaneas” appellavit.''}} {{pn|6.1|1}}Vt terram movisse nuntiari solet eaque res procuratur, ita in veteribus memoriis scriptum legimus nuntiatum esse senatui in sacrario in regia hastas Martias movisse. {{pn|6.2|2}}Eius rei causa senatusconsultum factum est M. Antonio A. Postumio consulibus, eiusque exemplum hoc est: “Quod C. Iulius L. filius pontifex nuntiavit in sacrario in regia hastas Martias movisse, de ea re ita censuerunt, uti M. Antonius consul hostiis maioribus Iovi et Marti procuraret et ceteris dis, quibus videretur, lactantibus. Ibus uti procurasset, satis habendum censuerunt. Si quid succidaneis opus esset, robiis succideret.” {{pn|6.3|3}}Quod “succidaneas” hostias senatus appellavit, quaeri solet, quid verbum id significet. In Plauti quoque comoedia, quae Epidicus inscripta est, super eodem ipso verbo requiri audio in his versibus: {{pn|6.4|4}}men piacularem oportet fieri ob stultitiam tuam, ut meum tergum tuae stultitiae subdas succidaneum? {{pn|6.5|5}}“Succidaneae” autem “hostiae” dicuntur “ae” littera per morem compositi vocabuli in “i” litteram mutata quasi “succaedaneae”, appellatae, quoniam, si primis hostiis litatum non erat, aliae post easdem ductae hostiae caedebantur; {{pn|6.6|6}}quae quia prioribus iam caesis luendi piaculi gratia subdebantur et succidebantur, “succidaneae” nominatae “i” littera scilicet tractim pronuntiata; audio enim quosdam eam litteram in hac voce barbare corripere. {{pn|6.7|7}}Eadem autem ratione verbi “praecidaneae” quoque hostiae dicuntur, quae ante sacrificia sollemnia pridie caeduntur. {{pn|6.8|8}}“Porca” etiam “praecidanea” appellata, quam piaculi gratia ante fruges novas captas immolare Cereri mos fuit, si qui familiam funestam aut non purgaverant aut aliter eam rem, quam oportuerat, procuraverant. {{pn|6.9|9}}Sed porcam et hostias quasdam “praecidaneas”, sicuti dixi, appellari volgo notum est, ferias “praecidaneas” dici id, opinor, a volgo remotum est. {{pn|6.10|10}}Propterea verba Atei Capitonis ex quinto librorum, quos de pontificio iure composuit, scripsi: “Tib. Coruncanio pontifici maximo feriae praecidaneae in atrum diem inauguratae sunt. Collegium decrevit non habendum religioni, quin eo die feriae praecidaneae essent." ===VII.=== {{c|''De epistula Valerii Probi grammatici ad Marcellum scripta super accentu nominum quorundam Poenicorum.''}} {{pn|7.1|1}}Valerius Probus grammaticus inter suam aetatem praestanti scientia fuit. {{pn|7.2|2}}Is “Hannibalem” et “Hasdrubalem” et “Hamilcarem” ita pronuntiabat, ut paenultimam circumflecteret, et est epistula eius scripta ad Marcellum, in qua Plautum et Ennium multosque alios veteres eo modo pronuntiasse affirmat, {{pn|7.3|3}}solius tamen Ennii versum unum ponit ex libro, qui Scipio inscribitur. {{pn|7.4|4}}Eum versum quadrato numero factum subiecimus, in quo, nisi tertia syllaba de Hannibalis nomine circumflexe promatur, numerus clausurus est. Versus Ennii, quem dixit, ita est: {{pn|7.5|5}}quaque propter Hannibalis copias considerat. ===VIII.=== {{c|''Quid C. Fabricius de Cornelio Rufino homine avaro dixerit, quem cum odisset inimicusque esset, designandum tamen consulem curavit.''}} {{pn|8.1|1}}Fabricius Luscinus magna gloria vir magnisque rebus gestis fuit. {{pn|8.2|2}}P. Cornelius Rufinus manu quidem strenuus et bellator bonus militarisque disciplinae peritus admodum fuit, sed furax homo et avaritia acri erat. {{pn|8.3|3}}Hunc Fabricius non probabat neque amico utebatur osusque eum morum causa fuit. {{pn|8.4|4}}Sed cum in temporibus rei difficillimis consules creandi forent et is Rufinus peteret consulatum competitoresque eius essent inbelles quidam et futtiles, summa ope adnixus est Fabricius, uti Rufino consulatus deferretur. {{pn|8.5|5}}Eam rem plerisque admirantibus, quod hominem avarum, cui esset inimicissimus, {{pn|8.6|6}}creari consulem vellet, “malo,” inquit “civis me compilet, quam hostis vendat”. {{pn|8.7|7}}Hunc Rufinum postea bis consulatu et dictatura functum censor Fabricius senatu movit ob luxuriae notam, quod decem pondo libras argenti facti haberet. {{pn|8.8|8}}Id autem, quod supra scripsi Fabricium de Cornelio Rufino ita, uti in pleraque historia scriptum est, dixisse, M. Cicero non aliis a Fabricio, sed ipsi Rufino gratias agenti, quod ope eius designatus esset, dictum esse refert in libro secundo de oratore. ===IX.=== {{c|''Quid significet proprie “religiosus”; et in quae diverticula significatio istius vocabuli flexa sit; et verba Nigidii Figuli ex commentariis eius super ea re sumpta.''}} {{pn|9.1|1}}Nigidius Figulus, homo, ut ego arbitror, iuxta M. Varronem doctissimus, in undecimo commentariorum grammaticorum versum ex antiquo carmine refert memoria hercle dignum: religentem esse oportet, religiosus ne fuas, cuius autem id carmen sit, non scribit. {{pn|9.2|2}}Atque in eodem loco Nigidius: “Hoc” inquit “inclinamentum semper huiuscemodi verborum, ut “vinosus”, “mulierosus”, “religiosus”, significat copiam quandam inmodicam rei, super qua dicitur. Quocirca “religiosus” is appellabatur, qui nimia et superstitiosa religione sese alligaverat, eaque res vitio assignabatur.” {{pn|9.3|3}}Sed praeter ista, quae Nigidius dicit, alio quodam diverticulo significationis “religiosus” pro casto atque observanti cohibentique sese certis legibus finibusque dici coeptus. {{pn|9.4|4}}Simili autem modo illa quoque vocabula ab eadem profecta origine diversum significare videntur: “religiosi dies” et “religiosa delubra”. {{pn|9.5|5}}“Religiosi” enim “dies” dicuntur tristi omine infames inpeditique, in quibus et res divinas facere et rem quampiam novam exordiri temperandum est, quos multitudo imperitorum prave et perperam “nefastos” appellat. {{pn|9.6|6}}Itaque M. Cicero in libro epistularum nono ad Atticum “maiores” inquit “nostri funestiorem diem esse voluerunt Alliensis pugnae quam urbis captae, quod hoc malum ex illo. Itaque alter religiosus etiamnunc dies, alter in volgus ignotus”. {{pn|9.7|7}}Idem tamen M. Tullius in oratione de accusatore constituendo “religiosa delubra” dicit non ominosa nec tristia, sed maiestatis venerationisque plena. {{pn|9.8|8}}Masurius autem Sabinus in commentariis, quos de indigenis composuit: ““religiosum"” inquit “est, quod propter sanctitatem aliquam remotum ac sepositum a nobis est; verbum a “relinquendo” dictum, tamquam “caerimoniae” a “carendo”.” {{pn|9.9|9}}Secundum hanc Sabini interpretationem templa quidem ac delubra, quae non volgo ac temere, sed cum castitate caerimoniaque adeundum, et reverenda et reformidanda sunt magis quam involganda: {{pn|9.10|10}}sed dies “religiosi” dicti, [{{pn|9.11|11}}] quos ex contraria causa propter ominis diritatem relinquimus. {{pn|9.12|12}}Quod si, ut ait Nigidius, omnia istiusmodi inclinamenta nimium ac praeter modum significant et idcirco in culpas cadunt, ut “vinosus”, “mulierosus”, “morosus”, “verbosus”, “famosus”, cur “ingeniosus” et “formosus” et “officiosus”, quae pariter ab ingenio et forma et officio inclinata sunt, cur etiam “disciplinosus”, “consiliosus”, “victoriosus”, quae M. Cato ita figuravit, cur item “facundiosa”, quod Sempronius Asellio XIII rerum gestarum ita scripsit: “facta sua spectare oportere, non dicta, si minus facundiosa essent”, cur, inquam, ista omnia numquam in culpam, sed in laudem dicuntur, quamquam haec item incrementum sui nimium demonstrent? an propterea quia illis quidem, quae supra posui, adhibendus est modus quidam necessarius? {{pn|9.13|13}}Nam et gratia, si nimia atque inmodica, et mores, si multi atque varii, et verba, si perpetua atque infinita et obtundentia, et fama, si magna et inquieta et invidiosast, neque laudabilia neque utilia sunt; {{pn|9.14|14}}ingenium autem et officium et forma et disciplina et consilium et victoria et facundia sicut ipsae virtutum amplitudines nullis finibus cohibentur, sed quanto maiora auctioraque sunt, multo etiam tanto laudatiora sunt. ===X.=== {{c|''Quid observatum de ordine rogandarum in senatu sententiarum; iurgiumque in senatu C. Caesaris consulis et M. Catonis diem dicendo eximentis.''}} {{pn|10.1|1}}Ante legem, quae nunc de senatu habendo observatur, ordo rogandi sententias varius fuit. {{pn|10.2|2}}Alias primus rogabatur, qui princeps a censoribus in senatum lectus fuerat, alias, qui designati consules erant; {{pn|10.3|3}}quidam e consulibus studio aut necessitudine aliqua adducti, quem is visum erat, honoris gratia extra ordinem sententiam primum rogabant. {{pn|10.4|4}}Observatum tamen est, cum extra ordinem fieret, ne quis quemquam ex alio quam ex consulari loco sententiam primum rogaret. {{pn|10.5|5}}C. Caesar in consulatu, quem cum M. Bibulo gessit, quattuor solos extra ordinem rogasse sententiam dicitur. Ex his quattuor principem rogabat M. Crassum; sed postquam filiam Cn. Pompeio desponderat, primum coeperat Pompeium rogare. {{pn|10.6|6}}Eius rei rationem reddidisse eum senatui Tiro Tullius, M. Ciceronis libertus, refert itaque se ex patrono suo audisse scribit. {{pn|10.7|7}}Id ipsum Capito Ateius in libro, quem de officio senatorio composuit, scriptum reliquit. {{pn|10.8|8}}In eodem libro Capitonis id quoque scriptum est: “C.” inquit “Caesar consul M. Catonem sententiam rogavit. Cato rem, quae consulebatur, quoniam non e republica videbatur, perfici nolebat. Eius rei ducendae gratia longa oratione utebatur eximebatque dicendo diem. Erat enim ius senatori, ut sententiam rogatus diceret ante quicquid vellet aliae rei et quoad vellet. Caesar consul viatorem vocavit eumque, cum finem non faceret, prendi loquentem et in carcerem duci iussit. Senatus consurrexit et prosequebatur Catonem in carcerem. Hac” inquit “invidia facta Caesar destitit et mitti Catonem iussit." ===XI.=== {{c|''Quae qualiaque sint, quae Aristoxenus quasi magis comperta de Pythagora memoriae mandavit; et quae item Plutarchus in eundem modum de eodem Pythagora scripserit.''}} {{pn|11.1|1}}Opinio vetus falsa occupavit et convaluit Pythagoram philosophum non esitavisse ex animalibus item abstinuisse fabulo, quem Graeci kyamon appellant. {{pn|11.2|2}}Ex hac opinione Callimachus poeta scripsit: kai kyamon apo cheiras echein aniontos edestou kago, Pythagoras hos ekeleve, lego. {{pn|11.3|3}}Ex eadem item opinione M. Cicero in libro de divinatione primo haec verba posuit: “Iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit, quod errorem animis perturbationemque afferat. Ex quo etiam Pythagoreis interdictum putatur, ne faba vescerentur, quae res habet inflationem magnam tranquillitatem mentis quaerentibus contrariam.” {{pn|11.4|4}}Haec quidem M. Cicero. Sed Aristoxenus musicus, vir litterarum veterum diligentissimus, Aristoteli philosophi auditor, in libro, quem de Pythagora reliquit, nullo saepius legumento Pythagoram dicit usum quam fabis, quoniam is cibus et subduceret sensim alvum et levigaret. {{pn|11.5|5}}Verba ipsa Aristoxeni subscripsi: Pythagoras de ton osprion malista ton kyamon edokimasen; leiantikon te gar einai kai diachoretikon; dio kai malista kechretai autoi. {{pn|11.6|6}}Porculis quoque minusculis et haedis tenerioribus victitasse idem Aristoxenus refert. {{pn|11.7|7}}Quem rem videtur cognovisse e Xenophilo Pythagorico, familiari suo, et ex quibusdam aliis natu maioribus, qui ab aetate Pythagorae ... {{pn|11.8|8}}Ac de animalibus Alexis etiam poeta in comoedia, quae Pythagorizousa inscribitur, docet. {{pn|11.9|9}}Videtur autem de kyamoi non esitato causam erroris fuisse, quia in Empedocli carmine, qui disciplinas Pythagorae secutus est, versus hic invenitur: deiloi, pandeiloi, kyamon apo cheiras echesthai. {{pn|11.10|10}}Opinati enim sunt plerique kyamous legumentum dici, ut a vulgo dicitur. Sed qui diligentius scitiusque carmina Empedocli arbitrati sunt, kyamous hoc in loco testiculos significare dicunt, eosque more Pythagorae operte atque symbolice kyamous appellatos, quod sint aitioi tou kyein et geniturae humanae vim praebeant; idcircoque Empedoclen versu isto non a fabulo edendo, sed a rei veneriae proluvio voluisse homines deducere. {{pn|11.11|11}}Plutarchus quoque, homo in disciplinis gravi auctoritate, in primo librorum, quos de Homero composuit, Aristotelem philosophum scripsit eadem ipsa de Pythagoricis scripsisse, quod non abstinuerint edundis animalibus, nisi pauca carne quadam. {{pn|11.12|12}}Verba ipsa Plutarchi, quoniam res inopinata est, subscripsi: Aristoteles de metras kai kardias kai akalephes kai toiouton tinon allon apechesthai phesin tous Pythagorikous, chresthai de tois allois. {{pn|11.13|13}}Akalephe autem est animal marinum, quod “urtica” appellatur. Sed et piscibus mullis abstinere Pythagoricos Plutarchus in Symposiacis dicit. {{pn|11.14|14}}Pythagoram vero ipsum sicuti celebre est Euphorbum primo fuisse dictasse, ita haec remotiora sunt his, quae Clearchus et Dicaearchus memoriae tradiderunt, fuisse eum postea Pyrrum, deinde Aethaliden, deinde feminam pulcra facie meretricem, cui nomen fuerat Alco. ===XII.=== {{c|''Notae et animadversiones censoriae in veteribus monumentis repertae memoria dignae.''}} {{pn|12.1|1}}Si quis agrum suum passus fuerat sordescere eumque indiligenter curabat ac neque araverat neque purgaverat, sive quis arborem suam vineamque habuerat derelictui, non id sine poena fuit, sed erat opus censorium, censoresque aerarium faciebant. {{pn|12.2|2}}Item, quis eques Romanus equum habere gracilentum aut parum nitidum visus erat, “inpolitiae” notabatur; id verbum significat, quasi tu dicas “incuriae”. {{pn|12.3|3}}Cuius rei utriusque auctoritates sunt, et M. Cato id saepenumero adtestatus est. ===XIII.=== {{c|''Quod incentiones quaedam tibiarum certo modo factae ischiacis mederi possunt.''}} {{pn|13.1|1}}Creditum hoc a plerisque esse et memoriae mandatum, ischia cum maxime doleant, tum, si modulis lenibus tibicen incinat, {{pn|13.2|2}}minui dolores, ego nuperrime in libro Theophrasti scriptum inveni. {{pn|13.3|3}}Viperarum morsibus tibicinium scite modulateque adhibitum mederi refert etiam Democriti liber, qui inscribitur ..., in quo docet plurimis hominum morbidis medicinae fuisse incentiones tibiarum. {{pn|13.4|4}}Tanta prosus adfinitas est corporibus hominum mentibusque et propterea vitiis quoque aut medellis animorum et corporum. ===XIV=== {{c|''Narratur historia de Hostilio Mancino aedilium et Manilia meretrice; verbaque decreti tribunorum, ad quos a Manilia provocatum est.''}} {{pn|14.1|1}}Cum librum IX Atei Capitonis coniectaneorum legeremus, qui inscriptus est de iudiciis publicis, decretum tribunorum visum est gravitatis antiquae plenum. {{pn|14.2|2}}Propterea id meminimus, idque ob hanc causam et in hanc sententiam scriptum est : Aulus Hostilius Mancinus aedilis curulis fuit. {{pn|14.3|3}}Is Maniliae meretrici diem ad populum dixit, quod e tabulato eius noctu lapide ictus esset, vulnusque ex eo lapide ostendebat. {{pn|14.4|4}}Manilia ad tribunos plebi provocavit. {{pn|14.5|5}}Apud eos dixit comessatorem Mancinum ad aedes suas venisse; eum sibi recipere non fuisse e re sua, sed cum vi inrumperet, lapidibus depulsum. {{pn|14.6|6}}Tribuni decreverunt aedilem ex eo loco iure deiectum, quo eum venire cum corollario non decuisset; propterea, ne cum populo aedilis ageret, intercesserunt. ===XV.=== {{c|''Defensa a culpa sententia ex historia Sallustii, quam iniqui eius cum insectatione maligni reprehenderint.''}} {{pn|15.1|1}}Elegantia orationis Sallustii verborumque fingendi et novandi studium cum multa prorsus invidia fuit, multique non mediocri ingenio viri conati sunt reprehendere pleraque et obtrectare. In quibus plura inscite aut maligne vellicant. Nonnulla tamen videri possunt non indigna reprehensione; quale illud in Catilinae historia repertum est, quod habeat eam speciem quasi parum adtente dictum. Verba Sallustii haec sunt: {{pn|15.2|2}}“Ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen inprimis arduum videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dein, quia plerique, quae delicta reprehenderis, malivolentia et invidia dicta putant. Vbi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit; supra, veluti ficta, pro falsis ducit.” {{pn|15.3|3}}“Proposuit” inquiunt “dicturum causas, quamobrem videatur esse arduum res gestas scribere; atque ibi cum primam causam dixerit, dein non alteram causam, sed querellas dicit. {{pn|15.4|4}}Non enim causa videri debet, cur historiae opus arduum sit, quod hi, qui legunt, aut inique interpretantur quae scripta sunt, aut vera esse non credunt.” {{pn|15.5|5}}Obnoxiam quippe et obiectam falsis existimationibus eam rem dicendam aiunt quam “arduam”; quia, quod est arduum, sui operis difficultate est arduum, non opinionis alienae erroribus. {{pn|15.6|6}}Haec illi malivoli reprehensores dicunt. Sed “arduum” Sallustius non pro difficili tantum, sed pro eo quoque ponit, quod Graeci chalepon appellant, quod est cum difficile, tum molestum quoque et incommodum et intractabile. Quorum verborum significatio a sententia Sallustii supra scripta non abhorret. ===XVI.=== {{c|''De vocabulis quibusdam a Varrone et Nigidio contra cotidiani sermonis consuetudinem declinatis; atque inibi id genus quaedam cum exemplis veterum relata.''}} {{pn|16.1|1}}M. Varronem et P. Nigidium, viros Romani generis doctissimos, comperimus non aliter elocutos esse et scripsisse, quam “senatuis” et “domuis” et “fluctuis”, qui est patrius casus ab eo, quod est “senatus”, “domus”, “fluctus”; huic “senatui”, “domui”, “fluctui” ceteraque is consimilia pariter dixisse. {{pn|16.2|2}}Terentii quoque comici versus in libris veteribus itidem scriptus est: eius anuis causa, opinor, quae est emortua. {{pn|16.3|3}}Hanc eorum auctoritatem quidam e veteribus grammaticis ratione etiam firmare voluerunt, quod omnis dativus singularis “i” littera finitus, si non similis est genetivi singularis, “s” littera addita genetivum singularem facit, ut “patri patris”, “duci ducis”, “caedi caedis”. {{pn|16.4|4}}“Cum igitur” inquiunt “in casu dandi “huic senatui” dicamus, genetivus ex eo singularis “senatuis” est, non “senatus”.” {{pn|16.5|5}}Set non omnes concedunt in casu dativo “senatui” magis dicendum quam “senatu”. {{pn|16.6|6}}Sicuti Lucilius in eodem casu “victu” et “anu” dicit, non “victui” nec “anui”, in hisce versibus: quod sumptum atque epulas victu praeponis honesto et alio in loco: “anu noceo” inquit. {{pn|16.7|7}}Vergilius quoque in casu dandi “aspectu” dicit, non “aspectui": teque aspectu ne subtrahe nostro et in georgicis: quod nec concubitu indulgent. {{pn|16.8|8}}C. etiam Caesar, gravis auctor linguae Latinae, in Anticatone: “unius” inquit “arrogantiae, superbiae dominatuque.” Item in Dolabellam actionis I. lib. I.: “Isti, quorum in aedibus fanisque posita et honori erant et ornatu.” {{pn|16.9|9}}In libris quoque analogicis omnia istiusmodi sine “i” littera dicenda censet. ===XVII.=== {{c|''De natura quarundam particularum, quae praepositae verbis intendi atque produci barbare et inscite videntur, exemplis rationibusque plusculis disceptatum.''}} {{pn|17.1|1}}Lucilii ex XI. versus sunt: Scipiadae magno improbus obiciebat Asellus lustrum illo censore malum infelixque fuisse. “Obiciebat” “o” littera producta multos legere audio, idque eo facere dicunt, ut ratio numeri salva sit. {{pn|17.2|2}}Idem infra: conicere in versus dictum praeconis volebam Grani. In hac quoque primi verbi praepositione “o” ob eandem causam producunt. {{pn|17.3|3}}Item XV: subicit huic humilem et suffercitus posteriorem, “subicit” “u” littera longa legunt, quia primam syllabam brevem esse in versu heroico non convenit. {{pn|17.4|4}}Item apud Plautum in Epidico “con” syllabam productam pronuntiant: age nunciam orna te, Epidice, et palliolum in collum conice. {{pn|17.5|5}}Apud Vergilium quoque “subicit” verbum produci a plerisque audio: etiam Parnasia laurus parva sub ingenti matris se subicit umbra. {{pn|17.6|6}}Sed neque “ob” neque “sub” praepositio producendi habet naturam, neque item “con”, nisi cum eae litterae secuntur, quae in verbis “constituit” et “confecit” secundum eam primae sunt, vel cum eliditur ex ea “n” littera, sicut Sallustius: “faenoribus” inquit “copertus.” {{pn|17.7|7}}In his autem, quae supra posui, et metrum esse integrum potest et praepositiones istae possunt non barbare protendi; secunda enim littera in his verbis per duo “i”, non per unum scribenda est. {{pn|17.8|8}}Nam verbum ipsum, cui supradictae particulae praepositae sunt, non est “icio”, sed “iacio”, et praeteritum non “icit” facit, sed “iecit”. Id ubi compositum est, “a” littera in “i” mutatur, sicuti fit in verbis “insilio” et “incipio”, atque ita vim consonantis capit, et idcirco ea syllaba productius latiusque paulo pronuntiata priorem syllabam brevem esse non patitur, sed reddit eam positu longam, proptereaque et numerus in versu et ratio in pronuntiatu manet. {{pn|17.9|9}}Haec, quae diximus, eo etiam conducunt, ut, quod apud Vergilium in sexto positum invenimus: eripe me his, invicte, malis aut tu mihi terram inice, sic esse “iniice”, ut supra dixi, et scribendum et legendum sciamus, nisi quis tam indocilis est, ut in hoc quoque verbo “in” praepositionem metri gratia protendat. {{pn|17.10|10}}Quaerimus igitur, in “obicibus” “o” littera qua ratione intendatur, cum id vocabulum factum sit a verbo “obiicio” et nequaquam simile sit, quod a verbo “moveo” “motus” “o” littera longa dicitur. {{pn|17.11|11}}Equidem memini Sulpicium Apollinarem, virum praestanti litterarum scientia, “obices” et “obicibus” “o” littera correpta dicere, in Vergilio quoque sic eum legere: qua vi maria alta tumescant obicibus ruptis; {{pn|17.12|12}}sed ita, ut diximus, “i” litteram, quae in hoc vocabulo quoque gemina esse debet, paulo uberius largiusque pronuntiabat. {{pn|17.13|13}}Congruens igitur est, ut “subices” etiam, quod proinde ut “obices” compositum est, “u” littera brevi dici oporteat. {{pn|17.14|14}}Ennius in tragoedia, quae Achilles inscribitur, “subices” pro aere alto ponit, qui caelo subiectus est, in his versibus: per ego deum sublimas subices humidas, unde oritur imber sonitu saevo et spiritu; plerosque omnes tamen legere audias “u” littera producta. {{pn|17.15|15}}Id ipsum autem verbum M. Cato sub alia praepositione dicit in oratione, quam de consulatu suo habuit: “ita nos” inquit “fert ventus ad primorem Pyrenaeum, quo proicit in altum.” Et Pacuvius item in Chryse: Idae promunturium, cuius lingua in altum proicit. ===XVIII.=== {{c|''De P. Africano superiore sumpta quaedam ex annalibus memoratu dignissima.''}} {{pn|18.1|1}}Scipio Africanus antiquior quanta virtutum gloria praestiterit et quam fuerit altus animi atque magnificus et qua sui conscientia subnixus, plurimis rebus, quae dixit quaeque fecit, declaratum est. {{pn|18.2|2}}Ex quibus sunt haec duo exempla eius fiduciae atque exsuperantiae ingentis: {{pn|18.3|3}}Cum M. Naevius tribunus plebis accusaret eum ad populum diceretque accepisse a rege Antiocho pecuniam, ut condicionibus gratiosis et mollibus pax cum eo populi Romani nomine fieret et quaedam item alia crimini daret indigna tali viro, tum Scipio pauca praefatus, quae dignitas vitae suae atque gloria postulabat: “memoria,” inquit “Quirites, repeto diem esse hodiernum, quo Hannibalem Poenum imperio vestro inimicissimum magno proelio vici in terra Africa pacemque et victoriam vobis peperi inspectabilem. Non igitur simus adversum deos ingrati et, censeo, relinquamus nebulonem hunc, eamus hinc protinus Iovi optimo maximo gratulatum.” {{pn|18.4|4}}Id cum dixisset, avertit et ire in Capitolium coepit. {{pn|18.5|5}}Tum contio universa, quae ad sententiam de Scipione ferendam convenerat, relicto tribuno Scipionem in Capitolium comitata atque inde ad aedes eius cum laetitia et gratulatione sollemni prosecuta est. {{pn|18.6|6}}Fertur etiam oratio, quae videtur habita eo die a Scipione, et qui dicunt eam non veram, non eunt infitias, quin haec quidem verba fuerint, quae dixi, Scipionis. {{pn|18.7|7}}Item aliud est factum eius praeclarum. Petilii quidam tribuni plebis a M., ut aiunt, Catone, inimico Scipionis, comparati in eum atque inmissi desiderabant in senatu instantissime, ut pecuniae Antiochinae praedaeque in eo bello captae rationem redderet; {{pn|18.8|8}}fuerat enim L. Scipioni Asiatico, fratri suo, imperatori in ea provincia legatus. {{pn|18.9|9}}Ibi Scipio exsurgit et prolato e sinu togae libro rationes in eo scriptas esse dixit omnis pecuniae omnisque praedae; {{pn|18.10|10}}illatum, ut palam recitaretur et ad aerarium deferretur. {{pn|18.11|11}}“Sed enim id iam non faciam” inquit “nec me ipse afficiam contumelia eumque librum statim coram discidit suis manibus et concerpsit aegre passus, {{pn|18.12|12}}quod, cui salus imperii ac reipublicae accepta ferri deberet, rationem pecuniae praedaticiae posceretur. ===XIX.=== {{c|''Quid M. Varro in logistorico scripserit de moderando victu puerorum inpubium.''}} {{pn|1.1|1}}Pueros inpubes conpertum est, si plurimo cibo nimioque somno uterentur, hebetiores fieri ad veterni usque aut eluci tarditatem, corporaque eorum inprocera fieri minusque adolescere. {{pn|1.2|2}}Idem plerique alii medicorum philosophorumque et M. Varro in logistorico scripsit, qui inscriptus est Catus aut de liberis educandis. ===XX.=== {{c|''Notati a censoribus, qui audientibus iis dixerant ioca quaedam intempestiviter; ac de eius quoque nota deliberatum, qui steterat forte apud eos oscitabundus.''}} {{pn|1.1|1}}Inter censorum severitates tria haec exempla in litteris sunt castigatissimae disciplinae. {{pn|1.2|2}}Vnum est huiuscemodi: Censor agebat de uxoribus sollemne iusiurandum; {{pn|1.3|3}}verba erant ita concepta: “Vt tu ex animi tui sententia uxorem habes?” Qui iurabat, cavillator quidam et canicula et nimis ridicularius fuit. {{pn|1.4|4}}Is locum esse sibi ioci dicundi ratus, cum ita, uti mos erat, censor dixisset “ut tu ex animi tui sententia uxorem habes?”, {{pn|1.5|5}}“habeo equidem” inquit “uxorem, sed non hercle ex animi mei sententia.” {{pn|1.6|6}}Tum censor eum, quod intempestive lascivisset, in aerarios rettulit causamque hanc ioci scurrilis apud se dicti subscripsit. {{pn|1.7|7}}Altera severitas eiusdem sectae disciplinaeque est. {{pn|1.8|8}}Deliberatum est de nota eius, qui ad censores ab amico advocatus est et in iure stans clare nimis et sonore oscitavit atque inibi ut plecteretur fuit, tamquam illud indicium esset vagi animi et alucinantis et fluxae atque apertae securitatis. {{pn|1.9|9}}Sed cum ille deiurasset invitissimum sese ac repugnantem oscitatione victum tenerique eo vitio, quod “oscedo” appellatur, tum notae iam destinatae exemptus est. {{pn|1.10|10}}Publius Scipio Africanus, Pauli filius, utramque historiam posuit in oratione, quam dixit in censura, cum ad maiorum mores populum hortaretur. {{pn|1.11|11}}Item aliud refert Sabinus Masurius in septimo memoriali severe factum: “Censores” inquit “Publius Scipio Nasica et Marcus Popilius cum equitum censum agerent, equum nimis strigosum et male habitum, sed equitem eius uberrimum et habitissimum viderunt et “cur” inquiunt “ita est, ut tu sis quam equus curatior?” “Quoniam” inquit “ego me curo, equum Statius nihili servos.” Visum est parum esse reverens responsum, relatusque in aerarios, ut mos est.” {{pn|1.12|12}}“Statius” autem servile nomen fuit. Plerique apud veteres servi eo nomine fuerunt. {{pn|1.13|13}}Caecilius quoque ille comoediarum poeta inclutus servus fuit et propterea nomen habuit “Statius”. Sed postea versum est quasi in cognomentum, appellatusque est “Caecilius Statius”. {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {{finis}} 9o56krkyi7pqapjlw7qkj1u0q8lawj9 269229 269228 2026-06-06T14:09:25Z Saumache 27923 /* XIX. */ 269229 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Sermo quidam Favorini philosophi cum grammatico iactantiore factus in Socraticum modum; atque ibi in sermone dictum, quibus verbis “penus” a Q. Scaevola definita sit; quodque eadem definitio culpata reprehensaque est.''}} {{pn|1.1|1}}In vestibulo aedium Palatinarum omnium fere ordinum multitudo opperientes salutationem Caesaris constiterant; atque ibi in circulo doctorum hominum Favorino philosopho praesente ostentabat quispiam grammaticae rei ditior scholica quaedam nugalia de generibus et casibus vocabulorum disserens cum arduis superciliis vocisque et vultus gravitate composita tamquam interpres et arbiter Sibyllae oraculorum. {{pn|1.2|2}}Tum aspiciens ad Favorinum, quamquam ei nondum etiam satis notus esset: ““penus” quoque” inquit “variis generibus dictum et varie declinatum est. Nam et “hoc penus” et “haec penus” et “huius peni” et “penoris” veteres dictaverunt; {{pn|1.3|3}}“mundum” quoque muliebrem Lucilius in satirarum XVI non virili genere, ut ceteri, sed neutro appellavit his verbis: legavit quidam uxori mundum omne penumque. Atqui quid mundum, quid non? quis dividet istuc?” {{pn|1.4|4}}Atque horum omnium et testimoniis et exemplis constrepebat; cumque nimis odiose blatiret, intercessit placide Favorinus et “amabo,” inquit “magister, quicquid est nomen tibi, abunde multa docuisti, quae quidem ignorabamus et scire haud sane postulabamus. {{pn|1.5|5}}Quid enim refert mea eiusque, quicum loquor, quo genere “penum” dicam aut in quas extremas litteras declinem, si nemo id non nimis barbare fecerimus? {{pn|1.6|6}}sed hoc plane indigeo discere, quid sit “penus” et qua fini id vocabulum dicatur, ne rem cotidiani usus, tamquam qui in venalibus Latine loqui coeptant, alia quam oportet voce appellem.” {{pn|1.7|7}}“Quaeris” inquit “rem minime obscuram. Quis adeo ignorat “penum” esse vinum et triticum et oleum et lentim et fabam atque huiuscemodi cetera?” {{pn|1.8|8}}“Etiamne” inquit Favorinus “milium et panicum et glans et hordeum “penus” est? sunt enim propemodum haec quoque eiusdemmodi”; {{pn|1.9|9}}cumque ille reticens haereret, “nolo” inquit “hoc iam labores, an ista, quae dixi, “penus” appelletur. Sed potesne mihi non speciem aliquam de penu dicere, sed definire genere proposito et differentiis adpositis, quid sit “penus"?” “Quod” inquit “genus et quas differentias dicas, non hercle intellego.” {{pn|1.10|10}}“Rem” inquit Favorinus “plane dictam postulas, quod difficillimum est, dici planius; nam hoc quidem pervolgatum est definitionem omnem ex genere et differentia consistere. {{pn|1.11|11}}Sed si me tibi praemandere, quod aiunt, postulas, faciam sane id quoque honoris tui habendi gratia.” {{pn|1.12|12}}Ac deinde ita exorsus est: “Si” inquit “ego te nunc rogem, ut mihi dicas et quasi circumscribas verbis, cuiusmodi “homo” sit, non, opinor, respondeas hominem esse te atque me. Hoc enim, quis homo sit, ostendere est, non, quid homo sit, dicere. Sed si, inquam, peterem, ut ipsum illud, quod homo est, definires, tum profecto mihi diceres hominem esse animal mortale rationis et scientiae capiens vel quo alio modo diceres, ut eum a ceteris omnibus separares. Proinde igitur nunc te rogo, ut, quid sit “penus”, dicas, non ut aliquid ex penu nomines.” {{pn|1.13|13}}Tum ille ostentator voce iam molli atque demissa: “philosophias” inquit “ego non didici neque discere adpetivi et, si ignoro, an hordeum ex “penu” sit aut quibus verbis “penus” definiatur, non ea re litteras quoque alias nescio.” {{pn|1.14|14}}“Scire,” inquit ridens iam Favorinus “quid “penus” sit, non ex nostra magis est philosophia quam ex grammatica tua. {{pn|1.15|15}}Meministi enim, credo, quaeri solitum, quid Vergilius dixerit, “penum struere” vel “longam” vel “longo ordine”; utrumque enim profecto scis legi solitum. {{pn|1.16|16}}Sed ut faciam te aequiore animo ut sis, ne illi quidem veteres iuris magistri, qui “sapientes” appellati sunt, definisse satis recte existimantur, quid sit “penus”. {{pn|1.17|17}}Nam Quintum Scaevolam ad demonstrandam penum his verbis usum audio: ““Penus” est”, inquit “quod esculentum aut posculentum est, quod ipsius patrisfamilias aut matris familias aut liberum patrisfamilias aut familiae eius, quae circum eos aut liberos eius est et opus non facit, causa paratum est. ..., ut Mucius ait, “penus” videri debet. Nam quae ad edendum bibendumque in dies singulos prandii aut cenae causa parantur, “penus” non sunt; sed ea potius, quae huiusce generis longae usionis gratia contrahuntur et reconduntur, ex eo, quod non in promptu est, sed intus et penitus habeatur, “penus” dicta est.” {{pn|1.18|18}}Haec ego,” inquit “cum philosophiae me dedissem, non insuper tamen habui discere; quoniam civibus Romanis Latine loquentibus rem non suo vocabulo demonstrare non minus turpe est, quam hominem non suo nomine appellare.” {{pn|1.19|19}}Sic Favorinus sermones id genus communes a rebus parvis et frigidis abducebat ad ea, quae magis utile esset audire ac discere, non allata extrinsecus, non per ostentationem, sed indidem nata acceptaque. {{pn|1.20|20}}Praeterea de penu adscribendum hoc etiam putavi Servium Sulpicium in reprehensis Scaevolae capitibus scripsisse Cato Aelio placuisse, non quae esui et potui forent, sed thus quoque et cereos in penu esse, quod esset eius ferme rei causa comparatum. {{pn|1.21|21}}Masurius autem Sabinus in iuris civilis secundo etiam, quod iumentorum causa apparatum esset, quibus dominus uteretur, penori attributum dicit. {{pn|1.22|22}}Ligna quoque et virgas et carbones, quibus conficeretur penus, quibusdam ait videri esse in penu. {{pn|1.23|23}}Ex his autem, quae promercalia et usaria isdem in locis essent, esse ea sola penoris putat, quae satis sint usu annuo. ===II.=== {{c|''Morbus et vitium quid differat; et quam vim habeant vocabula ista in edicto aedilium; et an eunuchus et steriles mulieres redhiberi possint; diversaeque super ea re sententiae.''}} {{pn|2.1|1}}In edicto aedilium curulium, qua parte de mancipiis vendundis cautum est, scriptum sic fuit: “Titulus servorum singulorum scriptus sit curato ita, ut intellegi recte possit, quid morbi vitiive cuique sit, quis fugitivus errove sit noxave solutus non sit.” {{pn|2.2|2}}Propterea quaesierunt iureconsulti veteres, quod “mancipium morbosum” quodve “vitiosum” recte diceretur quantumque “morbus” a “vitio” differret. {{pn|2.3|3}}Caelius Sabinus in libro, quem de edicto aedilium curulium composuit, Labeonem refert, quid esset “morbus”, hisce verbis definisse: “Morbus est habitus cuiusque corporis contra naturam, qui usum eius facit deteriorem.” {{pn|2.4|4}}Sed “morbum” alias in toto corpore accidere dicit, alias in parte corporis. Totius corporis “morbum” esse, veluti sit pthisis aut febris, partis autem, veluti sit caecitas aut pedis debilitas. {{pn|2.5|5}}“Balbus autem” inquit “et atypus vitiosi magis quam morbosi sunt, et equus mordax aut calcitro vitiosus, non morbosus est. Sed cui morbus est, idem etiam vitiosus est. Neque id tamen contra fit; potest enim qui vitiosus est non morbosus esse. Quamobrem, cum de homine morboso agetur, aeque” inquit “ita dicetur: “quanto ob id vitium minoris erit”.” {{pn|2.6|6}}De eunucho quidem quaesitum est, an contra edictum aedilium videretur venundatus, si ignorasset emptor eum eunuchum esse. {{pn|2.7|7}}Labeonem respondisse aiunt redhiberi posse quasi morbosum; {{pn|2.8|8}}sues etiam feminae si sterilae essent et venum issent, ex edicto aedilium posse agi Labeonem scripsisse. {{pn|2.9|9}}De sterila autem muliere, si nativa sterilitate sit, Trebatium contra Labeonem respondisse dicunt. {{pn|2.10|10}}Nam cum redhiberi eam Labeo quasi minus sanam putasset, negasse aiunt Trebatium ex edicto agi posse, si ea mulier a principio genitali sterilitate esset. At si valitudo eius offendisset exque ea vitium factum esset, ut concipere fetus non posset, tum sanam non videri et esse in causa redhibitionis. {{pn|2.11|11}}De myope quoque, qui “luscitiosus” Latine appellatur, dissensum est; alii enim redhiberi omnimodo debere, alii contra, nisi id vitium morbo contractum esset. {{pn|2.12|12}}Eum vero, cui dens deesset, Servius redhiberi posse respondit, Labeo in causa esse redhibendi negavit: “nam et magna” inquit “pars dente aliquo carent, neque eo magis plerique homines morbosi sunt, et absurdum admodum est dicere non sanos nasci homines, quoniam cum infantibus non simul dentes gignuntur.” {{pn|2.13|13}}Non praetereundum est id quoque in libris veterum iurisperitorum scriptum esse “morbum” et “vitium” distare, quod “vitium” perpetuum, “morbus” cum accessu decessuque sit. {{pn|2.14|14}}Sed hoc si ita est, neque caecus neque eunuchus morbosus est contra Labeonis, quam supra dixi, sententiam. {{pn|2.15|15}}Verba Masuri Sabini apposui ex libro iuris civilis secundo: “Furiosus mutusve cuive quod membrum lacerum laesumve est aut obest, quo ipse minus aptus sit, morbosi sunt. Qui natura longe minus videt tam sanus est quam qui tardius currit." ===III.=== {{c|''Quod nullae fuerunt rei uxoriae actiones in urbe Roma ante Carvilianum divortium; atque inibi, quid sit proprie “paelex”, quaeque eius vocabuli ratio sit.''}} {{pn|3.1|1}}Memoriae traditum est quingentis fere annis post Romam conditam nullas rei uxoriae neque actiones neque cautiones in urbe Roma aut in Latio fuisse, quoniam profecto nihil desiderabantur nullis etiamtunc matrimoniis divertentibus. {{pn|3.2|2}}Servius quoque Sulpicius in libro quem composuit de dotibus tum primum cautiones rei uxoriae necessarias esse visas scripsit, cum Spurius Carvilius, cui Ruga cognomentum fuit, vir nobilis, divortium cum uxore fecit, quia liberi ex ea corporis vitio non gignerentur, anno urbis conditae quingentesimo vicesimo tertio M. Atilio P. Valerio consulibus. Atque is Carvilius traditur uxorem, quam dimisit, egregie dilexisse carissimamque morum eius gratia habuisse, set iurisiurandi religionem animo atque amori praevertisse, quod iurare a censoribus coactus erat uxorem se liberum quaerundum gratia habiturum. {{pn|3.3|3}}“Paelicem” autem appellatam probrosamque habitam, quae iuncta consuetaque esset cum eo, in cuius manu mancipioque alia matrimonii causa foret, hac antiquissima lege ostenditur, quam Numae regis fuisse accepimus: “Paelex aedem Iunonis ne tangito; si tangit, Iunoni crinibus demissis agnum feminam caedito.” “Paelex” autem quasi pallax, id est quasi pallakis. Vt pleraque alia, ita hoc quoque vocabulum de Graeco flexum est. ===IV.=== {{c|''Quid Servius Sulpicius in libro, qui est de dotibus, scripserit de iure atque more veterum sponsaliorum.''}} {{pn|4.1|1}}Sponsalia in ea parte Italiae, quae Latium appellatur, hoc more atque iure solita fieri scripsit Servius Sulpicius in libro, quem scripsit de dotibus: {{pn|4.2|2}}“Qui uxorem” inquit “ducturus erat, ab eo, unde ducenda erat, stipulabatur eam in matrimonium datum ... iri; qui ducturus erat, itidem spondebat. Is contractus stipulationum sponsionumque dicebatur “sponsalia”. Tunc, quae promissa erat, “sponsa” appellabatur, qui spoponderat ducturum, “sponsus”. Sed si post eas stipulationis uxor non dabatur aut non ducebatur, qui stipulabatur, ex sponsu agebat. Iudices cognoscebant. Iudex quamobrem data acceptave non esset uxor quaerebat. Si nihil iustae causae videbatur, litem pecunia aestimabat, quantique interfuerat eam uxorem accipi aut dari, eum, qui spoponderat, ei qui stipulatus erat, condemnabat.” {{pn|4.3|3}}Hoc ius sponsaliorum observatum dicit Servius ad id tempus, quo civitas universo Latio lege Iulia data est. {{pn|4.4|4}}Haec eadem Neratius scripsit in libro quem de nuptiis composuit. ===V.=== {{c|''Historia narrata de perfidia aruspicum Etruscorum; quodque ob eam rem versus hic a pueris Romae urbe tota cantatus est: “Malum consilium consultori pessimum est”.''}} {{pn|5.1|1}}Statua Romae in comitio posita Horatii Coclitis, fortissimi viri, de caelo tacta est. {{pn|5.2|2}}Ob id fulgur piaculis luendum aruspices ex Etruria acciti inimico atque hostili in populum Romanum animo instituerant eam rem contrariis religionibus procurare atque illam statuam suaserunt in inferiorem locum perperam transponi, {{pn|5.3|3}}quem sol oppositu circum undique altarum aedium numquam illustraret. {{pn|5.4|4}}Quod cum ita fieri persuasissent, delati ad populum proditique sunt et, cum de perfidia confessi essent, necati sunt, constititque eam statuam, proinde ut verae rationes post compertae monebant, in locum editum subducendam atque ita in area Volcani sublimiore loco statuendam; ex quo res bene et prospere populo Romano cessit. {{pn|5.5|5}}Tum igitur, quod in Etruscos aruspices male consulentis animadversum vindicatumque fuerat, versus hic scite factus cantatusque esse a pueris urbe tota fertur: malum consilium consultori pessimum est. {{pn|5.6|6}}Ea historia de aruspicibus ac de versu isto senario scripta est in annalibus maximis, libro undecimo, et in Verri Flacci libro primo rerum memoria dignarum. {{pn|5.7|7}}Videtur autem versus hic de Graeco illo Hesiodi versu expressus: he de kake boule toi bouleusanti kakiste. ===VI.=== {{c|''Verba veteris senatusconsulti posita, quo decretum est hostiis maioribus expiandum, quod in sacrario hastae Martiae movissent; atque ibi enarratum, quid sint “hostiae succidaneae”, quid item “porca praecidanea”; et quod Capito Ateius ferias quasdam “praecidaneas” appellavit.''}} {{pn|6.1|1}}Vt terram movisse nuntiari solet eaque res procuratur, ita in veteribus memoriis scriptum legimus nuntiatum esse senatui in sacrario in regia hastas Martias movisse. {{pn|6.2|2}}Eius rei causa senatusconsultum factum est M. Antonio A. Postumio consulibus, eiusque exemplum hoc est: “Quod C. Iulius L. filius pontifex nuntiavit in sacrario in regia hastas Martias movisse, de ea re ita censuerunt, uti M. Antonius consul hostiis maioribus Iovi et Marti procuraret et ceteris dis, quibus videretur, lactantibus. Ibus uti procurasset, satis habendum censuerunt. Si quid succidaneis opus esset, robiis succideret.” {{pn|6.3|3}}Quod “succidaneas” hostias senatus appellavit, quaeri solet, quid verbum id significet. In Plauti quoque comoedia, quae Epidicus inscripta est, super eodem ipso verbo requiri audio in his versibus: {{pn|6.4|4}}men piacularem oportet fieri ob stultitiam tuam, ut meum tergum tuae stultitiae subdas succidaneum? {{pn|6.5|5}}“Succidaneae” autem “hostiae” dicuntur “ae” littera per morem compositi vocabuli in “i” litteram mutata quasi “succaedaneae”, appellatae, quoniam, si primis hostiis litatum non erat, aliae post easdem ductae hostiae caedebantur; {{pn|6.6|6}}quae quia prioribus iam caesis luendi piaculi gratia subdebantur et succidebantur, “succidaneae” nominatae “i” littera scilicet tractim pronuntiata; audio enim quosdam eam litteram in hac voce barbare corripere. {{pn|6.7|7}}Eadem autem ratione verbi “praecidaneae” quoque hostiae dicuntur, quae ante sacrificia sollemnia pridie caeduntur. {{pn|6.8|8}}“Porca” etiam “praecidanea” appellata, quam piaculi gratia ante fruges novas captas immolare Cereri mos fuit, si qui familiam funestam aut non purgaverant aut aliter eam rem, quam oportuerat, procuraverant. {{pn|6.9|9}}Sed porcam et hostias quasdam “praecidaneas”, sicuti dixi, appellari volgo notum est, ferias “praecidaneas” dici id, opinor, a volgo remotum est. {{pn|6.10|10}}Propterea verba Atei Capitonis ex quinto librorum, quos de pontificio iure composuit, scripsi: “Tib. Coruncanio pontifici maximo feriae praecidaneae in atrum diem inauguratae sunt. Collegium decrevit non habendum religioni, quin eo die feriae praecidaneae essent." ===VII.=== {{c|''De epistula Valerii Probi grammatici ad Marcellum scripta super accentu nominum quorundam Poenicorum.''}} {{pn|7.1|1}}Valerius Probus grammaticus inter suam aetatem praestanti scientia fuit. {{pn|7.2|2}}Is “Hannibalem” et “Hasdrubalem” et “Hamilcarem” ita pronuntiabat, ut paenultimam circumflecteret, et est epistula eius scripta ad Marcellum, in qua Plautum et Ennium multosque alios veteres eo modo pronuntiasse affirmat, {{pn|7.3|3}}solius tamen Ennii versum unum ponit ex libro, qui Scipio inscribitur. {{pn|7.4|4}}Eum versum quadrato numero factum subiecimus, in quo, nisi tertia syllaba de Hannibalis nomine circumflexe promatur, numerus clausurus est. Versus Ennii, quem dixit, ita est: {{pn|7.5|5}}quaque propter Hannibalis copias considerat. ===VIII.=== {{c|''Quid C. Fabricius de Cornelio Rufino homine avaro dixerit, quem cum odisset inimicusque esset, designandum tamen consulem curavit.''}} {{pn|8.1|1}}Fabricius Luscinus magna gloria vir magnisque rebus gestis fuit. {{pn|8.2|2}}P. Cornelius Rufinus manu quidem strenuus et bellator bonus militarisque disciplinae peritus admodum fuit, sed furax homo et avaritia acri erat. {{pn|8.3|3}}Hunc Fabricius non probabat neque amico utebatur osusque eum morum causa fuit. {{pn|8.4|4}}Sed cum in temporibus rei difficillimis consules creandi forent et is Rufinus peteret consulatum competitoresque eius essent inbelles quidam et futtiles, summa ope adnixus est Fabricius, uti Rufino consulatus deferretur. {{pn|8.5|5}}Eam rem plerisque admirantibus, quod hominem avarum, cui esset inimicissimus, {{pn|8.6|6}}creari consulem vellet, “malo,” inquit “civis me compilet, quam hostis vendat”. {{pn|8.7|7}}Hunc Rufinum postea bis consulatu et dictatura functum censor Fabricius senatu movit ob luxuriae notam, quod decem pondo libras argenti facti haberet. {{pn|8.8|8}}Id autem, quod supra scripsi Fabricium de Cornelio Rufino ita, uti in pleraque historia scriptum est, dixisse, M. Cicero non aliis a Fabricio, sed ipsi Rufino gratias agenti, quod ope eius designatus esset, dictum esse refert in libro secundo de oratore. ===IX.=== {{c|''Quid significet proprie “religiosus”; et in quae diverticula significatio istius vocabuli flexa sit; et verba Nigidii Figuli ex commentariis eius super ea re sumpta.''}} {{pn|9.1|1}}Nigidius Figulus, homo, ut ego arbitror, iuxta M. Varronem doctissimus, in undecimo commentariorum grammaticorum versum ex antiquo carmine refert memoria hercle dignum: religentem esse oportet, religiosus ne fuas, cuius autem id carmen sit, non scribit. {{pn|9.2|2}}Atque in eodem loco Nigidius: “Hoc” inquit “inclinamentum semper huiuscemodi verborum, ut “vinosus”, “mulierosus”, “religiosus”, significat copiam quandam inmodicam rei, super qua dicitur. Quocirca “religiosus” is appellabatur, qui nimia et superstitiosa religione sese alligaverat, eaque res vitio assignabatur.” {{pn|9.3|3}}Sed praeter ista, quae Nigidius dicit, alio quodam diverticulo significationis “religiosus” pro casto atque observanti cohibentique sese certis legibus finibusque dici coeptus. {{pn|9.4|4}}Simili autem modo illa quoque vocabula ab eadem profecta origine diversum significare videntur: “religiosi dies” et “religiosa delubra”. {{pn|9.5|5}}“Religiosi” enim “dies” dicuntur tristi omine infames inpeditique, in quibus et res divinas facere et rem quampiam novam exordiri temperandum est, quos multitudo imperitorum prave et perperam “nefastos” appellat. {{pn|9.6|6}}Itaque M. Cicero in libro epistularum nono ad Atticum “maiores” inquit “nostri funestiorem diem esse voluerunt Alliensis pugnae quam urbis captae, quod hoc malum ex illo. Itaque alter religiosus etiamnunc dies, alter in volgus ignotus”. {{pn|9.7|7}}Idem tamen M. Tullius in oratione de accusatore constituendo “religiosa delubra” dicit non ominosa nec tristia, sed maiestatis venerationisque plena. {{pn|9.8|8}}Masurius autem Sabinus in commentariis, quos de indigenis composuit: ““religiosum"” inquit “est, quod propter sanctitatem aliquam remotum ac sepositum a nobis est; verbum a “relinquendo” dictum, tamquam “caerimoniae” a “carendo”.” {{pn|9.9|9}}Secundum hanc Sabini interpretationem templa quidem ac delubra, quae non volgo ac temere, sed cum castitate caerimoniaque adeundum, et reverenda et reformidanda sunt magis quam involganda: {{pn|9.10|10}}sed dies “religiosi” dicti, [{{pn|9.11|11}}] quos ex contraria causa propter ominis diritatem relinquimus. {{pn|9.12|12}}Quod si, ut ait Nigidius, omnia istiusmodi inclinamenta nimium ac praeter modum significant et idcirco in culpas cadunt, ut “vinosus”, “mulierosus”, “morosus”, “verbosus”, “famosus”, cur “ingeniosus” et “formosus” et “officiosus”, quae pariter ab ingenio et forma et officio inclinata sunt, cur etiam “disciplinosus”, “consiliosus”, “victoriosus”, quae M. Cato ita figuravit, cur item “facundiosa”, quod Sempronius Asellio XIII rerum gestarum ita scripsit: “facta sua spectare oportere, non dicta, si minus facundiosa essent”, cur, inquam, ista omnia numquam in culpam, sed in laudem dicuntur, quamquam haec item incrementum sui nimium demonstrent? an propterea quia illis quidem, quae supra posui, adhibendus est modus quidam necessarius? {{pn|9.13|13}}Nam et gratia, si nimia atque inmodica, et mores, si multi atque varii, et verba, si perpetua atque infinita et obtundentia, et fama, si magna et inquieta et invidiosast, neque laudabilia neque utilia sunt; {{pn|9.14|14}}ingenium autem et officium et forma et disciplina et consilium et victoria et facundia sicut ipsae virtutum amplitudines nullis finibus cohibentur, sed quanto maiora auctioraque sunt, multo etiam tanto laudatiora sunt. ===X.=== {{c|''Quid observatum de ordine rogandarum in senatu sententiarum; iurgiumque in senatu C. Caesaris consulis et M. Catonis diem dicendo eximentis.''}} {{pn|10.1|1}}Ante legem, quae nunc de senatu habendo observatur, ordo rogandi sententias varius fuit. {{pn|10.2|2}}Alias primus rogabatur, qui princeps a censoribus in senatum lectus fuerat, alias, qui designati consules erant; {{pn|10.3|3}}quidam e consulibus studio aut necessitudine aliqua adducti, quem is visum erat, honoris gratia extra ordinem sententiam primum rogabant. {{pn|10.4|4}}Observatum tamen est, cum extra ordinem fieret, ne quis quemquam ex alio quam ex consulari loco sententiam primum rogaret. {{pn|10.5|5}}C. Caesar in consulatu, quem cum M. Bibulo gessit, quattuor solos extra ordinem rogasse sententiam dicitur. Ex his quattuor principem rogabat M. Crassum; sed postquam filiam Cn. Pompeio desponderat, primum coeperat Pompeium rogare. {{pn|10.6|6}}Eius rei rationem reddidisse eum senatui Tiro Tullius, M. Ciceronis libertus, refert itaque se ex patrono suo audisse scribit. {{pn|10.7|7}}Id ipsum Capito Ateius in libro, quem de officio senatorio composuit, scriptum reliquit. {{pn|10.8|8}}In eodem libro Capitonis id quoque scriptum est: “C.” inquit “Caesar consul M. Catonem sententiam rogavit. Cato rem, quae consulebatur, quoniam non e republica videbatur, perfici nolebat. Eius rei ducendae gratia longa oratione utebatur eximebatque dicendo diem. Erat enim ius senatori, ut sententiam rogatus diceret ante quicquid vellet aliae rei et quoad vellet. Caesar consul viatorem vocavit eumque, cum finem non faceret, prendi loquentem et in carcerem duci iussit. Senatus consurrexit et prosequebatur Catonem in carcerem. Hac” inquit “invidia facta Caesar destitit et mitti Catonem iussit." ===XI.=== {{c|''Quae qualiaque sint, quae Aristoxenus quasi magis comperta de Pythagora memoriae mandavit; et quae item Plutarchus in eundem modum de eodem Pythagora scripserit.''}} {{pn|11.1|1}}Opinio vetus falsa occupavit et convaluit Pythagoram philosophum non esitavisse ex animalibus item abstinuisse fabulo, quem Graeci kyamon appellant. {{pn|11.2|2}}Ex hac opinione Callimachus poeta scripsit: kai kyamon apo cheiras echein aniontos edestou kago, Pythagoras hos ekeleve, lego. {{pn|11.3|3}}Ex eadem item opinione M. Cicero in libro de divinatione primo haec verba posuit: “Iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit, quod errorem animis perturbationemque afferat. Ex quo etiam Pythagoreis interdictum putatur, ne faba vescerentur, quae res habet inflationem magnam tranquillitatem mentis quaerentibus contrariam.” {{pn|11.4|4}}Haec quidem M. Cicero. Sed Aristoxenus musicus, vir litterarum veterum diligentissimus, Aristoteli philosophi auditor, in libro, quem de Pythagora reliquit, nullo saepius legumento Pythagoram dicit usum quam fabis, quoniam is cibus et subduceret sensim alvum et levigaret. {{pn|11.5|5}}Verba ipsa Aristoxeni subscripsi: Pythagoras de ton osprion malista ton kyamon edokimasen; leiantikon te gar einai kai diachoretikon; dio kai malista kechretai autoi. {{pn|11.6|6}}Porculis quoque minusculis et haedis tenerioribus victitasse idem Aristoxenus refert. {{pn|11.7|7}}Quem rem videtur cognovisse e Xenophilo Pythagorico, familiari suo, et ex quibusdam aliis natu maioribus, qui ab aetate Pythagorae ... {{pn|11.8|8}}Ac de animalibus Alexis etiam poeta in comoedia, quae Pythagorizousa inscribitur, docet. {{pn|11.9|9}}Videtur autem de kyamoi non esitato causam erroris fuisse, quia in Empedocli carmine, qui disciplinas Pythagorae secutus est, versus hic invenitur: deiloi, pandeiloi, kyamon apo cheiras echesthai. {{pn|11.10|10}}Opinati enim sunt plerique kyamous legumentum dici, ut a vulgo dicitur. Sed qui diligentius scitiusque carmina Empedocli arbitrati sunt, kyamous hoc in loco testiculos significare dicunt, eosque more Pythagorae operte atque symbolice kyamous appellatos, quod sint aitioi tou kyein et geniturae humanae vim praebeant; idcircoque Empedoclen versu isto non a fabulo edendo, sed a rei veneriae proluvio voluisse homines deducere. {{pn|11.11|11}}Plutarchus quoque, homo in disciplinis gravi auctoritate, in primo librorum, quos de Homero composuit, Aristotelem philosophum scripsit eadem ipsa de Pythagoricis scripsisse, quod non abstinuerint edundis animalibus, nisi pauca carne quadam. {{pn|11.12|12}}Verba ipsa Plutarchi, quoniam res inopinata est, subscripsi: Aristoteles de metras kai kardias kai akalephes kai toiouton tinon allon apechesthai phesin tous Pythagorikous, chresthai de tois allois. {{pn|11.13|13}}Akalephe autem est animal marinum, quod “urtica” appellatur. Sed et piscibus mullis abstinere Pythagoricos Plutarchus in Symposiacis dicit. {{pn|11.14|14}}Pythagoram vero ipsum sicuti celebre est Euphorbum primo fuisse dictasse, ita haec remotiora sunt his, quae Clearchus et Dicaearchus memoriae tradiderunt, fuisse eum postea Pyrrum, deinde Aethaliden, deinde feminam pulcra facie meretricem, cui nomen fuerat Alco. ===XII.=== {{c|''Notae et animadversiones censoriae in veteribus monumentis repertae memoria dignae.''}} {{pn|12.1|1}}Si quis agrum suum passus fuerat sordescere eumque indiligenter curabat ac neque araverat neque purgaverat, sive quis arborem suam vineamque habuerat derelictui, non id sine poena fuit, sed erat opus censorium, censoresque aerarium faciebant. {{pn|12.2|2}}Item, quis eques Romanus equum habere gracilentum aut parum nitidum visus erat, “inpolitiae” notabatur; id verbum significat, quasi tu dicas “incuriae”. {{pn|12.3|3}}Cuius rei utriusque auctoritates sunt, et M. Cato id saepenumero adtestatus est. ===XIII.=== {{c|''Quod incentiones quaedam tibiarum certo modo factae ischiacis mederi possunt.''}} {{pn|13.1|1}}Creditum hoc a plerisque esse et memoriae mandatum, ischia cum maxime doleant, tum, si modulis lenibus tibicen incinat, {{pn|13.2|2}}minui dolores, ego nuperrime in libro Theophrasti scriptum inveni. {{pn|13.3|3}}Viperarum morsibus tibicinium scite modulateque adhibitum mederi refert etiam Democriti liber, qui inscribitur ..., in quo docet plurimis hominum morbidis medicinae fuisse incentiones tibiarum. {{pn|13.4|4}}Tanta prosus adfinitas est corporibus hominum mentibusque et propterea vitiis quoque aut medellis animorum et corporum. ===XIV=== {{c|''Narratur historia de Hostilio Mancino aedilium et Manilia meretrice; verbaque decreti tribunorum, ad quos a Manilia provocatum est.''}} {{pn|14.1|1}}Cum librum IX Atei Capitonis coniectaneorum legeremus, qui inscriptus est de iudiciis publicis, decretum tribunorum visum est gravitatis antiquae plenum. {{pn|14.2|2}}Propterea id meminimus, idque ob hanc causam et in hanc sententiam scriptum est : Aulus Hostilius Mancinus aedilis curulis fuit. {{pn|14.3|3}}Is Maniliae meretrici diem ad populum dixit, quod e tabulato eius noctu lapide ictus esset, vulnusque ex eo lapide ostendebat. {{pn|14.4|4}}Manilia ad tribunos plebi provocavit. {{pn|14.5|5}}Apud eos dixit comessatorem Mancinum ad aedes suas venisse; eum sibi recipere non fuisse e re sua, sed cum vi inrumperet, lapidibus depulsum. {{pn|14.6|6}}Tribuni decreverunt aedilem ex eo loco iure deiectum, quo eum venire cum corollario non decuisset; propterea, ne cum populo aedilis ageret, intercesserunt. ===XV.=== {{c|''Defensa a culpa sententia ex historia Sallustii, quam iniqui eius cum insectatione maligni reprehenderint.''}} {{pn|15.1|1}}Elegantia orationis Sallustii verborumque fingendi et novandi studium cum multa prorsus invidia fuit, multique non mediocri ingenio viri conati sunt reprehendere pleraque et obtrectare. In quibus plura inscite aut maligne vellicant. Nonnulla tamen videri possunt non indigna reprehensione; quale illud in Catilinae historia repertum est, quod habeat eam speciem quasi parum adtente dictum. Verba Sallustii haec sunt: {{pn|15.2|2}}“Ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen inprimis arduum videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dein, quia plerique, quae delicta reprehenderis, malivolentia et invidia dicta putant. Vbi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit; supra, veluti ficta, pro falsis ducit.” {{pn|15.3|3}}“Proposuit” inquiunt “dicturum causas, quamobrem videatur esse arduum res gestas scribere; atque ibi cum primam causam dixerit, dein non alteram causam, sed querellas dicit. {{pn|15.4|4}}Non enim causa videri debet, cur historiae opus arduum sit, quod hi, qui legunt, aut inique interpretantur quae scripta sunt, aut vera esse non credunt.” {{pn|15.5|5}}Obnoxiam quippe et obiectam falsis existimationibus eam rem dicendam aiunt quam “arduam”; quia, quod est arduum, sui operis difficultate est arduum, non opinionis alienae erroribus. {{pn|15.6|6}}Haec illi malivoli reprehensores dicunt. Sed “arduum” Sallustius non pro difficili tantum, sed pro eo quoque ponit, quod Graeci chalepon appellant, quod est cum difficile, tum molestum quoque et incommodum et intractabile. Quorum verborum significatio a sententia Sallustii supra scripta non abhorret. ===XVI.=== {{c|''De vocabulis quibusdam a Varrone et Nigidio contra cotidiani sermonis consuetudinem declinatis; atque inibi id genus quaedam cum exemplis veterum relata.''}} {{pn|16.1|1}}M. Varronem et P. Nigidium, viros Romani generis doctissimos, comperimus non aliter elocutos esse et scripsisse, quam “senatuis” et “domuis” et “fluctuis”, qui est patrius casus ab eo, quod est “senatus”, “domus”, “fluctus”; huic “senatui”, “domui”, “fluctui” ceteraque is consimilia pariter dixisse. {{pn|16.2|2}}Terentii quoque comici versus in libris veteribus itidem scriptus est: eius anuis causa, opinor, quae est emortua. {{pn|16.3|3}}Hanc eorum auctoritatem quidam e veteribus grammaticis ratione etiam firmare voluerunt, quod omnis dativus singularis “i” littera finitus, si non similis est genetivi singularis, “s” littera addita genetivum singularem facit, ut “patri patris”, “duci ducis”, “caedi caedis”. {{pn|16.4|4}}“Cum igitur” inquiunt “in casu dandi “huic senatui” dicamus, genetivus ex eo singularis “senatuis” est, non “senatus”.” {{pn|16.5|5}}Set non omnes concedunt in casu dativo “senatui” magis dicendum quam “senatu”. {{pn|16.6|6}}Sicuti Lucilius in eodem casu “victu” et “anu” dicit, non “victui” nec “anui”, in hisce versibus: quod sumptum atque epulas victu praeponis honesto et alio in loco: “anu noceo” inquit. {{pn|16.7|7}}Vergilius quoque in casu dandi “aspectu” dicit, non “aspectui": teque aspectu ne subtrahe nostro et in georgicis: quod nec concubitu indulgent. {{pn|16.8|8}}C. etiam Caesar, gravis auctor linguae Latinae, in Anticatone: “unius” inquit “arrogantiae, superbiae dominatuque.” Item in Dolabellam actionis I. lib. I.: “Isti, quorum in aedibus fanisque posita et honori erant et ornatu.” {{pn|16.9|9}}In libris quoque analogicis omnia istiusmodi sine “i” littera dicenda censet. ===XVII.=== {{c|''De natura quarundam particularum, quae praepositae verbis intendi atque produci barbare et inscite videntur, exemplis rationibusque plusculis disceptatum.''}} {{pn|17.1|1}}Lucilii ex XI. versus sunt: Scipiadae magno improbus obiciebat Asellus lustrum illo censore malum infelixque fuisse. “Obiciebat” “o” littera producta multos legere audio, idque eo facere dicunt, ut ratio numeri salva sit. {{pn|17.2|2}}Idem infra: conicere in versus dictum praeconis volebam Grani. In hac quoque primi verbi praepositione “o” ob eandem causam producunt. {{pn|17.3|3}}Item XV: subicit huic humilem et suffercitus posteriorem, “subicit” “u” littera longa legunt, quia primam syllabam brevem esse in versu heroico non convenit. {{pn|17.4|4}}Item apud Plautum in Epidico “con” syllabam productam pronuntiant: age nunciam orna te, Epidice, et palliolum in collum conice. {{pn|17.5|5}}Apud Vergilium quoque “subicit” verbum produci a plerisque audio: etiam Parnasia laurus parva sub ingenti matris se subicit umbra. {{pn|17.6|6}}Sed neque “ob” neque “sub” praepositio producendi habet naturam, neque item “con”, nisi cum eae litterae secuntur, quae in verbis “constituit” et “confecit” secundum eam primae sunt, vel cum eliditur ex ea “n” littera, sicut Sallustius: “faenoribus” inquit “copertus.” {{pn|17.7|7}}In his autem, quae supra posui, et metrum esse integrum potest et praepositiones istae possunt non barbare protendi; secunda enim littera in his verbis per duo “i”, non per unum scribenda est. {{pn|17.8|8}}Nam verbum ipsum, cui supradictae particulae praepositae sunt, non est “icio”, sed “iacio”, et praeteritum non “icit” facit, sed “iecit”. Id ubi compositum est, “a” littera in “i” mutatur, sicuti fit in verbis “insilio” et “incipio”, atque ita vim consonantis capit, et idcirco ea syllaba productius latiusque paulo pronuntiata priorem syllabam brevem esse non patitur, sed reddit eam positu longam, proptereaque et numerus in versu et ratio in pronuntiatu manet. {{pn|17.9|9}}Haec, quae diximus, eo etiam conducunt, ut, quod apud Vergilium in sexto positum invenimus: eripe me his, invicte, malis aut tu mihi terram inice, sic esse “iniice”, ut supra dixi, et scribendum et legendum sciamus, nisi quis tam indocilis est, ut in hoc quoque verbo “in” praepositionem metri gratia protendat. {{pn|17.10|10}}Quaerimus igitur, in “obicibus” “o” littera qua ratione intendatur, cum id vocabulum factum sit a verbo “obiicio” et nequaquam simile sit, quod a verbo “moveo” “motus” “o” littera longa dicitur. {{pn|17.11|11}}Equidem memini Sulpicium Apollinarem, virum praestanti litterarum scientia, “obices” et “obicibus” “o” littera correpta dicere, in Vergilio quoque sic eum legere: qua vi maria alta tumescant obicibus ruptis; {{pn|17.12|12}}sed ita, ut diximus, “i” litteram, quae in hoc vocabulo quoque gemina esse debet, paulo uberius largiusque pronuntiabat. {{pn|17.13|13}}Congruens igitur est, ut “subices” etiam, quod proinde ut “obices” compositum est, “u” littera brevi dici oporteat. {{pn|17.14|14}}Ennius in tragoedia, quae Achilles inscribitur, “subices” pro aere alto ponit, qui caelo subiectus est, in his versibus: per ego deum sublimas subices humidas, unde oritur imber sonitu saevo et spiritu; plerosque omnes tamen legere audias “u” littera producta. {{pn|17.15|15}}Id ipsum autem verbum M. Cato sub alia praepositione dicit in oratione, quam de consulatu suo habuit: “ita nos” inquit “fert ventus ad primorem Pyrenaeum, quo proicit in altum.” Et Pacuvius item in Chryse: Idae promunturium, cuius lingua in altum proicit. ===XVIII.=== {{c|''De P. Africano superiore sumpta quaedam ex annalibus memoratu dignissima.''}} {{pn|18.1|1}}Scipio Africanus antiquior quanta virtutum gloria praestiterit et quam fuerit altus animi atque magnificus et qua sui conscientia subnixus, plurimis rebus, quae dixit quaeque fecit, declaratum est. {{pn|18.2|2}}Ex quibus sunt haec duo exempla eius fiduciae atque exsuperantiae ingentis: {{pn|18.3|3}}Cum M. Naevius tribunus plebis accusaret eum ad populum diceretque accepisse a rege Antiocho pecuniam, ut condicionibus gratiosis et mollibus pax cum eo populi Romani nomine fieret et quaedam item alia crimini daret indigna tali viro, tum Scipio pauca praefatus, quae dignitas vitae suae atque gloria postulabat: “memoria,” inquit “Quirites, repeto diem esse hodiernum, quo Hannibalem Poenum imperio vestro inimicissimum magno proelio vici in terra Africa pacemque et victoriam vobis peperi inspectabilem. Non igitur simus adversum deos ingrati et, censeo, relinquamus nebulonem hunc, eamus hinc protinus Iovi optimo maximo gratulatum.” {{pn|18.4|4}}Id cum dixisset, avertit et ire in Capitolium coepit. {{pn|18.5|5}}Tum contio universa, quae ad sententiam de Scipione ferendam convenerat, relicto tribuno Scipionem in Capitolium comitata atque inde ad aedes eius cum laetitia et gratulatione sollemni prosecuta est. {{pn|18.6|6}}Fertur etiam oratio, quae videtur habita eo die a Scipione, et qui dicunt eam non veram, non eunt infitias, quin haec quidem verba fuerint, quae dixi, Scipionis. {{pn|18.7|7}}Item aliud est factum eius praeclarum. Petilii quidam tribuni plebis a M., ut aiunt, Catone, inimico Scipionis, comparati in eum atque inmissi desiderabant in senatu instantissime, ut pecuniae Antiochinae praedaeque in eo bello captae rationem redderet; {{pn|18.8|8}}fuerat enim L. Scipioni Asiatico, fratri suo, imperatori in ea provincia legatus. {{pn|18.9|9}}Ibi Scipio exsurgit et prolato e sinu togae libro rationes in eo scriptas esse dixit omnis pecuniae omnisque praedae; {{pn|18.10|10}}illatum, ut palam recitaretur et ad aerarium deferretur. {{pn|18.11|11}}“Sed enim id iam non faciam” inquit “nec me ipse afficiam contumelia eumque librum statim coram discidit suis manibus et concerpsit aegre passus, {{pn|18.12|12}}quod, cui salus imperii ac reipublicae accepta ferri deberet, rationem pecuniae praedaticiae posceretur. ===XIX.=== {{c|''Quid M. Varro in logistorico scripserit de moderando victu puerorum inpubium.''}} {{pn|19.1|1}}Pueros inpubes conpertum est, si plurimo cibo nimioque somno uterentur, hebetiores fieri ad veterni usque aut eluci tarditatem, corporaque eorum inprocera fieri minusque adolescere. {{pn|19.2|2}}Idem plerique alii medicorum philosophorumque et M. Varro in logistorico scripsit, qui inscriptus est Catus aut de liberis educandis. ===XX.=== {{c|''Notati a censoribus, qui audientibus iis dixerant ioca quaedam intempestiviter; ac de eius quoque nota deliberatum, qui steterat forte apud eos oscitabundus.''}} {{pn|1.1|1}}Inter censorum severitates tria haec exempla in litteris sunt castigatissimae disciplinae. {{pn|1.2|2}}Vnum est huiuscemodi: Censor agebat de uxoribus sollemne iusiurandum; {{pn|1.3|3}}verba erant ita concepta: “Vt tu ex animi tui sententia uxorem habes?” Qui iurabat, cavillator quidam et canicula et nimis ridicularius fuit. {{pn|1.4|4}}Is locum esse sibi ioci dicundi ratus, cum ita, uti mos erat, censor dixisset “ut tu ex animi tui sententia uxorem habes?”, {{pn|1.5|5}}“habeo equidem” inquit “uxorem, sed non hercle ex animi mei sententia.” {{pn|1.6|6}}Tum censor eum, quod intempestive lascivisset, in aerarios rettulit causamque hanc ioci scurrilis apud se dicti subscripsit. {{pn|1.7|7}}Altera severitas eiusdem sectae disciplinaeque est. {{pn|1.8|8}}Deliberatum est de nota eius, qui ad censores ab amico advocatus est et in iure stans clare nimis et sonore oscitavit atque inibi ut plecteretur fuit, tamquam illud indicium esset vagi animi et alucinantis et fluxae atque apertae securitatis. {{pn|1.9|9}}Sed cum ille deiurasset invitissimum sese ac repugnantem oscitatione victum tenerique eo vitio, quod “oscedo” appellatur, tum notae iam destinatae exemptus est. {{pn|1.10|10}}Publius Scipio Africanus, Pauli filius, utramque historiam posuit in oratione, quam dixit in censura, cum ad maiorum mores populum hortaretur. {{pn|1.11|11}}Item aliud refert Sabinus Masurius in septimo memoriali severe factum: “Censores” inquit “Publius Scipio Nasica et Marcus Popilius cum equitum censum agerent, equum nimis strigosum et male habitum, sed equitem eius uberrimum et habitissimum viderunt et “cur” inquiunt “ita est, ut tu sis quam equus curatior?” “Quoniam” inquit “ego me curo, equum Statius nihili servos.” Visum est parum esse reverens responsum, relatusque in aerarios, ut mos est.” {{pn|1.12|12}}“Statius” autem servile nomen fuit. Plerique apud veteres servi eo nomine fuerunt. {{pn|1.13|13}}Caecilius quoque ille comoediarum poeta inclutus servus fuit et propterea nomen habuit “Statius”. Sed postea versum est quasi in cognomentum, appellatusque est “Caecilius Statius”. {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {{finis}} t5ljuub5wzcreborc64oavhuv6v5q1q 269231 269229 2026-06-06T14:09:47Z Saumache 27923 /* XX. */ 269231 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Sermo quidam Favorini philosophi cum grammatico iactantiore factus in Socraticum modum; atque ibi in sermone dictum, quibus verbis “penus” a Q. Scaevola definita sit; quodque eadem definitio culpata reprehensaque est.''}} {{pn|1.1|1}}In vestibulo aedium Palatinarum omnium fere ordinum multitudo opperientes salutationem Caesaris constiterant; atque ibi in circulo doctorum hominum Favorino philosopho praesente ostentabat quispiam grammaticae rei ditior scholica quaedam nugalia de generibus et casibus vocabulorum disserens cum arduis superciliis vocisque et vultus gravitate composita tamquam interpres et arbiter Sibyllae oraculorum. {{pn|1.2|2}}Tum aspiciens ad Favorinum, quamquam ei nondum etiam satis notus esset: ““penus” quoque” inquit “variis generibus dictum et varie declinatum est. Nam et “hoc penus” et “haec penus” et “huius peni” et “penoris” veteres dictaverunt; {{pn|1.3|3}}“mundum” quoque muliebrem Lucilius in satirarum XVI non virili genere, ut ceteri, sed neutro appellavit his verbis: legavit quidam uxori mundum omne penumque. Atqui quid mundum, quid non? quis dividet istuc?” {{pn|1.4|4}}Atque horum omnium et testimoniis et exemplis constrepebat; cumque nimis odiose blatiret, intercessit placide Favorinus et “amabo,” inquit “magister, quicquid est nomen tibi, abunde multa docuisti, quae quidem ignorabamus et scire haud sane postulabamus. {{pn|1.5|5}}Quid enim refert mea eiusque, quicum loquor, quo genere “penum” dicam aut in quas extremas litteras declinem, si nemo id non nimis barbare fecerimus? {{pn|1.6|6}}sed hoc plane indigeo discere, quid sit “penus” et qua fini id vocabulum dicatur, ne rem cotidiani usus, tamquam qui in venalibus Latine loqui coeptant, alia quam oportet voce appellem.” {{pn|1.7|7}}“Quaeris” inquit “rem minime obscuram. Quis adeo ignorat “penum” esse vinum et triticum et oleum et lentim et fabam atque huiuscemodi cetera?” {{pn|1.8|8}}“Etiamne” inquit Favorinus “milium et panicum et glans et hordeum “penus” est? sunt enim propemodum haec quoque eiusdemmodi”; {{pn|1.9|9}}cumque ille reticens haereret, “nolo” inquit “hoc iam labores, an ista, quae dixi, “penus” appelletur. Sed potesne mihi non speciem aliquam de penu dicere, sed definire genere proposito et differentiis adpositis, quid sit “penus"?” “Quod” inquit “genus et quas differentias dicas, non hercle intellego.” {{pn|1.10|10}}“Rem” inquit Favorinus “plane dictam postulas, quod difficillimum est, dici planius; nam hoc quidem pervolgatum est definitionem omnem ex genere et differentia consistere. {{pn|1.11|11}}Sed si me tibi praemandere, quod aiunt, postulas, faciam sane id quoque honoris tui habendi gratia.” {{pn|1.12|12}}Ac deinde ita exorsus est: “Si” inquit “ego te nunc rogem, ut mihi dicas et quasi circumscribas verbis, cuiusmodi “homo” sit, non, opinor, respondeas hominem esse te atque me. Hoc enim, quis homo sit, ostendere est, non, quid homo sit, dicere. Sed si, inquam, peterem, ut ipsum illud, quod homo est, definires, tum profecto mihi diceres hominem esse animal mortale rationis et scientiae capiens vel quo alio modo diceres, ut eum a ceteris omnibus separares. Proinde igitur nunc te rogo, ut, quid sit “penus”, dicas, non ut aliquid ex penu nomines.” {{pn|1.13|13}}Tum ille ostentator voce iam molli atque demissa: “philosophias” inquit “ego non didici neque discere adpetivi et, si ignoro, an hordeum ex “penu” sit aut quibus verbis “penus” definiatur, non ea re litteras quoque alias nescio.” {{pn|1.14|14}}“Scire,” inquit ridens iam Favorinus “quid “penus” sit, non ex nostra magis est philosophia quam ex grammatica tua. {{pn|1.15|15}}Meministi enim, credo, quaeri solitum, quid Vergilius dixerit, “penum struere” vel “longam” vel “longo ordine”; utrumque enim profecto scis legi solitum. {{pn|1.16|16}}Sed ut faciam te aequiore animo ut sis, ne illi quidem veteres iuris magistri, qui “sapientes” appellati sunt, definisse satis recte existimantur, quid sit “penus”. {{pn|1.17|17}}Nam Quintum Scaevolam ad demonstrandam penum his verbis usum audio: ““Penus” est”, inquit “quod esculentum aut posculentum est, quod ipsius patrisfamilias aut matris familias aut liberum patrisfamilias aut familiae eius, quae circum eos aut liberos eius est et opus non facit, causa paratum est. ..., ut Mucius ait, “penus” videri debet. Nam quae ad edendum bibendumque in dies singulos prandii aut cenae causa parantur, “penus” non sunt; sed ea potius, quae huiusce generis longae usionis gratia contrahuntur et reconduntur, ex eo, quod non in promptu est, sed intus et penitus habeatur, “penus” dicta est.” {{pn|1.18|18}}Haec ego,” inquit “cum philosophiae me dedissem, non insuper tamen habui discere; quoniam civibus Romanis Latine loquentibus rem non suo vocabulo demonstrare non minus turpe est, quam hominem non suo nomine appellare.” {{pn|1.19|19}}Sic Favorinus sermones id genus communes a rebus parvis et frigidis abducebat ad ea, quae magis utile esset audire ac discere, non allata extrinsecus, non per ostentationem, sed indidem nata acceptaque. {{pn|1.20|20}}Praeterea de penu adscribendum hoc etiam putavi Servium Sulpicium in reprehensis Scaevolae capitibus scripsisse Cato Aelio placuisse, non quae esui et potui forent, sed thus quoque et cereos in penu esse, quod esset eius ferme rei causa comparatum. {{pn|1.21|21}}Masurius autem Sabinus in iuris civilis secundo etiam, quod iumentorum causa apparatum esset, quibus dominus uteretur, penori attributum dicit. {{pn|1.22|22}}Ligna quoque et virgas et carbones, quibus conficeretur penus, quibusdam ait videri esse in penu. {{pn|1.23|23}}Ex his autem, quae promercalia et usaria isdem in locis essent, esse ea sola penoris putat, quae satis sint usu annuo. ===II.=== {{c|''Morbus et vitium quid differat; et quam vim habeant vocabula ista in edicto aedilium; et an eunuchus et steriles mulieres redhiberi possint; diversaeque super ea re sententiae.''}} {{pn|2.1|1}}In edicto aedilium curulium, qua parte de mancipiis vendundis cautum est, scriptum sic fuit: “Titulus servorum singulorum scriptus sit curato ita, ut intellegi recte possit, quid morbi vitiive cuique sit, quis fugitivus errove sit noxave solutus non sit.” {{pn|2.2|2}}Propterea quaesierunt iureconsulti veteres, quod “mancipium morbosum” quodve “vitiosum” recte diceretur quantumque “morbus” a “vitio” differret. {{pn|2.3|3}}Caelius Sabinus in libro, quem de edicto aedilium curulium composuit, Labeonem refert, quid esset “morbus”, hisce verbis definisse: “Morbus est habitus cuiusque corporis contra naturam, qui usum eius facit deteriorem.” {{pn|2.4|4}}Sed “morbum” alias in toto corpore accidere dicit, alias in parte corporis. Totius corporis “morbum” esse, veluti sit pthisis aut febris, partis autem, veluti sit caecitas aut pedis debilitas. {{pn|2.5|5}}“Balbus autem” inquit “et atypus vitiosi magis quam morbosi sunt, et equus mordax aut calcitro vitiosus, non morbosus est. Sed cui morbus est, idem etiam vitiosus est. Neque id tamen contra fit; potest enim qui vitiosus est non morbosus esse. Quamobrem, cum de homine morboso agetur, aeque” inquit “ita dicetur: “quanto ob id vitium minoris erit”.” {{pn|2.6|6}}De eunucho quidem quaesitum est, an contra edictum aedilium videretur venundatus, si ignorasset emptor eum eunuchum esse. {{pn|2.7|7}}Labeonem respondisse aiunt redhiberi posse quasi morbosum; {{pn|2.8|8}}sues etiam feminae si sterilae essent et venum issent, ex edicto aedilium posse agi Labeonem scripsisse. {{pn|2.9|9}}De sterila autem muliere, si nativa sterilitate sit, Trebatium contra Labeonem respondisse dicunt. {{pn|2.10|10}}Nam cum redhiberi eam Labeo quasi minus sanam putasset, negasse aiunt Trebatium ex edicto agi posse, si ea mulier a principio genitali sterilitate esset. At si valitudo eius offendisset exque ea vitium factum esset, ut concipere fetus non posset, tum sanam non videri et esse in causa redhibitionis. {{pn|2.11|11}}De myope quoque, qui “luscitiosus” Latine appellatur, dissensum est; alii enim redhiberi omnimodo debere, alii contra, nisi id vitium morbo contractum esset. {{pn|2.12|12}}Eum vero, cui dens deesset, Servius redhiberi posse respondit, Labeo in causa esse redhibendi negavit: “nam et magna” inquit “pars dente aliquo carent, neque eo magis plerique homines morbosi sunt, et absurdum admodum est dicere non sanos nasci homines, quoniam cum infantibus non simul dentes gignuntur.” {{pn|2.13|13}}Non praetereundum est id quoque in libris veterum iurisperitorum scriptum esse “morbum” et “vitium” distare, quod “vitium” perpetuum, “morbus” cum accessu decessuque sit. {{pn|2.14|14}}Sed hoc si ita est, neque caecus neque eunuchus morbosus est contra Labeonis, quam supra dixi, sententiam. {{pn|2.15|15}}Verba Masuri Sabini apposui ex libro iuris civilis secundo: “Furiosus mutusve cuive quod membrum lacerum laesumve est aut obest, quo ipse minus aptus sit, morbosi sunt. Qui natura longe minus videt tam sanus est quam qui tardius currit." ===III.=== {{c|''Quod nullae fuerunt rei uxoriae actiones in urbe Roma ante Carvilianum divortium; atque inibi, quid sit proprie “paelex”, quaeque eius vocabuli ratio sit.''}} {{pn|3.1|1}}Memoriae traditum est quingentis fere annis post Romam conditam nullas rei uxoriae neque actiones neque cautiones in urbe Roma aut in Latio fuisse, quoniam profecto nihil desiderabantur nullis etiamtunc matrimoniis divertentibus. {{pn|3.2|2}}Servius quoque Sulpicius in libro quem composuit de dotibus tum primum cautiones rei uxoriae necessarias esse visas scripsit, cum Spurius Carvilius, cui Ruga cognomentum fuit, vir nobilis, divortium cum uxore fecit, quia liberi ex ea corporis vitio non gignerentur, anno urbis conditae quingentesimo vicesimo tertio M. Atilio P. Valerio consulibus. Atque is Carvilius traditur uxorem, quam dimisit, egregie dilexisse carissimamque morum eius gratia habuisse, set iurisiurandi religionem animo atque amori praevertisse, quod iurare a censoribus coactus erat uxorem se liberum quaerundum gratia habiturum. {{pn|3.3|3}}“Paelicem” autem appellatam probrosamque habitam, quae iuncta consuetaque esset cum eo, in cuius manu mancipioque alia matrimonii causa foret, hac antiquissima lege ostenditur, quam Numae regis fuisse accepimus: “Paelex aedem Iunonis ne tangito; si tangit, Iunoni crinibus demissis agnum feminam caedito.” “Paelex” autem quasi pallax, id est quasi pallakis. Vt pleraque alia, ita hoc quoque vocabulum de Graeco flexum est. ===IV.=== {{c|''Quid Servius Sulpicius in libro, qui est de dotibus, scripserit de iure atque more veterum sponsaliorum.''}} {{pn|4.1|1}}Sponsalia in ea parte Italiae, quae Latium appellatur, hoc more atque iure solita fieri scripsit Servius Sulpicius in libro, quem scripsit de dotibus: {{pn|4.2|2}}“Qui uxorem” inquit “ducturus erat, ab eo, unde ducenda erat, stipulabatur eam in matrimonium datum ... iri; qui ducturus erat, itidem spondebat. Is contractus stipulationum sponsionumque dicebatur “sponsalia”. Tunc, quae promissa erat, “sponsa” appellabatur, qui spoponderat ducturum, “sponsus”. Sed si post eas stipulationis uxor non dabatur aut non ducebatur, qui stipulabatur, ex sponsu agebat. Iudices cognoscebant. Iudex quamobrem data acceptave non esset uxor quaerebat. Si nihil iustae causae videbatur, litem pecunia aestimabat, quantique interfuerat eam uxorem accipi aut dari, eum, qui spoponderat, ei qui stipulatus erat, condemnabat.” {{pn|4.3|3}}Hoc ius sponsaliorum observatum dicit Servius ad id tempus, quo civitas universo Latio lege Iulia data est. {{pn|4.4|4}}Haec eadem Neratius scripsit in libro quem de nuptiis composuit. ===V.=== {{c|''Historia narrata de perfidia aruspicum Etruscorum; quodque ob eam rem versus hic a pueris Romae urbe tota cantatus est: “Malum consilium consultori pessimum est”.''}} {{pn|5.1|1}}Statua Romae in comitio posita Horatii Coclitis, fortissimi viri, de caelo tacta est. {{pn|5.2|2}}Ob id fulgur piaculis luendum aruspices ex Etruria acciti inimico atque hostili in populum Romanum animo instituerant eam rem contrariis religionibus procurare atque illam statuam suaserunt in inferiorem locum perperam transponi, {{pn|5.3|3}}quem sol oppositu circum undique altarum aedium numquam illustraret. {{pn|5.4|4}}Quod cum ita fieri persuasissent, delati ad populum proditique sunt et, cum de perfidia confessi essent, necati sunt, constititque eam statuam, proinde ut verae rationes post compertae monebant, in locum editum subducendam atque ita in area Volcani sublimiore loco statuendam; ex quo res bene et prospere populo Romano cessit. {{pn|5.5|5}}Tum igitur, quod in Etruscos aruspices male consulentis animadversum vindicatumque fuerat, versus hic scite factus cantatusque esse a pueris urbe tota fertur: malum consilium consultori pessimum est. {{pn|5.6|6}}Ea historia de aruspicibus ac de versu isto senario scripta est in annalibus maximis, libro undecimo, et in Verri Flacci libro primo rerum memoria dignarum. {{pn|5.7|7}}Videtur autem versus hic de Graeco illo Hesiodi versu expressus: he de kake boule toi bouleusanti kakiste. ===VI.=== {{c|''Verba veteris senatusconsulti posita, quo decretum est hostiis maioribus expiandum, quod in sacrario hastae Martiae movissent; atque ibi enarratum, quid sint “hostiae succidaneae”, quid item “porca praecidanea”; et quod Capito Ateius ferias quasdam “praecidaneas” appellavit.''}} {{pn|6.1|1}}Vt terram movisse nuntiari solet eaque res procuratur, ita in veteribus memoriis scriptum legimus nuntiatum esse senatui in sacrario in regia hastas Martias movisse. {{pn|6.2|2}}Eius rei causa senatusconsultum factum est M. Antonio A. Postumio consulibus, eiusque exemplum hoc est: “Quod C. Iulius L. filius pontifex nuntiavit in sacrario in regia hastas Martias movisse, de ea re ita censuerunt, uti M. Antonius consul hostiis maioribus Iovi et Marti procuraret et ceteris dis, quibus videretur, lactantibus. Ibus uti procurasset, satis habendum censuerunt. Si quid succidaneis opus esset, robiis succideret.” {{pn|6.3|3}}Quod “succidaneas” hostias senatus appellavit, quaeri solet, quid verbum id significet. In Plauti quoque comoedia, quae Epidicus inscripta est, super eodem ipso verbo requiri audio in his versibus: {{pn|6.4|4}}men piacularem oportet fieri ob stultitiam tuam, ut meum tergum tuae stultitiae subdas succidaneum? {{pn|6.5|5}}“Succidaneae” autem “hostiae” dicuntur “ae” littera per morem compositi vocabuli in “i” litteram mutata quasi “succaedaneae”, appellatae, quoniam, si primis hostiis litatum non erat, aliae post easdem ductae hostiae caedebantur; {{pn|6.6|6}}quae quia prioribus iam caesis luendi piaculi gratia subdebantur et succidebantur, “succidaneae” nominatae “i” littera scilicet tractim pronuntiata; audio enim quosdam eam litteram in hac voce barbare corripere. {{pn|6.7|7}}Eadem autem ratione verbi “praecidaneae” quoque hostiae dicuntur, quae ante sacrificia sollemnia pridie caeduntur. {{pn|6.8|8}}“Porca” etiam “praecidanea” appellata, quam piaculi gratia ante fruges novas captas immolare Cereri mos fuit, si qui familiam funestam aut non purgaverant aut aliter eam rem, quam oportuerat, procuraverant. {{pn|6.9|9}}Sed porcam et hostias quasdam “praecidaneas”, sicuti dixi, appellari volgo notum est, ferias “praecidaneas” dici id, opinor, a volgo remotum est. {{pn|6.10|10}}Propterea verba Atei Capitonis ex quinto librorum, quos de pontificio iure composuit, scripsi: “Tib. Coruncanio pontifici maximo feriae praecidaneae in atrum diem inauguratae sunt. Collegium decrevit non habendum religioni, quin eo die feriae praecidaneae essent." ===VII.=== {{c|''De epistula Valerii Probi grammatici ad Marcellum scripta super accentu nominum quorundam Poenicorum.''}} {{pn|7.1|1}}Valerius Probus grammaticus inter suam aetatem praestanti scientia fuit. {{pn|7.2|2}}Is “Hannibalem” et “Hasdrubalem” et “Hamilcarem” ita pronuntiabat, ut paenultimam circumflecteret, et est epistula eius scripta ad Marcellum, in qua Plautum et Ennium multosque alios veteres eo modo pronuntiasse affirmat, {{pn|7.3|3}}solius tamen Ennii versum unum ponit ex libro, qui Scipio inscribitur. {{pn|7.4|4}}Eum versum quadrato numero factum subiecimus, in quo, nisi tertia syllaba de Hannibalis nomine circumflexe promatur, numerus clausurus est. Versus Ennii, quem dixit, ita est: {{pn|7.5|5}}quaque propter Hannibalis copias considerat. ===VIII.=== {{c|''Quid C. Fabricius de Cornelio Rufino homine avaro dixerit, quem cum odisset inimicusque esset, designandum tamen consulem curavit.''}} {{pn|8.1|1}}Fabricius Luscinus magna gloria vir magnisque rebus gestis fuit. {{pn|8.2|2}}P. Cornelius Rufinus manu quidem strenuus et bellator bonus militarisque disciplinae peritus admodum fuit, sed furax homo et avaritia acri erat. {{pn|8.3|3}}Hunc Fabricius non probabat neque amico utebatur osusque eum morum causa fuit. {{pn|8.4|4}}Sed cum in temporibus rei difficillimis consules creandi forent et is Rufinus peteret consulatum competitoresque eius essent inbelles quidam et futtiles, summa ope adnixus est Fabricius, uti Rufino consulatus deferretur. {{pn|8.5|5}}Eam rem plerisque admirantibus, quod hominem avarum, cui esset inimicissimus, {{pn|8.6|6}}creari consulem vellet, “malo,” inquit “civis me compilet, quam hostis vendat”. {{pn|8.7|7}}Hunc Rufinum postea bis consulatu et dictatura functum censor Fabricius senatu movit ob luxuriae notam, quod decem pondo libras argenti facti haberet. {{pn|8.8|8}}Id autem, quod supra scripsi Fabricium de Cornelio Rufino ita, uti in pleraque historia scriptum est, dixisse, M. Cicero non aliis a Fabricio, sed ipsi Rufino gratias agenti, quod ope eius designatus esset, dictum esse refert in libro secundo de oratore. ===IX.=== {{c|''Quid significet proprie “religiosus”; et in quae diverticula significatio istius vocabuli flexa sit; et verba Nigidii Figuli ex commentariis eius super ea re sumpta.''}} {{pn|9.1|1}}Nigidius Figulus, homo, ut ego arbitror, iuxta M. Varronem doctissimus, in undecimo commentariorum grammaticorum versum ex antiquo carmine refert memoria hercle dignum: religentem esse oportet, religiosus ne fuas, cuius autem id carmen sit, non scribit. {{pn|9.2|2}}Atque in eodem loco Nigidius: “Hoc” inquit “inclinamentum semper huiuscemodi verborum, ut “vinosus”, “mulierosus”, “religiosus”, significat copiam quandam inmodicam rei, super qua dicitur. Quocirca “religiosus” is appellabatur, qui nimia et superstitiosa religione sese alligaverat, eaque res vitio assignabatur.” {{pn|9.3|3}}Sed praeter ista, quae Nigidius dicit, alio quodam diverticulo significationis “religiosus” pro casto atque observanti cohibentique sese certis legibus finibusque dici coeptus. {{pn|9.4|4}}Simili autem modo illa quoque vocabula ab eadem profecta origine diversum significare videntur: “religiosi dies” et “religiosa delubra”. {{pn|9.5|5}}“Religiosi” enim “dies” dicuntur tristi omine infames inpeditique, in quibus et res divinas facere et rem quampiam novam exordiri temperandum est, quos multitudo imperitorum prave et perperam “nefastos” appellat. {{pn|9.6|6}}Itaque M. Cicero in libro epistularum nono ad Atticum “maiores” inquit “nostri funestiorem diem esse voluerunt Alliensis pugnae quam urbis captae, quod hoc malum ex illo. Itaque alter religiosus etiamnunc dies, alter in volgus ignotus”. {{pn|9.7|7}}Idem tamen M. Tullius in oratione de accusatore constituendo “religiosa delubra” dicit non ominosa nec tristia, sed maiestatis venerationisque plena. {{pn|9.8|8}}Masurius autem Sabinus in commentariis, quos de indigenis composuit: ““religiosum"” inquit “est, quod propter sanctitatem aliquam remotum ac sepositum a nobis est; verbum a “relinquendo” dictum, tamquam “caerimoniae” a “carendo”.” {{pn|9.9|9}}Secundum hanc Sabini interpretationem templa quidem ac delubra, quae non volgo ac temere, sed cum castitate caerimoniaque adeundum, et reverenda et reformidanda sunt magis quam involganda: {{pn|9.10|10}}sed dies “religiosi” dicti, [{{pn|9.11|11}}] quos ex contraria causa propter ominis diritatem relinquimus. {{pn|9.12|12}}Quod si, ut ait Nigidius, omnia istiusmodi inclinamenta nimium ac praeter modum significant et idcirco in culpas cadunt, ut “vinosus”, “mulierosus”, “morosus”, “verbosus”, “famosus”, cur “ingeniosus” et “formosus” et “officiosus”, quae pariter ab ingenio et forma et officio inclinata sunt, cur etiam “disciplinosus”, “consiliosus”, “victoriosus”, quae M. Cato ita figuravit, cur item “facundiosa”, quod Sempronius Asellio XIII rerum gestarum ita scripsit: “facta sua spectare oportere, non dicta, si minus facundiosa essent”, cur, inquam, ista omnia numquam in culpam, sed in laudem dicuntur, quamquam haec item incrementum sui nimium demonstrent? an propterea quia illis quidem, quae supra posui, adhibendus est modus quidam necessarius? {{pn|9.13|13}}Nam et gratia, si nimia atque inmodica, et mores, si multi atque varii, et verba, si perpetua atque infinita et obtundentia, et fama, si magna et inquieta et invidiosast, neque laudabilia neque utilia sunt; {{pn|9.14|14}}ingenium autem et officium et forma et disciplina et consilium et victoria et facundia sicut ipsae virtutum amplitudines nullis finibus cohibentur, sed quanto maiora auctioraque sunt, multo etiam tanto laudatiora sunt. ===X.=== {{c|''Quid observatum de ordine rogandarum in senatu sententiarum; iurgiumque in senatu C. Caesaris consulis et M. Catonis diem dicendo eximentis.''}} {{pn|10.1|1}}Ante legem, quae nunc de senatu habendo observatur, ordo rogandi sententias varius fuit. {{pn|10.2|2}}Alias primus rogabatur, qui princeps a censoribus in senatum lectus fuerat, alias, qui designati consules erant; {{pn|10.3|3}}quidam e consulibus studio aut necessitudine aliqua adducti, quem is visum erat, honoris gratia extra ordinem sententiam primum rogabant. {{pn|10.4|4}}Observatum tamen est, cum extra ordinem fieret, ne quis quemquam ex alio quam ex consulari loco sententiam primum rogaret. {{pn|10.5|5}}C. Caesar in consulatu, quem cum M. Bibulo gessit, quattuor solos extra ordinem rogasse sententiam dicitur. Ex his quattuor principem rogabat M. Crassum; sed postquam filiam Cn. Pompeio desponderat, primum coeperat Pompeium rogare. {{pn|10.6|6}}Eius rei rationem reddidisse eum senatui Tiro Tullius, M. Ciceronis libertus, refert itaque se ex patrono suo audisse scribit. {{pn|10.7|7}}Id ipsum Capito Ateius in libro, quem de officio senatorio composuit, scriptum reliquit. {{pn|10.8|8}}In eodem libro Capitonis id quoque scriptum est: “C.” inquit “Caesar consul M. Catonem sententiam rogavit. Cato rem, quae consulebatur, quoniam non e republica videbatur, perfici nolebat. Eius rei ducendae gratia longa oratione utebatur eximebatque dicendo diem. Erat enim ius senatori, ut sententiam rogatus diceret ante quicquid vellet aliae rei et quoad vellet. Caesar consul viatorem vocavit eumque, cum finem non faceret, prendi loquentem et in carcerem duci iussit. Senatus consurrexit et prosequebatur Catonem in carcerem. Hac” inquit “invidia facta Caesar destitit et mitti Catonem iussit." ===XI.=== {{c|''Quae qualiaque sint, quae Aristoxenus quasi magis comperta de Pythagora memoriae mandavit; et quae item Plutarchus in eundem modum de eodem Pythagora scripserit.''}} {{pn|11.1|1}}Opinio vetus falsa occupavit et convaluit Pythagoram philosophum non esitavisse ex animalibus item abstinuisse fabulo, quem Graeci kyamon appellant. {{pn|11.2|2}}Ex hac opinione Callimachus poeta scripsit: kai kyamon apo cheiras echein aniontos edestou kago, Pythagoras hos ekeleve, lego. {{pn|11.3|3}}Ex eadem item opinione M. Cicero in libro de divinatione primo haec verba posuit: “Iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit, quod errorem animis perturbationemque afferat. Ex quo etiam Pythagoreis interdictum putatur, ne faba vescerentur, quae res habet inflationem magnam tranquillitatem mentis quaerentibus contrariam.” {{pn|11.4|4}}Haec quidem M. Cicero. Sed Aristoxenus musicus, vir litterarum veterum diligentissimus, Aristoteli philosophi auditor, in libro, quem de Pythagora reliquit, nullo saepius legumento Pythagoram dicit usum quam fabis, quoniam is cibus et subduceret sensim alvum et levigaret. {{pn|11.5|5}}Verba ipsa Aristoxeni subscripsi: Pythagoras de ton osprion malista ton kyamon edokimasen; leiantikon te gar einai kai diachoretikon; dio kai malista kechretai autoi. {{pn|11.6|6}}Porculis quoque minusculis et haedis tenerioribus victitasse idem Aristoxenus refert. {{pn|11.7|7}}Quem rem videtur cognovisse e Xenophilo Pythagorico, familiari suo, et ex quibusdam aliis natu maioribus, qui ab aetate Pythagorae ... {{pn|11.8|8}}Ac de animalibus Alexis etiam poeta in comoedia, quae Pythagorizousa inscribitur, docet. {{pn|11.9|9}}Videtur autem de kyamoi non esitato causam erroris fuisse, quia in Empedocli carmine, qui disciplinas Pythagorae secutus est, versus hic invenitur: deiloi, pandeiloi, kyamon apo cheiras echesthai. {{pn|11.10|10}}Opinati enim sunt plerique kyamous legumentum dici, ut a vulgo dicitur. Sed qui diligentius scitiusque carmina Empedocli arbitrati sunt, kyamous hoc in loco testiculos significare dicunt, eosque more Pythagorae operte atque symbolice kyamous appellatos, quod sint aitioi tou kyein et geniturae humanae vim praebeant; idcircoque Empedoclen versu isto non a fabulo edendo, sed a rei veneriae proluvio voluisse homines deducere. {{pn|11.11|11}}Plutarchus quoque, homo in disciplinis gravi auctoritate, in primo librorum, quos de Homero composuit, Aristotelem philosophum scripsit eadem ipsa de Pythagoricis scripsisse, quod non abstinuerint edundis animalibus, nisi pauca carne quadam. {{pn|11.12|12}}Verba ipsa Plutarchi, quoniam res inopinata est, subscripsi: Aristoteles de metras kai kardias kai akalephes kai toiouton tinon allon apechesthai phesin tous Pythagorikous, chresthai de tois allois. {{pn|11.13|13}}Akalephe autem est animal marinum, quod “urtica” appellatur. Sed et piscibus mullis abstinere Pythagoricos Plutarchus in Symposiacis dicit. {{pn|11.14|14}}Pythagoram vero ipsum sicuti celebre est Euphorbum primo fuisse dictasse, ita haec remotiora sunt his, quae Clearchus et Dicaearchus memoriae tradiderunt, fuisse eum postea Pyrrum, deinde Aethaliden, deinde feminam pulcra facie meretricem, cui nomen fuerat Alco. ===XII.=== {{c|''Notae et animadversiones censoriae in veteribus monumentis repertae memoria dignae.''}} {{pn|12.1|1}}Si quis agrum suum passus fuerat sordescere eumque indiligenter curabat ac neque araverat neque purgaverat, sive quis arborem suam vineamque habuerat derelictui, non id sine poena fuit, sed erat opus censorium, censoresque aerarium faciebant. {{pn|12.2|2}}Item, quis eques Romanus equum habere gracilentum aut parum nitidum visus erat, “inpolitiae” notabatur; id verbum significat, quasi tu dicas “incuriae”. {{pn|12.3|3}}Cuius rei utriusque auctoritates sunt, et M. Cato id saepenumero adtestatus est. ===XIII.=== {{c|''Quod incentiones quaedam tibiarum certo modo factae ischiacis mederi possunt.''}} {{pn|13.1|1}}Creditum hoc a plerisque esse et memoriae mandatum, ischia cum maxime doleant, tum, si modulis lenibus tibicen incinat, {{pn|13.2|2}}minui dolores, ego nuperrime in libro Theophrasti scriptum inveni. {{pn|13.3|3}}Viperarum morsibus tibicinium scite modulateque adhibitum mederi refert etiam Democriti liber, qui inscribitur ..., in quo docet plurimis hominum morbidis medicinae fuisse incentiones tibiarum. {{pn|13.4|4}}Tanta prosus adfinitas est corporibus hominum mentibusque et propterea vitiis quoque aut medellis animorum et corporum. ===XIV=== {{c|''Narratur historia de Hostilio Mancino aedilium et Manilia meretrice; verbaque decreti tribunorum, ad quos a Manilia provocatum est.''}} {{pn|14.1|1}}Cum librum IX Atei Capitonis coniectaneorum legeremus, qui inscriptus est de iudiciis publicis, decretum tribunorum visum est gravitatis antiquae plenum. {{pn|14.2|2}}Propterea id meminimus, idque ob hanc causam et in hanc sententiam scriptum est : Aulus Hostilius Mancinus aedilis curulis fuit. {{pn|14.3|3}}Is Maniliae meretrici diem ad populum dixit, quod e tabulato eius noctu lapide ictus esset, vulnusque ex eo lapide ostendebat. {{pn|14.4|4}}Manilia ad tribunos plebi provocavit. {{pn|14.5|5}}Apud eos dixit comessatorem Mancinum ad aedes suas venisse; eum sibi recipere non fuisse e re sua, sed cum vi inrumperet, lapidibus depulsum. {{pn|14.6|6}}Tribuni decreverunt aedilem ex eo loco iure deiectum, quo eum venire cum corollario non decuisset; propterea, ne cum populo aedilis ageret, intercesserunt. ===XV.=== {{c|''Defensa a culpa sententia ex historia Sallustii, quam iniqui eius cum insectatione maligni reprehenderint.''}} {{pn|15.1|1}}Elegantia orationis Sallustii verborumque fingendi et novandi studium cum multa prorsus invidia fuit, multique non mediocri ingenio viri conati sunt reprehendere pleraque et obtrectare. In quibus plura inscite aut maligne vellicant. Nonnulla tamen videri possunt non indigna reprehensione; quale illud in Catilinae historia repertum est, quod habeat eam speciem quasi parum adtente dictum. Verba Sallustii haec sunt: {{pn|15.2|2}}“Ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen inprimis arduum videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dein, quia plerique, quae delicta reprehenderis, malivolentia et invidia dicta putant. Vbi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit; supra, veluti ficta, pro falsis ducit.” {{pn|15.3|3}}“Proposuit” inquiunt “dicturum causas, quamobrem videatur esse arduum res gestas scribere; atque ibi cum primam causam dixerit, dein non alteram causam, sed querellas dicit. {{pn|15.4|4}}Non enim causa videri debet, cur historiae opus arduum sit, quod hi, qui legunt, aut inique interpretantur quae scripta sunt, aut vera esse non credunt.” {{pn|15.5|5}}Obnoxiam quippe et obiectam falsis existimationibus eam rem dicendam aiunt quam “arduam”; quia, quod est arduum, sui operis difficultate est arduum, non opinionis alienae erroribus. {{pn|15.6|6}}Haec illi malivoli reprehensores dicunt. Sed “arduum” Sallustius non pro difficili tantum, sed pro eo quoque ponit, quod Graeci chalepon appellant, quod est cum difficile, tum molestum quoque et incommodum et intractabile. Quorum verborum significatio a sententia Sallustii supra scripta non abhorret. ===XVI.=== {{c|''De vocabulis quibusdam a Varrone et Nigidio contra cotidiani sermonis consuetudinem declinatis; atque inibi id genus quaedam cum exemplis veterum relata.''}} {{pn|16.1|1}}M. Varronem et P. Nigidium, viros Romani generis doctissimos, comperimus non aliter elocutos esse et scripsisse, quam “senatuis” et “domuis” et “fluctuis”, qui est patrius casus ab eo, quod est “senatus”, “domus”, “fluctus”; huic “senatui”, “domui”, “fluctui” ceteraque is consimilia pariter dixisse. {{pn|16.2|2}}Terentii quoque comici versus in libris veteribus itidem scriptus est: eius anuis causa, opinor, quae est emortua. {{pn|16.3|3}}Hanc eorum auctoritatem quidam e veteribus grammaticis ratione etiam firmare voluerunt, quod omnis dativus singularis “i” littera finitus, si non similis est genetivi singularis, “s” littera addita genetivum singularem facit, ut “patri patris”, “duci ducis”, “caedi caedis”. {{pn|16.4|4}}“Cum igitur” inquiunt “in casu dandi “huic senatui” dicamus, genetivus ex eo singularis “senatuis” est, non “senatus”.” {{pn|16.5|5}}Set non omnes concedunt in casu dativo “senatui” magis dicendum quam “senatu”. {{pn|16.6|6}}Sicuti Lucilius in eodem casu “victu” et “anu” dicit, non “victui” nec “anui”, in hisce versibus: quod sumptum atque epulas victu praeponis honesto et alio in loco: “anu noceo” inquit. {{pn|16.7|7}}Vergilius quoque in casu dandi “aspectu” dicit, non “aspectui": teque aspectu ne subtrahe nostro et in georgicis: quod nec concubitu indulgent. {{pn|16.8|8}}C. etiam Caesar, gravis auctor linguae Latinae, in Anticatone: “unius” inquit “arrogantiae, superbiae dominatuque.” Item in Dolabellam actionis I. lib. I.: “Isti, quorum in aedibus fanisque posita et honori erant et ornatu.” {{pn|16.9|9}}In libris quoque analogicis omnia istiusmodi sine “i” littera dicenda censet. ===XVII.=== {{c|''De natura quarundam particularum, quae praepositae verbis intendi atque produci barbare et inscite videntur, exemplis rationibusque plusculis disceptatum.''}} {{pn|17.1|1}}Lucilii ex XI. versus sunt: Scipiadae magno improbus obiciebat Asellus lustrum illo censore malum infelixque fuisse. “Obiciebat” “o” littera producta multos legere audio, idque eo facere dicunt, ut ratio numeri salva sit. {{pn|17.2|2}}Idem infra: conicere in versus dictum praeconis volebam Grani. In hac quoque primi verbi praepositione “o” ob eandem causam producunt. {{pn|17.3|3}}Item XV: subicit huic humilem et suffercitus posteriorem, “subicit” “u” littera longa legunt, quia primam syllabam brevem esse in versu heroico non convenit. {{pn|17.4|4}}Item apud Plautum in Epidico “con” syllabam productam pronuntiant: age nunciam orna te, Epidice, et palliolum in collum conice. {{pn|17.5|5}}Apud Vergilium quoque “subicit” verbum produci a plerisque audio: etiam Parnasia laurus parva sub ingenti matris se subicit umbra. {{pn|17.6|6}}Sed neque “ob” neque “sub” praepositio producendi habet naturam, neque item “con”, nisi cum eae litterae secuntur, quae in verbis “constituit” et “confecit” secundum eam primae sunt, vel cum eliditur ex ea “n” littera, sicut Sallustius: “faenoribus” inquit “copertus.” {{pn|17.7|7}}In his autem, quae supra posui, et metrum esse integrum potest et praepositiones istae possunt non barbare protendi; secunda enim littera in his verbis per duo “i”, non per unum scribenda est. {{pn|17.8|8}}Nam verbum ipsum, cui supradictae particulae praepositae sunt, non est “icio”, sed “iacio”, et praeteritum non “icit” facit, sed “iecit”. Id ubi compositum est, “a” littera in “i” mutatur, sicuti fit in verbis “insilio” et “incipio”, atque ita vim consonantis capit, et idcirco ea syllaba productius latiusque paulo pronuntiata priorem syllabam brevem esse non patitur, sed reddit eam positu longam, proptereaque et numerus in versu et ratio in pronuntiatu manet. {{pn|17.9|9}}Haec, quae diximus, eo etiam conducunt, ut, quod apud Vergilium in sexto positum invenimus: eripe me his, invicte, malis aut tu mihi terram inice, sic esse “iniice”, ut supra dixi, et scribendum et legendum sciamus, nisi quis tam indocilis est, ut in hoc quoque verbo “in” praepositionem metri gratia protendat. {{pn|17.10|10}}Quaerimus igitur, in “obicibus” “o” littera qua ratione intendatur, cum id vocabulum factum sit a verbo “obiicio” et nequaquam simile sit, quod a verbo “moveo” “motus” “o” littera longa dicitur. {{pn|17.11|11}}Equidem memini Sulpicium Apollinarem, virum praestanti litterarum scientia, “obices” et “obicibus” “o” littera correpta dicere, in Vergilio quoque sic eum legere: qua vi maria alta tumescant obicibus ruptis; {{pn|17.12|12}}sed ita, ut diximus, “i” litteram, quae in hoc vocabulo quoque gemina esse debet, paulo uberius largiusque pronuntiabat. {{pn|17.13|13}}Congruens igitur est, ut “subices” etiam, quod proinde ut “obices” compositum est, “u” littera brevi dici oporteat. {{pn|17.14|14}}Ennius in tragoedia, quae Achilles inscribitur, “subices” pro aere alto ponit, qui caelo subiectus est, in his versibus: per ego deum sublimas subices humidas, unde oritur imber sonitu saevo et spiritu; plerosque omnes tamen legere audias “u” littera producta. {{pn|17.15|15}}Id ipsum autem verbum M. Cato sub alia praepositione dicit in oratione, quam de consulatu suo habuit: “ita nos” inquit “fert ventus ad primorem Pyrenaeum, quo proicit in altum.” Et Pacuvius item in Chryse: Idae promunturium, cuius lingua in altum proicit. ===XVIII.=== {{c|''De P. Africano superiore sumpta quaedam ex annalibus memoratu dignissima.''}} {{pn|18.1|1}}Scipio Africanus antiquior quanta virtutum gloria praestiterit et quam fuerit altus animi atque magnificus et qua sui conscientia subnixus, plurimis rebus, quae dixit quaeque fecit, declaratum est. {{pn|18.2|2}}Ex quibus sunt haec duo exempla eius fiduciae atque exsuperantiae ingentis: {{pn|18.3|3}}Cum M. Naevius tribunus plebis accusaret eum ad populum diceretque accepisse a rege Antiocho pecuniam, ut condicionibus gratiosis et mollibus pax cum eo populi Romani nomine fieret et quaedam item alia crimini daret indigna tali viro, tum Scipio pauca praefatus, quae dignitas vitae suae atque gloria postulabat: “memoria,” inquit “Quirites, repeto diem esse hodiernum, quo Hannibalem Poenum imperio vestro inimicissimum magno proelio vici in terra Africa pacemque et victoriam vobis peperi inspectabilem. Non igitur simus adversum deos ingrati et, censeo, relinquamus nebulonem hunc, eamus hinc protinus Iovi optimo maximo gratulatum.” {{pn|18.4|4}}Id cum dixisset, avertit et ire in Capitolium coepit. {{pn|18.5|5}}Tum contio universa, quae ad sententiam de Scipione ferendam convenerat, relicto tribuno Scipionem in Capitolium comitata atque inde ad aedes eius cum laetitia et gratulatione sollemni prosecuta est. {{pn|18.6|6}}Fertur etiam oratio, quae videtur habita eo die a Scipione, et qui dicunt eam non veram, non eunt infitias, quin haec quidem verba fuerint, quae dixi, Scipionis. {{pn|18.7|7}}Item aliud est factum eius praeclarum. Petilii quidam tribuni plebis a M., ut aiunt, Catone, inimico Scipionis, comparati in eum atque inmissi desiderabant in senatu instantissime, ut pecuniae Antiochinae praedaeque in eo bello captae rationem redderet; {{pn|18.8|8}}fuerat enim L. Scipioni Asiatico, fratri suo, imperatori in ea provincia legatus. {{pn|18.9|9}}Ibi Scipio exsurgit et prolato e sinu togae libro rationes in eo scriptas esse dixit omnis pecuniae omnisque praedae; {{pn|18.10|10}}illatum, ut palam recitaretur et ad aerarium deferretur. {{pn|18.11|11}}“Sed enim id iam non faciam” inquit “nec me ipse afficiam contumelia eumque librum statim coram discidit suis manibus et concerpsit aegre passus, {{pn|18.12|12}}quod, cui salus imperii ac reipublicae accepta ferri deberet, rationem pecuniae praedaticiae posceretur. ===XIX.=== {{c|''Quid M. Varro in logistorico scripserit de moderando victu puerorum inpubium.''}} {{pn|19.1|1}}Pueros inpubes conpertum est, si plurimo cibo nimioque somno uterentur, hebetiores fieri ad veterni usque aut eluci tarditatem, corporaque eorum inprocera fieri minusque adolescere. {{pn|19.2|2}}Idem plerique alii medicorum philosophorumque et M. Varro in logistorico scripsit, qui inscriptus est Catus aut de liberis educandis. ===XX.=== {{c|''Notati a censoribus, qui audientibus iis dixerant ioca quaedam intempestiviter; ac de eius quoque nota deliberatum, qui steterat forte apud eos oscitabundus.''}} {{pn|20.1|1}}Inter censorum severitates tria haec exempla in litteris sunt castigatissimae disciplinae. {{pn|20.2|2}}Vnum est huiuscemodi: Censor agebat de uxoribus sollemne iusiurandum; {{pn|20.3|3}}verba erant ita concepta: “Vt tu ex animi tui sententia uxorem habes?” Qui iurabat, cavillator quidam et canicula et nimis ridicularius fuit. {{pn|20.4|4}}Is locum esse sibi ioci dicundi ratus, cum ita, uti mos erat, censor dixisset “ut tu ex animi tui sententia uxorem habes?”, {{pn|20.5|5}}“habeo equidem” inquit “uxorem, sed non hercle ex animi mei sententia.” {{pn|20.6|6}}Tum censor eum, quod intempestive lascivisset, in aerarios rettulit causamque hanc ioci scurrilis apud se dicti subscripsit. {{pn|20.7|7}}Altera severitas eiusdem sectae disciplinaeque est. {{pn|20.8|8}}Deliberatum est de nota eius, qui ad censores ab amico advocatus est et in iure stans clare nimis et sonore oscitavit atque inibi ut plecteretur fuit, tamquam illud indicium esset vagi animi et alucinantis et fluxae atque apertae securitatis. {{pn|20.9|9}}Sed cum ille deiurasset invitissimum sese ac repugnantem oscitatione victum tenerique eo vitio, quod “oscedo” appellatur, tum notae iam destinatae exemptus est. {{pn|20.10|10}}Publius Scipio Africanus, Pauli filius, utramque historiam posuit in oratione, quam dixit in censura, cum ad maiorum mores populum hortaretur. {{pn|20.11|11}}Item aliud refert Sabinus Masurius in septimo memoriali severe factum: “Censores” inquit “Publius Scipio Nasica et Marcus Popilius cum equitum censum agerent, equum nimis strigosum et male habitum, sed equitem eius uberrimum et habitissimum viderunt et “cur” inquiunt “ita est, ut tu sis quam equus curatior?” “Quoniam” inquit “ego me curo, equum Statius nihili servos.” Visum est parum esse reverens responsum, relatusque in aerarios, ut mos est.” {{pn|20.12|12}}“Statius” autem servile nomen fuit. Plerique apud veteres servi eo nomine fuerunt. {{pn|20.13|13}}Caecilius quoque ille comoediarum poeta inclutus servus fuit et propterea nomen habuit “Statius”. Sed postea versum est quasi in cognomentum, appellatusque est “Caecilius Statius”. {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} {{finis}} 6w2bk8kvkcfg990f65jnetsusw8jigo 0 6371 269133 269113 2026-06-06T12:09:57Z Saumache 27923 269133 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus.}} {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. "Cum philosophus" inquit "hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus" inquit "audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio." {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}"Idcirco" inquit "poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===II.=== {{c|Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est.}} {{pn|2.1|1}}Equus Alexandri regis et capite et nomine "Bucephalas" fuit. {{pn|2.2|2}}Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. {{pn|2.3|3}}Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. {{pn|2.4|4}}Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. {{pn|2.5|5}}Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores "Bucephalon" appellavit. ===III.=== {{c|Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi.}} {{pn|3.1|1}}Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, {{pn|3.2|2}}quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine "baiulos" appellamus. {{pn|3.3|3}}Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. {{pn|3.4|4}}Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. {{pn|3.5|5}}Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. {{pn|3.6|6}}At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: "mi adulescens," inquit "cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis", abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. {{pn|3.7|7}}Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===IV.=== {{c|De verbo "duovicesimo", quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est.}} {{pn|4.1|1}}Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. {{pn|4.2|2}}Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. {{pn|4.3|3}}Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: "Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt." {{pn|4.4|4}}"Non" inquit ""duovicesimo", sed "duoetuicesimo" scribi oportuit. {{pn|4.5|5}}Quid enim est "duovicesimo?"" ... hic ita scripsit: "Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ..." ===V.=== {{c|Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal.}} {{pn|5.1|1}}In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. {{pn|5.2|2}}Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; {{pn|5.3|3}}inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. {{pn|5.4|4}}Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et "putasne" inquit "conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?" {{pn|5.5|5}}Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: "Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." {{pn|5.6|6}}Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: {{pn|5.7|7}}rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===VI.=== {{c|De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea.}} {{pn|6.1|1}}Militares coronae multae, variae sunt. {{pn|6.2|2}}Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: "triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem"; {{pn|6.3|3}}est ea quoque corona, {{pn|6.4|4}}quae "ovalis" dicitur, est item postrema "oleaginea", qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. {{pn|6.5|5}}"Triumphales" coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. {{pn|6.6|6}}Id vulgo dicitur "aurum coronarium". {{pn|6.7|7}}Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. {{pn|6.8|8}}"Obsidionalis" est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. {{pn|6.9|9}}Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. {{pn|6.10|10}}Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. {{pn|6.11|11}}"Civica" corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. {{pn|6.12|12}}Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: "advehuntur" inquit "cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!" {{pn|6.13|13}}Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. {{pn|6.14|14}}Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. {{pn|6.15|15}}Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. {{pn|6.16|16}}"Muralis" est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. {{pn|6.17|17}}"Castrensis" est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. {{pn|6.18|18}}"Navalis" est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. {{pn|6.19|19}}Et "muralis" autem et "castrensis" et "navalis" fieri ex auro solent. {{pn|6.20|20}}"Ovalis" corona murtea est; {{pn|6.21|21}}ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. {{pn|6.22|22}}Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. {{pn|6.23|23}}Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. {{pn|6.24|24}}Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. {{pn|6.25|25}}De qua re verba ipsa apposui Catonis. "Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?" {{pn|6.26|26}}Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. {{pn|6.27|27}}Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===VII.=== {{c|"Personae" vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus.}} {{pn|7.1|1}}Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata "persona" sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. {{pn|7.2|2}}Nam "caput" inquit "et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam "persona" dicta est "o" littera propter vocabuli formam productiore." ===VIII.=== {{c|Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius.}} {{pn|8.1|1}}Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. {{pn|8.2|2}}"Nam si nihil" inquit "deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat "lituo et trabea subcinctus", quod est" inquit "absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo "subcinctus lituo" videri potest?" {{pn|8.3|3}}Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. {{pn|8.4|4}}Veluti cum dicitur "M. Cicero homo magna eloquentia" et "Q. Roscius histrio summa venustate", non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. {{pn|8.5|5}}Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. {{pn|8.6|6}}Sic igitur id quoque videri dictum debet: "Picus Quirinali lituo erat", sicuti dicimus: "statua grandi capite erat". {{pn|8.7|7}}Et "est" autem et "erat" et "fuit" plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. {{pn|8.8|8}}Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; {{pn|8.9|9}}utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. {{pn|8.10|10}}Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. {{pn|8.11|11}}Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===IX.=== {{c|Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris.}} {{pn|9.1|1}}Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. {{pn|9.2|2}}Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. {{pn|9.3|3}}Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. {{pn|9.4|4}}Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. {{pn|9.5|5}}Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. {{pn|9.6|6}}Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===X.=== De argumentis, quae Graece antistrephonta appellantur, a nobis "reciproca" dici possunt. {{pn|10.1|1}}Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. {{pn|10.2|2}}Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde "reciproca" appellaverunt. {{pn|10.3|3}}Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. {{pn|10.4|4}}Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. {{pn|10.5|5}}Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. {{pn|10.6|6}}Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. {{pn|10.7|7}}Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: {{pn|10.8|8}}petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. {{pn|10.9|9}}Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: "Disce," inquit "stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. {{pn|10.10|10}}Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris." {{pn|10.11|11}}Ad ea respondit Evathlus: "Potui" inquit "huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. {{pn|10.12|12}}Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. {{pn|10.13|13}}Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. {{pn|10.14|14}}Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero." {{pn|10.15|15}}Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. {{pn|10.16|16}}Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===XI.=== {{c|Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein.}} {{pn|11.1|1}}Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. {{pn|11.2|2}}Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. {{pn|11.3|3}}Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. {{pn|11.4|4}}Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. {{pn|11.5|5}}Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. {{pn|11.6|6}}Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. {{pn|11.7|7}}Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. {{pn|11.8|8}}Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. {{pn|11.9|9}}Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. {{pn|11.10|10}}"Est autem" inquit "tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. {{pn|11.11|11}}Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; {{pn|11.12|12}}qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo "stata" dicitur, quae neque koine futura sit neque poine." {{pn|11.13|13}}Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat "uxoriam". {{pn|11.14|14}}Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===XII.=== {{c|De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis.}} {{pn|12.1|1}}In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: "Diovis" et "Vediovis"; {{pn|12.2|2}}est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. {{pn|12.3|3}}Eorum nominum rationem esse hanc comperi: {{pn|12.4|4}}"Iovem" Latini veteres a "iuvando" appellavere eundemque alio vocabulo iuncto "patrem" dixerunt. {{pn|12.5|5}}Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris "Iupiter", id plenum atque integrum est "Iovispater". Sic et "Neptunuspater" coniuncte dictus est et "Saturnuspater" et "Ianuspater" et "Marspater" - hoc enim est "Marspiter" - itemque Iovis "Diespiter" appellatus, id est diei et lucis pater. {{pn|12.6|6}}Idcircoque simili nomine Iovis "Diovis" dictus est et "Lucetius", quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. {{pn|12.7|7}}"Lucetium" autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. {{pn|12.8|8}}Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, "Vediovem" appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. {{pn|12.9|9}}"Ve" enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum "a" littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. {{pn|12.10|10}}Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti "vescum", "vehemens" et "vegrande", de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; "vesani" autem et "vecordes" ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. {{pn|12.11|11}}Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. {{pn|12.12|12}}Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. {{pn|12.13|13}}Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. {{pn|12.14|14}}In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===XIII.=== {{c|De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato.}} {{pn|13.1|1}}Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. {{pn|13.2|2}}Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. {{pn|13.3|3}}Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. {{pn|13.4|4}}M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: "Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere." {{pn|13.5|5}}Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: "In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant." {{pn|13.6|6}}Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: "Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus." ===XIV.=== {{c|Quod Apion, doctus homo, qui "Plistonices" appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis.}} {{pn|14.1|1}}Apion, qui "Plistonices" appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}"In circo maximo" inquit "venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator" inquit "fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum" inquit "immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente" inquit "quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos" inquit "et gratulabundos videres hominem et leonem." {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}"Cum provinciam" inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio" inquit "rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia." Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}"Sed postquam introgressus" inquit "leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi" inquit "ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me" inquit "vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}"Postea" inquit "videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: "Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis"." ===XV.=== {{c|Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias.}} {{pn|14.1|1}}Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. {{pn|14.2|2}}Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. {{pn|14.3|3}}Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. {{pn|14.4|4}}Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. {{pn|14.5|5}}Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. {{pn|14.6|6}}Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; {{pn|14.7|7}}Plato autem non esse vocem corpus putat: "non enim percussus" inquit "aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est". {{pn|14.8|8}}Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. {{pn|14.9|9}}Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===XVI.=== {{c|De vi oculorum deque videndi rationibus.}} {{pn|16.1|1}}De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. {{pn|16.2|2}}Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. {{pn|16.3|3}}Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. {{pn|16.4|4}}Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. {{pn|16.5|5}}Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===XVII.=== {{c|Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent.}} {{pn|17.1|1}}Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite "nefastos" dicit, propter hanc causam dictos habitosque "atros" esse scribit. {{pn|17.2|2}}"Vrbe" inquit "a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum." {{pn|17.3|3}}Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. {{pn|17.4|4}}Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. {{pn|17.5|5}}Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===XVIII.=== {{c|An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo.}} {{pn|18.1|1}}"Historiam" ab "annalibus" quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit "historia", quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; {{pn|18.2|2}}eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. {{pn|18.3|3}}Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, {{pn|18.4|4}}quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: {{pn|18.5|5}}sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. {{pn|18.6|6}}Ita "historias" quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, "annales" vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. {{pn|18.7|7}}Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. {{pn|18.8|8}}"Verum inter eos", inquit "qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare." {{pn|18.9|9}}Paulo post idem Asellio in eodem libro: "Nam neque alacriores" inquit "ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere." ===XIX.=== {{c|Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat.}} {{pn|19.1|1}}Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. {{pn|19.2|2}}Quod per praetorem fit, "adoptatio" dicitur, quod per populum, "arrogatio". {{pn|19.3|3}}Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; {{pn|19.4|4}}adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. {{pn|19.5|5}}Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; {{pn|19.6|6}}nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae "curiata" appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. {{pn|19.7|7}}Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. {{pn|19.8|8}}"Adrogatio" autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. {{pn|19.9|9}}Eius rogationis verba haec sunt: "Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo." {{pn|19.10|10}}Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. {{pn|19.11|11}}Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. {{pn|19.12|12}}Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. {{pn|19.13|13}}"Alioquin", inquit "si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest." {{pn|19.14|14}}Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. {{pn|19.15|15}}Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. {{pn|19.16|16}}Verba ex ea oratione haec sunt: "In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire." ===XX.=== {{c|Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius.}} {{pn|20.1|1}}"Soloecismus" Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis "inparilitas" appellatus vetustioribus Latinis "stribiligo" dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam "strobiligo" quaedam. {{pn|20.2|2}}Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: ""Soloecismus" est" inquit "impar atque inconveniens compositura partium orationis." {{pn|20.3|3}}Cum Graecum autem vocabulum sit "soloecismus", an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. {{pn|20.4|4}}Sed nos neque "soloecismum" neque "barbarismum" apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; {{pn|20.5|5}}nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. {{pn|20.6|6}}Nostri quoque antiquiores "soloecum" facile, "soloecismum" haut scio an umquam dixerunt. {{pn|20.7|7}}Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua "soloecismus" probe dicitur. ===XXI.=== {{c|"Pluria" qui dicat et "compluria" et "compluriens", non barbare dicere, sed Latine.}} {{pn|21.1|1}}"Pluria" forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo "plura" non dicendum putaret. {{pn|21.2|2}}Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. {{pn|21.3|3}}Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. {{pn|21.4|4}}Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. {{pn|21.5|5}}Sicut tunc amico nostro: "barbare" inquit "dixisti "pluria"; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet." {{pn|21.6|6}}Ibi ille amicus ridens: "amabo te," inquit "vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur "pluria" sive "compluria" - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam." {{pn|21.7|7}}Atque ille nimis arroganter: "tibi" inquit "habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. {{pn|21.8|8}}Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum "a" habet "i" litteram, sicuti "meliora, maiora, graviora." Proinde igitur "plura", non "pluria" dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo "i" littera sit ante extremum "a"." {{pn|21.9|9}}Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: "Sinni" inquit "Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. {{pn|21.10|10}}Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. {{pn|21.11|11}}In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet "pluria" Latinum esse, "plura" barbarum. {{pn|21.12|12}}Ad Capitonem igitur te dimittimus. {{pn|21.13|13}}Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, "pluria" sive "plura" absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum." {{pn|21.14|14}}Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, "complures" cum dicimus, non comparative dicimus. {{pn|21.15|15}}Ab eo autem, quod est "compluria", adverbium est factum "compluriens". {{pn|21.16|16}}Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. {{pn|21.17|17}}Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: "Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere." {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {{finis}} oftfxr1ld8f903yu47jiztmwwihehch 269170 269133 2026-06-06T13:16:42Z Saumache 27923 269170 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber V }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus.''}} {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. "Cum philosophus" inquit "hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus" inquit "audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio." {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}"Idcirco" inquit "poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===II.=== {{c|''Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est.''}} {{pn|2.1|1}}Equus Alexandri regis et capite et nomine "Bucephalas" fuit. {{pn|2.2|2}}Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. {{pn|2.3|3}}Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. {{pn|2.4|4}}Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. {{pn|2.5|5}}Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores "Bucephalon" appellavit. ===III.=== {{c|''Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi.''}} {{pn|3.1|1}}Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, {{pn|3.2|2}}quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine "baiulos" appellamus. {{pn|3.3|3}}Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. {{pn|3.4|4}}Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. {{pn|3.5|5}}Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. {{pn|3.6|6}}At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: "mi adulescens," inquit "cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis", abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. {{pn|3.7|7}}Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===IV.=== {{c|''De verbo "duovicesimo", quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est.''}} {{pn|4.1|1}}Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. {{pn|4.2|2}}Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. {{pn|4.3|3}}Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: "Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt." {{pn|4.4|4}}"Non" inquit ""duovicesimo", sed "duoetuicesimo" scribi oportuit. {{pn|4.5|5}}Quid enim est "duovicesimo?"" ... hic ita scripsit: "Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ..." ===V.=== {{c|''Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal.''}} {{pn|5.1|1}}In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. {{pn|5.2|2}}Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; {{pn|5.3|3}}inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. {{pn|5.4|4}}Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et "putasne" inquit "conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?" {{pn|5.5|5}}Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: "Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." {{pn|5.6|6}}Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: {{pn|5.7|7}}rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===VI.=== {{c|''De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea.''}} {{pn|6.1|1}}Militares coronae multae, variae sunt. {{pn|6.2|2}}Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: "triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem"; {{pn|6.3|3}}est ea quoque corona, {{pn|6.4|4}}quae "ovalis" dicitur, est item postrema "oleaginea", qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. {{pn|6.5|5}}"Triumphales" coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. {{pn|6.6|6}}Id vulgo dicitur "aurum coronarium". {{pn|6.7|7}}Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. {{pn|6.8|8}}"Obsidionalis" est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. {{pn|6.9|9}}Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. {{pn|6.10|10}}Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. {{pn|6.11|11}}"Civica" corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. {{pn|6.12|12}}Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: "advehuntur" inquit "cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!" {{pn|6.13|13}}Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. {{pn|6.14|14}}Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. {{pn|6.15|15}}Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. {{pn|6.16|16}}"Muralis" est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. {{pn|6.17|17}}"Castrensis" est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. {{pn|6.18|18}}"Navalis" est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. {{pn|6.19|19}}Et "muralis" autem et "castrensis" et "navalis" fieri ex auro solent. {{pn|6.20|20}}"Ovalis" corona murtea est; {{pn|6.21|21}}ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. {{pn|6.22|22}}Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. {{pn|6.23|23}}Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. {{pn|6.24|24}}Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. {{pn|6.25|25}}De qua re verba ipsa apposui Catonis. "Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?" {{pn|6.26|26}}Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. {{pn|6.27|27}}Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===VII.=== {{c|''"Personae" vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus.''}} {{pn|7.1|1}}Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata "persona" sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. {{pn|7.2|2}}Nam "caput" inquit "et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam "persona" dicta est "o" littera propter vocabuli formam productiore." ===VIII.=== {{c|''Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius.''}} {{pn|8.1|1}}Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. {{pn|8.2|2}}"Nam si nihil" inquit "deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat "lituo et trabea subcinctus", quod est" inquit "absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo "subcinctus lituo" videri potest?" {{pn|8.3|3}}Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. {{pn|8.4|4}}Veluti cum dicitur "M. Cicero homo magna eloquentia" et "Q. Roscius histrio summa venustate", non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. {{pn|8.5|5}}Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. {{pn|8.6|6}}Sic igitur id quoque videri dictum debet: "Picus Quirinali lituo erat", sicuti dicimus: "statua grandi capite erat". {{pn|8.7|7}}Et "est" autem et "erat" et "fuit" plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. {{pn|8.8|8}}Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; {{pn|8.9|9}}utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. {{pn|8.10|10}}Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. {{pn|8.11|11}}Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===IX.=== {{c|''Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris.''}} {{pn|9.1|1}}Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. {{pn|9.2|2}}Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. {{pn|9.3|3}}Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. {{pn|9.4|4}}Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. {{pn|9.5|5}}Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. {{pn|9.6|6}}Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===X.=== {{c|''De argumentis quae Graece {{graeca|ἀντιστρέφοντα}} appellantur, a nobis “reciproca” dici possunt.''}} {{pn|10.1|1}}Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. {{pn|10.2|2}}Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde "reciproca" appellaverunt. {{pn|10.3|3}}Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. {{pn|10.4|4}}Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. {{pn|10.5|5}}Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. {{pn|10.6|6}}Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. {{pn|10.7|7}}Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: {{pn|10.8|8}}petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. {{pn|10.9|9}}Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: "Disce," inquit "stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. {{pn|10.10|10}}Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris." {{pn|10.11|11}}Ad ea respondit Evathlus: "Potui" inquit "huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. {{pn|10.12|12}}Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. {{pn|10.13|13}}Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. {{pn|10.14|14}}Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero." {{pn|10.15|15}}Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. {{pn|10.16|16}}Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===XI.=== {{c|''Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein.}} {{pn|11.1|1}}Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. {{pn|11.2|2}}Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. {{pn|11.3|3}}Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. {{pn|11.4|4}}Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. {{pn|11.5|5}}Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. {{pn|11.6|6}}Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. {{pn|11.7|7}}Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. {{pn|11.8|8}}Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. {{pn|11.9|9}}Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. {{pn|11.10|10}}"Est autem" inquit "tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. {{pn|11.11|11}}Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; {{pn|11.12|12}}qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo "stata" dicitur, quae neque koine futura sit neque poine." {{pn|11.13|13}}Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat "uxoriam". {{pn|11.14|14}}Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===XII.=== {{c|''De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis.''}} {{pn|12.1|1}}In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: "Diovis" et "Vediovis"; {{pn|12.2|2}}est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. {{pn|12.3|3}}Eorum nominum rationem esse hanc comperi: {{pn|12.4|4}}"Iovem" Latini veteres a "iuvando" appellavere eundemque alio vocabulo iuncto "patrem" dixerunt. {{pn|12.5|5}}Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris "Iupiter", id plenum atque integrum est "Iovispater". Sic et "Neptunuspater" coniuncte dictus est et "Saturnuspater" et "Ianuspater" et "Marspater" - hoc enim est "Marspiter" - itemque Iovis "Diespiter" appellatus, id est diei et lucis pater. {{pn|12.6|6}}Idcircoque simili nomine Iovis "Diovis" dictus est et "Lucetius", quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. {{pn|12.7|7}}"Lucetium" autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. {{pn|12.8|8}}Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, "Vediovem" appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. {{pn|12.9|9}}"Ve" enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum "a" littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. {{pn|12.10|10}}Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti "vescum", "vehemens" et "vegrande", de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; "vesani" autem et "vecordes" ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. {{pn|12.11|11}}Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. {{pn|12.12|12}}Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. {{pn|12.13|13}}Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. {{pn|12.14|14}}In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===XIII.=== {{c|''De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato.}} {{pn|13.1|1}}Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. {{pn|13.2|2}}Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. {{pn|13.3|3}}Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. {{pn|13.4|4}}M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: "Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere." {{pn|13.5|5}}Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: "In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant." {{pn|13.6|6}}Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: "Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus." ===XIV.=== {{c|''Quod Apion, doctus homo, qui "Plistonices" appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis.''}} {{pn|14.1|1}}Apion, qui "Plistonices" appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}"In circo maximo" inquit "venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator" inquit "fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum" inquit "immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente" inquit "quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos" inquit "et gratulabundos videres hominem et leonem." {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}"Cum provinciam" inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio" inquit "rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia." Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}"Sed postquam introgressus" inquit "leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi" inquit "ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me" inquit "vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}"Postea" inquit "videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: "Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis"." ===XV.=== {{c|''Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias.}} {{pn|14.1|1}}Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. {{pn|14.2|2}}Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. {{pn|14.3|3}}Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. {{pn|14.4|4}}Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. {{pn|14.5|5}}Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. {{pn|14.6|6}}Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; {{pn|14.7|7}}Plato autem non esse vocem corpus putat: "non enim percussus" inquit "aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est". {{pn|14.8|8}}Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. {{pn|14.9|9}}Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===XVI.=== {{c|''De vi oculorum deque videndi rationibus.''}} {{pn|16.1|1}}De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. {{pn|16.2|2}}Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. {{pn|16.3|3}}Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. {{pn|16.4|4}}Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. {{pn|16.5|5}}Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===XVII.=== {{c|''Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent.''}} {{pn|17.1|1}}Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite "nefastos" dicit, propter hanc causam dictos habitosque "atros" esse scribit. {{pn|17.2|2}}"Vrbe" inquit "a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum." {{pn|17.3|3}}Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. {{pn|17.4|4}}Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. {{pn|17.5|5}}Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===XVIII.=== {{c|''An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo.''}} {{pn|18.1|1}}"Historiam" ab "annalibus" quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit "historia", quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; {{pn|18.2|2}}eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. {{pn|18.3|3}}Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, {{pn|18.4|4}}quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: {{pn|18.5|5}}sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. {{pn|18.6|6}}Ita "historias" quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, "annales" vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. {{pn|18.7|7}}Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. {{pn|18.8|8}}"Verum inter eos", inquit "qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare." {{pn|18.9|9}}Paulo post idem Asellio in eodem libro: "Nam neque alacriores" inquit "ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere." ===XIX.=== {{c|''Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat.''}} {{pn|19.1|1}}Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. {{pn|19.2|2}}Quod per praetorem fit, "adoptatio" dicitur, quod per populum, "arrogatio". {{pn|19.3|3}}Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; {{pn|19.4|4}}adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. {{pn|19.5|5}}Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; {{pn|19.6|6}}nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae "curiata" appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. {{pn|19.7|7}}Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. {{pn|19.8|8}}"Adrogatio" autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. {{pn|19.9|9}}Eius rogationis verba haec sunt: "Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo." {{pn|19.10|10}}Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. {{pn|19.11|11}}Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. {{pn|19.12|12}}Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. {{pn|19.13|13}}"Alioquin", inquit "si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest." {{pn|19.14|14}}Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. {{pn|19.15|15}}Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. {{pn|19.16|16}}Verba ex ea oratione haec sunt: "In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire." ===XX.=== {{c|''Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius.''}} {{pn|20.1|1}}"Soloecismus" Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis "inparilitas" appellatus vetustioribus Latinis "stribiligo" dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam "strobiligo" quaedam. {{pn|20.2|2}}Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: ""Soloecismus" est" inquit "impar atque inconveniens compositura partium orationis." {{pn|20.3|3}}Cum Graecum autem vocabulum sit "soloecismus", an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. {{pn|20.4|4}}Sed nos neque "soloecismum" neque "barbarismum" apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; {{pn|20.5|5}}nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. {{pn|20.6|6}}Nostri quoque antiquiores "soloecum" facile, "soloecismum" haut scio an umquam dixerunt. {{pn|20.7|7}}Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua "soloecismus" probe dicitur. ===XXI.=== {{c|''"Pluria" qui dicat et "compluria" et "compluriens", non barbare dicere, sed Latine.''}} {{pn|21.1|1}}"Pluria" forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo "plura" non dicendum putaret. {{pn|21.2|2}}Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. {{pn|21.3|3}}Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. {{pn|21.4|4}}Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. {{pn|21.5|5}}Sicut tunc amico nostro: "barbare" inquit "dixisti "pluria"; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet." {{pn|21.6|6}}Ibi ille amicus ridens: "amabo te," inquit "vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur "pluria" sive "compluria" - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam." {{pn|21.7|7}}Atque ille nimis arroganter: "tibi" inquit "habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. {{pn|21.8|8}}Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum "a" habet "i" litteram, sicuti "meliora, maiora, graviora." Proinde igitur "plura", non "pluria" dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo "i" littera sit ante extremum "a"." {{pn|21.9|9}}Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: "Sinni" inquit "Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. {{pn|21.10|10}}Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. {{pn|21.11|11}}In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet "pluria" Latinum esse, "plura" barbarum. {{pn|21.12|12}}Ad Capitonem igitur te dimittimus. {{pn|21.13|13}}Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, "pluria" sive "plura" absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum." {{pn|21.14|14}}Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, "complures" cum dicimus, non comparative dicimus. {{pn|21.15|15}}Ab eo autem, quod est "compluria", adverbium est factum "compluriens". {{pn|21.16|16}}Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. {{pn|21.17|17}}Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: "Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere." {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {{finis}} nl7pyhy1tbjd4j1u2bq11nvm35p4az8 269171 269170 2026-06-06T13:22:05Z Saumache 27923 269171 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber V }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style=”.argin:0 auto; margin-top:0.5em”.align=center width=100% id=toc |align=”.enter”.style=”.ackground: #efefef”.| '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus.''}} {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. “Cum philosophus” inquit “hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus” inquit “audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio.” {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}“Idcirco” inquit “poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===II.=== {{c|''Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est.''}} {{pn|2.1|1}}Equus Alexandri regis et capite et nomine “Bucephalas” fuit. {{pn|2.2|2}}Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. {{pn|2.3|3}}Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. {{pn|2.4|4}}Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. {{pn|2.5|5}}Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores “Bucephalon” appellavit. ===III.=== {{c|''Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi.''}} {{pn|3.1|1}}Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, {{pn|3.2|2}}quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine “baiulos” appellamus. {{pn|3.3|3}}Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. {{pn|3.4|4}}Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. {{pn|3.5|5}}Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. {{pn|3.6|6}}At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: “mi adulescens,” inquit “cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis”, abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. {{pn|3.7|7}}Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===IV.=== {{c|''De verbo “duovicesimo”, quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est.''}} {{pn|4.1|1}}Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. {{pn|4.2|2}}Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. {{pn|4.3|3}}Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: “Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt.” {{pn|4.4|4}}“Non” inquit “”.uovicesimo”, sed “duoetuicesimo” scribi oportuit. {{pn|4.5|5}}Quid enim est “duovicesimo?”. ... hic ita scripsit: “Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ...” ===V.=== {{c|''Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal.''}} {{pn|5.1|1}}In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. {{pn|5.2|2}}Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; {{pn|5.3|3}}inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. {{pn|5.4|4}}Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et “putasne” inquit “conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?” {{pn|5.5|5}}Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: “Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt.” {{pn|5.6|6}}Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: {{pn|5.7|7}}rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===VI.=== {{c|''De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea.''}} {{pn|6.1|1}}Militares coronae multae, variae sunt. {{pn|6.2|2}}Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: “triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem”; {{pn|6.3|3}}est ea quoque corona, {{pn|6.4|4}}quae “ovalis” dicitur, est item postrema “oleaginea”, qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. {{pn|6.5|5}}“Triumphales” coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. {{pn|6.6|6}}Id vulgo dicitur “aurum coronarium”. {{pn|6.7|7}}Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. {{pn|6.8|8}}“Obsidionalis” est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. {{pn|6.9|9}}Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. {{pn|6.10|10}}Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. {{pn|6.11|11}}“Civica” corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. {{pn|6.12|12}}Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: “advehuntur” inquit “cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!” {{pn|6.13|13}}Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. {{pn|6.14|14}}Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. {{pn|6.15|15}}Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. {{pn|6.16|16}}“Muralis” est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. {{pn|6.17|17}}“Castrensis” est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. {{pn|6.18|18}}“Navalis” est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. {{pn|6.19|19}}Et “muralis” autem et “castrensis” et “navalis” fieri ex auro solent. {{pn|6.20|20}}“Ovalis” corona murtea est; {{pn|6.21|21}}ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. {{pn|6.22|22}}Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. {{pn|6.23|23}}Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. {{pn|6.24|24}}Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. {{pn|6.25|25}}De qua re verba ipsa apposui Catonis. “Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?” {{pn|6.26|26}}Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. {{pn|6.27|27}}Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===VII.=== {{c|''”.ersonae” vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus.''}} {{pn|7.1|1}}Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata “persona” sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. {{pn|7.2|2}}Nam “caput” inquit “et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam “persona” dicta est “o” littera propter vocabuli formam productiore.” ===VIII.=== {{c|''Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius.''}} {{pn|8.1|1}}Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. {{pn|8.2|2}}“Nam si nihil” inquit “deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat “lituo et trabea subcinctus”, quod est” inquit “absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo “subcinctus lituo” videri potest?” {{pn|8.3|3}}Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. {{pn|8.4|4}}Veluti cum dicitur “M. Cicero homo magna eloquentia” et “Q. Roscius histrio summa venustate”, non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. {{pn|8.5|5}}Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. {{pn|8.6|6}}Sic igitur id quoque videri dictum debet: “Picus Quirinali lituo erat”, sicuti dicimus: “statua grandi capite erat”. {{pn|8.7|7}}Et “est” autem et “erat” et “fuit” plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. {{pn|8.8|8}}Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; {{pn|8.9|9}}utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. {{pn|8.10|10}}Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. {{pn|8.11|11}}Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===IX.=== {{c|''Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris.''}} {{pn|9.1|1}}Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. {{pn|9.2|2}}Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. {{pn|9.3|3}}Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. {{pn|9.4|4}}Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. {{pn|9.5|5}}Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. {{pn|9.6|6}}Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===X.=== {{c|''De argumentis quae Graece {{graeca|ἀντιστρέφοντα}} appellantur, a nobis “reciproca” dici possunt.''}} {{pn|10.1|1}}Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. {{pn|10.2|2}}Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde “reciproca” appellaverunt. {{pn|10.3|3}}Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. {{pn|10.4|4}}Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. {{pn|10.5|5}}Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. {{pn|10.6|6}}Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. {{pn|10.7|7}}Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: {{pn|10.8|8}}petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. {{pn|10.9|9}}Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: “Disce,” inquit “stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. {{pn|10.10|10}}Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris.” {{pn|10.11|11}}Ad ea respondit Evathlus: “Potui” inquit “huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. {{pn|10.12|12}}Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. {{pn|10.13|13}}Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. {{pn|10.14|14}}Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero.” {{pn|10.15|15}}Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. {{pn|10.16|16}}Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===XI.=== {{c|''Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein.}} {{pn|11.1|1}}Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. {{pn|11.2|2}}Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. {{pn|11.3|3}}Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. {{pn|11.4|4}}Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. {{pn|11.5|5}}Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. {{pn|11.6|6}}Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. {{pn|11.7|7}}Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. {{pn|11.8|8}}Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. {{pn|11.9|9}}Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. {{pn|11.10|10}}“Est autem” inquit “tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. {{pn|11.11|11}}Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; {{pn|11.12|12}}qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo “stata” dicitur, quae neque koine futura sit neque poine.” {{pn|11.13|13}}Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat “uxoriam”. {{pn|11.14|14}}Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===XII.=== {{c|''De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis.''}} {{pn|12.1|1}}In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: “Diovis” et “Vediovis”; {{pn|12.2|2}}est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. {{pn|12.3|3}}Eorum nominum rationem esse hanc comperi: {{pn|12.4|4}}“Iovem” Latini veteres a “iuvando” appellavere eundemque alio vocabulo iuncto “patrem” dixerunt. {{pn|12.5|5}}Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris “Iupiter”, id plenum atque integrum est “Iovispater”. Sic et “Neptunuspater” coniuncte dictus est et “Saturnuspater” et “Ianuspater” et “Marspater” - hoc enim est “Marspiter” - itemque Iovis “Diespiter” appellatus, id est diei et lucis pater. {{pn|12.6|6}}Idcircoque simili nomine Iovis “Diovis” dictus est et “Lucetius”, quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. {{pn|12.7|7}}“Lucetium” autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. {{pn|12.8|8}}Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, “Vediovem” appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. {{pn|12.9|9}}“Ve” enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum “a” littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. {{pn|12.10|10}}Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti “vescum”, “vehemens” et “vegrande”, de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; “vesani” autem et “vecordes” ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. {{pn|12.11|11}}Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. {{pn|12.12|12}}Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. {{pn|12.13|13}}Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. {{pn|12.14|14}}In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===XIII.=== {{c|''De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato.}} {{pn|13.1|1}}Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. {{pn|13.2|2}}Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. {{pn|13.3|3}}Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. {{pn|13.4|4}}M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: “Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere.” {{pn|13.5|5}}Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: “In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant.” {{pn|13.6|6}}Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: “Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus.” ===XIV.=== {{c|''Quod Apion, doctus homo, qui “Plistonices” appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis.''}} {{pn|14.1|1}}Apion, qui “Plistonices” appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}“In circo maximo” inquit “venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator” inquit “fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum” inquit “immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente” inquit “quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos” inquit “et gratulabundos videres hominem et leonem.” {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}“Cum provinciam” inquit “Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio” inquit “rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia.” Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}“Sed postquam introgressus” inquit “leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi” inquit “ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me” inquit “vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem” inquit “hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre.” {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}“Postea” inquit “videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: “Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis”.” ===XV.=== {{c|''Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias.}} {{pn|14.1|1}}Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. {{pn|14.2|2}}Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. {{pn|14.3|3}}Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. {{pn|14.4|4}}Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. {{pn|14.5|5}}Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. {{pn|14.6|6}}Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; {{pn|14.7|7}}Plato autem non esse vocem corpus putat: “non enim percussus” inquit “aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est”. {{pn|14.8|8}}Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. {{pn|14.9|9}}Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===XVI.=== {{c|''De vi oculorum deque videndi rationibus.''}} {{pn|16.1|1}}De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. {{pn|16.2|2}}Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. {{pn|16.3|3}}Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. {{pn|16.4|4}}Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. {{pn|16.5|5}}Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===XVII.=== {{c|''Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent.''}} {{pn|17.1|1}}Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite “nefastos” dicit, propter hanc causam dictos habitosque “atros” esse scribit. {{pn|17.2|2}}“Vrbe” inquit “a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum.” {{pn|17.3|3}}Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. {{pn|17.4|4}}Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. {{pn|17.5|5}}Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===XVIII.=== {{c|''An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo.''}} {{pn|18.1|1}}“Historiam” ab “annalibus” quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit “historia”, quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; {{pn|18.2|2}}eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. {{pn|18.3|3}}Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, {{pn|18.4|4}}quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: {{pn|18.5|5}}sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. {{pn|18.6|6}}Ita “historias” quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, “annales” vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. {{pn|18.7|7}}Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. {{pn|18.8|8}}“Verum inter eos”, inquit “qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare.” {{pn|18.9|9}}Paulo post idem Asellio in eodem libro: “Nam neque alacriores” inquit “ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere.” ===XIX.=== {{c|''Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat.''}} {{pn|19.1|1}}Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. {{pn|19.2|2}}Quod per praetorem fit, “adoptatio” dicitur, quod per populum, “arrogatio”. {{pn|19.3|3}}Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; {{pn|19.4|4}}adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. {{pn|19.5|5}}Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; {{pn|19.6|6}}nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae “curiata” appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. {{pn|19.7|7}}Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. {{pn|19.8|8}}“Adrogatio” autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. {{pn|19.9|9}}Eius rogationis verba haec sunt: “Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo.” {{pn|19.10|10}}Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. {{pn|19.11|11}}Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. {{pn|19.12|12}}Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. {{pn|19.13|13}}“Alioquin”, inquit “si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest.” {{pn|19.14|14}}Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. {{pn|19.15|15}}Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. {{pn|19.16|16}}Verba ex ea oratione haec sunt: “In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire.” ===XX.=== {{c|''Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius.''}} {{pn|20.1|1}}“Soloecismus” Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis “inparilitas” appellatus vetustioribus Latinis “stribiligo” dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam “strobiligo” quaedam. {{pn|20.2|2}}Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: “”.oloecismus” est” inquit “impar atque inconveniens compositura partium orationis.” {{pn|20.3|3}}Cum Graecum autem vocabulum sit “soloecismus”, an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. {{pn|20.4|4}}Sed nos neque “soloecismum” neque “barbarismum” apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; {{pn|20.5|5}}nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. {{pn|20.6|6}}Nostri quoque antiquiores “soloecum” facile, “soloecismum” haut scio an umquam dixerunt. {{pn|20.7|7}}Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua “soloecismus” probe dicitur. ===XXI.=== {{c|''”.luria” qui dicat et “compluria” et “compluriens”, non barbare dicere, sed Latine.''}} {{pn|21.1|1}}“Pluria” forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo “plura” non dicendum putaret. {{pn|21.2|2}}Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. {{pn|21.3|3}}Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. {{pn|21.4|4}}Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. {{pn|21.5|5}}Sicut tunc amico nostro: “barbare” inquit “dixisti “pluria”; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet.” {{pn|21.6|6}}Ibi ille amicus ridens: “amabo te,” inquit “vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur “pluria” sive “compluria” - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam.” {{pn|21.7|7}}Atque ille nimis arroganter: “tibi” inquit “habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. {{pn|21.8|8}}Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum “a” habet “i” litteram, sicuti “meliora, maiora, graviora.” Proinde igitur “plura”, non “pluria” dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo “i” littera sit ante extremum “a”.” {{pn|21.9|9}}Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: “Sinni” inquit “Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. {{pn|21.10|10}}Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. {{pn|21.11|11}}In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet “pluria” Latinum esse, “plura” barbarum. {{pn|21.12|12}}Ad Capitonem igitur te dimittimus. {{pn|21.13|13}}Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, “pluria” sive “plura” absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum.” {{pn|21.14|14}}Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, “complures” cum dicimus, non comparative dicimus. {{pn|21.15|15}}Ab eo autem, quod est “compluria”, adverbium est factum “compluriens”. {{pn|21.16|16}}Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. {{pn|21.17|17}}Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: “Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere.” {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {{finis}} 9ynobru4nwz3v2flc1jr1n7qbakel7k 269232 269171 2026-06-06T14:13:39Z Saumache 27923 269232 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber V }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus.''}} {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. “Cum philosophus” inquit “hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus” inquit “audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio.” {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}“Idcirco” inquit “poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===II.=== {{c|''Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est.''}} {{pn|2.1|1}}Equus Alexandri regis et capite et nomine “Bucephalas” fuit. {{pn|2.2|2}}Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. {{pn|2.3|3}}Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. {{pn|2.4|4}}Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. {{pn|2.5|5}}Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores “Bucephalon” appellavit. ===III.=== {{c|''Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi.''}} {{pn|3.1|1}}Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, {{pn|3.2|2}}quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine “baiulos” appellamus. {{pn|3.3|3}}Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. {{pn|3.4|4}}Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. {{pn|3.5|5}}Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. {{pn|3.6|6}}At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: “mi adulescens,” inquit “cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis”, abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. {{pn|3.7|7}}Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===IV.=== {{c|''De verbo “duovicesimo”, quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est.''}} {{pn|4.1|1}}Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. {{pn|4.2|2}}Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. {{pn|4.3|3}}Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: “Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt.” {{pn|4.4|4}}“Non” inquit “”.uovicesimo”, sed “duoetuicesimo” scribi oportuit. {{pn|4.5|5}}Quid enim est “duovicesimo?”. ... hic ita scripsit: “Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ...” ===V.=== {{c|''Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal.''}} {{pn|5.1|1}}In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. {{pn|5.2|2}}Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; {{pn|5.3|3}}inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. {{pn|5.4|4}}Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et “putasne” inquit “conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?” {{pn|5.5|5}}Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: “Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt.” {{pn|5.6|6}}Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: {{pn|5.7|7}}rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===VI.=== {{c|''De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea.''}} {{pn|6.1|1}}Militares coronae multae, variae sunt. {{pn|6.2|2}}Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: “triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem”; {{pn|6.3|3}}est ea quoque corona, {{pn|6.4|4}}quae “ovalis” dicitur, est item postrema “oleaginea”, qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. {{pn|6.5|5}}“Triumphales” coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. {{pn|6.6|6}}Id vulgo dicitur “aurum coronarium”. {{pn|6.7|7}}Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. {{pn|6.8|8}}“Obsidionalis” est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. {{pn|6.9|9}}Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. {{pn|6.10|10}}Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. {{pn|6.11|11}}“Civica” corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. {{pn|6.12|12}}Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: “advehuntur” inquit “cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!” {{pn|6.13|13}}Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. {{pn|6.14|14}}Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. {{pn|6.15|15}}Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. {{pn|6.16|16}}“Muralis” est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. {{pn|6.17|17}}“Castrensis” est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. {{pn|6.18|18}}“Navalis” est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. {{pn|6.19|19}}Et “muralis” autem et “castrensis” et “navalis” fieri ex auro solent. {{pn|6.20|20}}“Ovalis” corona murtea est; {{pn|6.21|21}}ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. {{pn|6.22|22}}Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. {{pn|6.23|23}}Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. {{pn|6.24|24}}Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. {{pn|6.25|25}}De qua re verba ipsa apposui Catonis. “Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?” {{pn|6.26|26}}Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. {{pn|6.27|27}}Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===VII.=== {{c|''”.ersonae” vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus.''}} {{pn|7.1|1}}Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata “persona” sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. {{pn|7.2|2}}Nam “caput” inquit “et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam “persona” dicta est “o” littera propter vocabuli formam productiore.” ===VIII.=== {{c|''Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius.''}} {{pn|8.1|1}}Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. {{pn|8.2|2}}“Nam si nihil” inquit “deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat “lituo et trabea subcinctus”, quod est” inquit “absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo “subcinctus lituo” videri potest?” {{pn|8.3|3}}Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. {{pn|8.4|4}}Veluti cum dicitur “M. Cicero homo magna eloquentia” et “Q. Roscius histrio summa venustate”, non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. {{pn|8.5|5}}Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. {{pn|8.6|6}}Sic igitur id quoque videri dictum debet: “Picus Quirinali lituo erat”, sicuti dicimus: “statua grandi capite erat”. {{pn|8.7|7}}Et “est” autem et “erat” et “fuit” plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. {{pn|8.8|8}}Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; {{pn|8.9|9}}utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. {{pn|8.10|10}}Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. {{pn|8.11|11}}Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===IX.=== {{c|''Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris.''}} {{pn|9.1|1}}Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. {{pn|9.2|2}}Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. {{pn|9.3|3}}Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. {{pn|9.4|4}}Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. {{pn|9.5|5}}Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. {{pn|9.6|6}}Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===X.=== {{c|''De argumentis quae Graece {{graeca|ἀντιστρέφοντα}} appellantur, a nobis “reciproca” dici possunt.''}} {{pn|10.1|1}}Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. {{pn|10.2|2}}Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde “reciproca” appellaverunt. {{pn|10.3|3}}Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. {{pn|10.4|4}}Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. {{pn|10.5|5}}Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. {{pn|10.6|6}}Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. {{pn|10.7|7}}Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: {{pn|10.8|8}}petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. {{pn|10.9|9}}Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: “Disce,” inquit “stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. {{pn|10.10|10}}Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris.” {{pn|10.11|11}}Ad ea respondit Evathlus: “Potui” inquit “huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. {{pn|10.12|12}}Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. {{pn|10.13|13}}Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. {{pn|10.14|14}}Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero.” {{pn|10.15|15}}Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. {{pn|10.16|16}}Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===XI.=== {{c|''Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein.}} {{pn|11.1|1}}Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. {{pn|11.2|2}}Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. {{pn|11.3|3}}Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. {{pn|11.4|4}}Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. {{pn|11.5|5}}Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. {{pn|11.6|6}}Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. {{pn|11.7|7}}Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. {{pn|11.8|8}}Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. {{pn|11.9|9}}Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. {{pn|11.10|10}}“Est autem” inquit “tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. {{pn|11.11|11}}Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; {{pn|11.12|12}}qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo “stata” dicitur, quae neque koine futura sit neque poine.” {{pn|11.13|13}}Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat “uxoriam”. {{pn|11.14|14}}Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===XII.=== {{c|''De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis.''}} {{pn|12.1|1}}In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: “Diovis” et “Vediovis”; {{pn|12.2|2}}est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. {{pn|12.3|3}}Eorum nominum rationem esse hanc comperi: {{pn|12.4|4}}“Iovem” Latini veteres a “iuvando” appellavere eundemque alio vocabulo iuncto “patrem” dixerunt. {{pn|12.5|5}}Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris “Iupiter”, id plenum atque integrum est “Iovispater”. Sic et “Neptunuspater” coniuncte dictus est et “Saturnuspater” et “Ianuspater” et “Marspater” - hoc enim est “Marspiter” - itemque Iovis “Diespiter” appellatus, id est diei et lucis pater. {{pn|12.6|6}}Idcircoque simili nomine Iovis “Diovis” dictus est et “Lucetius”, quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. {{pn|12.7|7}}“Lucetium” autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. {{pn|12.8|8}}Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, “Vediovem” appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. {{pn|12.9|9}}“Ve” enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum “a” littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. {{pn|12.10|10}}Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti “vescum”, “vehemens” et “vegrande”, de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; “vesani” autem et “vecordes” ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. {{pn|12.11|11}}Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. {{pn|12.12|12}}Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. {{pn|12.13|13}}Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. {{pn|12.14|14}}In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===XIII.=== {{c|''De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato.}} {{pn|13.1|1}}Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. {{pn|13.2|2}}Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. {{pn|13.3|3}}Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. {{pn|13.4|4}}M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: “Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere.” {{pn|13.5|5}}Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: “In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant.” {{pn|13.6|6}}Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: “Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus.” ===XIV.=== {{c|''Quod Apion, doctus homo, qui “Plistonices” appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis.''}} {{pn|14.1|1}}Apion, qui “Plistonices” appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}“In circo maximo” inquit “venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator” inquit “fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum” inquit “immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente” inquit “quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos” inquit “et gratulabundos videres hominem et leonem.” {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}“Cum provinciam” inquit “Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio” inquit “rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia.” Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}“Sed postquam introgressus” inquit “leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi” inquit “ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me” inquit “vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem” inquit “hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre.” {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}“Postea” inquit “videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: “Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis”.” ===XV.=== {{c|''Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias.}} {{pn|14.1|1}}Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. {{pn|14.2|2}}Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. {{pn|14.3|3}}Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. {{pn|14.4|4}}Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. {{pn|14.5|5}}Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. {{pn|14.6|6}}Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; {{pn|14.7|7}}Plato autem non esse vocem corpus putat: “non enim percussus” inquit “aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est”. {{pn|14.8|8}}Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. {{pn|14.9|9}}Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===XVI.=== {{c|''De vi oculorum deque videndi rationibus.''}} {{pn|16.1|1}}De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. {{pn|16.2|2}}Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. {{pn|16.3|3}}Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. {{pn|16.4|4}}Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. {{pn|16.5|5}}Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===XVII.=== {{c|''Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent.''}} {{pn|17.1|1}}Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite “nefastos” dicit, propter hanc causam dictos habitosque “atros” esse scribit. {{pn|17.2|2}}“Vrbe” inquit “a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum.” {{pn|17.3|3}}Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. {{pn|17.4|4}}Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. {{pn|17.5|5}}Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===XVIII.=== {{c|''An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo.''}} {{pn|18.1|1}}“Historiam” ab “annalibus” quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit “historia”, quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; {{pn|18.2|2}}eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. {{pn|18.3|3}}Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, {{pn|18.4|4}}quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: {{pn|18.5|5}}sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. {{pn|18.6|6}}Ita “historias” quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, “annales” vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. {{pn|18.7|7}}Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. {{pn|18.8|8}}“Verum inter eos”, inquit “qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare.” {{pn|18.9|9}}Paulo post idem Asellio in eodem libro: “Nam neque alacriores” inquit “ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere.” ===XIX.=== {{c|''Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat.''}} {{pn|19.1|1}}Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. {{pn|19.2|2}}Quod per praetorem fit, “adoptatio” dicitur, quod per populum, “arrogatio”. {{pn|19.3|3}}Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; {{pn|19.4|4}}adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. {{pn|19.5|5}}Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; {{pn|19.6|6}}nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae “curiata” appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. {{pn|19.7|7}}Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. {{pn|19.8|8}}“Adrogatio” autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. {{pn|19.9|9}}Eius rogationis verba haec sunt: “Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo.” {{pn|19.10|10}}Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. {{pn|19.11|11}}Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. {{pn|19.12|12}}Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. {{pn|19.13|13}}“Alioquin”, inquit “si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest.” {{pn|19.14|14}}Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. {{pn|19.15|15}}Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. {{pn|19.16|16}}Verba ex ea oratione haec sunt: “In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire.” ===XX.=== {{c|''Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius.''}} {{pn|20.1|1}}“Soloecismus” Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis “inparilitas” appellatus vetustioribus Latinis “stribiligo” dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam “strobiligo” quaedam. {{pn|20.2|2}}Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: “”.oloecismus” est” inquit “impar atque inconveniens compositura partium orationis.” {{pn|20.3|3}}Cum Graecum autem vocabulum sit “soloecismus”, an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. {{pn|20.4|4}}Sed nos neque “soloecismum” neque “barbarismum” apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; {{pn|20.5|5}}nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. {{pn|20.6|6}}Nostri quoque antiquiores “soloecum” facile, “soloecismum” haut scio an umquam dixerunt. {{pn|20.7|7}}Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua “soloecismus” probe dicitur. ===XXI.=== {{c|''”.luria” qui dicat et “compluria” et “compluriens”, non barbare dicere, sed Latine.''}} {{pn|21.1|1}}“Pluria” forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo “plura” non dicendum putaret. {{pn|21.2|2}}Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. {{pn|21.3|3}}Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. {{pn|21.4|4}}Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. {{pn|21.5|5}}Sicut tunc amico nostro: “barbare” inquit “dixisti “pluria”; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet.” {{pn|21.6|6}}Ibi ille amicus ridens: “amabo te,” inquit “vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur “pluria” sive “compluria” - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam.” {{pn|21.7|7}}Atque ille nimis arroganter: “tibi” inquit “habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. {{pn|21.8|8}}Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum “a” habet “i” litteram, sicuti “meliora, maiora, graviora.” Proinde igitur “plura”, non “pluria” dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo “i” littera sit ante extremum “a”.” {{pn|21.9|9}}Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: “Sinni” inquit “Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. {{pn|21.10|10}}Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. {{pn|21.11|11}}In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet “pluria” Latinum esse, “plura” barbarum. {{pn|21.12|12}}Ad Capitonem igitur te dimittimus. {{pn|21.13|13}}Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, “pluria” sive “plura” absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum.” {{pn|21.14|14}}Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, “complures” cum dicimus, non comparative dicimus. {{pn|21.15|15}}Ab eo autem, quod est “compluria”, adverbium est factum “compluriens”. {{pn|21.16|16}}Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. {{pn|21.17|17}}Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: “Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere.” {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {{finis}} i0xj86oqqve3d800ty9g4df74v7do41 0 6385 269154 86683 2026-06-06T13:07:17Z Saumache 27923 269154 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XVIII }} {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Disputationes a philosopho Stoico et contra a Peripatetico arbitro Favorino factae; quaesitumque inter eos, quantum in perficienda vita beata virtus valeret quantumque esset in his, quae dicuntur “extranea”.''}} {{pn|1.1|1}}Familiares Favorini erant duo quidam non incelebres in urbe Roma philosophi. Eorum fuit unus Peripateticae disciplinae sectator, alter Stoicae. {{pn|1.2|2}}His quondam ego acriter atque contente pro suis utrimque decretis propugnantibus, cum essemus una omnes Ostiae cum Favorino, interfui. {{pn|1.3|3}}Ambulabamus autem in litore, cum iam advesperasceret, aestate anni nova. {{pn|1.4|4}}Atque ibi Stoicus censebat et vitam beatam hominum virtute animi sola et miseriam summam malitia sola posse effici, etiamsi cetera bona omnia, quae corporalia et externa appellarentur, virtuti deessent, malitiae adessent. {{pn|1.5|5}}Ille contra Peripateticus miseram quidem vitam vitiis animi et malitia sola fieri concedebat, sed ad conplendos omnes vitae beatae numeros virtutem solam nequaquam satis esse existimabat, quoniam et corporis integritas sanitasque et honestus modus formae et pecunia familiaris et bona existimatio ceteraque omnia corporis et fortunae bona necessaria viderentur perficiendae vitae beatae. {{pn|1.6|6}}Reclamabat hoc in loco Stoicus et, tamquam duas ille res diversas poneret, mirabatur, quod, cum essent malitia et virtus duo contraria, vita misera et beata quoque aeque contraria, {{pn|1.7|7}}non servaret in utrisque vim et naturam contrarii et ad miseriam quidem vitae conficiendam satis valere malitiam solam putaret, ad praestandam vero vitam beatam non satis solam esse virtutem diceret. {{pn|1.8|8}}Atque id maxime dissidere neque convenire dicebat, quod, qui profiteretur vitam nullo pacto beatam effici posse, si virtus sola abesset, idem contra negaret beatam fieri vitam, cum sola virtus adesset, et quem daret haberetque virtuti absenti honorem, eundem petenti atque praesenti adimeret. {{pn|1.9|9}}Tum Peripateticus perquam hercle festive “rogo te” inquit “cum bona venia respondeas, an existimes esse vini amphoram, cum abest ab ea unus congius?” {{pn|1.10|10}}“Minime” inquit “vini amphora dici potest, ex qua abest congius.” {{pn|1.11|11}}Hoc ubi accepit Peripateticus “unus igitur” inquit “congius amphoram facere dici debebit, quoniam, cum deest ille unus, non fit vini amphora et, cum accessit, fit ampliora. Quod si id dicere absurdum est uno congio solo fieri amphoram, itidem absurdum est una sola virtute vitam fieri beatam dicere, quoniam, cum virtus abest, beata esse vita numquam potest.” {{pn|1.12|12}}Tum Favorinus aspiciens Peripateticum “est quidem” inquit “argutiola haec, qua de congio vini usus es, exposita in libris; sed, ut scis, captio magis lepida quam probum aut simile argumentum videri debet. {{pn|1.13|13}}Congius enim, cum deest, efficit quidem, ne sit iustae mensurae amphora; sed cum accedit et additur, non ille unus facit amphoram, sed supplet. {{pn|1.14|14}}Virtus autem, ut isti dicunt, non accessio neque supplementum, sed sola ipsa vitae beatae instar est et propterea beatam vitam sola una, cum adest, facit.” {{pn|1.15|15}}Haec atque alia quaedam minuta magis et nodosa tamquam apud arbitrum Favorinum in suam uterque sententiam conferebant. {{pn|1.16|16}}Sed cum iam prima fax noctis et densiores esse tenebrae coepissent, prosecuti Favorinum in domum, ad quam devertebat, discessimus. ===II.=== {{c|''Cuiusmodi quaestionum certationibus Saturnalicia ludicra Athenis agitare soliti simus; atque inibi inspersa quaedam sophismatia et aenigmata oblectatoria.''}} {{pn|1.1|1}}Saturnalia Athenis agitabamus hilare prorsum ac modeste, non, ut dicitur, remittentes animum - nam “remittere” inquit Musonius “animum quasi amittere est”-, sed demulcentes eum paulum atque laxantes iucundis honestisque sermonum inlectationibus. {{pn|1.2|2}}Conveniebamus autem ad eandem cenam conplusculi, qui Romani in Graeciam veneramus quique easdem auditiones eosdemque doctores colebamus. {{pn|1.3|3}}Tum qui et cenulam ordine suo curabat, praemium solvendae quaestionis ponebat librum veteris scriptoris vel Graecum vel Latinum et coronam e lauro plexam totidemque res quaerebat, quot homines istic eramus; cumque eas omnis exposuerat, rem locumque dicendi sors dabat. {{pn|1.4|4}}Quaestio igitur soluta corona et praemio donabatur; non soluta autem tramittebatur ad eum, qui sortito successerat, idque in orbem vice pari servabatur. {{pn|1.5|5}}Si nemo dissolvebat, corona quaestionis eius deo, cuius id festum erat, dicabatur. {{pn|1.6|6}}Quaerebantur autem res huiuscemodi: aut sententia poetae veteris lepide obscura, non anxie, aut historiae antiquioris requisitio aut decreti cuiuspiam ex philosophia perperam invulgati purgatio aut captionis sophisticae solutio aut inopinati rariorisque verbi indagatio aut tempus item in verbo perspicuo obscurissimum. {{pn|1.7|7}}Itaque nuper quaesita esse memini numero septem, quorum prima fuit enarratio horum versuum, qui sunt in saturis Quinti Ennii uno multifariam verbo concinniter inplicati. Quorum exemplum hoc est:<BR> nam qui lepide postulat alterum frustrari,<BR> quem frustratur, frustra eum dicit frustra esse;<BR> nam qui sese frustrari quem frustra sentit,<BR> qui frustratur is frustrast, si non ille est frustra. {{pn|1.8|8}}Secunda quaestio fuit, quonam modo audiri atque accipi deberet, quod Plato in civitate, quam in libris suis condidit, koinas tas gynaikas id est communes esse mulieres, censuit et praemia viris fortibus summisque bellatoribus posuit saviationes puerorum et puellarum. {{pn|1.9|9}}Tertio in loco hoc quaesitum est, in quibus verbis captionum istarum fraus esset et quo pacto distingui resolvique possent: “quod non perdidisti, habes; cornua non perdidisti: habes igitur cornua”; item altera captio: “quod ego sum, id tu non es; homo ego sum: homo igitur tu non es”. {{pn|1.10|10}}Quaesitum ibidem, quae esset huius quoque sophismatis resolutio: “cum mentior et mentiri me dico, mentior an verum dico?” {{pn|1.11|11}}Postea quaestio istaec fuit, quam ob causam patricii Megalensibus mutitare soliti sint, plebes Cerealibus. {{pn|1.12|12}}Secundum ea hoc quaesitum est, verbum “verant”, quod significat “vera dicunt”, quisnam poetarum veterum dixerit. {{pn|1.13|13}}Sexta quaestio fuit, “asphodelum” cuiusmodi herba sit, quod Hesiodus in isto versu posuerit:<BR> nepioi, oude isasin, hosoi pleon hemisy pantos,<BR> oud'hoson en malachei te kai asphodeloi meg'oneiar,<BR> et quid item Hesiodus se dicere sentiat, cum dimidium plus esse toto dicit. {{pn|1.14|14}}Postrema quaestionum omnium haec fuit: “scripserim”, “legerim”, “venerim” cuius temporis verba sint, praeteriti an futuri an utriusque. {{pn|1.15|15}}Haec ubi ordine, quo dixi, proposita atque singulis sorte ductis disputata explanataque sunt, libris coronisque omnes donati sumus nisi ob unam quaestionem, quae fuit de verbo “verant”. {{pn|1.16|16}}Nemo enim tum commeminerat dictum esse a Q. Ennio id verbum in tertio decimo annalium in isto versu:<BR> satin vates verant aetate in agunda?<BR> Corona igitur huius quaestionis deo feriarum istarum Saturno datast. ===III.=== {{c|''Quid Aeschines rhetor in oratione, qua Timarchum de inpudicitia accusavit, Lacedaemonios statuisse dixerit super sententia probatissima, quam inprobatissimus homo dixisset.''}} {{pn|1.1|1}}Aeschines, vel acerrimus prudentissimusque oratorum, qui apud contiones Atheniensium floruerunt, in oratione illa saeva criminosaque et virulenta, qua Timarchum de inpudicitia graviter insigniterque accusavit, nobile et inlustre consilium Lacedaemoniis dedisse dicit virum indidem civitatis eiusdem principem virtute atque aetate magna praeditum. {{pn|1.2|2}}“Populus” inquit “Lacedaemonius de summa republica sua, quidnam esset utile et honestum, deliberabat. {{pn|1.3|3}}Tum exsurgit sententiae dicendae gratia homo quispiam turpitudine pristinae vitae defamatissimus, sed lingua tunc atque facundia nimium quanto praestabilis. {{pn|1.4|4}}Consilium, quod dabat quodque oportere fieri suadebat, acceptum ab universis et conplacitum est, futurumque erat ex eius sententia populi decretum. {{pn|1.5|5}}Ibi unus ex illo principum ordine, quos Lacedaemonii aetatis dignitatisque maiestate tamquam arbitros et magistros disciplinae publicae verebantur, commoto irritatoque animo exsilit et “quaenam,” inquit “Lacedaemonii, ratio aut quae tandem spes erit urbem hanc et hanc rempublicam salvam inexpugnabilemque esse diutius posse, si huiuscemodi anteactae vitae hominibus consiliariis utemur? quod si proba istaec et honesta sententia est, quaeso vos, non sinamus eandem dehonestari turpissimi auctoris contagio.” {{pn|1.6|6}}Atque ubi hoc dixit, elegit virum fortitudine atque iustitia praeter alios praestantem, sed inopi lingua et infacundum, iussitque eum consensu petituque omnium eandem illam sententiam diserti viri, cuimodi posset verbis, dicere, ut nulla prioris mentione habita scitum atque decretum populi ex eius unius nomine fieret, qui id ipsum denuo dixerat. {{pn|1.7|7}}Atque ita, ut suaserat prudentissimus senex, factum est. {{pn|1.8|8}}Sic bona sententia mansit, turpis auctor mutatus est.” ===IV.=== {{c|''Quod Sulpicius Apollinaris praedicantem quendam a sese uno Sallustii historias intellegi inlusit quaestione proposita, quid verba ista apud Sallustium significarent: “incertum, stolidior an vanior”.''}} {{pn|1.1|1}}Cum iam adulescentuli Romae praetextam et puerilem togam mutassemus magistrosque tunc nobis nosmet ipsi exploratiores quaereremus, in Sandaliario forte apud librarios fuimus, cum ibi in multorum hominum coetu Apollinaris Sulpicius, vir in memoria nostra praeter alios doctus, iactatorem quempiam et venditatorem Sallustianae lectionis inrisit inlusitque genere illo facetissimae dissimulationis, qua Socrates ad sophistas utebatur. {{pn|1.2|2}}Nam cum ille se unum et unicum lectorem esse enarratoremque Sallustii diceret neque primam tantum cutem ac speciem sententiarum, sed sanguinem quoque ipsum ac medullam verborum eius eruere atque introspicere penitus praedicaret, tum Apollinaris amplecti venerarique se doctrinas illius dicens “per,” inquit “magister optume, exoptatus mihi nunc venis cum sanguine et medulla Sallustii verborum. {{pn|1.3|3}}Hesterno enim die quaerebatur ex me, quidnam verba haec eius in quarto historiarum libro de Cn. Lentulo scripta significent, de quo incertum fuisse ait, stolidiorne esset an vanior”, eaque ipsa verba, uti sunt a Sallustio scripta, dixit: {{pn|1.4|4}}“At Cn. Lentulus patriciae gentis, collega eius, cui cognomentum Clodiano fuit, perincertum stolidior an vanior, legem de pecunia, quam Sulla emptoribus bonorum remiserat, exigenda promulgavit.” {{pn|1.5|5}}Quaesitum ergo ex se Apollinaris neque id se dissolvere potuisse adseverabat, quid esset “vanior” et quid “stolidior”, quoniam Sallustius sic ea separasse atque opposuisse inter se videretur, tamquam diversa ac dissimilia nec eiusdem utraque vitii forent, ac propterea petebat, uti se doceret significationes utriusque vocis et origines. {{pn|1.6|6}}Tum ille rictu oris labearumque ductu contemni a se ostendens et rem, de qua quaereretur, et hominem ipsum, qui quaereret: “priscorum” inquit “et remotorum ego verborum medullas et sanguinem, sicuti dixi, perspicere et elicere soleo, non istorum, quae proculcata vulgo et protrita sunt. Ipso illo quippe Cn. Lentulo stolidior est et vanior, qui ignorat eiusdem stultitiae esse vanitatem et stoliditatem.” {{pn|1.7|7}}Sed ubi hoc dixit, media ipsa sermonum reliquit et abire coepit. {{pn|1.8|8}}Nos deinde eum tenebamus urgebamusque, et cumprimis Apollinaris, ut de vocabulorum istorum vel differentia vel, si ei ita videretur, similitudine plenius apertiusque dissereret et, ut ne sibi invideret discere volenti, orabat. {{pn|1.9|9}}Atque ille se iam plane inludi ratus negotium sibi esse causatur et digreditur. {{pn|1.10|10}}Nos autem postea ex Apollinari didicimus “vanos” proprie dici, non ut vulgus diceret, desipientis aut hebetes aut ineptos, sed, ut veterum doctissimi dixissent, mendaces et infidos et levia inaniaque pro gravibus et veris astutissime componentes; “stolidos” autem vocari non tam stultos et excordes quam taetros et molestos et inlepidos, quos Graeci mochtherous et phortikous dicerent. {{pn|1.11|11}}Etyma quoque harum vocum et origines scriptas esse dicebat in libris Nigidianis. Quas requisitas ego et repertas cum primarum significationum exemplis, ut commentariis harum noctium inferrem, notavi et intulisse iam me aliquo in loco commentationibus istis existimo. ===V.=== {{c|''Quod Q. Ennius in septimo annali “quadrupes eques” ac non “quadrupes ecus”, ut legunt multi, scriptum reliquit.''}} {{pn|1.1|1}}Cum Antonio Iuliano rhetore, viro hercle bono et facundiae florentis, complures adulescentuli familiares eius Puteolis aestivarum feriarum ludum et iocum in litteris amoenioribus et in voluptatibus pudicis honestisque agitabamus. {{pn|1.2|2}}Atque ibi tunc Iuliano nuntiatur anagnosten quendam, non indoctum hominem, voce admodum scita et canora Ennii annales legere ad populum in theatro. {{pn|1.3|3}}“Eamus” inquit “auditum nescio quem istum Ennianistam”: hoc enim se ille nomine appellari volebat. {{pn|1.4|4}}Quem cum iam inter ingentes clamores legentem invenissemus - legebat autem librum ex annalibus Ennii septimum -, hos eum primum versus perperam pronuntiantem audivimus:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese,<BR> neque multis postea versibus additis celebrantibus eum laudantibusque omnibus discessit. {{pn|1.5|5}}Tum Iulianus egrediens e theatro “quid vobis” inquit “de hoc anagnosta et de quadrupede eco videtur? sic enim profecto legit:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese. {{pn|1.6|6}}Ecquid putatis, si magistrum praelectoremque habuisset alicuius aeris, “quadrupes ecus” dicturum fuisse ac non “quadrupes eques”, quod ab Ennio ita scriptum relictumque esse nemo unus litterarum veterum diligens dubitavit?” {{pn|1.7|7}}Cumque aliquot eorum, qui aderant, “quadrupes ecus” apud suum quisque grammaticum legisse se dicerent et mirarentur, quidnam esset “quadrupes eques”, “vellem vos,” inquit “optimi iuvenes, tam accurate Q. Ennium legisse, quam P. Vergilius legerat, qui hunc eius versum secutus in georgicis suis “equitem” pro “eco” posuit his in versibus:<BR> frena Pelethronii Lapithae gyrosque dedere<BR> impositi dorso atque equitem docuere sub armis<BR> insultare solo et gressus glomerare superbos.<BR> In quo loco “equitem”, si quis modo non inscite inepteque argutior sit, nihil potest accipi aliud nisi “ecum”; {{pn|1.8|8}}pleraque enim veterum aetas et hominem equo insidentem et equum, qui insideretur, “equitem” dixerunt. {{pn|1.9|9}}Propterea “equitare” etiam, quod verbum e vocabulo “equitis” inclinatum est, et homo eco utens et ecus sub homine gradiens dicebatur. {{pn|1.10|10}}Lucilius adeo, vir adprime linguae Latinae sciens, “ecum equitare” dicit his versibus:<BR> quis hunc currere ecum nos atque equitare videmus,<BR> his equitat curritque: oculis equitare videmus;<BR> ergo oculis equitat. {{pn|1.11|11}}Sed enim contentus” inquit “ego his non fui et, ut non turbidae fidei nec ambiguae, sed ut purae liquentisque esset, “ecus”ne an “eques” scriptum Ennius reliquisset, librum summae atque reverendae vetustatis, quem fere constabat Lampadionis manu emendatum, studio pretioque multo unius versus inspiciendi gratia conduxi et “eques”, non “ecus”, scriptum in eo versu inveni.” {{pn|1.12|12}}Hoc tum nobis Iulianus et multa alia erudite simul et adfabiliter dixit. Sed eadem ipsa post etiam in pervulgatis commentariis scripta offendimus. ===VI.=== {{c|''Quod Aelius Melissus in libro, cui titulum fecit de loquendi proprietate, quem, cum ederet, cornum esse Copiae dicebat, rem scripsit neque dictu neque auditu dignam, cum differre “matronam” et “matrem familias” existimavit differentia longe vanissima.''}} {{pn|1.1|1}}Aelius Melissus in nostra memoria fuit Romae summi quidem loci inter grammaticos id temporibus; sed maiore in litteris erat iactantia et sophisteiai quam opera. {{pn|1.2|2}}Is praeter alia, quae scripsit compluria, librum composuit, ut tum videbatur, cum est editus, doctrinae inclutae. {{pn|1.3|3}}Ei libro titulus est ingentis cuiusdam inlecebrae ad legendum; scriptus quippe est de loquendi proprietate. Quis adeo existimet loqui se recte atque proprie posse, nisi illas Melissi proprietates perdidicerit? {{pn|1.4|4}}Ex eo libro verba haec sunt: ““Matrona” est, quae semel peperit, quae saepius, “mater familias”; sicuti sus, quae semel peperit, “porcetra”, quae saepius, “scrofa”.” {{pn|1.5|5}}Vtrum autem hoc de matrona ac de matrefamilias Melissus excogitaverit ipse et coniectaverit, an scriptum ab alio quo legerit, hariolis profecto est opus. {{pn|1.6|6}}Nam de “porcetra” habet sane auctorem Pomponium in atellania, quae hoc eodem vocabulo inscripta est; {{pn|1.7|7}}sed matronam non esse appellatam, nisi quae semel peperit, neque matrem familias, nisi quae saepius, nullis veterum scriptorum auctoritatibus confirmari potest. {{pn|1.8|8}}Enimvero illud impendio probabilius est, quod idonei vocum antiquarum enarratores tradiderunt, matronam dictam esse proprie, quae in matrimonium cum viro convenisset, quoad in eo matrimonio maneret, etiamsi liberi nondum nati forent, dictamque ita esse a matris nomine, non adepto iam, sed cum spe et omine mox adipiscendi, {{pn|1.9|9}}unde ipsum quoque “matrimonium” dicitur, matrem autem familias appellatam esse eam solam, quae in mariti manu mancipioque aut in eius, in cuius maritus, manu mancipioque esset, quoniam non in matrimonium tantum, sed in familiam quoque mariti et in sui heredis locum venisset. ===VII.=== {{c|''Quem in modum Favorinus tractaverit intempestivum quendam de verborum ambiguitatibus quaerentem; atque ibi, quot significationes capiat “contio”.''}} {{pn|1.1|1}}Domitio, homini docto celebrique in urbe Roma grammatico, cui cognomentum “Insano” factum est, quoniam erat natura intractabilior et morosior, ei Domitio Favorinus noster cum forte apud fanum Carmentis obviam venisset atque ego cum Favorino essem, “quaeso” inquit “te, magister, dicas mihi, num erravi, quod, cum vellem demegorias Latine dicere, “contiones” dixi? {{pn|1.2|2}}dubito quippe et requiro, an veterum eorum, qui electius locuti sunt, pro verbis et oratione dixerit quis “contionem”. {{pn|1.3|3}}Tum Domitius voce atque vultu atrociore “nulla” inquit “prorsus bonae salutis spes reliqua est, cum vos quoque, philosophorum inlustrissimi, nihil iam aliud quam verba auctoritatesque verborum cordi habetis. Mittam autem librum tibi, in quo id reperias, quod quaeris. Ego enim grammaticus vitae iam atque morum disciplinas quaero, vos philosophi mera estis, ut M. Cato ait, “mortualia”; glossaria namque colligitis et lexidia, res taetras et inanes et frivolas tamquam mulierum voces praeficarum. Atque utinam” inquit “muti omnes homines essemus! minus improbitas instrumenti haberet.” {{pn|1.4|4}}Cumque digressi essemus, “non tempestive” inquit Favorinus “hunc hominem accessimus. Videtur enim mihi episemainesthai. Scitote” inquit “tamen intemperiem istam, quae melancholia dicitur, non parvis nec abiectis ingeniis accidere, alla einai schedon ti to pathos touto heroikon et veritates plerumque fortiter dicere, sed respectum non habere mete kairou mete metrou. Vel ipsum hoc quale existimatis, quod nunc de philosophis dixit? nonne, si id Antisthenes aut Diogenes dixisset, dignum memoria visum esset?” {{pn|1.5|5}}Misit autem paulo post Favorino librum, quem promiserat - Verri, opinor, Flacci erat -, in quo scripta ad hoc genus quaestionis pertinentia haec fuerunt: “senatum” dici et pro loco et pro hominibus, “civitatem” et pro loco et oppido et pro iure quoque omnium et pro hominum multitudine, “tribus” quoque et “decurias” dici et pro loco et pro iure et pro hominibus, “contionem” autem tria significare: {{pn|1.6|6}}locum suggestumque, unde verba fierent, sicut M. Tullius in oratione, quae inscripta est contra contionem Q. Metelli: {{pn|1.7|7}}“escendi” inquit “in contionem, concursus est populi factus”; {{pn|1.8|8}}item significare coetum populi adsistentis, sicuti idem M. Tullius in oratore ait: “Contiones saepe exclamare vidi, cum apte verba cecidissent. Etenim exspectant aures, ut verbis conligetur sententia”; item orationem ipsam, quae ad populum diceretur.<BR> Exempla in eo libro scripta non erant. Sed nos postea Favorino desideranti harum omnium significationum monumenta et apud Ciceronem, sicut supra scripsi, et apud elegantissimos veterum reperta exhibuimus; {{pn|1.9|9}}id autem quod potissimum expetebat, “contionem” esse dictam pro verbis et oratione, docui titulo Tulliani libri, qui a M. Cicerone inscriptus est contra contionem Q. Metelli, quo nihil profecto significatur aliud, quam ipsa, quae a Metello dicta est, oratio. ===VIII.=== {{c|''Homoioteleuta et homoioptota atque alia id genus, quae ornamenta orationis putantur, inepta esse et puerilia Lucilii quoque versibus declarari.''}} {{pn|1.1|1}}Homoioteleuta et isokataleketa et parisa et homoioptota ceteraque huiusmodi scitamenta, quae isti apirocali, qui se Isocratios videri volunt, in conlocandis verbis immodice faciunt et rancide, quam sint insubida et inertia et puerilia, facetissime hercle significat in quinto saturarum Lucilius. {{pn|1.2|2}}Nam ubi est cum amico conquestus, quod ad se aegrotum non viseret, Haec ibidem addit festiviter:<BR> quo me habeam pacto, tametsi non quaeris, docebo,<BR> quando in eo numero mansi, quo in maxima non est<BR> pars hominum, ...<BR> ut periisse velis, quem visere nolueris, cum<BR> debueris. Hoc “nolueris” et “debueris” te<BR> si minus delectat, quod atechnon et Eisocratium est<BR> lerodesque simul totum ac symmeirakides,<BR> non operam perdo, si tu hic. ===IX.=== {{c|''Quid significet apud M. Catonem verbum “insecenda”; quodque “insecenda” legendum sit quam, quod plerique existimant, “insequenda”.''}} {{pn|1.1|1}}In libro vetere, in quo erat oratio M. Catonis de Ptolomaeo contra Thermum, sic scriptum fuit: “Sed si omnia dolo fecit omnia avaritiae atque pecuniae causa fecit, eiusmodi scelera nefaria, quae neque fando neque legendo audivimus, supplicium pro factis dare oportet.” ... {{pn|1.2|2}}“Insecenda” quid esset, quaeri coeptum. Tum ex his, qui aderant, alter litterator fuit, alter litteras sciens, id est alter docens, doctus alter. {{pn|1.3|3}}Hi duo inter sese dissentiebant. Et grammaticus quidem contendebat “insequenda” scribendum esse: ““insequenda” enim scribi” inquit “oportuit, non “insecenda”, quoniam “insequens” significat” ..., traditumque esse “inseque” quasi “perge dicere” et “insequere”, itaque ab Ennio scriptum in his versibus:<BR> inseque, Musa, manu Romanorum induperator<BR> quod quisque in bello gessit cum rege Philippo.” {{pn|1.4|4}}Alter autem ille eruditior nihil mendum, sed recte atque integre scriptum esse perseverabat et Velio Longo, non homini indocto, fidem esse habendam, qui in commentario, quod fecisset de usu antiquae lectionis, scripserit non “inseque” apud Ennium legendum, sed “insece”; ideoque a veteribus, quas “narrationes” dicimus, “insectiones” esse appellatas; Varronem quoque versum hunc Plauti de Menaechmis:<BR> nihilo minus esse videtur sectius quam somnia,<BR> sic enarrasse: “nihilo magis narranda esse, quam si ea essent somnia.” Haec illi inter se certabant. {{pn|1.5|5}}Ego arbitror et a M. Catone “insecenda” et a Q. Ennio “insece” scriptum sine “u” littera. Offendi enim in bibliotheca Patrensi librum verae vetustatis Livii Andronici, qui inscriptus est Odyssea, in quo erat versus primus cum hoc verbo sine “u” littera:<BR> virum mihi, Camena, insece versutum,<BR> factus ex illo Homeri versu:<BR> andra moi ennepe, Mousa, polytropon. {{pn|1.6|6}}Illic igitur aetatis et fidei magnae libro credo. Nam, quod in versu Plautino est: “sectius quam somnia”, nihil in alteras partes argumenti habet. {{pn|1.7|7}}Etiamsi veteres autem non “inseque”, sed “insece” dixerunt, credo, quia erat lenius leviusque, tamen eiusdem sententiae verbum videtur. {{pn|1.8|8}}Nam et “sequo” et “sequor” et item “secta” et “sectio” consuetudine loquendi differunt; sed qui penitus inspexerit, origo et ratio utriusque una est. {{pn|1.9|9}}Doctores quoque et interpretes vocum Graecarum:<BR> andra moi ennepe, Mousa,<BR> et<BR> espete nyn moi, Mousai,<BR> dictum putant, quod Latine “inseque” dicitur; namque in altero n geminum, in altero s esse tralatum dicunt. {{pn|1.10|10}}Sed etiam ipsum illud epe, quod significat verba aut versus, non aliunde esse dictum tradunt quam apo tou hepesthai kai tou eipein. {{pn|1.11|11}}Eadem ergo ratione antiqui nostri narrationes sermonesque “insectiones” appellitaverunt. ===X.=== {{c|''Errare istos, qui in exploranda febri venarum pulsus pertemptari putant, non arteriarum.''}} {{pn|1.1|1}}In Herodis C. V. villam, quae est in agro Attico loco, qui appellatur Cephisiae, aquis et lucis, nemoribus frequentem, aestu anni medio concesseram. {{pn|1.2|2}}Ibi alvo mihi cita et accedente febri rapida decubueram. {{pn|1.3|3}}Eo Calvenus Taurus philosophus et alii quidam sectatores eius cum Athenis visendi mei gratia venissent, medicus, qui tum in his locis repertus adsidebat mihi, narrare Tauro coeperat, quid incommodi paterer et quibus modulis quibusque intervallis accederet febris decederetque. {{pn|1.4|4}}Tum in eo sermone, cum iam me sinceriore corpusculo factum diceret: “potes” inquit Tauro “tu quoque id ipsum comprehendere, ean hapsei autou tes phlebos”, quod nostris verbis profecto ita dicitur: “si attigeris venam illius”. {{pn|1.5|5}}Hanc loquendi imperitiam, quod venam pro arteria dixisset, cum in eo docti homines, qui cum Tauro erant, tamquam in minime utili medico offendissent atque id murmure et vultu ostenderent, tum ibi Taurus, ut mos eius fuit, satis leniter: “certi” inquit “sumus, vir bone, non ignorare te, quid “vena” appelletur et quid “arteria”, quod venae quidem suapte vi inmobiles sint et sanguinis tantum demittendi gratia explorentur, arteriae autem motu atque pulsu suo habitum et modum febrium demonstrent; {{pn|1.6|6}}sed, ut video, pervulgate magis quam inscite locutus es: non enim te solum, sed alios quoque itidem errantis audivi venam pro arteria dicere. {{pn|1.7|7}}Fac igitur, ut experiamur elegantiorem esse te in medendo quam in dicendo, et cum dis bene volentibus opera tua sistas hunc nobis sanum atque validum quam citissime.” {{pn|1.8|8}}Hoc ego postea cum in medico reprehensum esse meminissem, existimavi non medico soli, sed omnibus quoque hominibus liberis liberaliterque institutis turpe esse ne ea quidem cognovisse ad notitiam corporis nostri pertinentia, quae non altius occultiusque remota sunt et quae natura nobis tuendae valitudinis causa et in promptu esse et in propatulo volverit; ac propterea, quantum habui temporis subsicivi, medicinae quoque disciplinae libros attigi, quos arbitrabar esse idoneos ad docendum, et ex his cum alia pleraque ab isto humanitatis usu non aliena, tum de venis quoque et arteriis didicisse videor ad hunc ferme modum: {{pn|1.9|9}}Vena est conceptaculum sanguinis, quod angeion medici vocant, mixti confusique cum spiritu naturali, in quo plus sanguinis est, minus spiritus; arteria est conceptaculum spiritus naturalis mixti confusique cum sanguine, in quo plus spiritus est, minus sanguinis; {{pn|1.10|10}}sphygmos autem est intentio motus et remissio in corde et in arteria naturalis, non arbitraria. {{pn|1.11|11}}Medicis autem veteribus oratione Graeca ita definitus est: Sphygmos estin diastole te kai systole aproairetos arterias kai kardias. ===XI.=== {{c|''Verba ex carminibus Furi Antiatis inscite a Caesellio Vindice reprehensa; versusque ipsi, in quibus ea verba sunt, subscripti.''}} {{pn|1.1|1}}Non hercle idem sentio cum Caesellio Vindice, grammatico, ut mea opinio est, haudquaquam inerudito. {{pn|1.2|2}}Verum hoc tamen petulanter insciteque, quod Furium, veterem poetam, dedecorasse linguam Latinam scripsit huiuscemodi vocum fictionibus, quae mihi quidem neque abhorrere a poetica facultate visae sunt neque dictu profatuque ipso taetrae aut insuaves esse, sicuti sunt quaedam alia ab inlustribus poetis ficta dure et rancide. {{pn|1.3|3}}Quae reprehendit autem Caesellius Furiana, haec sunt: quod terram in lutum versam “lutescere” dixerit et tenebras in noctis modum factas “noctescere” et pristinas reciperare vires “virescere”, et, quod ventus mare caerulum cum crispicans nitefacit, “purpurat” dixerit, et opulentum fieri “opulescere”. {{pn|1.4|4}}Versus autem ipsos ex poematis Furianis, in quibus haec verba sunt, subdidi:<BR> sanguine diluitur tellus, cava terra lutescit.<BR> Omnia noctescunt tenebris caliginis atrae.<BR> Increscunt animi, virescit volnere virtus.<BR> Sicut fulca levis volitat super aequora classis,<BR> spiritus Eurorum viridis cum purpurat undas.<BR> Quo magis in patriis possint opulescere campis. ===XII.=== {{c|''Morem istum veteribus nostris fuisse verba patiendi mutare ac vertere in agendi modum.''}} {{pn|1.1|1}}Id quoque habitum est in oratione facienda elegantiae genus, ut pro verbis habentibus patiendi figuram, agentia ponerent ac deinde haec vice inter sese mutua verterent. {{pn|1.2|2}}Iuventius in comoedia:<BR> pallium inquit flocci ut splendeat.<BR> Nonne hoc inpendio venustius gratiusque est quam si diceret “maculetur”? {{pn|1.3|3}}Plautus etiam non dissimiliter:<BR> quid est? - hoc rugat pallium, amictus non sum commode. {{pn|1.4|4}}Itidem Plautus “pulveret” dicit, quod non pulvere impleat, set ipsum pulveris plenum sit:<BR> exi tu, Dave, age, sparge; mundum esse hoc vestibulum volo.<BR> Venus ventura est nostra, non hoc pulveret. {{pn|1.5|5}}In Asinaria quoque “contemples” dicit pro “contempleris”: meum caput contemples, si quidem e re consultas tua. {{pn|1.6|6}}Cn. Gellius in annalibus: “Postquam tempestas sedavit, Adherbal taurum immolavit.” {{pn|1.7|7}}M. Cato in originibus: “Eodem convenae conplures ex agro accessitavere. Eo res eorum auxit.” {{pn|1.8|8}}Varro libris, quos ad Marcellum de lingua Latina fecit: “in priore verbo graves prosodiae, quae fuerunt, manent, reliquae mutant”; “mutant” inquit elegantissime pro “mutantur”. {{pn|1.9|9}}Potest etiam id quoque ab eodem Varrone in septimo divinarum similiter dictum videri: “Inter duas filias regum quid mutet, inter Antigonam et Tulliam, est animadvertere.” {{pn|1.10|10}}Verba autem patiendi pro agentibus in omnibus ferme veterum scriptis reperiuntur. Ex quibus sunt pauca ista, quae nunc meminimus: “muneror te” pro “munero” et “significor” pro “significo” et “sacrificor” pro “sacrifico” et “adsentior” pro “adsentio” et “faeneror” pro “faenero” et “pigneror” pro “pignero” et alia istiusmodi pleraque, quae, proinde ut in legendo fuerint obvia, notabuntur. ===XIII.=== {{c|''Quali talione Diogenes philosophus usus sit pertemptatus a dialectico quodam sophismatio inpudenti.''}} {{pn|1.1|1}}Saturnalibus Athenis alea quadam festiva et honesta lusitabamus huiuscemodi: {{pn|1.2|2}}Vbi conveneramus complusculi eiusdem studii homines ad lavandi tempus, captiones, quae sophismata appellantur, mente agitabamus easque quasi talos aut tesserulas in medium vice sua quisque iaciebamus. {{pn|1.3|3}}Captionis solutae aut parum intellectae praemium poenave erat nummus unus sestertius. {{pn|1.4|4}}Hoc aere conlecto quasi manuario cenula curabatur omnibus, qui eum lusum luseramus. {{pn|1.5|5}}Erant autem captiones ad hoc fere exemplum, tametsi Latina oratione non satis scite ac paene etiam inlepide exponuntur: “quod nix est, hoc grando non est; nix autem alba est: grando igitur alba non est”. Item aliud non dissimile: “quod homo est, non est hoc equus; homo autem animal est: equus igitur animal non est”. {{pn|1.6|6}}Dicere ergo debebat, qui ad sophisma diluendum ac refellendum ritu aleatorio vocatus erat, in qua parte quoque in verbo captio foret, quid dari concedique non oporteret; nisi dixerat, nummo singulo multabatur. Ea multa cenam iuvabat. {{pn|1.7|7}}Libet autem dicere, quam facete Diogenes sophisma id genus, quod supra dixi, a quodam dialectico ex Platonis diatriba per contumeliam propositum remuneratus sit. {{pn|1.8|8}}Nam cum ita rogasset dialecticus: “quod ego sum, id tu non es?” et Diogenes adnuisset atque ille addidisset: “homo autem ego sum”, cum id quoque adsensus esset et contra dialecticus ita conclusisset: “homo igitur tu non es”, “hoc quidem”, inquit Diogenes, “falsum est, et si verum id fieri vis, a me incipe”. ===XIV.=== {{c|''Quid sit numerus “hemiolos”, quid “epitritos”; et quod vocabula ista non facile nostri ausi sunt vertere in linguam Latinam.''}} {{pn|1.1|1}}Figurae quaedam numerorum, quas Graeci certis nominibus appellant, vocabula in lingua Latina non habent. {{pn|1.2|2}}Sed qui de numeris Latine scripserunt, Graeca ipsa dixerunt, fingere autem nostra, quoniam id absurde futurum erat, noluerunt. {{pn|1.3|3}}Quale enim fieri nomen posset “hemiolio” numero aut “epitrito”? {{pn|1.4|4}}Est autem hemiolios, qui numerum aliquem totum in sese habet dimidiumque eius, ut tres ad duo, quindecim ad decem, triginta ad viginti; {{pn|1.5|5}}epitritos est, qui habet totum aliquem numerum et eiusdem partem tertiam, ut quattuor ad tres, duodecim ad novem, quadraginta ad triginta. {{pn|1.6|6}}Haec autem notare meminisseque non esse ab re visum est, quoniam, vocabula ista numerorum nisi intelleguntur, rationes quaedam subtilissimae in libris philosophorum scriptae percipi non queunt. ===XV.=== {{c|''Quod M. Varro in herois versibus observaverit rem nimis anxiae et curiosae observationis.''}} {{pn|1.1|1}}In longis versibus, qui hexametri vocantur, item in senariis, animadverterunt metrici primos duos pedes, item extremos duo, habere singulos posse integras partes orationis, medios haut umquam posse, sed constare eos semper ex verbis aut divisis aut mixtis atque confusis. {{pn|1.2|2}}M. etiam Varro in libris disciplinarum scripsit observasse sese in versu hexametro, quod omnimodo quintus semipes verbum finiret et quod priores quinque semipedes aeque magnam vim haberent in efficiendo versu atque alii posteriores septem, idque ipsum ratione quadam geometrica fieri disserit. {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {{finis}} ex5j3mn36lbaqq3b3yldbxhpftvf4ae 269156 269154 2026-06-06T13:07:43Z Saumache 27923 /* II. */ 269156 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XVIII }} {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Disputationes a philosopho Stoico et contra a Peripatetico arbitro Favorino factae; quaesitumque inter eos, quantum in perficienda vita beata virtus valeret quantumque esset in his, quae dicuntur “extranea”.''}} {{pn|1.1|1}}Familiares Favorini erant duo quidam non incelebres in urbe Roma philosophi. Eorum fuit unus Peripateticae disciplinae sectator, alter Stoicae. {{pn|1.2|2}}His quondam ego acriter atque contente pro suis utrimque decretis propugnantibus, cum essemus una omnes Ostiae cum Favorino, interfui. {{pn|1.3|3}}Ambulabamus autem in litore, cum iam advesperasceret, aestate anni nova. {{pn|1.4|4}}Atque ibi Stoicus censebat et vitam beatam hominum virtute animi sola et miseriam summam malitia sola posse effici, etiamsi cetera bona omnia, quae corporalia et externa appellarentur, virtuti deessent, malitiae adessent. {{pn|1.5|5}}Ille contra Peripateticus miseram quidem vitam vitiis animi et malitia sola fieri concedebat, sed ad conplendos omnes vitae beatae numeros virtutem solam nequaquam satis esse existimabat, quoniam et corporis integritas sanitasque et honestus modus formae et pecunia familiaris et bona existimatio ceteraque omnia corporis et fortunae bona necessaria viderentur perficiendae vitae beatae. {{pn|1.6|6}}Reclamabat hoc in loco Stoicus et, tamquam duas ille res diversas poneret, mirabatur, quod, cum essent malitia et virtus duo contraria, vita misera et beata quoque aeque contraria, {{pn|1.7|7}}non servaret in utrisque vim et naturam contrarii et ad miseriam quidem vitae conficiendam satis valere malitiam solam putaret, ad praestandam vero vitam beatam non satis solam esse virtutem diceret. {{pn|1.8|8}}Atque id maxime dissidere neque convenire dicebat, quod, qui profiteretur vitam nullo pacto beatam effici posse, si virtus sola abesset, idem contra negaret beatam fieri vitam, cum sola virtus adesset, et quem daret haberetque virtuti absenti honorem, eundem petenti atque praesenti adimeret. {{pn|1.9|9}}Tum Peripateticus perquam hercle festive “rogo te” inquit “cum bona venia respondeas, an existimes esse vini amphoram, cum abest ab ea unus congius?” {{pn|1.10|10}}“Minime” inquit “vini amphora dici potest, ex qua abest congius.” {{pn|1.11|11}}Hoc ubi accepit Peripateticus “unus igitur” inquit “congius amphoram facere dici debebit, quoniam, cum deest ille unus, non fit vini amphora et, cum accessit, fit ampliora. Quod si id dicere absurdum est uno congio solo fieri amphoram, itidem absurdum est una sola virtute vitam fieri beatam dicere, quoniam, cum virtus abest, beata esse vita numquam potest.” {{pn|1.12|12}}Tum Favorinus aspiciens Peripateticum “est quidem” inquit “argutiola haec, qua de congio vini usus es, exposita in libris; sed, ut scis, captio magis lepida quam probum aut simile argumentum videri debet. {{pn|1.13|13}}Congius enim, cum deest, efficit quidem, ne sit iustae mensurae amphora; sed cum accedit et additur, non ille unus facit amphoram, sed supplet. {{pn|1.14|14}}Virtus autem, ut isti dicunt, non accessio neque supplementum, sed sola ipsa vitae beatae instar est et propterea beatam vitam sola una, cum adest, facit.” {{pn|1.15|15}}Haec atque alia quaedam minuta magis et nodosa tamquam apud arbitrum Favorinum in suam uterque sententiam conferebant. {{pn|1.16|16}}Sed cum iam prima fax noctis et densiores esse tenebrae coepissent, prosecuti Favorinum in domum, ad quam devertebat, discessimus. ===II.=== {{c|''Cuiusmodi quaestionum certationibus Saturnalicia ludicra Athenis agitare soliti simus; atque inibi inspersa quaedam sophismatia et aenigmata oblectatoria.''}} {{pn|2.1|1}}Saturnalia Athenis agitabamus hilare prorsum ac modeste, non, ut dicitur, remittentes animum - nam “remittere” inquit Musonius “animum quasi amittere est”-, sed demulcentes eum paulum atque laxantes iucundis honestisque sermonum inlectationibus. {{pn|2.2|2}}Conveniebamus autem ad eandem cenam conplusculi, qui Romani in Graeciam veneramus quique easdem auditiones eosdemque doctores colebamus. {{pn|2.3|3}}Tum qui et cenulam ordine suo curabat, praemium solvendae quaestionis ponebat librum veteris scriptoris vel Graecum vel Latinum et coronam e lauro plexam totidemque res quaerebat, quot homines istic eramus; cumque eas omnis exposuerat, rem locumque dicendi sors dabat. {{pn|2.4|4}}Quaestio igitur soluta corona et praemio donabatur; non soluta autem tramittebatur ad eum, qui sortito successerat, idque in orbem vice pari servabatur. {{pn|2.5|5}}Si nemo dissolvebat, corona quaestionis eius deo, cuius id festum erat, dicabatur. {{pn|2.6|6}}Quaerebantur autem res huiuscemodi: aut sententia poetae veteris lepide obscura, non anxie, aut historiae antiquioris requisitio aut decreti cuiuspiam ex philosophia perperam invulgati purgatio aut captionis sophisticae solutio aut inopinati rariorisque verbi indagatio aut tempus item in verbo perspicuo obscurissimum. {{pn|2.7|7}}Itaque nuper quaesita esse memini numero septem, quorum prima fuit enarratio horum versuum, qui sunt in saturis Quinti Ennii uno multifariam verbo concinniter inplicati. Quorum exemplum hoc est:<BR> nam qui lepide postulat alterum frustrari,<BR> quem frustratur, frustra eum dicit frustra esse;<BR> nam qui sese frustrari quem frustra sentit,<BR> qui frustratur is frustrast, si non ille est frustra. {{pn|2.8|8}}Secunda quaestio fuit, quonam modo audiri atque accipi deberet, quod Plato in civitate, quam in libris suis condidit, koinas tas gynaikas id est communes esse mulieres, censuit et praemia viris fortibus summisque bellatoribus posuit saviationes puerorum et puellarum. {{pn|2.9|9}}Tertio in loco hoc quaesitum est, in quibus verbis captionum istarum fraus esset et quo pacto distingui resolvique possent: “quod non perdidisti, habes; cornua non perdidisti: habes igitur cornua”; item altera captio: “quod ego sum, id tu non es; homo ego sum: homo igitur tu non es”. {{pn|2.10|10}}Quaesitum ibidem, quae esset huius quoque sophismatis resolutio: “cum mentior et mentiri me dico, mentior an verum dico?” {{pn|2.11|11}}Postea quaestio istaec fuit, quam ob causam patricii Megalensibus mutitare soliti sint, plebes Cerealibus. {{pn|2.12|12}}Secundum ea hoc quaesitum est, verbum “verant”, quod significat “vera dicunt”, quisnam poetarum veterum dixerit. {{pn|2.13|13}}Sexta quaestio fuit, “asphodelum” cuiusmodi herba sit, quod Hesiodus in isto versu posuerit:<BR> nepioi, oude isasin, hosoi pleon hemisy pantos,<BR> oud'hoson en malachei te kai asphodeloi meg'oneiar,<BR> et quid item Hesiodus se dicere sentiat, cum dimidium plus esse toto dicit. {{pn|2.14|14}}Postrema quaestionum omnium haec fuit: “scripserim”, “legerim”, “venerim” cuius temporis verba sint, praeteriti an futuri an utriusque. {{pn|2.15|15}}Haec ubi ordine, quo dixi, proposita atque singulis sorte ductis disputata explanataque sunt, libris coronisque omnes donati sumus nisi ob unam quaestionem, quae fuit de verbo “verant”. {{pn|2.16|16}}Nemo enim tum commeminerat dictum esse a Q. Ennio id verbum in tertio decimo annalium in isto versu:<BR> satin vates verant aetate in agunda?<BR> Corona igitur huius quaestionis deo feriarum istarum Saturno datast. ===III.=== {{c|''Quid Aeschines rhetor in oratione, qua Timarchum de inpudicitia accusavit, Lacedaemonios statuisse dixerit super sententia probatissima, quam inprobatissimus homo dixisset.''}} {{pn|1.1|1}}Aeschines, vel acerrimus prudentissimusque oratorum, qui apud contiones Atheniensium floruerunt, in oratione illa saeva criminosaque et virulenta, qua Timarchum de inpudicitia graviter insigniterque accusavit, nobile et inlustre consilium Lacedaemoniis dedisse dicit virum indidem civitatis eiusdem principem virtute atque aetate magna praeditum. {{pn|1.2|2}}“Populus” inquit “Lacedaemonius de summa republica sua, quidnam esset utile et honestum, deliberabat. {{pn|1.3|3}}Tum exsurgit sententiae dicendae gratia homo quispiam turpitudine pristinae vitae defamatissimus, sed lingua tunc atque facundia nimium quanto praestabilis. {{pn|1.4|4}}Consilium, quod dabat quodque oportere fieri suadebat, acceptum ab universis et conplacitum est, futurumque erat ex eius sententia populi decretum. {{pn|1.5|5}}Ibi unus ex illo principum ordine, quos Lacedaemonii aetatis dignitatisque maiestate tamquam arbitros et magistros disciplinae publicae verebantur, commoto irritatoque animo exsilit et “quaenam,” inquit “Lacedaemonii, ratio aut quae tandem spes erit urbem hanc et hanc rempublicam salvam inexpugnabilemque esse diutius posse, si huiuscemodi anteactae vitae hominibus consiliariis utemur? quod si proba istaec et honesta sententia est, quaeso vos, non sinamus eandem dehonestari turpissimi auctoris contagio.” {{pn|1.6|6}}Atque ubi hoc dixit, elegit virum fortitudine atque iustitia praeter alios praestantem, sed inopi lingua et infacundum, iussitque eum consensu petituque omnium eandem illam sententiam diserti viri, cuimodi posset verbis, dicere, ut nulla prioris mentione habita scitum atque decretum populi ex eius unius nomine fieret, qui id ipsum denuo dixerat. {{pn|1.7|7}}Atque ita, ut suaserat prudentissimus senex, factum est. {{pn|1.8|8}}Sic bona sententia mansit, turpis auctor mutatus est.” ===IV.=== {{c|''Quod Sulpicius Apollinaris praedicantem quendam a sese uno Sallustii historias intellegi inlusit quaestione proposita, quid verba ista apud Sallustium significarent: “incertum, stolidior an vanior”.''}} {{pn|1.1|1}}Cum iam adulescentuli Romae praetextam et puerilem togam mutassemus magistrosque tunc nobis nosmet ipsi exploratiores quaereremus, in Sandaliario forte apud librarios fuimus, cum ibi in multorum hominum coetu Apollinaris Sulpicius, vir in memoria nostra praeter alios doctus, iactatorem quempiam et venditatorem Sallustianae lectionis inrisit inlusitque genere illo facetissimae dissimulationis, qua Socrates ad sophistas utebatur. {{pn|1.2|2}}Nam cum ille se unum et unicum lectorem esse enarratoremque Sallustii diceret neque primam tantum cutem ac speciem sententiarum, sed sanguinem quoque ipsum ac medullam verborum eius eruere atque introspicere penitus praedicaret, tum Apollinaris amplecti venerarique se doctrinas illius dicens “per,” inquit “magister optume, exoptatus mihi nunc venis cum sanguine et medulla Sallustii verborum. {{pn|1.3|3}}Hesterno enim die quaerebatur ex me, quidnam verba haec eius in quarto historiarum libro de Cn. Lentulo scripta significent, de quo incertum fuisse ait, stolidiorne esset an vanior”, eaque ipsa verba, uti sunt a Sallustio scripta, dixit: {{pn|1.4|4}}“At Cn. Lentulus patriciae gentis, collega eius, cui cognomentum Clodiano fuit, perincertum stolidior an vanior, legem de pecunia, quam Sulla emptoribus bonorum remiserat, exigenda promulgavit.” {{pn|1.5|5}}Quaesitum ergo ex se Apollinaris neque id se dissolvere potuisse adseverabat, quid esset “vanior” et quid “stolidior”, quoniam Sallustius sic ea separasse atque opposuisse inter se videretur, tamquam diversa ac dissimilia nec eiusdem utraque vitii forent, ac propterea petebat, uti se doceret significationes utriusque vocis et origines. {{pn|1.6|6}}Tum ille rictu oris labearumque ductu contemni a se ostendens et rem, de qua quaereretur, et hominem ipsum, qui quaereret: “priscorum” inquit “et remotorum ego verborum medullas et sanguinem, sicuti dixi, perspicere et elicere soleo, non istorum, quae proculcata vulgo et protrita sunt. Ipso illo quippe Cn. Lentulo stolidior est et vanior, qui ignorat eiusdem stultitiae esse vanitatem et stoliditatem.” {{pn|1.7|7}}Sed ubi hoc dixit, media ipsa sermonum reliquit et abire coepit. {{pn|1.8|8}}Nos deinde eum tenebamus urgebamusque, et cumprimis Apollinaris, ut de vocabulorum istorum vel differentia vel, si ei ita videretur, similitudine plenius apertiusque dissereret et, ut ne sibi invideret discere volenti, orabat. {{pn|1.9|9}}Atque ille se iam plane inludi ratus negotium sibi esse causatur et digreditur. {{pn|1.10|10}}Nos autem postea ex Apollinari didicimus “vanos” proprie dici, non ut vulgus diceret, desipientis aut hebetes aut ineptos, sed, ut veterum doctissimi dixissent, mendaces et infidos et levia inaniaque pro gravibus et veris astutissime componentes; “stolidos” autem vocari non tam stultos et excordes quam taetros et molestos et inlepidos, quos Graeci mochtherous et phortikous dicerent. {{pn|1.11|11}}Etyma quoque harum vocum et origines scriptas esse dicebat in libris Nigidianis. Quas requisitas ego et repertas cum primarum significationum exemplis, ut commentariis harum noctium inferrem, notavi et intulisse iam me aliquo in loco commentationibus istis existimo. ===V.=== {{c|''Quod Q. Ennius in septimo annali “quadrupes eques” ac non “quadrupes ecus”, ut legunt multi, scriptum reliquit.''}} {{pn|1.1|1}}Cum Antonio Iuliano rhetore, viro hercle bono et facundiae florentis, complures adulescentuli familiares eius Puteolis aestivarum feriarum ludum et iocum in litteris amoenioribus et in voluptatibus pudicis honestisque agitabamus. {{pn|1.2|2}}Atque ibi tunc Iuliano nuntiatur anagnosten quendam, non indoctum hominem, voce admodum scita et canora Ennii annales legere ad populum in theatro. {{pn|1.3|3}}“Eamus” inquit “auditum nescio quem istum Ennianistam”: hoc enim se ille nomine appellari volebat. {{pn|1.4|4}}Quem cum iam inter ingentes clamores legentem invenissemus - legebat autem librum ex annalibus Ennii septimum -, hos eum primum versus perperam pronuntiantem audivimus:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese,<BR> neque multis postea versibus additis celebrantibus eum laudantibusque omnibus discessit. {{pn|1.5|5}}Tum Iulianus egrediens e theatro “quid vobis” inquit “de hoc anagnosta et de quadrupede eco videtur? sic enim profecto legit:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese. {{pn|1.6|6}}Ecquid putatis, si magistrum praelectoremque habuisset alicuius aeris, “quadrupes ecus” dicturum fuisse ac non “quadrupes eques”, quod ab Ennio ita scriptum relictumque esse nemo unus litterarum veterum diligens dubitavit?” {{pn|1.7|7}}Cumque aliquot eorum, qui aderant, “quadrupes ecus” apud suum quisque grammaticum legisse se dicerent et mirarentur, quidnam esset “quadrupes eques”, “vellem vos,” inquit “optimi iuvenes, tam accurate Q. Ennium legisse, quam P. Vergilius legerat, qui hunc eius versum secutus in georgicis suis “equitem” pro “eco” posuit his in versibus:<BR> frena Pelethronii Lapithae gyrosque dedere<BR> impositi dorso atque equitem docuere sub armis<BR> insultare solo et gressus glomerare superbos.<BR> In quo loco “equitem”, si quis modo non inscite inepteque argutior sit, nihil potest accipi aliud nisi “ecum”; {{pn|1.8|8}}pleraque enim veterum aetas et hominem equo insidentem et equum, qui insideretur, “equitem” dixerunt. {{pn|1.9|9}}Propterea “equitare” etiam, quod verbum e vocabulo “equitis” inclinatum est, et homo eco utens et ecus sub homine gradiens dicebatur. {{pn|1.10|10}}Lucilius adeo, vir adprime linguae Latinae sciens, “ecum equitare” dicit his versibus:<BR> quis hunc currere ecum nos atque equitare videmus,<BR> his equitat curritque: oculis equitare videmus;<BR> ergo oculis equitat. {{pn|1.11|11}}Sed enim contentus” inquit “ego his non fui et, ut non turbidae fidei nec ambiguae, sed ut purae liquentisque esset, “ecus”ne an “eques” scriptum Ennius reliquisset, librum summae atque reverendae vetustatis, quem fere constabat Lampadionis manu emendatum, studio pretioque multo unius versus inspiciendi gratia conduxi et “eques”, non “ecus”, scriptum in eo versu inveni.” {{pn|1.12|12}}Hoc tum nobis Iulianus et multa alia erudite simul et adfabiliter dixit. Sed eadem ipsa post etiam in pervulgatis commentariis scripta offendimus. ===VI.=== {{c|''Quod Aelius Melissus in libro, cui titulum fecit de loquendi proprietate, quem, cum ederet, cornum esse Copiae dicebat, rem scripsit neque dictu neque auditu dignam, cum differre “matronam” et “matrem familias” existimavit differentia longe vanissima.''}} {{pn|1.1|1}}Aelius Melissus in nostra memoria fuit Romae summi quidem loci inter grammaticos id temporibus; sed maiore in litteris erat iactantia et sophisteiai quam opera. {{pn|1.2|2}}Is praeter alia, quae scripsit compluria, librum composuit, ut tum videbatur, cum est editus, doctrinae inclutae. {{pn|1.3|3}}Ei libro titulus est ingentis cuiusdam inlecebrae ad legendum; scriptus quippe est de loquendi proprietate. Quis adeo existimet loqui se recte atque proprie posse, nisi illas Melissi proprietates perdidicerit? {{pn|1.4|4}}Ex eo libro verba haec sunt: ““Matrona” est, quae semel peperit, quae saepius, “mater familias”; sicuti sus, quae semel peperit, “porcetra”, quae saepius, “scrofa”.” {{pn|1.5|5}}Vtrum autem hoc de matrona ac de matrefamilias Melissus excogitaverit ipse et coniectaverit, an scriptum ab alio quo legerit, hariolis profecto est opus. {{pn|1.6|6}}Nam de “porcetra” habet sane auctorem Pomponium in atellania, quae hoc eodem vocabulo inscripta est; {{pn|1.7|7}}sed matronam non esse appellatam, nisi quae semel peperit, neque matrem familias, nisi quae saepius, nullis veterum scriptorum auctoritatibus confirmari potest. {{pn|1.8|8}}Enimvero illud impendio probabilius est, quod idonei vocum antiquarum enarratores tradiderunt, matronam dictam esse proprie, quae in matrimonium cum viro convenisset, quoad in eo matrimonio maneret, etiamsi liberi nondum nati forent, dictamque ita esse a matris nomine, non adepto iam, sed cum spe et omine mox adipiscendi, {{pn|1.9|9}}unde ipsum quoque “matrimonium” dicitur, matrem autem familias appellatam esse eam solam, quae in mariti manu mancipioque aut in eius, in cuius maritus, manu mancipioque esset, quoniam non in matrimonium tantum, sed in familiam quoque mariti et in sui heredis locum venisset. ===VII.=== {{c|''Quem in modum Favorinus tractaverit intempestivum quendam de verborum ambiguitatibus quaerentem; atque ibi, quot significationes capiat “contio”.''}} {{pn|1.1|1}}Domitio, homini docto celebrique in urbe Roma grammatico, cui cognomentum “Insano” factum est, quoniam erat natura intractabilior et morosior, ei Domitio Favorinus noster cum forte apud fanum Carmentis obviam venisset atque ego cum Favorino essem, “quaeso” inquit “te, magister, dicas mihi, num erravi, quod, cum vellem demegorias Latine dicere, “contiones” dixi? {{pn|1.2|2}}dubito quippe et requiro, an veterum eorum, qui electius locuti sunt, pro verbis et oratione dixerit quis “contionem”. {{pn|1.3|3}}Tum Domitius voce atque vultu atrociore “nulla” inquit “prorsus bonae salutis spes reliqua est, cum vos quoque, philosophorum inlustrissimi, nihil iam aliud quam verba auctoritatesque verborum cordi habetis. Mittam autem librum tibi, in quo id reperias, quod quaeris. Ego enim grammaticus vitae iam atque morum disciplinas quaero, vos philosophi mera estis, ut M. Cato ait, “mortualia”; glossaria namque colligitis et lexidia, res taetras et inanes et frivolas tamquam mulierum voces praeficarum. Atque utinam” inquit “muti omnes homines essemus! minus improbitas instrumenti haberet.” {{pn|1.4|4}}Cumque digressi essemus, “non tempestive” inquit Favorinus “hunc hominem accessimus. Videtur enim mihi episemainesthai. Scitote” inquit “tamen intemperiem istam, quae melancholia dicitur, non parvis nec abiectis ingeniis accidere, alla einai schedon ti to pathos touto heroikon et veritates plerumque fortiter dicere, sed respectum non habere mete kairou mete metrou. Vel ipsum hoc quale existimatis, quod nunc de philosophis dixit? nonne, si id Antisthenes aut Diogenes dixisset, dignum memoria visum esset?” {{pn|1.5|5}}Misit autem paulo post Favorino librum, quem promiserat - Verri, opinor, Flacci erat -, in quo scripta ad hoc genus quaestionis pertinentia haec fuerunt: “senatum” dici et pro loco et pro hominibus, “civitatem” et pro loco et oppido et pro iure quoque omnium et pro hominum multitudine, “tribus” quoque et “decurias” dici et pro loco et pro iure et pro hominibus, “contionem” autem tria significare: {{pn|1.6|6}}locum suggestumque, unde verba fierent, sicut M. Tullius in oratione, quae inscripta est contra contionem Q. Metelli: {{pn|1.7|7}}“escendi” inquit “in contionem, concursus est populi factus”; {{pn|1.8|8}}item significare coetum populi adsistentis, sicuti idem M. Tullius in oratore ait: “Contiones saepe exclamare vidi, cum apte verba cecidissent. Etenim exspectant aures, ut verbis conligetur sententia”; item orationem ipsam, quae ad populum diceretur.<BR> Exempla in eo libro scripta non erant. Sed nos postea Favorino desideranti harum omnium significationum monumenta et apud Ciceronem, sicut supra scripsi, et apud elegantissimos veterum reperta exhibuimus; {{pn|1.9|9}}id autem quod potissimum expetebat, “contionem” esse dictam pro verbis et oratione, docui titulo Tulliani libri, qui a M. Cicerone inscriptus est contra contionem Q. Metelli, quo nihil profecto significatur aliud, quam ipsa, quae a Metello dicta est, oratio. ===VIII.=== {{c|''Homoioteleuta et homoioptota atque alia id genus, quae ornamenta orationis putantur, inepta esse et puerilia Lucilii quoque versibus declarari.''}} {{pn|1.1|1}}Homoioteleuta et isokataleketa et parisa et homoioptota ceteraque huiusmodi scitamenta, quae isti apirocali, qui se Isocratios videri volunt, in conlocandis verbis immodice faciunt et rancide, quam sint insubida et inertia et puerilia, facetissime hercle significat in quinto saturarum Lucilius. {{pn|1.2|2}}Nam ubi est cum amico conquestus, quod ad se aegrotum non viseret, Haec ibidem addit festiviter:<BR> quo me habeam pacto, tametsi non quaeris, docebo,<BR> quando in eo numero mansi, quo in maxima non est<BR> pars hominum, ...<BR> ut periisse velis, quem visere nolueris, cum<BR> debueris. Hoc “nolueris” et “debueris” te<BR> si minus delectat, quod atechnon et Eisocratium est<BR> lerodesque simul totum ac symmeirakides,<BR> non operam perdo, si tu hic. ===IX.=== {{c|''Quid significet apud M. Catonem verbum “insecenda”; quodque “insecenda” legendum sit quam, quod plerique existimant, “insequenda”.''}} {{pn|1.1|1}}In libro vetere, in quo erat oratio M. Catonis de Ptolomaeo contra Thermum, sic scriptum fuit: “Sed si omnia dolo fecit omnia avaritiae atque pecuniae causa fecit, eiusmodi scelera nefaria, quae neque fando neque legendo audivimus, supplicium pro factis dare oportet.” ... {{pn|1.2|2}}“Insecenda” quid esset, quaeri coeptum. Tum ex his, qui aderant, alter litterator fuit, alter litteras sciens, id est alter docens, doctus alter. {{pn|1.3|3}}Hi duo inter sese dissentiebant. Et grammaticus quidem contendebat “insequenda” scribendum esse: ““insequenda” enim scribi” inquit “oportuit, non “insecenda”, quoniam “insequens” significat” ..., traditumque esse “inseque” quasi “perge dicere” et “insequere”, itaque ab Ennio scriptum in his versibus:<BR> inseque, Musa, manu Romanorum induperator<BR> quod quisque in bello gessit cum rege Philippo.” {{pn|1.4|4}}Alter autem ille eruditior nihil mendum, sed recte atque integre scriptum esse perseverabat et Velio Longo, non homini indocto, fidem esse habendam, qui in commentario, quod fecisset de usu antiquae lectionis, scripserit non “inseque” apud Ennium legendum, sed “insece”; ideoque a veteribus, quas “narrationes” dicimus, “insectiones” esse appellatas; Varronem quoque versum hunc Plauti de Menaechmis:<BR> nihilo minus esse videtur sectius quam somnia,<BR> sic enarrasse: “nihilo magis narranda esse, quam si ea essent somnia.” Haec illi inter se certabant. {{pn|1.5|5}}Ego arbitror et a M. Catone “insecenda” et a Q. Ennio “insece” scriptum sine “u” littera. Offendi enim in bibliotheca Patrensi librum verae vetustatis Livii Andronici, qui inscriptus est Odyssea, in quo erat versus primus cum hoc verbo sine “u” littera:<BR> virum mihi, Camena, insece versutum,<BR> factus ex illo Homeri versu:<BR> andra moi ennepe, Mousa, polytropon. {{pn|1.6|6}}Illic igitur aetatis et fidei magnae libro credo. Nam, quod in versu Plautino est: “sectius quam somnia”, nihil in alteras partes argumenti habet. {{pn|1.7|7}}Etiamsi veteres autem non “inseque”, sed “insece” dixerunt, credo, quia erat lenius leviusque, tamen eiusdem sententiae verbum videtur. {{pn|1.8|8}}Nam et “sequo” et “sequor” et item “secta” et “sectio” consuetudine loquendi differunt; sed qui penitus inspexerit, origo et ratio utriusque una est. {{pn|1.9|9}}Doctores quoque et interpretes vocum Graecarum:<BR> andra moi ennepe, Mousa,<BR> et<BR> espete nyn moi, Mousai,<BR> dictum putant, quod Latine “inseque” dicitur; namque in altero n geminum, in altero s esse tralatum dicunt. {{pn|1.10|10}}Sed etiam ipsum illud epe, quod significat verba aut versus, non aliunde esse dictum tradunt quam apo tou hepesthai kai tou eipein. {{pn|1.11|11}}Eadem ergo ratione antiqui nostri narrationes sermonesque “insectiones” appellitaverunt. ===X.=== {{c|''Errare istos, qui in exploranda febri venarum pulsus pertemptari putant, non arteriarum.''}} {{pn|1.1|1}}In Herodis C. V. villam, quae est in agro Attico loco, qui appellatur Cephisiae, aquis et lucis, nemoribus frequentem, aestu anni medio concesseram. {{pn|1.2|2}}Ibi alvo mihi cita et accedente febri rapida decubueram. {{pn|1.3|3}}Eo Calvenus Taurus philosophus et alii quidam sectatores eius cum Athenis visendi mei gratia venissent, medicus, qui tum in his locis repertus adsidebat mihi, narrare Tauro coeperat, quid incommodi paterer et quibus modulis quibusque intervallis accederet febris decederetque. {{pn|1.4|4}}Tum in eo sermone, cum iam me sinceriore corpusculo factum diceret: “potes” inquit Tauro “tu quoque id ipsum comprehendere, ean hapsei autou tes phlebos”, quod nostris verbis profecto ita dicitur: “si attigeris venam illius”. {{pn|1.5|5}}Hanc loquendi imperitiam, quod venam pro arteria dixisset, cum in eo docti homines, qui cum Tauro erant, tamquam in minime utili medico offendissent atque id murmure et vultu ostenderent, tum ibi Taurus, ut mos eius fuit, satis leniter: “certi” inquit “sumus, vir bone, non ignorare te, quid “vena” appelletur et quid “arteria”, quod venae quidem suapte vi inmobiles sint et sanguinis tantum demittendi gratia explorentur, arteriae autem motu atque pulsu suo habitum et modum febrium demonstrent; {{pn|1.6|6}}sed, ut video, pervulgate magis quam inscite locutus es: non enim te solum, sed alios quoque itidem errantis audivi venam pro arteria dicere. {{pn|1.7|7}}Fac igitur, ut experiamur elegantiorem esse te in medendo quam in dicendo, et cum dis bene volentibus opera tua sistas hunc nobis sanum atque validum quam citissime.” {{pn|1.8|8}}Hoc ego postea cum in medico reprehensum esse meminissem, existimavi non medico soli, sed omnibus quoque hominibus liberis liberaliterque institutis turpe esse ne ea quidem cognovisse ad notitiam corporis nostri pertinentia, quae non altius occultiusque remota sunt et quae natura nobis tuendae valitudinis causa et in promptu esse et in propatulo volverit; ac propterea, quantum habui temporis subsicivi, medicinae quoque disciplinae libros attigi, quos arbitrabar esse idoneos ad docendum, et ex his cum alia pleraque ab isto humanitatis usu non aliena, tum de venis quoque et arteriis didicisse videor ad hunc ferme modum: {{pn|1.9|9}}Vena est conceptaculum sanguinis, quod angeion medici vocant, mixti confusique cum spiritu naturali, in quo plus sanguinis est, minus spiritus; arteria est conceptaculum spiritus naturalis mixti confusique cum sanguine, in quo plus spiritus est, minus sanguinis; {{pn|1.10|10}}sphygmos autem est intentio motus et remissio in corde et in arteria naturalis, non arbitraria. {{pn|1.11|11}}Medicis autem veteribus oratione Graeca ita definitus est: Sphygmos estin diastole te kai systole aproairetos arterias kai kardias. ===XI.=== {{c|''Verba ex carminibus Furi Antiatis inscite a Caesellio Vindice reprehensa; versusque ipsi, in quibus ea verba sunt, subscripti.''}} {{pn|1.1|1}}Non hercle idem sentio cum Caesellio Vindice, grammatico, ut mea opinio est, haudquaquam inerudito. {{pn|1.2|2}}Verum hoc tamen petulanter insciteque, quod Furium, veterem poetam, dedecorasse linguam Latinam scripsit huiuscemodi vocum fictionibus, quae mihi quidem neque abhorrere a poetica facultate visae sunt neque dictu profatuque ipso taetrae aut insuaves esse, sicuti sunt quaedam alia ab inlustribus poetis ficta dure et rancide. {{pn|1.3|3}}Quae reprehendit autem Caesellius Furiana, haec sunt: quod terram in lutum versam “lutescere” dixerit et tenebras in noctis modum factas “noctescere” et pristinas reciperare vires “virescere”, et, quod ventus mare caerulum cum crispicans nitefacit, “purpurat” dixerit, et opulentum fieri “opulescere”. {{pn|1.4|4}}Versus autem ipsos ex poematis Furianis, in quibus haec verba sunt, subdidi:<BR> sanguine diluitur tellus, cava terra lutescit.<BR> Omnia noctescunt tenebris caliginis atrae.<BR> Increscunt animi, virescit volnere virtus.<BR> Sicut fulca levis volitat super aequora classis,<BR> spiritus Eurorum viridis cum purpurat undas.<BR> Quo magis in patriis possint opulescere campis. ===XII.=== {{c|''Morem istum veteribus nostris fuisse verba patiendi mutare ac vertere in agendi modum.''}} {{pn|1.1|1}}Id quoque habitum est in oratione facienda elegantiae genus, ut pro verbis habentibus patiendi figuram, agentia ponerent ac deinde haec vice inter sese mutua verterent. {{pn|1.2|2}}Iuventius in comoedia:<BR> pallium inquit flocci ut splendeat.<BR> Nonne hoc inpendio venustius gratiusque est quam si diceret “maculetur”? {{pn|1.3|3}}Plautus etiam non dissimiliter:<BR> quid est? - hoc rugat pallium, amictus non sum commode. {{pn|1.4|4}}Itidem Plautus “pulveret” dicit, quod non pulvere impleat, set ipsum pulveris plenum sit:<BR> exi tu, Dave, age, sparge; mundum esse hoc vestibulum volo.<BR> Venus ventura est nostra, non hoc pulveret. {{pn|1.5|5}}In Asinaria quoque “contemples” dicit pro “contempleris”: meum caput contemples, si quidem e re consultas tua. {{pn|1.6|6}}Cn. Gellius in annalibus: “Postquam tempestas sedavit, Adherbal taurum immolavit.” {{pn|1.7|7}}M. Cato in originibus: “Eodem convenae conplures ex agro accessitavere. Eo res eorum auxit.” {{pn|1.8|8}}Varro libris, quos ad Marcellum de lingua Latina fecit: “in priore verbo graves prosodiae, quae fuerunt, manent, reliquae mutant”; “mutant” inquit elegantissime pro “mutantur”. {{pn|1.9|9}}Potest etiam id quoque ab eodem Varrone in septimo divinarum similiter dictum videri: “Inter duas filias regum quid mutet, inter Antigonam et Tulliam, est animadvertere.” {{pn|1.10|10}}Verba autem patiendi pro agentibus in omnibus ferme veterum scriptis reperiuntur. Ex quibus sunt pauca ista, quae nunc meminimus: “muneror te” pro “munero” et “significor” pro “significo” et “sacrificor” pro “sacrifico” et “adsentior” pro “adsentio” et “faeneror” pro “faenero” et “pigneror” pro “pignero” et alia istiusmodi pleraque, quae, proinde ut in legendo fuerint obvia, notabuntur. ===XIII.=== {{c|''Quali talione Diogenes philosophus usus sit pertemptatus a dialectico quodam sophismatio inpudenti.''}} {{pn|1.1|1}}Saturnalibus Athenis alea quadam festiva et honesta lusitabamus huiuscemodi: {{pn|1.2|2}}Vbi conveneramus complusculi eiusdem studii homines ad lavandi tempus, captiones, quae sophismata appellantur, mente agitabamus easque quasi talos aut tesserulas in medium vice sua quisque iaciebamus. {{pn|1.3|3}}Captionis solutae aut parum intellectae praemium poenave erat nummus unus sestertius. {{pn|1.4|4}}Hoc aere conlecto quasi manuario cenula curabatur omnibus, qui eum lusum luseramus. {{pn|1.5|5}}Erant autem captiones ad hoc fere exemplum, tametsi Latina oratione non satis scite ac paene etiam inlepide exponuntur: “quod nix est, hoc grando non est; nix autem alba est: grando igitur alba non est”. Item aliud non dissimile: “quod homo est, non est hoc equus; homo autem animal est: equus igitur animal non est”. {{pn|1.6|6}}Dicere ergo debebat, qui ad sophisma diluendum ac refellendum ritu aleatorio vocatus erat, in qua parte quoque in verbo captio foret, quid dari concedique non oporteret; nisi dixerat, nummo singulo multabatur. Ea multa cenam iuvabat. {{pn|1.7|7}}Libet autem dicere, quam facete Diogenes sophisma id genus, quod supra dixi, a quodam dialectico ex Platonis diatriba per contumeliam propositum remuneratus sit. {{pn|1.8|8}}Nam cum ita rogasset dialecticus: “quod ego sum, id tu non es?” et Diogenes adnuisset atque ille addidisset: “homo autem ego sum”, cum id quoque adsensus esset et contra dialecticus ita conclusisset: “homo igitur tu non es”, “hoc quidem”, inquit Diogenes, “falsum est, et si verum id fieri vis, a me incipe”. ===XIV.=== {{c|''Quid sit numerus “hemiolos”, quid “epitritos”; et quod vocabula ista non facile nostri ausi sunt vertere in linguam Latinam.''}} {{pn|1.1|1}}Figurae quaedam numerorum, quas Graeci certis nominibus appellant, vocabula in lingua Latina non habent. {{pn|1.2|2}}Sed qui de numeris Latine scripserunt, Graeca ipsa dixerunt, fingere autem nostra, quoniam id absurde futurum erat, noluerunt. {{pn|1.3|3}}Quale enim fieri nomen posset “hemiolio” numero aut “epitrito”? {{pn|1.4|4}}Est autem hemiolios, qui numerum aliquem totum in sese habet dimidiumque eius, ut tres ad duo, quindecim ad decem, triginta ad viginti; {{pn|1.5|5}}epitritos est, qui habet totum aliquem numerum et eiusdem partem tertiam, ut quattuor ad tres, duodecim ad novem, quadraginta ad triginta. {{pn|1.6|6}}Haec autem notare meminisseque non esse ab re visum est, quoniam, vocabula ista numerorum nisi intelleguntur, rationes quaedam subtilissimae in libris philosophorum scriptae percipi non queunt. ===XV.=== {{c|''Quod M. Varro in herois versibus observaverit rem nimis anxiae et curiosae observationis.''}} {{pn|1.1|1}}In longis versibus, qui hexametri vocantur, item in senariis, animadverterunt metrici primos duos pedes, item extremos duo, habere singulos posse integras partes orationis, medios haut umquam posse, sed constare eos semper ex verbis aut divisis aut mixtis atque confusis. {{pn|1.2|2}}M. etiam Varro in libris disciplinarum scripsit observasse sese in versu hexametro, quod omnimodo quintus semipes verbum finiret et quod priores quinque semipedes aeque magnam vim haberent in efficiendo versu atque alii posteriores septem, idque ipsum ratione quadam geometrica fieri disserit. {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {{finis}} byxwlrllw99q45z1njh96c1cxcfsbm2 269157 269156 2026-06-06T13:07:58Z Saumache 27923 /* III. */ 269157 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XVIII }} {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Disputationes a philosopho Stoico et contra a Peripatetico arbitro Favorino factae; quaesitumque inter eos, quantum in perficienda vita beata virtus valeret quantumque esset in his, quae dicuntur “extranea”.''}} {{pn|1.1|1}}Familiares Favorini erant duo quidam non incelebres in urbe Roma philosophi. Eorum fuit unus Peripateticae disciplinae sectator, alter Stoicae. {{pn|1.2|2}}His quondam ego acriter atque contente pro suis utrimque decretis propugnantibus, cum essemus una omnes Ostiae cum Favorino, interfui. {{pn|1.3|3}}Ambulabamus autem in litore, cum iam advesperasceret, aestate anni nova. {{pn|1.4|4}}Atque ibi Stoicus censebat et vitam beatam hominum virtute animi sola et miseriam summam malitia sola posse effici, etiamsi cetera bona omnia, quae corporalia et externa appellarentur, virtuti deessent, malitiae adessent. {{pn|1.5|5}}Ille contra Peripateticus miseram quidem vitam vitiis animi et malitia sola fieri concedebat, sed ad conplendos omnes vitae beatae numeros virtutem solam nequaquam satis esse existimabat, quoniam et corporis integritas sanitasque et honestus modus formae et pecunia familiaris et bona existimatio ceteraque omnia corporis et fortunae bona necessaria viderentur perficiendae vitae beatae. {{pn|1.6|6}}Reclamabat hoc in loco Stoicus et, tamquam duas ille res diversas poneret, mirabatur, quod, cum essent malitia et virtus duo contraria, vita misera et beata quoque aeque contraria, {{pn|1.7|7}}non servaret in utrisque vim et naturam contrarii et ad miseriam quidem vitae conficiendam satis valere malitiam solam putaret, ad praestandam vero vitam beatam non satis solam esse virtutem diceret. {{pn|1.8|8}}Atque id maxime dissidere neque convenire dicebat, quod, qui profiteretur vitam nullo pacto beatam effici posse, si virtus sola abesset, idem contra negaret beatam fieri vitam, cum sola virtus adesset, et quem daret haberetque virtuti absenti honorem, eundem petenti atque praesenti adimeret. {{pn|1.9|9}}Tum Peripateticus perquam hercle festive “rogo te” inquit “cum bona venia respondeas, an existimes esse vini amphoram, cum abest ab ea unus congius?” {{pn|1.10|10}}“Minime” inquit “vini amphora dici potest, ex qua abest congius.” {{pn|1.11|11}}Hoc ubi accepit Peripateticus “unus igitur” inquit “congius amphoram facere dici debebit, quoniam, cum deest ille unus, non fit vini amphora et, cum accessit, fit ampliora. Quod si id dicere absurdum est uno congio solo fieri amphoram, itidem absurdum est una sola virtute vitam fieri beatam dicere, quoniam, cum virtus abest, beata esse vita numquam potest.” {{pn|1.12|12}}Tum Favorinus aspiciens Peripateticum “est quidem” inquit “argutiola haec, qua de congio vini usus es, exposita in libris; sed, ut scis, captio magis lepida quam probum aut simile argumentum videri debet. {{pn|1.13|13}}Congius enim, cum deest, efficit quidem, ne sit iustae mensurae amphora; sed cum accedit et additur, non ille unus facit amphoram, sed supplet. {{pn|1.14|14}}Virtus autem, ut isti dicunt, non accessio neque supplementum, sed sola ipsa vitae beatae instar est et propterea beatam vitam sola una, cum adest, facit.” {{pn|1.15|15}}Haec atque alia quaedam minuta magis et nodosa tamquam apud arbitrum Favorinum in suam uterque sententiam conferebant. {{pn|1.16|16}}Sed cum iam prima fax noctis et densiores esse tenebrae coepissent, prosecuti Favorinum in domum, ad quam devertebat, discessimus. ===II.=== {{c|''Cuiusmodi quaestionum certationibus Saturnalicia ludicra Athenis agitare soliti simus; atque inibi inspersa quaedam sophismatia et aenigmata oblectatoria.''}} {{pn|2.1|1}}Saturnalia Athenis agitabamus hilare prorsum ac modeste, non, ut dicitur, remittentes animum - nam “remittere” inquit Musonius “animum quasi amittere est”-, sed demulcentes eum paulum atque laxantes iucundis honestisque sermonum inlectationibus. {{pn|2.2|2}}Conveniebamus autem ad eandem cenam conplusculi, qui Romani in Graeciam veneramus quique easdem auditiones eosdemque doctores colebamus. {{pn|2.3|3}}Tum qui et cenulam ordine suo curabat, praemium solvendae quaestionis ponebat librum veteris scriptoris vel Graecum vel Latinum et coronam e lauro plexam totidemque res quaerebat, quot homines istic eramus; cumque eas omnis exposuerat, rem locumque dicendi sors dabat. {{pn|2.4|4}}Quaestio igitur soluta corona et praemio donabatur; non soluta autem tramittebatur ad eum, qui sortito successerat, idque in orbem vice pari servabatur. {{pn|2.5|5}}Si nemo dissolvebat, corona quaestionis eius deo, cuius id festum erat, dicabatur. {{pn|2.6|6}}Quaerebantur autem res huiuscemodi: aut sententia poetae veteris lepide obscura, non anxie, aut historiae antiquioris requisitio aut decreti cuiuspiam ex philosophia perperam invulgati purgatio aut captionis sophisticae solutio aut inopinati rariorisque verbi indagatio aut tempus item in verbo perspicuo obscurissimum. {{pn|2.7|7}}Itaque nuper quaesita esse memini numero septem, quorum prima fuit enarratio horum versuum, qui sunt in saturis Quinti Ennii uno multifariam verbo concinniter inplicati. Quorum exemplum hoc est:<BR> nam qui lepide postulat alterum frustrari,<BR> quem frustratur, frustra eum dicit frustra esse;<BR> nam qui sese frustrari quem frustra sentit,<BR> qui frustratur is frustrast, si non ille est frustra. {{pn|2.8|8}}Secunda quaestio fuit, quonam modo audiri atque accipi deberet, quod Plato in civitate, quam in libris suis condidit, koinas tas gynaikas id est communes esse mulieres, censuit et praemia viris fortibus summisque bellatoribus posuit saviationes puerorum et puellarum. {{pn|2.9|9}}Tertio in loco hoc quaesitum est, in quibus verbis captionum istarum fraus esset et quo pacto distingui resolvique possent: “quod non perdidisti, habes; cornua non perdidisti: habes igitur cornua”; item altera captio: “quod ego sum, id tu non es; homo ego sum: homo igitur tu non es”. {{pn|2.10|10}}Quaesitum ibidem, quae esset huius quoque sophismatis resolutio: “cum mentior et mentiri me dico, mentior an verum dico?” {{pn|2.11|11}}Postea quaestio istaec fuit, quam ob causam patricii Megalensibus mutitare soliti sint, plebes Cerealibus. {{pn|2.12|12}}Secundum ea hoc quaesitum est, verbum “verant”, quod significat “vera dicunt”, quisnam poetarum veterum dixerit. {{pn|2.13|13}}Sexta quaestio fuit, “asphodelum” cuiusmodi herba sit, quod Hesiodus in isto versu posuerit:<BR> nepioi, oude isasin, hosoi pleon hemisy pantos,<BR> oud'hoson en malachei te kai asphodeloi meg'oneiar,<BR> et quid item Hesiodus se dicere sentiat, cum dimidium plus esse toto dicit. {{pn|2.14|14}}Postrema quaestionum omnium haec fuit: “scripserim”, “legerim”, “venerim” cuius temporis verba sint, praeteriti an futuri an utriusque. {{pn|2.15|15}}Haec ubi ordine, quo dixi, proposita atque singulis sorte ductis disputata explanataque sunt, libris coronisque omnes donati sumus nisi ob unam quaestionem, quae fuit de verbo “verant”. {{pn|2.16|16}}Nemo enim tum commeminerat dictum esse a Q. Ennio id verbum in tertio decimo annalium in isto versu:<BR> satin vates verant aetate in agunda?<BR> Corona igitur huius quaestionis deo feriarum istarum Saturno datast. ===III.=== {{c|''Quid Aeschines rhetor in oratione, qua Timarchum de inpudicitia accusavit, Lacedaemonios statuisse dixerit super sententia probatissima, quam inprobatissimus homo dixisset.''}} {{pn|3.1|1}}Aeschines, vel acerrimus prudentissimusque oratorum, qui apud contiones Atheniensium floruerunt, in oratione illa saeva criminosaque et virulenta, qua Timarchum de inpudicitia graviter insigniterque accusavit, nobile et inlustre consilium Lacedaemoniis dedisse dicit virum indidem civitatis eiusdem principem virtute atque aetate magna praeditum. {{pn|3.2|2}}“Populus” inquit “Lacedaemonius de summa republica sua, quidnam esset utile et honestum, deliberabat. {{pn|3.3|3}}Tum exsurgit sententiae dicendae gratia homo quispiam turpitudine pristinae vitae defamatissimus, sed lingua tunc atque facundia nimium quanto praestabilis. {{pn|3.4|4}}Consilium, quod dabat quodque oportere fieri suadebat, acceptum ab universis et conplacitum est, futurumque erat ex eius sententia populi decretum. {{pn|3.5|5}}Ibi unus ex illo principum ordine, quos Lacedaemonii aetatis dignitatisque maiestate tamquam arbitros et magistros disciplinae publicae verebantur, commoto irritatoque animo exsilit et “quaenam,” inquit “Lacedaemonii, ratio aut quae tandem spes erit urbem hanc et hanc rempublicam salvam inexpugnabilemque esse diutius posse, si huiuscemodi anteactae vitae hominibus consiliariis utemur? quod si proba istaec et honesta sententia est, quaeso vos, non sinamus eandem dehonestari turpissimi auctoris contagio.” {{pn|3.6|6}}Atque ubi hoc dixit, elegit virum fortitudine atque iustitia praeter alios praestantem, sed inopi lingua et infacundum, iussitque eum consensu petituque omnium eandem illam sententiam diserti viri, cuimodi posset verbis, dicere, ut nulla prioris mentione habita scitum atque decretum populi ex eius unius nomine fieret, qui id ipsum denuo dixerat. {{pn|3.7|7}}Atque ita, ut suaserat prudentissimus senex, factum est. {{pn|3.8|8}}Sic bona sententia mansit, turpis auctor mutatus est.” ===IV.=== {{c|''Quod Sulpicius Apollinaris praedicantem quendam a sese uno Sallustii historias intellegi inlusit quaestione proposita, quid verba ista apud Sallustium significarent: “incertum, stolidior an vanior”.''}} {{pn|1.1|1}}Cum iam adulescentuli Romae praetextam et puerilem togam mutassemus magistrosque tunc nobis nosmet ipsi exploratiores quaereremus, in Sandaliario forte apud librarios fuimus, cum ibi in multorum hominum coetu Apollinaris Sulpicius, vir in memoria nostra praeter alios doctus, iactatorem quempiam et venditatorem Sallustianae lectionis inrisit inlusitque genere illo facetissimae dissimulationis, qua Socrates ad sophistas utebatur. {{pn|1.2|2}}Nam cum ille se unum et unicum lectorem esse enarratoremque Sallustii diceret neque primam tantum cutem ac speciem sententiarum, sed sanguinem quoque ipsum ac medullam verborum eius eruere atque introspicere penitus praedicaret, tum Apollinaris amplecti venerarique se doctrinas illius dicens “per,” inquit “magister optume, exoptatus mihi nunc venis cum sanguine et medulla Sallustii verborum. {{pn|1.3|3}}Hesterno enim die quaerebatur ex me, quidnam verba haec eius in quarto historiarum libro de Cn. Lentulo scripta significent, de quo incertum fuisse ait, stolidiorne esset an vanior”, eaque ipsa verba, uti sunt a Sallustio scripta, dixit: {{pn|1.4|4}}“At Cn. Lentulus patriciae gentis, collega eius, cui cognomentum Clodiano fuit, perincertum stolidior an vanior, legem de pecunia, quam Sulla emptoribus bonorum remiserat, exigenda promulgavit.” {{pn|1.5|5}}Quaesitum ergo ex se Apollinaris neque id se dissolvere potuisse adseverabat, quid esset “vanior” et quid “stolidior”, quoniam Sallustius sic ea separasse atque opposuisse inter se videretur, tamquam diversa ac dissimilia nec eiusdem utraque vitii forent, ac propterea petebat, uti se doceret significationes utriusque vocis et origines. {{pn|1.6|6}}Tum ille rictu oris labearumque ductu contemni a se ostendens et rem, de qua quaereretur, et hominem ipsum, qui quaereret: “priscorum” inquit “et remotorum ego verborum medullas et sanguinem, sicuti dixi, perspicere et elicere soleo, non istorum, quae proculcata vulgo et protrita sunt. Ipso illo quippe Cn. Lentulo stolidior est et vanior, qui ignorat eiusdem stultitiae esse vanitatem et stoliditatem.” {{pn|1.7|7}}Sed ubi hoc dixit, media ipsa sermonum reliquit et abire coepit. {{pn|1.8|8}}Nos deinde eum tenebamus urgebamusque, et cumprimis Apollinaris, ut de vocabulorum istorum vel differentia vel, si ei ita videretur, similitudine plenius apertiusque dissereret et, ut ne sibi invideret discere volenti, orabat. {{pn|1.9|9}}Atque ille se iam plane inludi ratus negotium sibi esse causatur et digreditur. {{pn|1.10|10}}Nos autem postea ex Apollinari didicimus “vanos” proprie dici, non ut vulgus diceret, desipientis aut hebetes aut ineptos, sed, ut veterum doctissimi dixissent, mendaces et infidos et levia inaniaque pro gravibus et veris astutissime componentes; “stolidos” autem vocari non tam stultos et excordes quam taetros et molestos et inlepidos, quos Graeci mochtherous et phortikous dicerent. {{pn|1.11|11}}Etyma quoque harum vocum et origines scriptas esse dicebat in libris Nigidianis. Quas requisitas ego et repertas cum primarum significationum exemplis, ut commentariis harum noctium inferrem, notavi et intulisse iam me aliquo in loco commentationibus istis existimo. ===V.=== {{c|''Quod Q. Ennius in septimo annali “quadrupes eques” ac non “quadrupes ecus”, ut legunt multi, scriptum reliquit.''}} {{pn|1.1|1}}Cum Antonio Iuliano rhetore, viro hercle bono et facundiae florentis, complures adulescentuli familiares eius Puteolis aestivarum feriarum ludum et iocum in litteris amoenioribus et in voluptatibus pudicis honestisque agitabamus. {{pn|1.2|2}}Atque ibi tunc Iuliano nuntiatur anagnosten quendam, non indoctum hominem, voce admodum scita et canora Ennii annales legere ad populum in theatro. {{pn|1.3|3}}“Eamus” inquit “auditum nescio quem istum Ennianistam”: hoc enim se ille nomine appellari volebat. {{pn|1.4|4}}Quem cum iam inter ingentes clamores legentem invenissemus - legebat autem librum ex annalibus Ennii septimum -, hos eum primum versus perperam pronuntiantem audivimus:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese,<BR> neque multis postea versibus additis celebrantibus eum laudantibusque omnibus discessit. {{pn|1.5|5}}Tum Iulianus egrediens e theatro “quid vobis” inquit “de hoc anagnosta et de quadrupede eco videtur? sic enim profecto legit:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese. {{pn|1.6|6}}Ecquid putatis, si magistrum praelectoremque habuisset alicuius aeris, “quadrupes ecus” dicturum fuisse ac non “quadrupes eques”, quod ab Ennio ita scriptum relictumque esse nemo unus litterarum veterum diligens dubitavit?” {{pn|1.7|7}}Cumque aliquot eorum, qui aderant, “quadrupes ecus” apud suum quisque grammaticum legisse se dicerent et mirarentur, quidnam esset “quadrupes eques”, “vellem vos,” inquit “optimi iuvenes, tam accurate Q. Ennium legisse, quam P. Vergilius legerat, qui hunc eius versum secutus in georgicis suis “equitem” pro “eco” posuit his in versibus:<BR> frena Pelethronii Lapithae gyrosque dedere<BR> impositi dorso atque equitem docuere sub armis<BR> insultare solo et gressus glomerare superbos.<BR> In quo loco “equitem”, si quis modo non inscite inepteque argutior sit, nihil potest accipi aliud nisi “ecum”; {{pn|1.8|8}}pleraque enim veterum aetas et hominem equo insidentem et equum, qui insideretur, “equitem” dixerunt. {{pn|1.9|9}}Propterea “equitare” etiam, quod verbum e vocabulo “equitis” inclinatum est, et homo eco utens et ecus sub homine gradiens dicebatur. {{pn|1.10|10}}Lucilius adeo, vir adprime linguae Latinae sciens, “ecum equitare” dicit his versibus:<BR> quis hunc currere ecum nos atque equitare videmus,<BR> his equitat curritque: oculis equitare videmus;<BR> ergo oculis equitat. {{pn|1.11|11}}Sed enim contentus” inquit “ego his non fui et, ut non turbidae fidei nec ambiguae, sed ut purae liquentisque esset, “ecus”ne an “eques” scriptum Ennius reliquisset, librum summae atque reverendae vetustatis, quem fere constabat Lampadionis manu emendatum, studio pretioque multo unius versus inspiciendi gratia conduxi et “eques”, non “ecus”, scriptum in eo versu inveni.” {{pn|1.12|12}}Hoc tum nobis Iulianus et multa alia erudite simul et adfabiliter dixit. Sed eadem ipsa post etiam in pervulgatis commentariis scripta offendimus. ===VI.=== {{c|''Quod Aelius Melissus in libro, cui titulum fecit de loquendi proprietate, quem, cum ederet, cornum esse Copiae dicebat, rem scripsit neque dictu neque auditu dignam, cum differre “matronam” et “matrem familias” existimavit differentia longe vanissima.''}} {{pn|1.1|1}}Aelius Melissus in nostra memoria fuit Romae summi quidem loci inter grammaticos id temporibus; sed maiore in litteris erat iactantia et sophisteiai quam opera. {{pn|1.2|2}}Is praeter alia, quae scripsit compluria, librum composuit, ut tum videbatur, cum est editus, doctrinae inclutae. {{pn|1.3|3}}Ei libro titulus est ingentis cuiusdam inlecebrae ad legendum; scriptus quippe est de loquendi proprietate. Quis adeo existimet loqui se recte atque proprie posse, nisi illas Melissi proprietates perdidicerit? {{pn|1.4|4}}Ex eo libro verba haec sunt: ““Matrona” est, quae semel peperit, quae saepius, “mater familias”; sicuti sus, quae semel peperit, “porcetra”, quae saepius, “scrofa”.” {{pn|1.5|5}}Vtrum autem hoc de matrona ac de matrefamilias Melissus excogitaverit ipse et coniectaverit, an scriptum ab alio quo legerit, hariolis profecto est opus. {{pn|1.6|6}}Nam de “porcetra” habet sane auctorem Pomponium in atellania, quae hoc eodem vocabulo inscripta est; {{pn|1.7|7}}sed matronam non esse appellatam, nisi quae semel peperit, neque matrem familias, nisi quae saepius, nullis veterum scriptorum auctoritatibus confirmari potest. {{pn|1.8|8}}Enimvero illud impendio probabilius est, quod idonei vocum antiquarum enarratores tradiderunt, matronam dictam esse proprie, quae in matrimonium cum viro convenisset, quoad in eo matrimonio maneret, etiamsi liberi nondum nati forent, dictamque ita esse a matris nomine, non adepto iam, sed cum spe et omine mox adipiscendi, {{pn|1.9|9}}unde ipsum quoque “matrimonium” dicitur, matrem autem familias appellatam esse eam solam, quae in mariti manu mancipioque aut in eius, in cuius maritus, manu mancipioque esset, quoniam non in matrimonium tantum, sed in familiam quoque mariti et in sui heredis locum venisset. ===VII.=== {{c|''Quem in modum Favorinus tractaverit intempestivum quendam de verborum ambiguitatibus quaerentem; atque ibi, quot significationes capiat “contio”.''}} {{pn|1.1|1}}Domitio, homini docto celebrique in urbe Roma grammatico, cui cognomentum “Insano” factum est, quoniam erat natura intractabilior et morosior, ei Domitio Favorinus noster cum forte apud fanum Carmentis obviam venisset atque ego cum Favorino essem, “quaeso” inquit “te, magister, dicas mihi, num erravi, quod, cum vellem demegorias Latine dicere, “contiones” dixi? {{pn|1.2|2}}dubito quippe et requiro, an veterum eorum, qui electius locuti sunt, pro verbis et oratione dixerit quis “contionem”. {{pn|1.3|3}}Tum Domitius voce atque vultu atrociore “nulla” inquit “prorsus bonae salutis spes reliqua est, cum vos quoque, philosophorum inlustrissimi, nihil iam aliud quam verba auctoritatesque verborum cordi habetis. Mittam autem librum tibi, in quo id reperias, quod quaeris. Ego enim grammaticus vitae iam atque morum disciplinas quaero, vos philosophi mera estis, ut M. Cato ait, “mortualia”; glossaria namque colligitis et lexidia, res taetras et inanes et frivolas tamquam mulierum voces praeficarum. Atque utinam” inquit “muti omnes homines essemus! minus improbitas instrumenti haberet.” {{pn|1.4|4}}Cumque digressi essemus, “non tempestive” inquit Favorinus “hunc hominem accessimus. Videtur enim mihi episemainesthai. Scitote” inquit “tamen intemperiem istam, quae melancholia dicitur, non parvis nec abiectis ingeniis accidere, alla einai schedon ti to pathos touto heroikon et veritates plerumque fortiter dicere, sed respectum non habere mete kairou mete metrou. Vel ipsum hoc quale existimatis, quod nunc de philosophis dixit? nonne, si id Antisthenes aut Diogenes dixisset, dignum memoria visum esset?” {{pn|1.5|5}}Misit autem paulo post Favorino librum, quem promiserat - Verri, opinor, Flacci erat -, in quo scripta ad hoc genus quaestionis pertinentia haec fuerunt: “senatum” dici et pro loco et pro hominibus, “civitatem” et pro loco et oppido et pro iure quoque omnium et pro hominum multitudine, “tribus” quoque et “decurias” dici et pro loco et pro iure et pro hominibus, “contionem” autem tria significare: {{pn|1.6|6}}locum suggestumque, unde verba fierent, sicut M. Tullius in oratione, quae inscripta est contra contionem Q. Metelli: {{pn|1.7|7}}“escendi” inquit “in contionem, concursus est populi factus”; {{pn|1.8|8}}item significare coetum populi adsistentis, sicuti idem M. Tullius in oratore ait: “Contiones saepe exclamare vidi, cum apte verba cecidissent. Etenim exspectant aures, ut verbis conligetur sententia”; item orationem ipsam, quae ad populum diceretur.<BR> Exempla in eo libro scripta non erant. Sed nos postea Favorino desideranti harum omnium significationum monumenta et apud Ciceronem, sicut supra scripsi, et apud elegantissimos veterum reperta exhibuimus; {{pn|1.9|9}}id autem quod potissimum expetebat, “contionem” esse dictam pro verbis et oratione, docui titulo Tulliani libri, qui a M. Cicerone inscriptus est contra contionem Q. Metelli, quo nihil profecto significatur aliud, quam ipsa, quae a Metello dicta est, oratio. ===VIII.=== {{c|''Homoioteleuta et homoioptota atque alia id genus, quae ornamenta orationis putantur, inepta esse et puerilia Lucilii quoque versibus declarari.''}} {{pn|1.1|1}}Homoioteleuta et isokataleketa et parisa et homoioptota ceteraque huiusmodi scitamenta, quae isti apirocali, qui se Isocratios videri volunt, in conlocandis verbis immodice faciunt et rancide, quam sint insubida et inertia et puerilia, facetissime hercle significat in quinto saturarum Lucilius. {{pn|1.2|2}}Nam ubi est cum amico conquestus, quod ad se aegrotum non viseret, Haec ibidem addit festiviter:<BR> quo me habeam pacto, tametsi non quaeris, docebo,<BR> quando in eo numero mansi, quo in maxima non est<BR> pars hominum, ...<BR> ut periisse velis, quem visere nolueris, cum<BR> debueris. Hoc “nolueris” et “debueris” te<BR> si minus delectat, quod atechnon et Eisocratium est<BR> lerodesque simul totum ac symmeirakides,<BR> non operam perdo, si tu hic. ===IX.=== {{c|''Quid significet apud M. Catonem verbum “insecenda”; quodque “insecenda” legendum sit quam, quod plerique existimant, “insequenda”.''}} {{pn|1.1|1}}In libro vetere, in quo erat oratio M. Catonis de Ptolomaeo contra Thermum, sic scriptum fuit: “Sed si omnia dolo fecit omnia avaritiae atque pecuniae causa fecit, eiusmodi scelera nefaria, quae neque fando neque legendo audivimus, supplicium pro factis dare oportet.” ... {{pn|1.2|2}}“Insecenda” quid esset, quaeri coeptum. Tum ex his, qui aderant, alter litterator fuit, alter litteras sciens, id est alter docens, doctus alter. {{pn|1.3|3}}Hi duo inter sese dissentiebant. Et grammaticus quidem contendebat “insequenda” scribendum esse: ““insequenda” enim scribi” inquit “oportuit, non “insecenda”, quoniam “insequens” significat” ..., traditumque esse “inseque” quasi “perge dicere” et “insequere”, itaque ab Ennio scriptum in his versibus:<BR> inseque, Musa, manu Romanorum induperator<BR> quod quisque in bello gessit cum rege Philippo.” {{pn|1.4|4}}Alter autem ille eruditior nihil mendum, sed recte atque integre scriptum esse perseverabat et Velio Longo, non homini indocto, fidem esse habendam, qui in commentario, quod fecisset de usu antiquae lectionis, scripserit non “inseque” apud Ennium legendum, sed “insece”; ideoque a veteribus, quas “narrationes” dicimus, “insectiones” esse appellatas; Varronem quoque versum hunc Plauti de Menaechmis:<BR> nihilo minus esse videtur sectius quam somnia,<BR> sic enarrasse: “nihilo magis narranda esse, quam si ea essent somnia.” Haec illi inter se certabant. {{pn|1.5|5}}Ego arbitror et a M. Catone “insecenda” et a Q. Ennio “insece” scriptum sine “u” littera. Offendi enim in bibliotheca Patrensi librum verae vetustatis Livii Andronici, qui inscriptus est Odyssea, in quo erat versus primus cum hoc verbo sine “u” littera:<BR> virum mihi, Camena, insece versutum,<BR> factus ex illo Homeri versu:<BR> andra moi ennepe, Mousa, polytropon. {{pn|1.6|6}}Illic igitur aetatis et fidei magnae libro credo. Nam, quod in versu Plautino est: “sectius quam somnia”, nihil in alteras partes argumenti habet. {{pn|1.7|7}}Etiamsi veteres autem non “inseque”, sed “insece” dixerunt, credo, quia erat lenius leviusque, tamen eiusdem sententiae verbum videtur. {{pn|1.8|8}}Nam et “sequo” et “sequor” et item “secta” et “sectio” consuetudine loquendi differunt; sed qui penitus inspexerit, origo et ratio utriusque una est. {{pn|1.9|9}}Doctores quoque et interpretes vocum Graecarum:<BR> andra moi ennepe, Mousa,<BR> et<BR> espete nyn moi, Mousai,<BR> dictum putant, quod Latine “inseque” dicitur; namque in altero n geminum, in altero s esse tralatum dicunt. {{pn|1.10|10}}Sed etiam ipsum illud epe, quod significat verba aut versus, non aliunde esse dictum tradunt quam apo tou hepesthai kai tou eipein. {{pn|1.11|11}}Eadem ergo ratione antiqui nostri narrationes sermonesque “insectiones” appellitaverunt. ===X.=== {{c|''Errare istos, qui in exploranda febri venarum pulsus pertemptari putant, non arteriarum.''}} {{pn|1.1|1}}In Herodis C. V. villam, quae est in agro Attico loco, qui appellatur Cephisiae, aquis et lucis, nemoribus frequentem, aestu anni medio concesseram. {{pn|1.2|2}}Ibi alvo mihi cita et accedente febri rapida decubueram. {{pn|1.3|3}}Eo Calvenus Taurus philosophus et alii quidam sectatores eius cum Athenis visendi mei gratia venissent, medicus, qui tum in his locis repertus adsidebat mihi, narrare Tauro coeperat, quid incommodi paterer et quibus modulis quibusque intervallis accederet febris decederetque. {{pn|1.4|4}}Tum in eo sermone, cum iam me sinceriore corpusculo factum diceret: “potes” inquit Tauro “tu quoque id ipsum comprehendere, ean hapsei autou tes phlebos”, quod nostris verbis profecto ita dicitur: “si attigeris venam illius”. {{pn|1.5|5}}Hanc loquendi imperitiam, quod venam pro arteria dixisset, cum in eo docti homines, qui cum Tauro erant, tamquam in minime utili medico offendissent atque id murmure et vultu ostenderent, tum ibi Taurus, ut mos eius fuit, satis leniter: “certi” inquit “sumus, vir bone, non ignorare te, quid “vena” appelletur et quid “arteria”, quod venae quidem suapte vi inmobiles sint et sanguinis tantum demittendi gratia explorentur, arteriae autem motu atque pulsu suo habitum et modum febrium demonstrent; {{pn|1.6|6}}sed, ut video, pervulgate magis quam inscite locutus es: non enim te solum, sed alios quoque itidem errantis audivi venam pro arteria dicere. {{pn|1.7|7}}Fac igitur, ut experiamur elegantiorem esse te in medendo quam in dicendo, et cum dis bene volentibus opera tua sistas hunc nobis sanum atque validum quam citissime.” {{pn|1.8|8}}Hoc ego postea cum in medico reprehensum esse meminissem, existimavi non medico soli, sed omnibus quoque hominibus liberis liberaliterque institutis turpe esse ne ea quidem cognovisse ad notitiam corporis nostri pertinentia, quae non altius occultiusque remota sunt et quae natura nobis tuendae valitudinis causa et in promptu esse et in propatulo volverit; ac propterea, quantum habui temporis subsicivi, medicinae quoque disciplinae libros attigi, quos arbitrabar esse idoneos ad docendum, et ex his cum alia pleraque ab isto humanitatis usu non aliena, tum de venis quoque et arteriis didicisse videor ad hunc ferme modum: {{pn|1.9|9}}Vena est conceptaculum sanguinis, quod angeion medici vocant, mixti confusique cum spiritu naturali, in quo plus sanguinis est, minus spiritus; arteria est conceptaculum spiritus naturalis mixti confusique cum sanguine, in quo plus spiritus est, minus sanguinis; {{pn|1.10|10}}sphygmos autem est intentio motus et remissio in corde et in arteria naturalis, non arbitraria. {{pn|1.11|11}}Medicis autem veteribus oratione Graeca ita definitus est: Sphygmos estin diastole te kai systole aproairetos arterias kai kardias. ===XI.=== {{c|''Verba ex carminibus Furi Antiatis inscite a Caesellio Vindice reprehensa; versusque ipsi, in quibus ea verba sunt, subscripti.''}} {{pn|1.1|1}}Non hercle idem sentio cum Caesellio Vindice, grammatico, ut mea opinio est, haudquaquam inerudito. {{pn|1.2|2}}Verum hoc tamen petulanter insciteque, quod Furium, veterem poetam, dedecorasse linguam Latinam scripsit huiuscemodi vocum fictionibus, quae mihi quidem neque abhorrere a poetica facultate visae sunt neque dictu profatuque ipso taetrae aut insuaves esse, sicuti sunt quaedam alia ab inlustribus poetis ficta dure et rancide. {{pn|1.3|3}}Quae reprehendit autem Caesellius Furiana, haec sunt: quod terram in lutum versam “lutescere” dixerit et tenebras in noctis modum factas “noctescere” et pristinas reciperare vires “virescere”, et, quod ventus mare caerulum cum crispicans nitefacit, “purpurat” dixerit, et opulentum fieri “opulescere”. {{pn|1.4|4}}Versus autem ipsos ex poematis Furianis, in quibus haec verba sunt, subdidi:<BR> sanguine diluitur tellus, cava terra lutescit.<BR> Omnia noctescunt tenebris caliginis atrae.<BR> Increscunt animi, virescit volnere virtus.<BR> Sicut fulca levis volitat super aequora classis,<BR> spiritus Eurorum viridis cum purpurat undas.<BR> Quo magis in patriis possint opulescere campis. ===XII.=== {{c|''Morem istum veteribus nostris fuisse verba patiendi mutare ac vertere in agendi modum.''}} {{pn|1.1|1}}Id quoque habitum est in oratione facienda elegantiae genus, ut pro verbis habentibus patiendi figuram, agentia ponerent ac deinde haec vice inter sese mutua verterent. {{pn|1.2|2}}Iuventius in comoedia:<BR> pallium inquit flocci ut splendeat.<BR> Nonne hoc inpendio venustius gratiusque est quam si diceret “maculetur”? {{pn|1.3|3}}Plautus etiam non dissimiliter:<BR> quid est? - hoc rugat pallium, amictus non sum commode. {{pn|1.4|4}}Itidem Plautus “pulveret” dicit, quod non pulvere impleat, set ipsum pulveris plenum sit:<BR> exi tu, Dave, age, sparge; mundum esse hoc vestibulum volo.<BR> Venus ventura est nostra, non hoc pulveret. {{pn|1.5|5}}In Asinaria quoque “contemples” dicit pro “contempleris”: meum caput contemples, si quidem e re consultas tua. {{pn|1.6|6}}Cn. Gellius in annalibus: “Postquam tempestas sedavit, Adherbal taurum immolavit.” {{pn|1.7|7}}M. Cato in originibus: “Eodem convenae conplures ex agro accessitavere. Eo res eorum auxit.” {{pn|1.8|8}}Varro libris, quos ad Marcellum de lingua Latina fecit: “in priore verbo graves prosodiae, quae fuerunt, manent, reliquae mutant”; “mutant” inquit elegantissime pro “mutantur”. {{pn|1.9|9}}Potest etiam id quoque ab eodem Varrone in septimo divinarum similiter dictum videri: “Inter duas filias regum quid mutet, inter Antigonam et Tulliam, est animadvertere.” {{pn|1.10|10}}Verba autem patiendi pro agentibus in omnibus ferme veterum scriptis reperiuntur. Ex quibus sunt pauca ista, quae nunc meminimus: “muneror te” pro “munero” et “significor” pro “significo” et “sacrificor” pro “sacrifico” et “adsentior” pro “adsentio” et “faeneror” pro “faenero” et “pigneror” pro “pignero” et alia istiusmodi pleraque, quae, proinde ut in legendo fuerint obvia, notabuntur. ===XIII.=== {{c|''Quali talione Diogenes philosophus usus sit pertemptatus a dialectico quodam sophismatio inpudenti.''}} {{pn|1.1|1}}Saturnalibus Athenis alea quadam festiva et honesta lusitabamus huiuscemodi: {{pn|1.2|2}}Vbi conveneramus complusculi eiusdem studii homines ad lavandi tempus, captiones, quae sophismata appellantur, mente agitabamus easque quasi talos aut tesserulas in medium vice sua quisque iaciebamus. {{pn|1.3|3}}Captionis solutae aut parum intellectae praemium poenave erat nummus unus sestertius. {{pn|1.4|4}}Hoc aere conlecto quasi manuario cenula curabatur omnibus, qui eum lusum luseramus. {{pn|1.5|5}}Erant autem captiones ad hoc fere exemplum, tametsi Latina oratione non satis scite ac paene etiam inlepide exponuntur: “quod nix est, hoc grando non est; nix autem alba est: grando igitur alba non est”. Item aliud non dissimile: “quod homo est, non est hoc equus; homo autem animal est: equus igitur animal non est”. {{pn|1.6|6}}Dicere ergo debebat, qui ad sophisma diluendum ac refellendum ritu aleatorio vocatus erat, in qua parte quoque in verbo captio foret, quid dari concedique non oporteret; nisi dixerat, nummo singulo multabatur. Ea multa cenam iuvabat. {{pn|1.7|7}}Libet autem dicere, quam facete Diogenes sophisma id genus, quod supra dixi, a quodam dialectico ex Platonis diatriba per contumeliam propositum remuneratus sit. {{pn|1.8|8}}Nam cum ita rogasset dialecticus: “quod ego sum, id tu non es?” et Diogenes adnuisset atque ille addidisset: “homo autem ego sum”, cum id quoque adsensus esset et contra dialecticus ita conclusisset: “homo igitur tu non es”, “hoc quidem”, inquit Diogenes, “falsum est, et si verum id fieri vis, a me incipe”. ===XIV.=== {{c|''Quid sit numerus “hemiolos”, quid “epitritos”; et quod vocabula ista non facile nostri ausi sunt vertere in linguam Latinam.''}} {{pn|1.1|1}}Figurae quaedam numerorum, quas Graeci certis nominibus appellant, vocabula in lingua Latina non habent. {{pn|1.2|2}}Sed qui de numeris Latine scripserunt, Graeca ipsa dixerunt, fingere autem nostra, quoniam id absurde futurum erat, noluerunt. {{pn|1.3|3}}Quale enim fieri nomen posset “hemiolio” numero aut “epitrito”? {{pn|1.4|4}}Est autem hemiolios, qui numerum aliquem totum in sese habet dimidiumque eius, ut tres ad duo, quindecim ad decem, triginta ad viginti; {{pn|1.5|5}}epitritos est, qui habet totum aliquem numerum et eiusdem partem tertiam, ut quattuor ad tres, duodecim ad novem, quadraginta ad triginta. {{pn|1.6|6}}Haec autem notare meminisseque non esse ab re visum est, quoniam, vocabula ista numerorum nisi intelleguntur, rationes quaedam subtilissimae in libris philosophorum scriptae percipi non queunt. ===XV.=== {{c|''Quod M. Varro in herois versibus observaverit rem nimis anxiae et curiosae observationis.''}} {{pn|1.1|1}}In longis versibus, qui hexametri vocantur, item in senariis, animadverterunt metrici primos duos pedes, item extremos duo, habere singulos posse integras partes orationis, medios haut umquam posse, sed constare eos semper ex verbis aut divisis aut mixtis atque confusis. {{pn|1.2|2}}M. etiam Varro in libris disciplinarum scripsit observasse sese in versu hexametro, quod omnimodo quintus semipes verbum finiret et quod priores quinque semipedes aeque magnam vim haberent in efficiendo versu atque alii posteriores septem, idque ipsum ratione quadam geometrica fieri disserit. {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {{finis}} dn9y56pydyifsls713crsjaikca9fj0 269158 269157 2026-06-06T13:08:12Z Saumache 27923 /* IV. */ 269158 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XVIII }} {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Disputationes a philosopho Stoico et contra a Peripatetico arbitro Favorino factae; quaesitumque inter eos, quantum in perficienda vita beata virtus valeret quantumque esset in his, quae dicuntur “extranea”.''}} {{pn|1.1|1}}Familiares Favorini erant duo quidam non incelebres in urbe Roma philosophi. Eorum fuit unus Peripateticae disciplinae sectator, alter Stoicae. {{pn|1.2|2}}His quondam ego acriter atque contente pro suis utrimque decretis propugnantibus, cum essemus una omnes Ostiae cum Favorino, interfui. {{pn|1.3|3}}Ambulabamus autem in litore, cum iam advesperasceret, aestate anni nova. {{pn|1.4|4}}Atque ibi Stoicus censebat et vitam beatam hominum virtute animi sola et miseriam summam malitia sola posse effici, etiamsi cetera bona omnia, quae corporalia et externa appellarentur, virtuti deessent, malitiae adessent. {{pn|1.5|5}}Ille contra Peripateticus miseram quidem vitam vitiis animi et malitia sola fieri concedebat, sed ad conplendos omnes vitae beatae numeros virtutem solam nequaquam satis esse existimabat, quoniam et corporis integritas sanitasque et honestus modus formae et pecunia familiaris et bona existimatio ceteraque omnia corporis et fortunae bona necessaria viderentur perficiendae vitae beatae. {{pn|1.6|6}}Reclamabat hoc in loco Stoicus et, tamquam duas ille res diversas poneret, mirabatur, quod, cum essent malitia et virtus duo contraria, vita misera et beata quoque aeque contraria, {{pn|1.7|7}}non servaret in utrisque vim et naturam contrarii et ad miseriam quidem vitae conficiendam satis valere malitiam solam putaret, ad praestandam vero vitam beatam non satis solam esse virtutem diceret. {{pn|1.8|8}}Atque id maxime dissidere neque convenire dicebat, quod, qui profiteretur vitam nullo pacto beatam effici posse, si virtus sola abesset, idem contra negaret beatam fieri vitam, cum sola virtus adesset, et quem daret haberetque virtuti absenti honorem, eundem petenti atque praesenti adimeret. {{pn|1.9|9}}Tum Peripateticus perquam hercle festive “rogo te” inquit “cum bona venia respondeas, an existimes esse vini amphoram, cum abest ab ea unus congius?” {{pn|1.10|10}}“Minime” inquit “vini amphora dici potest, ex qua abest congius.” {{pn|1.11|11}}Hoc ubi accepit Peripateticus “unus igitur” inquit “congius amphoram facere dici debebit, quoniam, cum deest ille unus, non fit vini amphora et, cum accessit, fit ampliora. Quod si id dicere absurdum est uno congio solo fieri amphoram, itidem absurdum est una sola virtute vitam fieri beatam dicere, quoniam, cum virtus abest, beata esse vita numquam potest.” {{pn|1.12|12}}Tum Favorinus aspiciens Peripateticum “est quidem” inquit “argutiola haec, qua de congio vini usus es, exposita in libris; sed, ut scis, captio magis lepida quam probum aut simile argumentum videri debet. {{pn|1.13|13}}Congius enim, cum deest, efficit quidem, ne sit iustae mensurae amphora; sed cum accedit et additur, non ille unus facit amphoram, sed supplet. {{pn|1.14|14}}Virtus autem, ut isti dicunt, non accessio neque supplementum, sed sola ipsa vitae beatae instar est et propterea beatam vitam sola una, cum adest, facit.” {{pn|1.15|15}}Haec atque alia quaedam minuta magis et nodosa tamquam apud arbitrum Favorinum in suam uterque sententiam conferebant. {{pn|1.16|16}}Sed cum iam prima fax noctis et densiores esse tenebrae coepissent, prosecuti Favorinum in domum, ad quam devertebat, discessimus. ===II.=== {{c|''Cuiusmodi quaestionum certationibus Saturnalicia ludicra Athenis agitare soliti simus; atque inibi inspersa quaedam sophismatia et aenigmata oblectatoria.''}} {{pn|2.1|1}}Saturnalia Athenis agitabamus hilare prorsum ac modeste, non, ut dicitur, remittentes animum - nam “remittere” inquit Musonius “animum quasi amittere est”-, sed demulcentes eum paulum atque laxantes iucundis honestisque sermonum inlectationibus. {{pn|2.2|2}}Conveniebamus autem ad eandem cenam conplusculi, qui Romani in Graeciam veneramus quique easdem auditiones eosdemque doctores colebamus. {{pn|2.3|3}}Tum qui et cenulam ordine suo curabat, praemium solvendae quaestionis ponebat librum veteris scriptoris vel Graecum vel Latinum et coronam e lauro plexam totidemque res quaerebat, quot homines istic eramus; cumque eas omnis exposuerat, rem locumque dicendi sors dabat. {{pn|2.4|4}}Quaestio igitur soluta corona et praemio donabatur; non soluta autem tramittebatur ad eum, qui sortito successerat, idque in orbem vice pari servabatur. {{pn|2.5|5}}Si nemo dissolvebat, corona quaestionis eius deo, cuius id festum erat, dicabatur. {{pn|2.6|6}}Quaerebantur autem res huiuscemodi: aut sententia poetae veteris lepide obscura, non anxie, aut historiae antiquioris requisitio aut decreti cuiuspiam ex philosophia perperam invulgati purgatio aut captionis sophisticae solutio aut inopinati rariorisque verbi indagatio aut tempus item in verbo perspicuo obscurissimum. {{pn|2.7|7}}Itaque nuper quaesita esse memini numero septem, quorum prima fuit enarratio horum versuum, qui sunt in saturis Quinti Ennii uno multifariam verbo concinniter inplicati. Quorum exemplum hoc est:<BR> nam qui lepide postulat alterum frustrari,<BR> quem frustratur, frustra eum dicit frustra esse;<BR> nam qui sese frustrari quem frustra sentit,<BR> qui frustratur is frustrast, si non ille est frustra. {{pn|2.8|8}}Secunda quaestio fuit, quonam modo audiri atque accipi deberet, quod Plato in civitate, quam in libris suis condidit, koinas tas gynaikas id est communes esse mulieres, censuit et praemia viris fortibus summisque bellatoribus posuit saviationes puerorum et puellarum. {{pn|2.9|9}}Tertio in loco hoc quaesitum est, in quibus verbis captionum istarum fraus esset et quo pacto distingui resolvique possent: “quod non perdidisti, habes; cornua non perdidisti: habes igitur cornua”; item altera captio: “quod ego sum, id tu non es; homo ego sum: homo igitur tu non es”. {{pn|2.10|10}}Quaesitum ibidem, quae esset huius quoque sophismatis resolutio: “cum mentior et mentiri me dico, mentior an verum dico?” {{pn|2.11|11}}Postea quaestio istaec fuit, quam ob causam patricii Megalensibus mutitare soliti sint, plebes Cerealibus. {{pn|2.12|12}}Secundum ea hoc quaesitum est, verbum “verant”, quod significat “vera dicunt”, quisnam poetarum veterum dixerit. {{pn|2.13|13}}Sexta quaestio fuit, “asphodelum” cuiusmodi herba sit, quod Hesiodus in isto versu posuerit:<BR> nepioi, oude isasin, hosoi pleon hemisy pantos,<BR> oud'hoson en malachei te kai asphodeloi meg'oneiar,<BR> et quid item Hesiodus se dicere sentiat, cum dimidium plus esse toto dicit. {{pn|2.14|14}}Postrema quaestionum omnium haec fuit: “scripserim”, “legerim”, “venerim” cuius temporis verba sint, praeteriti an futuri an utriusque. {{pn|2.15|15}}Haec ubi ordine, quo dixi, proposita atque singulis sorte ductis disputata explanataque sunt, libris coronisque omnes donati sumus nisi ob unam quaestionem, quae fuit de verbo “verant”. {{pn|2.16|16}}Nemo enim tum commeminerat dictum esse a Q. Ennio id verbum in tertio decimo annalium in isto versu:<BR> satin vates verant aetate in agunda?<BR> Corona igitur huius quaestionis deo feriarum istarum Saturno datast. ===III.=== {{c|''Quid Aeschines rhetor in oratione, qua Timarchum de inpudicitia accusavit, Lacedaemonios statuisse dixerit super sententia probatissima, quam inprobatissimus homo dixisset.''}} {{pn|3.1|1}}Aeschines, vel acerrimus prudentissimusque oratorum, qui apud contiones Atheniensium floruerunt, in oratione illa saeva criminosaque et virulenta, qua Timarchum de inpudicitia graviter insigniterque accusavit, nobile et inlustre consilium Lacedaemoniis dedisse dicit virum indidem civitatis eiusdem principem virtute atque aetate magna praeditum. {{pn|3.2|2}}“Populus” inquit “Lacedaemonius de summa republica sua, quidnam esset utile et honestum, deliberabat. {{pn|3.3|3}}Tum exsurgit sententiae dicendae gratia homo quispiam turpitudine pristinae vitae defamatissimus, sed lingua tunc atque facundia nimium quanto praestabilis. {{pn|3.4|4}}Consilium, quod dabat quodque oportere fieri suadebat, acceptum ab universis et conplacitum est, futurumque erat ex eius sententia populi decretum. {{pn|3.5|5}}Ibi unus ex illo principum ordine, quos Lacedaemonii aetatis dignitatisque maiestate tamquam arbitros et magistros disciplinae publicae verebantur, commoto irritatoque animo exsilit et “quaenam,” inquit “Lacedaemonii, ratio aut quae tandem spes erit urbem hanc et hanc rempublicam salvam inexpugnabilemque esse diutius posse, si huiuscemodi anteactae vitae hominibus consiliariis utemur? quod si proba istaec et honesta sententia est, quaeso vos, non sinamus eandem dehonestari turpissimi auctoris contagio.” {{pn|3.6|6}}Atque ubi hoc dixit, elegit virum fortitudine atque iustitia praeter alios praestantem, sed inopi lingua et infacundum, iussitque eum consensu petituque omnium eandem illam sententiam diserti viri, cuimodi posset verbis, dicere, ut nulla prioris mentione habita scitum atque decretum populi ex eius unius nomine fieret, qui id ipsum denuo dixerat. {{pn|3.7|7}}Atque ita, ut suaserat prudentissimus senex, factum est. {{pn|3.8|8}}Sic bona sententia mansit, turpis auctor mutatus est.” ===IV.=== {{c|''Quod Sulpicius Apollinaris praedicantem quendam a sese uno Sallustii historias intellegi inlusit quaestione proposita, quid verba ista apud Sallustium significarent: “incertum, stolidior an vanior”.''}} {{pn|4.1|1}}Cum iam adulescentuli Romae praetextam et puerilem togam mutassemus magistrosque tunc nobis nosmet ipsi exploratiores quaereremus, in Sandaliario forte apud librarios fuimus, cum ibi in multorum hominum coetu Apollinaris Sulpicius, vir in memoria nostra praeter alios doctus, iactatorem quempiam et venditatorem Sallustianae lectionis inrisit inlusitque genere illo facetissimae dissimulationis, qua Socrates ad sophistas utebatur. {{pn|4.2|2}}Nam cum ille se unum et unicum lectorem esse enarratoremque Sallustii diceret neque primam tantum cutem ac speciem sententiarum, sed sanguinem quoque ipsum ac medullam verborum eius eruere atque introspicere penitus praedicaret, tum Apollinaris amplecti venerarique se doctrinas illius dicens “per,” inquit “magister optume, exoptatus mihi nunc venis cum sanguine et medulla Sallustii verborum. {{pn|4.3|3}}Hesterno enim die quaerebatur ex me, quidnam verba haec eius in quarto historiarum libro de Cn. Lentulo scripta significent, de quo incertum fuisse ait, stolidiorne esset an vanior”, eaque ipsa verba, uti sunt a Sallustio scripta, dixit: {{pn|4.4|4}}“At Cn. Lentulus patriciae gentis, collega eius, cui cognomentum Clodiano fuit, perincertum stolidior an vanior, legem de pecunia, quam Sulla emptoribus bonorum remiserat, exigenda promulgavit.” {{pn|4.5|5}}Quaesitum ergo ex se Apollinaris neque id se dissolvere potuisse adseverabat, quid esset “vanior” et quid “stolidior”, quoniam Sallustius sic ea separasse atque opposuisse inter se videretur, tamquam diversa ac dissimilia nec eiusdem utraque vitii forent, ac propterea petebat, uti se doceret significationes utriusque vocis et origines. {{pn|4.6|6}}Tum ille rictu oris labearumque ductu contemni a se ostendens et rem, de qua quaereretur, et hominem ipsum, qui quaereret: “priscorum” inquit “et remotorum ego verborum medullas et sanguinem, sicuti dixi, perspicere et elicere soleo, non istorum, quae proculcata vulgo et protrita sunt. Ipso illo quippe Cn. Lentulo stolidior est et vanior, qui ignorat eiusdem stultitiae esse vanitatem et stoliditatem.” {{pn|4.7|7}}Sed ubi hoc dixit, media ipsa sermonum reliquit et abire coepit. {{pn|4.8|8}}Nos deinde eum tenebamus urgebamusque, et cumprimis Apollinaris, ut de vocabulorum istorum vel differentia vel, si ei ita videretur, similitudine plenius apertiusque dissereret et, ut ne sibi invideret discere volenti, orabat. {{pn|4.9|9}}Atque ille se iam plane inludi ratus negotium sibi esse causatur et digreditur. {{pn|4.10|10}}Nos autem postea ex Apollinari didicimus “vanos” proprie dici, non ut vulgus diceret, desipientis aut hebetes aut ineptos, sed, ut veterum doctissimi dixissent, mendaces et infidos et levia inaniaque pro gravibus et veris astutissime componentes; “stolidos” autem vocari non tam stultos et excordes quam taetros et molestos et inlepidos, quos Graeci mochtherous et phortikous dicerent. {{pn|4.11|11}}Etyma quoque harum vocum et origines scriptas esse dicebat in libris Nigidianis. Quas requisitas ego et repertas cum primarum significationum exemplis, ut commentariis harum noctium inferrem, notavi et intulisse iam me aliquo in loco commentationibus istis existimo. ===V.=== {{c|''Quod Q. Ennius in septimo annali “quadrupes eques” ac non “quadrupes ecus”, ut legunt multi, scriptum reliquit.''}} {{pn|1.1|1}}Cum Antonio Iuliano rhetore, viro hercle bono et facundiae florentis, complures adulescentuli familiares eius Puteolis aestivarum feriarum ludum et iocum in litteris amoenioribus et in voluptatibus pudicis honestisque agitabamus. {{pn|1.2|2}}Atque ibi tunc Iuliano nuntiatur anagnosten quendam, non indoctum hominem, voce admodum scita et canora Ennii annales legere ad populum in theatro. {{pn|1.3|3}}“Eamus” inquit “auditum nescio quem istum Ennianistam”: hoc enim se ille nomine appellari volebat. {{pn|1.4|4}}Quem cum iam inter ingentes clamores legentem invenissemus - legebat autem librum ex annalibus Ennii septimum -, hos eum primum versus perperam pronuntiantem audivimus:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese,<BR> neque multis postea versibus additis celebrantibus eum laudantibusque omnibus discessit. {{pn|1.5|5}}Tum Iulianus egrediens e theatro “quid vobis” inquit “de hoc anagnosta et de quadrupede eco videtur? sic enim profecto legit:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese. {{pn|1.6|6}}Ecquid putatis, si magistrum praelectoremque habuisset alicuius aeris, “quadrupes ecus” dicturum fuisse ac non “quadrupes eques”, quod ab Ennio ita scriptum relictumque esse nemo unus litterarum veterum diligens dubitavit?” {{pn|1.7|7}}Cumque aliquot eorum, qui aderant, “quadrupes ecus” apud suum quisque grammaticum legisse se dicerent et mirarentur, quidnam esset “quadrupes eques”, “vellem vos,” inquit “optimi iuvenes, tam accurate Q. Ennium legisse, quam P. Vergilius legerat, qui hunc eius versum secutus in georgicis suis “equitem” pro “eco” posuit his in versibus:<BR> frena Pelethronii Lapithae gyrosque dedere<BR> impositi dorso atque equitem docuere sub armis<BR> insultare solo et gressus glomerare superbos.<BR> In quo loco “equitem”, si quis modo non inscite inepteque argutior sit, nihil potest accipi aliud nisi “ecum”; {{pn|1.8|8}}pleraque enim veterum aetas et hominem equo insidentem et equum, qui insideretur, “equitem” dixerunt. {{pn|1.9|9}}Propterea “equitare” etiam, quod verbum e vocabulo “equitis” inclinatum est, et homo eco utens et ecus sub homine gradiens dicebatur. {{pn|1.10|10}}Lucilius adeo, vir adprime linguae Latinae sciens, “ecum equitare” dicit his versibus:<BR> quis hunc currere ecum nos atque equitare videmus,<BR> his equitat curritque: oculis equitare videmus;<BR> ergo oculis equitat. {{pn|1.11|11}}Sed enim contentus” inquit “ego his non fui et, ut non turbidae fidei nec ambiguae, sed ut purae liquentisque esset, “ecus”ne an “eques” scriptum Ennius reliquisset, librum summae atque reverendae vetustatis, quem fere constabat Lampadionis manu emendatum, studio pretioque multo unius versus inspiciendi gratia conduxi et “eques”, non “ecus”, scriptum in eo versu inveni.” {{pn|1.12|12}}Hoc tum nobis Iulianus et multa alia erudite simul et adfabiliter dixit. Sed eadem ipsa post etiam in pervulgatis commentariis scripta offendimus. ===VI.=== {{c|''Quod Aelius Melissus in libro, cui titulum fecit de loquendi proprietate, quem, cum ederet, cornum esse Copiae dicebat, rem scripsit neque dictu neque auditu dignam, cum differre “matronam” et “matrem familias” existimavit differentia longe vanissima.''}} {{pn|1.1|1}}Aelius Melissus in nostra memoria fuit Romae summi quidem loci inter grammaticos id temporibus; sed maiore in litteris erat iactantia et sophisteiai quam opera. {{pn|1.2|2}}Is praeter alia, quae scripsit compluria, librum composuit, ut tum videbatur, cum est editus, doctrinae inclutae. {{pn|1.3|3}}Ei libro titulus est ingentis cuiusdam inlecebrae ad legendum; scriptus quippe est de loquendi proprietate. Quis adeo existimet loqui se recte atque proprie posse, nisi illas Melissi proprietates perdidicerit? {{pn|1.4|4}}Ex eo libro verba haec sunt: ““Matrona” est, quae semel peperit, quae saepius, “mater familias”; sicuti sus, quae semel peperit, “porcetra”, quae saepius, “scrofa”.” {{pn|1.5|5}}Vtrum autem hoc de matrona ac de matrefamilias Melissus excogitaverit ipse et coniectaverit, an scriptum ab alio quo legerit, hariolis profecto est opus. {{pn|1.6|6}}Nam de “porcetra” habet sane auctorem Pomponium in atellania, quae hoc eodem vocabulo inscripta est; {{pn|1.7|7}}sed matronam non esse appellatam, nisi quae semel peperit, neque matrem familias, nisi quae saepius, nullis veterum scriptorum auctoritatibus confirmari potest. {{pn|1.8|8}}Enimvero illud impendio probabilius est, quod idonei vocum antiquarum enarratores tradiderunt, matronam dictam esse proprie, quae in matrimonium cum viro convenisset, quoad in eo matrimonio maneret, etiamsi liberi nondum nati forent, dictamque ita esse a matris nomine, non adepto iam, sed cum spe et omine mox adipiscendi, {{pn|1.9|9}}unde ipsum quoque “matrimonium” dicitur, matrem autem familias appellatam esse eam solam, quae in mariti manu mancipioque aut in eius, in cuius maritus, manu mancipioque esset, quoniam non in matrimonium tantum, sed in familiam quoque mariti et in sui heredis locum venisset. ===VII.=== {{c|''Quem in modum Favorinus tractaverit intempestivum quendam de verborum ambiguitatibus quaerentem; atque ibi, quot significationes capiat “contio”.''}} {{pn|1.1|1}}Domitio, homini docto celebrique in urbe Roma grammatico, cui cognomentum “Insano” factum est, quoniam erat natura intractabilior et morosior, ei Domitio Favorinus noster cum forte apud fanum Carmentis obviam venisset atque ego cum Favorino essem, “quaeso” inquit “te, magister, dicas mihi, num erravi, quod, cum vellem demegorias Latine dicere, “contiones” dixi? {{pn|1.2|2}}dubito quippe et requiro, an veterum eorum, qui electius locuti sunt, pro verbis et oratione dixerit quis “contionem”. {{pn|1.3|3}}Tum Domitius voce atque vultu atrociore “nulla” inquit “prorsus bonae salutis spes reliqua est, cum vos quoque, philosophorum inlustrissimi, nihil iam aliud quam verba auctoritatesque verborum cordi habetis. Mittam autem librum tibi, in quo id reperias, quod quaeris. Ego enim grammaticus vitae iam atque morum disciplinas quaero, vos philosophi mera estis, ut M. Cato ait, “mortualia”; glossaria namque colligitis et lexidia, res taetras et inanes et frivolas tamquam mulierum voces praeficarum. Atque utinam” inquit “muti omnes homines essemus! minus improbitas instrumenti haberet.” {{pn|1.4|4}}Cumque digressi essemus, “non tempestive” inquit Favorinus “hunc hominem accessimus. Videtur enim mihi episemainesthai. Scitote” inquit “tamen intemperiem istam, quae melancholia dicitur, non parvis nec abiectis ingeniis accidere, alla einai schedon ti to pathos touto heroikon et veritates plerumque fortiter dicere, sed respectum non habere mete kairou mete metrou. Vel ipsum hoc quale existimatis, quod nunc de philosophis dixit? nonne, si id Antisthenes aut Diogenes dixisset, dignum memoria visum esset?” {{pn|1.5|5}}Misit autem paulo post Favorino librum, quem promiserat - Verri, opinor, Flacci erat -, in quo scripta ad hoc genus quaestionis pertinentia haec fuerunt: “senatum” dici et pro loco et pro hominibus, “civitatem” et pro loco et oppido et pro iure quoque omnium et pro hominum multitudine, “tribus” quoque et “decurias” dici et pro loco et pro iure et pro hominibus, “contionem” autem tria significare: {{pn|1.6|6}}locum suggestumque, unde verba fierent, sicut M. Tullius in oratione, quae inscripta est contra contionem Q. Metelli: {{pn|1.7|7}}“escendi” inquit “in contionem, concursus est populi factus”; {{pn|1.8|8}}item significare coetum populi adsistentis, sicuti idem M. Tullius in oratore ait: “Contiones saepe exclamare vidi, cum apte verba cecidissent. Etenim exspectant aures, ut verbis conligetur sententia”; item orationem ipsam, quae ad populum diceretur.<BR> Exempla in eo libro scripta non erant. Sed nos postea Favorino desideranti harum omnium significationum monumenta et apud Ciceronem, sicut supra scripsi, et apud elegantissimos veterum reperta exhibuimus; {{pn|1.9|9}}id autem quod potissimum expetebat, “contionem” esse dictam pro verbis et oratione, docui titulo Tulliani libri, qui a M. Cicerone inscriptus est contra contionem Q. Metelli, quo nihil profecto significatur aliud, quam ipsa, quae a Metello dicta est, oratio. ===VIII.=== {{c|''Homoioteleuta et homoioptota atque alia id genus, quae ornamenta orationis putantur, inepta esse et puerilia Lucilii quoque versibus declarari.''}} {{pn|1.1|1}}Homoioteleuta et isokataleketa et parisa et homoioptota ceteraque huiusmodi scitamenta, quae isti apirocali, qui se Isocratios videri volunt, in conlocandis verbis immodice faciunt et rancide, quam sint insubida et inertia et puerilia, facetissime hercle significat in quinto saturarum Lucilius. {{pn|1.2|2}}Nam ubi est cum amico conquestus, quod ad se aegrotum non viseret, Haec ibidem addit festiviter:<BR> quo me habeam pacto, tametsi non quaeris, docebo,<BR> quando in eo numero mansi, quo in maxima non est<BR> pars hominum, ...<BR> ut periisse velis, quem visere nolueris, cum<BR> debueris. Hoc “nolueris” et “debueris” te<BR> si minus delectat, quod atechnon et Eisocratium est<BR> lerodesque simul totum ac symmeirakides,<BR> non operam perdo, si tu hic. ===IX.=== {{c|''Quid significet apud M. Catonem verbum “insecenda”; quodque “insecenda” legendum sit quam, quod plerique existimant, “insequenda”.''}} {{pn|1.1|1}}In libro vetere, in quo erat oratio M. Catonis de Ptolomaeo contra Thermum, sic scriptum fuit: “Sed si omnia dolo fecit omnia avaritiae atque pecuniae causa fecit, eiusmodi scelera nefaria, quae neque fando neque legendo audivimus, supplicium pro factis dare oportet.” ... {{pn|1.2|2}}“Insecenda” quid esset, quaeri coeptum. Tum ex his, qui aderant, alter litterator fuit, alter litteras sciens, id est alter docens, doctus alter. {{pn|1.3|3}}Hi duo inter sese dissentiebant. Et grammaticus quidem contendebat “insequenda” scribendum esse: ““insequenda” enim scribi” inquit “oportuit, non “insecenda”, quoniam “insequens” significat” ..., traditumque esse “inseque” quasi “perge dicere” et “insequere”, itaque ab Ennio scriptum in his versibus:<BR> inseque, Musa, manu Romanorum induperator<BR> quod quisque in bello gessit cum rege Philippo.” {{pn|1.4|4}}Alter autem ille eruditior nihil mendum, sed recte atque integre scriptum esse perseverabat et Velio Longo, non homini indocto, fidem esse habendam, qui in commentario, quod fecisset de usu antiquae lectionis, scripserit non “inseque” apud Ennium legendum, sed “insece”; ideoque a veteribus, quas “narrationes” dicimus, “insectiones” esse appellatas; Varronem quoque versum hunc Plauti de Menaechmis:<BR> nihilo minus esse videtur sectius quam somnia,<BR> sic enarrasse: “nihilo magis narranda esse, quam si ea essent somnia.” Haec illi inter se certabant. {{pn|1.5|5}}Ego arbitror et a M. Catone “insecenda” et a Q. Ennio “insece” scriptum sine “u” littera. Offendi enim in bibliotheca Patrensi librum verae vetustatis Livii Andronici, qui inscriptus est Odyssea, in quo erat versus primus cum hoc verbo sine “u” littera:<BR> virum mihi, Camena, insece versutum,<BR> factus ex illo Homeri versu:<BR> andra moi ennepe, Mousa, polytropon. {{pn|1.6|6}}Illic igitur aetatis et fidei magnae libro credo. Nam, quod in versu Plautino est: “sectius quam somnia”, nihil in alteras partes argumenti habet. {{pn|1.7|7}}Etiamsi veteres autem non “inseque”, sed “insece” dixerunt, credo, quia erat lenius leviusque, tamen eiusdem sententiae verbum videtur. {{pn|1.8|8}}Nam et “sequo” et “sequor” et item “secta” et “sectio” consuetudine loquendi differunt; sed qui penitus inspexerit, origo et ratio utriusque una est. {{pn|1.9|9}}Doctores quoque et interpretes vocum Graecarum:<BR> andra moi ennepe, Mousa,<BR> et<BR> espete nyn moi, Mousai,<BR> dictum putant, quod Latine “inseque” dicitur; namque in altero n geminum, in altero s esse tralatum dicunt. {{pn|1.10|10}}Sed etiam ipsum illud epe, quod significat verba aut versus, non aliunde esse dictum tradunt quam apo tou hepesthai kai tou eipein. {{pn|1.11|11}}Eadem ergo ratione antiqui nostri narrationes sermonesque “insectiones” appellitaverunt. ===X.=== {{c|''Errare istos, qui in exploranda febri venarum pulsus pertemptari putant, non arteriarum.''}} {{pn|1.1|1}}In Herodis C. V. villam, quae est in agro Attico loco, qui appellatur Cephisiae, aquis et lucis, nemoribus frequentem, aestu anni medio concesseram. {{pn|1.2|2}}Ibi alvo mihi cita et accedente febri rapida decubueram. {{pn|1.3|3}}Eo Calvenus Taurus philosophus et alii quidam sectatores eius cum Athenis visendi mei gratia venissent, medicus, qui tum in his locis repertus adsidebat mihi, narrare Tauro coeperat, quid incommodi paterer et quibus modulis quibusque intervallis accederet febris decederetque. {{pn|1.4|4}}Tum in eo sermone, cum iam me sinceriore corpusculo factum diceret: “potes” inquit Tauro “tu quoque id ipsum comprehendere, ean hapsei autou tes phlebos”, quod nostris verbis profecto ita dicitur: “si attigeris venam illius”. {{pn|1.5|5}}Hanc loquendi imperitiam, quod venam pro arteria dixisset, cum in eo docti homines, qui cum Tauro erant, tamquam in minime utili medico offendissent atque id murmure et vultu ostenderent, tum ibi Taurus, ut mos eius fuit, satis leniter: “certi” inquit “sumus, vir bone, non ignorare te, quid “vena” appelletur et quid “arteria”, quod venae quidem suapte vi inmobiles sint et sanguinis tantum demittendi gratia explorentur, arteriae autem motu atque pulsu suo habitum et modum febrium demonstrent; {{pn|1.6|6}}sed, ut video, pervulgate magis quam inscite locutus es: non enim te solum, sed alios quoque itidem errantis audivi venam pro arteria dicere. {{pn|1.7|7}}Fac igitur, ut experiamur elegantiorem esse te in medendo quam in dicendo, et cum dis bene volentibus opera tua sistas hunc nobis sanum atque validum quam citissime.” {{pn|1.8|8}}Hoc ego postea cum in medico reprehensum esse meminissem, existimavi non medico soli, sed omnibus quoque hominibus liberis liberaliterque institutis turpe esse ne ea quidem cognovisse ad notitiam corporis nostri pertinentia, quae non altius occultiusque remota sunt et quae natura nobis tuendae valitudinis causa et in promptu esse et in propatulo volverit; ac propterea, quantum habui temporis subsicivi, medicinae quoque disciplinae libros attigi, quos arbitrabar esse idoneos ad docendum, et ex his cum alia pleraque ab isto humanitatis usu non aliena, tum de venis quoque et arteriis didicisse videor ad hunc ferme modum: {{pn|1.9|9}}Vena est conceptaculum sanguinis, quod angeion medici vocant, mixti confusique cum spiritu naturali, in quo plus sanguinis est, minus spiritus; arteria est conceptaculum spiritus naturalis mixti confusique cum sanguine, in quo plus spiritus est, minus sanguinis; {{pn|1.10|10}}sphygmos autem est intentio motus et remissio in corde et in arteria naturalis, non arbitraria. {{pn|1.11|11}}Medicis autem veteribus oratione Graeca ita definitus est: Sphygmos estin diastole te kai systole aproairetos arterias kai kardias. ===XI.=== {{c|''Verba ex carminibus Furi Antiatis inscite a Caesellio Vindice reprehensa; versusque ipsi, in quibus ea verba sunt, subscripti.''}} {{pn|1.1|1}}Non hercle idem sentio cum Caesellio Vindice, grammatico, ut mea opinio est, haudquaquam inerudito. {{pn|1.2|2}}Verum hoc tamen petulanter insciteque, quod Furium, veterem poetam, dedecorasse linguam Latinam scripsit huiuscemodi vocum fictionibus, quae mihi quidem neque abhorrere a poetica facultate visae sunt neque dictu profatuque ipso taetrae aut insuaves esse, sicuti sunt quaedam alia ab inlustribus poetis ficta dure et rancide. {{pn|1.3|3}}Quae reprehendit autem Caesellius Furiana, haec sunt: quod terram in lutum versam “lutescere” dixerit et tenebras in noctis modum factas “noctescere” et pristinas reciperare vires “virescere”, et, quod ventus mare caerulum cum crispicans nitefacit, “purpurat” dixerit, et opulentum fieri “opulescere”. {{pn|1.4|4}}Versus autem ipsos ex poematis Furianis, in quibus haec verba sunt, subdidi:<BR> sanguine diluitur tellus, cava terra lutescit.<BR> Omnia noctescunt tenebris caliginis atrae.<BR> Increscunt animi, virescit volnere virtus.<BR> Sicut fulca levis volitat super aequora classis,<BR> spiritus Eurorum viridis cum purpurat undas.<BR> Quo magis in patriis possint opulescere campis. ===XII.=== {{c|''Morem istum veteribus nostris fuisse verba patiendi mutare ac vertere in agendi modum.''}} {{pn|1.1|1}}Id quoque habitum est in oratione facienda elegantiae genus, ut pro verbis habentibus patiendi figuram, agentia ponerent ac deinde haec vice inter sese mutua verterent. {{pn|1.2|2}}Iuventius in comoedia:<BR> pallium inquit flocci ut splendeat.<BR> Nonne hoc inpendio venustius gratiusque est quam si diceret “maculetur”? {{pn|1.3|3}}Plautus etiam non dissimiliter:<BR> quid est? - hoc rugat pallium, amictus non sum commode. {{pn|1.4|4}}Itidem Plautus “pulveret” dicit, quod non pulvere impleat, set ipsum pulveris plenum sit:<BR> exi tu, Dave, age, sparge; mundum esse hoc vestibulum volo.<BR> Venus ventura est nostra, non hoc pulveret. {{pn|1.5|5}}In Asinaria quoque “contemples” dicit pro “contempleris”: meum caput contemples, si quidem e re consultas tua. {{pn|1.6|6}}Cn. Gellius in annalibus: “Postquam tempestas sedavit, Adherbal taurum immolavit.” {{pn|1.7|7}}M. Cato in originibus: “Eodem convenae conplures ex agro accessitavere. Eo res eorum auxit.” {{pn|1.8|8}}Varro libris, quos ad Marcellum de lingua Latina fecit: “in priore verbo graves prosodiae, quae fuerunt, manent, reliquae mutant”; “mutant” inquit elegantissime pro “mutantur”. {{pn|1.9|9}}Potest etiam id quoque ab eodem Varrone in septimo divinarum similiter dictum videri: “Inter duas filias regum quid mutet, inter Antigonam et Tulliam, est animadvertere.” {{pn|1.10|10}}Verba autem patiendi pro agentibus in omnibus ferme veterum scriptis reperiuntur. Ex quibus sunt pauca ista, quae nunc meminimus: “muneror te” pro “munero” et “significor” pro “significo” et “sacrificor” pro “sacrifico” et “adsentior” pro “adsentio” et “faeneror” pro “faenero” et “pigneror” pro “pignero” et alia istiusmodi pleraque, quae, proinde ut in legendo fuerint obvia, notabuntur. ===XIII.=== {{c|''Quali talione Diogenes philosophus usus sit pertemptatus a dialectico quodam sophismatio inpudenti.''}} {{pn|1.1|1}}Saturnalibus Athenis alea quadam festiva et honesta lusitabamus huiuscemodi: {{pn|1.2|2}}Vbi conveneramus complusculi eiusdem studii homines ad lavandi tempus, captiones, quae sophismata appellantur, mente agitabamus easque quasi talos aut tesserulas in medium vice sua quisque iaciebamus. {{pn|1.3|3}}Captionis solutae aut parum intellectae praemium poenave erat nummus unus sestertius. {{pn|1.4|4}}Hoc aere conlecto quasi manuario cenula curabatur omnibus, qui eum lusum luseramus. {{pn|1.5|5}}Erant autem captiones ad hoc fere exemplum, tametsi Latina oratione non satis scite ac paene etiam inlepide exponuntur: “quod nix est, hoc grando non est; nix autem alba est: grando igitur alba non est”. Item aliud non dissimile: “quod homo est, non est hoc equus; homo autem animal est: equus igitur animal non est”. {{pn|1.6|6}}Dicere ergo debebat, qui ad sophisma diluendum ac refellendum ritu aleatorio vocatus erat, in qua parte quoque in verbo captio foret, quid dari concedique non oporteret; nisi dixerat, nummo singulo multabatur. Ea multa cenam iuvabat. {{pn|1.7|7}}Libet autem dicere, quam facete Diogenes sophisma id genus, quod supra dixi, a quodam dialectico ex Platonis diatriba per contumeliam propositum remuneratus sit. {{pn|1.8|8}}Nam cum ita rogasset dialecticus: “quod ego sum, id tu non es?” et Diogenes adnuisset atque ille addidisset: “homo autem ego sum”, cum id quoque adsensus esset et contra dialecticus ita conclusisset: “homo igitur tu non es”, “hoc quidem”, inquit Diogenes, “falsum est, et si verum id fieri vis, a me incipe”. ===XIV.=== {{c|''Quid sit numerus “hemiolos”, quid “epitritos”; et quod vocabula ista non facile nostri ausi sunt vertere in linguam Latinam.''}} {{pn|1.1|1}}Figurae quaedam numerorum, quas Graeci certis nominibus appellant, vocabula in lingua Latina non habent. {{pn|1.2|2}}Sed qui de numeris Latine scripserunt, Graeca ipsa dixerunt, fingere autem nostra, quoniam id absurde futurum erat, noluerunt. {{pn|1.3|3}}Quale enim fieri nomen posset “hemiolio” numero aut “epitrito”? {{pn|1.4|4}}Est autem hemiolios, qui numerum aliquem totum in sese habet dimidiumque eius, ut tres ad duo, quindecim ad decem, triginta ad viginti; {{pn|1.5|5}}epitritos est, qui habet totum aliquem numerum et eiusdem partem tertiam, ut quattuor ad tres, duodecim ad novem, quadraginta ad triginta. {{pn|1.6|6}}Haec autem notare meminisseque non esse ab re visum est, quoniam, vocabula ista numerorum nisi intelleguntur, rationes quaedam subtilissimae in libris philosophorum scriptae percipi non queunt. ===XV.=== {{c|''Quod M. Varro in herois versibus observaverit rem nimis anxiae et curiosae observationis.''}} {{pn|1.1|1}}In longis versibus, qui hexametri vocantur, item in senariis, animadverterunt metrici primos duos pedes, item extremos duo, habere singulos posse integras partes orationis, medios haut umquam posse, sed constare eos semper ex verbis aut divisis aut mixtis atque confusis. {{pn|1.2|2}}M. etiam Varro in libris disciplinarum scripsit observasse sese in versu hexametro, quod omnimodo quintus semipes verbum finiret et quod priores quinque semipedes aeque magnam vim haberent in efficiendo versu atque alii posteriores septem, idque ipsum ratione quadam geometrica fieri disserit. {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {{finis}} 4r8zaky6z1o3o7fmr6waxixpp49s48n 269159 269158 2026-06-06T13:08:38Z Saumache 27923 /* V. */ 269159 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XVIII }} {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Disputationes a philosopho Stoico et contra a Peripatetico arbitro Favorino factae; quaesitumque inter eos, quantum in perficienda vita beata virtus valeret quantumque esset in his, quae dicuntur “extranea”.''}} {{pn|1.1|1}}Familiares Favorini erant duo quidam non incelebres in urbe Roma philosophi. Eorum fuit unus Peripateticae disciplinae sectator, alter Stoicae. {{pn|1.2|2}}His quondam ego acriter atque contente pro suis utrimque decretis propugnantibus, cum essemus una omnes Ostiae cum Favorino, interfui. {{pn|1.3|3}}Ambulabamus autem in litore, cum iam advesperasceret, aestate anni nova. {{pn|1.4|4}}Atque ibi Stoicus censebat et vitam beatam hominum virtute animi sola et miseriam summam malitia sola posse effici, etiamsi cetera bona omnia, quae corporalia et externa appellarentur, virtuti deessent, malitiae adessent. {{pn|1.5|5}}Ille contra Peripateticus miseram quidem vitam vitiis animi et malitia sola fieri concedebat, sed ad conplendos omnes vitae beatae numeros virtutem solam nequaquam satis esse existimabat, quoniam et corporis integritas sanitasque et honestus modus formae et pecunia familiaris et bona existimatio ceteraque omnia corporis et fortunae bona necessaria viderentur perficiendae vitae beatae. {{pn|1.6|6}}Reclamabat hoc in loco Stoicus et, tamquam duas ille res diversas poneret, mirabatur, quod, cum essent malitia et virtus duo contraria, vita misera et beata quoque aeque contraria, {{pn|1.7|7}}non servaret in utrisque vim et naturam contrarii et ad miseriam quidem vitae conficiendam satis valere malitiam solam putaret, ad praestandam vero vitam beatam non satis solam esse virtutem diceret. {{pn|1.8|8}}Atque id maxime dissidere neque convenire dicebat, quod, qui profiteretur vitam nullo pacto beatam effici posse, si virtus sola abesset, idem contra negaret beatam fieri vitam, cum sola virtus adesset, et quem daret haberetque virtuti absenti honorem, eundem petenti atque praesenti adimeret. {{pn|1.9|9}}Tum Peripateticus perquam hercle festive “rogo te” inquit “cum bona venia respondeas, an existimes esse vini amphoram, cum abest ab ea unus congius?” {{pn|1.10|10}}“Minime” inquit “vini amphora dici potest, ex qua abest congius.” {{pn|1.11|11}}Hoc ubi accepit Peripateticus “unus igitur” inquit “congius amphoram facere dici debebit, quoniam, cum deest ille unus, non fit vini amphora et, cum accessit, fit ampliora. Quod si id dicere absurdum est uno congio solo fieri amphoram, itidem absurdum est una sola virtute vitam fieri beatam dicere, quoniam, cum virtus abest, beata esse vita numquam potest.” {{pn|1.12|12}}Tum Favorinus aspiciens Peripateticum “est quidem” inquit “argutiola haec, qua de congio vini usus es, exposita in libris; sed, ut scis, captio magis lepida quam probum aut simile argumentum videri debet. {{pn|1.13|13}}Congius enim, cum deest, efficit quidem, ne sit iustae mensurae amphora; sed cum accedit et additur, non ille unus facit amphoram, sed supplet. {{pn|1.14|14}}Virtus autem, ut isti dicunt, non accessio neque supplementum, sed sola ipsa vitae beatae instar est et propterea beatam vitam sola una, cum adest, facit.” {{pn|1.15|15}}Haec atque alia quaedam minuta magis et nodosa tamquam apud arbitrum Favorinum in suam uterque sententiam conferebant. {{pn|1.16|16}}Sed cum iam prima fax noctis et densiores esse tenebrae coepissent, prosecuti Favorinum in domum, ad quam devertebat, discessimus. ===II.=== {{c|''Cuiusmodi quaestionum certationibus Saturnalicia ludicra Athenis agitare soliti simus; atque inibi inspersa quaedam sophismatia et aenigmata oblectatoria.''}} {{pn|2.1|1}}Saturnalia Athenis agitabamus hilare prorsum ac modeste, non, ut dicitur, remittentes animum - nam “remittere” inquit Musonius “animum quasi amittere est”-, sed demulcentes eum paulum atque laxantes iucundis honestisque sermonum inlectationibus. {{pn|2.2|2}}Conveniebamus autem ad eandem cenam conplusculi, qui Romani in Graeciam veneramus quique easdem auditiones eosdemque doctores colebamus. {{pn|2.3|3}}Tum qui et cenulam ordine suo curabat, praemium solvendae quaestionis ponebat librum veteris scriptoris vel Graecum vel Latinum et coronam e lauro plexam totidemque res quaerebat, quot homines istic eramus; cumque eas omnis exposuerat, rem locumque dicendi sors dabat. {{pn|2.4|4}}Quaestio igitur soluta corona et praemio donabatur; non soluta autem tramittebatur ad eum, qui sortito successerat, idque in orbem vice pari servabatur. {{pn|2.5|5}}Si nemo dissolvebat, corona quaestionis eius deo, cuius id festum erat, dicabatur. {{pn|2.6|6}}Quaerebantur autem res huiuscemodi: aut sententia poetae veteris lepide obscura, non anxie, aut historiae antiquioris requisitio aut decreti cuiuspiam ex philosophia perperam invulgati purgatio aut captionis sophisticae solutio aut inopinati rariorisque verbi indagatio aut tempus item in verbo perspicuo obscurissimum. {{pn|2.7|7}}Itaque nuper quaesita esse memini numero septem, quorum prima fuit enarratio horum versuum, qui sunt in saturis Quinti Ennii uno multifariam verbo concinniter inplicati. Quorum exemplum hoc est:<BR> nam qui lepide postulat alterum frustrari,<BR> quem frustratur, frustra eum dicit frustra esse;<BR> nam qui sese frustrari quem frustra sentit,<BR> qui frustratur is frustrast, si non ille est frustra. {{pn|2.8|8}}Secunda quaestio fuit, quonam modo audiri atque accipi deberet, quod Plato in civitate, quam in libris suis condidit, koinas tas gynaikas id est communes esse mulieres, censuit et praemia viris fortibus summisque bellatoribus posuit saviationes puerorum et puellarum. {{pn|2.9|9}}Tertio in loco hoc quaesitum est, in quibus verbis captionum istarum fraus esset et quo pacto distingui resolvique possent: “quod non perdidisti, habes; cornua non perdidisti: habes igitur cornua”; item altera captio: “quod ego sum, id tu non es; homo ego sum: homo igitur tu non es”. {{pn|2.10|10}}Quaesitum ibidem, quae esset huius quoque sophismatis resolutio: “cum mentior et mentiri me dico, mentior an verum dico?” {{pn|2.11|11}}Postea quaestio istaec fuit, quam ob causam patricii Megalensibus mutitare soliti sint, plebes Cerealibus. {{pn|2.12|12}}Secundum ea hoc quaesitum est, verbum “verant”, quod significat “vera dicunt”, quisnam poetarum veterum dixerit. {{pn|2.13|13}}Sexta quaestio fuit, “asphodelum” cuiusmodi herba sit, quod Hesiodus in isto versu posuerit:<BR> nepioi, oude isasin, hosoi pleon hemisy pantos,<BR> oud'hoson en malachei te kai asphodeloi meg'oneiar,<BR> et quid item Hesiodus se dicere sentiat, cum dimidium plus esse toto dicit. {{pn|2.14|14}}Postrema quaestionum omnium haec fuit: “scripserim”, “legerim”, “venerim” cuius temporis verba sint, praeteriti an futuri an utriusque. {{pn|2.15|15}}Haec ubi ordine, quo dixi, proposita atque singulis sorte ductis disputata explanataque sunt, libris coronisque omnes donati sumus nisi ob unam quaestionem, quae fuit de verbo “verant”. {{pn|2.16|16}}Nemo enim tum commeminerat dictum esse a Q. Ennio id verbum in tertio decimo annalium in isto versu:<BR> satin vates verant aetate in agunda?<BR> Corona igitur huius quaestionis deo feriarum istarum Saturno datast. ===III.=== {{c|''Quid Aeschines rhetor in oratione, qua Timarchum de inpudicitia accusavit, Lacedaemonios statuisse dixerit super sententia probatissima, quam inprobatissimus homo dixisset.''}} {{pn|3.1|1}}Aeschines, vel acerrimus prudentissimusque oratorum, qui apud contiones Atheniensium floruerunt, in oratione illa saeva criminosaque et virulenta, qua Timarchum de inpudicitia graviter insigniterque accusavit, nobile et inlustre consilium Lacedaemoniis dedisse dicit virum indidem civitatis eiusdem principem virtute atque aetate magna praeditum. {{pn|3.2|2}}“Populus” inquit “Lacedaemonius de summa republica sua, quidnam esset utile et honestum, deliberabat. {{pn|3.3|3}}Tum exsurgit sententiae dicendae gratia homo quispiam turpitudine pristinae vitae defamatissimus, sed lingua tunc atque facundia nimium quanto praestabilis. {{pn|3.4|4}}Consilium, quod dabat quodque oportere fieri suadebat, acceptum ab universis et conplacitum est, futurumque erat ex eius sententia populi decretum. {{pn|3.5|5}}Ibi unus ex illo principum ordine, quos Lacedaemonii aetatis dignitatisque maiestate tamquam arbitros et magistros disciplinae publicae verebantur, commoto irritatoque animo exsilit et “quaenam,” inquit “Lacedaemonii, ratio aut quae tandem spes erit urbem hanc et hanc rempublicam salvam inexpugnabilemque esse diutius posse, si huiuscemodi anteactae vitae hominibus consiliariis utemur? quod si proba istaec et honesta sententia est, quaeso vos, non sinamus eandem dehonestari turpissimi auctoris contagio.” {{pn|3.6|6}}Atque ubi hoc dixit, elegit virum fortitudine atque iustitia praeter alios praestantem, sed inopi lingua et infacundum, iussitque eum consensu petituque omnium eandem illam sententiam diserti viri, cuimodi posset verbis, dicere, ut nulla prioris mentione habita scitum atque decretum populi ex eius unius nomine fieret, qui id ipsum denuo dixerat. {{pn|3.7|7}}Atque ita, ut suaserat prudentissimus senex, factum est. {{pn|3.8|8}}Sic bona sententia mansit, turpis auctor mutatus est.” ===IV.=== {{c|''Quod Sulpicius Apollinaris praedicantem quendam a sese uno Sallustii historias intellegi inlusit quaestione proposita, quid verba ista apud Sallustium significarent: “incertum, stolidior an vanior”.''}} {{pn|4.1|1}}Cum iam adulescentuli Romae praetextam et puerilem togam mutassemus magistrosque tunc nobis nosmet ipsi exploratiores quaereremus, in Sandaliario forte apud librarios fuimus, cum ibi in multorum hominum coetu Apollinaris Sulpicius, vir in memoria nostra praeter alios doctus, iactatorem quempiam et venditatorem Sallustianae lectionis inrisit inlusitque genere illo facetissimae dissimulationis, qua Socrates ad sophistas utebatur. {{pn|4.2|2}}Nam cum ille se unum et unicum lectorem esse enarratoremque Sallustii diceret neque primam tantum cutem ac speciem sententiarum, sed sanguinem quoque ipsum ac medullam verborum eius eruere atque introspicere penitus praedicaret, tum Apollinaris amplecti venerarique se doctrinas illius dicens “per,” inquit “magister optume, exoptatus mihi nunc venis cum sanguine et medulla Sallustii verborum. {{pn|4.3|3}}Hesterno enim die quaerebatur ex me, quidnam verba haec eius in quarto historiarum libro de Cn. Lentulo scripta significent, de quo incertum fuisse ait, stolidiorne esset an vanior”, eaque ipsa verba, uti sunt a Sallustio scripta, dixit: {{pn|4.4|4}}“At Cn. Lentulus patriciae gentis, collega eius, cui cognomentum Clodiano fuit, perincertum stolidior an vanior, legem de pecunia, quam Sulla emptoribus bonorum remiserat, exigenda promulgavit.” {{pn|4.5|5}}Quaesitum ergo ex se Apollinaris neque id se dissolvere potuisse adseverabat, quid esset “vanior” et quid “stolidior”, quoniam Sallustius sic ea separasse atque opposuisse inter se videretur, tamquam diversa ac dissimilia nec eiusdem utraque vitii forent, ac propterea petebat, uti se doceret significationes utriusque vocis et origines. {{pn|4.6|6}}Tum ille rictu oris labearumque ductu contemni a se ostendens et rem, de qua quaereretur, et hominem ipsum, qui quaereret: “priscorum” inquit “et remotorum ego verborum medullas et sanguinem, sicuti dixi, perspicere et elicere soleo, non istorum, quae proculcata vulgo et protrita sunt. Ipso illo quippe Cn. Lentulo stolidior est et vanior, qui ignorat eiusdem stultitiae esse vanitatem et stoliditatem.” {{pn|4.7|7}}Sed ubi hoc dixit, media ipsa sermonum reliquit et abire coepit. {{pn|4.8|8}}Nos deinde eum tenebamus urgebamusque, et cumprimis Apollinaris, ut de vocabulorum istorum vel differentia vel, si ei ita videretur, similitudine plenius apertiusque dissereret et, ut ne sibi invideret discere volenti, orabat. {{pn|4.9|9}}Atque ille se iam plane inludi ratus negotium sibi esse causatur et digreditur. {{pn|4.10|10}}Nos autem postea ex Apollinari didicimus “vanos” proprie dici, non ut vulgus diceret, desipientis aut hebetes aut ineptos, sed, ut veterum doctissimi dixissent, mendaces et infidos et levia inaniaque pro gravibus et veris astutissime componentes; “stolidos” autem vocari non tam stultos et excordes quam taetros et molestos et inlepidos, quos Graeci mochtherous et phortikous dicerent. {{pn|4.11|11}}Etyma quoque harum vocum et origines scriptas esse dicebat in libris Nigidianis. Quas requisitas ego et repertas cum primarum significationum exemplis, ut commentariis harum noctium inferrem, notavi et intulisse iam me aliquo in loco commentationibus istis existimo. ===V.=== {{c|''Quod Q. Ennius in septimo annali “quadrupes eques” ac non “quadrupes ecus”, ut legunt multi, scriptum reliquit.''}} {{pn|5.1|1}}Cum Antonio Iuliano rhetore, viro hercle bono et facundiae florentis, complures adulescentuli familiares eius Puteolis aestivarum feriarum ludum et iocum in litteris amoenioribus et in voluptatibus pudicis honestisque agitabamus. {{pn|5.2|2}}Atque ibi tunc Iuliano nuntiatur anagnosten quendam, non indoctum hominem, voce admodum scita et canora Ennii annales legere ad populum in theatro. {{pn|5.3|3}}“Eamus” inquit “auditum nescio quem istum Ennianistam”: hoc enim se ille nomine appellari volebat. {{pn|5.4|4}}Quem cum iam inter ingentes clamores legentem invenissemus - legebat autem librum ex annalibus Ennii septimum -, hos eum primum versus perperam pronuntiantem audivimus:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese,<BR> neque multis postea versibus additis celebrantibus eum laudantibusque omnibus discessit. {{pn|5.5|5}}Tum Iulianus egrediens e theatro “quid vobis” inquit “de hoc anagnosta et de quadrupede eco videtur? sic enim profecto legit:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese. {{pn|5.6|6}}Ecquid putatis, si magistrum praelectoremque habuisset alicuius aeris, “quadrupes ecus” dicturum fuisse ac non “quadrupes eques”, quod ab Ennio ita scriptum relictumque esse nemo unus litterarum veterum diligens dubitavit?” {{pn|5.7|7}}Cumque aliquot eorum, qui aderant, “quadrupes ecus” apud suum quisque grammaticum legisse se dicerent et mirarentur, quidnam esset “quadrupes eques”, “vellem vos,” inquit “optimi iuvenes, tam accurate Q. Ennium legisse, quam P. Vergilius legerat, qui hunc eius versum secutus in georgicis suis “equitem” pro “eco” posuit his in versibus:<BR> frena Pelethronii Lapithae gyrosque dedere<BR> impositi dorso atque equitem docuere sub armis<BR> insultare solo et gressus glomerare superbos.<BR> In quo loco “equitem”, si quis modo non inscite inepteque argutior sit, nihil potest accipi aliud nisi “ecum”; {{pn|5.8|8}}pleraque enim veterum aetas et hominem equo insidentem et equum, qui insideretur, “equitem” dixerunt. {{pn|5.9|9}}Propterea “equitare” etiam, quod verbum e vocabulo “equitis” inclinatum est, et homo eco utens et ecus sub homine gradiens dicebatur. {{pn|5.10|10}}Lucilius adeo, vir adprime linguae Latinae sciens, “ecum equitare” dicit his versibus:<BR> quis hunc currere ecum nos atque equitare videmus,<BR> his equitat curritque: oculis equitare videmus;<BR> ergo oculis equitat. {{pn|5.11|11}}Sed enim contentus” inquit “ego his non fui et, ut non turbidae fidei nec ambiguae, sed ut purae liquentisque esset, “ecus”ne an “eques” scriptum Ennius reliquisset, librum summae atque reverendae vetustatis, quem fere constabat Lampadionis manu emendatum, studio pretioque multo unius versus inspiciendi gratia conduxi et “eques”, non “ecus”, scriptum in eo versu inveni.” {{pn|5.12|12}}Hoc tum nobis Iulianus et multa alia erudite simul et adfabiliter dixit. Sed eadem ipsa post etiam in pervulgatis commentariis scripta offendimus. ===VI.=== {{c|''Quod Aelius Melissus in libro, cui titulum fecit de loquendi proprietate, quem, cum ederet, cornum esse Copiae dicebat, rem scripsit neque dictu neque auditu dignam, cum differre “matronam” et “matrem familias” existimavit differentia longe vanissima.''}} {{pn|1.1|1}}Aelius Melissus in nostra memoria fuit Romae summi quidem loci inter grammaticos id temporibus; sed maiore in litteris erat iactantia et sophisteiai quam opera. {{pn|1.2|2}}Is praeter alia, quae scripsit compluria, librum composuit, ut tum videbatur, cum est editus, doctrinae inclutae. {{pn|1.3|3}}Ei libro titulus est ingentis cuiusdam inlecebrae ad legendum; scriptus quippe est de loquendi proprietate. Quis adeo existimet loqui se recte atque proprie posse, nisi illas Melissi proprietates perdidicerit? {{pn|1.4|4}}Ex eo libro verba haec sunt: ““Matrona” est, quae semel peperit, quae saepius, “mater familias”; sicuti sus, quae semel peperit, “porcetra”, quae saepius, “scrofa”.” {{pn|1.5|5}}Vtrum autem hoc de matrona ac de matrefamilias Melissus excogitaverit ipse et coniectaverit, an scriptum ab alio quo legerit, hariolis profecto est opus. {{pn|1.6|6}}Nam de “porcetra” habet sane auctorem Pomponium in atellania, quae hoc eodem vocabulo inscripta est; {{pn|1.7|7}}sed matronam non esse appellatam, nisi quae semel peperit, neque matrem familias, nisi quae saepius, nullis veterum scriptorum auctoritatibus confirmari potest. {{pn|1.8|8}}Enimvero illud impendio probabilius est, quod idonei vocum antiquarum enarratores tradiderunt, matronam dictam esse proprie, quae in matrimonium cum viro convenisset, quoad in eo matrimonio maneret, etiamsi liberi nondum nati forent, dictamque ita esse a matris nomine, non adepto iam, sed cum spe et omine mox adipiscendi, {{pn|1.9|9}}unde ipsum quoque “matrimonium” dicitur, matrem autem familias appellatam esse eam solam, quae in mariti manu mancipioque aut in eius, in cuius maritus, manu mancipioque esset, quoniam non in matrimonium tantum, sed in familiam quoque mariti et in sui heredis locum venisset. ===VII.=== {{c|''Quem in modum Favorinus tractaverit intempestivum quendam de verborum ambiguitatibus quaerentem; atque ibi, quot significationes capiat “contio”.''}} {{pn|1.1|1}}Domitio, homini docto celebrique in urbe Roma grammatico, cui cognomentum “Insano” factum est, quoniam erat natura intractabilior et morosior, ei Domitio Favorinus noster cum forte apud fanum Carmentis obviam venisset atque ego cum Favorino essem, “quaeso” inquit “te, magister, dicas mihi, num erravi, quod, cum vellem demegorias Latine dicere, “contiones” dixi? {{pn|1.2|2}}dubito quippe et requiro, an veterum eorum, qui electius locuti sunt, pro verbis et oratione dixerit quis “contionem”. {{pn|1.3|3}}Tum Domitius voce atque vultu atrociore “nulla” inquit “prorsus bonae salutis spes reliqua est, cum vos quoque, philosophorum inlustrissimi, nihil iam aliud quam verba auctoritatesque verborum cordi habetis. Mittam autem librum tibi, in quo id reperias, quod quaeris. Ego enim grammaticus vitae iam atque morum disciplinas quaero, vos philosophi mera estis, ut M. Cato ait, “mortualia”; glossaria namque colligitis et lexidia, res taetras et inanes et frivolas tamquam mulierum voces praeficarum. Atque utinam” inquit “muti omnes homines essemus! minus improbitas instrumenti haberet.” {{pn|1.4|4}}Cumque digressi essemus, “non tempestive” inquit Favorinus “hunc hominem accessimus. Videtur enim mihi episemainesthai. Scitote” inquit “tamen intemperiem istam, quae melancholia dicitur, non parvis nec abiectis ingeniis accidere, alla einai schedon ti to pathos touto heroikon et veritates plerumque fortiter dicere, sed respectum non habere mete kairou mete metrou. Vel ipsum hoc quale existimatis, quod nunc de philosophis dixit? nonne, si id Antisthenes aut Diogenes dixisset, dignum memoria visum esset?” {{pn|1.5|5}}Misit autem paulo post Favorino librum, quem promiserat - Verri, opinor, Flacci erat -, in quo scripta ad hoc genus quaestionis pertinentia haec fuerunt: “senatum” dici et pro loco et pro hominibus, “civitatem” et pro loco et oppido et pro iure quoque omnium et pro hominum multitudine, “tribus” quoque et “decurias” dici et pro loco et pro iure et pro hominibus, “contionem” autem tria significare: {{pn|1.6|6}}locum suggestumque, unde verba fierent, sicut M. Tullius in oratione, quae inscripta est contra contionem Q. Metelli: {{pn|1.7|7}}“escendi” inquit “in contionem, concursus est populi factus”; {{pn|1.8|8}}item significare coetum populi adsistentis, sicuti idem M. Tullius in oratore ait: “Contiones saepe exclamare vidi, cum apte verba cecidissent. Etenim exspectant aures, ut verbis conligetur sententia”; item orationem ipsam, quae ad populum diceretur.<BR> Exempla in eo libro scripta non erant. Sed nos postea Favorino desideranti harum omnium significationum monumenta et apud Ciceronem, sicut supra scripsi, et apud elegantissimos veterum reperta exhibuimus; {{pn|1.9|9}}id autem quod potissimum expetebat, “contionem” esse dictam pro verbis et oratione, docui titulo Tulliani libri, qui a M. Cicerone inscriptus est contra contionem Q. Metelli, quo nihil profecto significatur aliud, quam ipsa, quae a Metello dicta est, oratio. ===VIII.=== {{c|''Homoioteleuta et homoioptota atque alia id genus, quae ornamenta orationis putantur, inepta esse et puerilia Lucilii quoque versibus declarari.''}} {{pn|1.1|1}}Homoioteleuta et isokataleketa et parisa et homoioptota ceteraque huiusmodi scitamenta, quae isti apirocali, qui se Isocratios videri volunt, in conlocandis verbis immodice faciunt et rancide, quam sint insubida et inertia et puerilia, facetissime hercle significat in quinto saturarum Lucilius. {{pn|1.2|2}}Nam ubi est cum amico conquestus, quod ad se aegrotum non viseret, Haec ibidem addit festiviter:<BR> quo me habeam pacto, tametsi non quaeris, docebo,<BR> quando in eo numero mansi, quo in maxima non est<BR> pars hominum, ...<BR> ut periisse velis, quem visere nolueris, cum<BR> debueris. Hoc “nolueris” et “debueris” te<BR> si minus delectat, quod atechnon et Eisocratium est<BR> lerodesque simul totum ac symmeirakides,<BR> non operam perdo, si tu hic. ===IX.=== {{c|''Quid significet apud M. Catonem verbum “insecenda”; quodque “insecenda” legendum sit quam, quod plerique existimant, “insequenda”.''}} {{pn|1.1|1}}In libro vetere, in quo erat oratio M. Catonis de Ptolomaeo contra Thermum, sic scriptum fuit: “Sed si omnia dolo fecit omnia avaritiae atque pecuniae causa fecit, eiusmodi scelera nefaria, quae neque fando neque legendo audivimus, supplicium pro factis dare oportet.” ... {{pn|1.2|2}}“Insecenda” quid esset, quaeri coeptum. Tum ex his, qui aderant, alter litterator fuit, alter litteras sciens, id est alter docens, doctus alter. {{pn|1.3|3}}Hi duo inter sese dissentiebant. Et grammaticus quidem contendebat “insequenda” scribendum esse: ““insequenda” enim scribi” inquit “oportuit, non “insecenda”, quoniam “insequens” significat” ..., traditumque esse “inseque” quasi “perge dicere” et “insequere”, itaque ab Ennio scriptum in his versibus:<BR> inseque, Musa, manu Romanorum induperator<BR> quod quisque in bello gessit cum rege Philippo.” {{pn|1.4|4}}Alter autem ille eruditior nihil mendum, sed recte atque integre scriptum esse perseverabat et Velio Longo, non homini indocto, fidem esse habendam, qui in commentario, quod fecisset de usu antiquae lectionis, scripserit non “inseque” apud Ennium legendum, sed “insece”; ideoque a veteribus, quas “narrationes” dicimus, “insectiones” esse appellatas; Varronem quoque versum hunc Plauti de Menaechmis:<BR> nihilo minus esse videtur sectius quam somnia,<BR> sic enarrasse: “nihilo magis narranda esse, quam si ea essent somnia.” Haec illi inter se certabant. {{pn|1.5|5}}Ego arbitror et a M. Catone “insecenda” et a Q. Ennio “insece” scriptum sine “u” littera. Offendi enim in bibliotheca Patrensi librum verae vetustatis Livii Andronici, qui inscriptus est Odyssea, in quo erat versus primus cum hoc verbo sine “u” littera:<BR> virum mihi, Camena, insece versutum,<BR> factus ex illo Homeri versu:<BR> andra moi ennepe, Mousa, polytropon. {{pn|1.6|6}}Illic igitur aetatis et fidei magnae libro credo. Nam, quod in versu Plautino est: “sectius quam somnia”, nihil in alteras partes argumenti habet. {{pn|1.7|7}}Etiamsi veteres autem non “inseque”, sed “insece” dixerunt, credo, quia erat lenius leviusque, tamen eiusdem sententiae verbum videtur. {{pn|1.8|8}}Nam et “sequo” et “sequor” et item “secta” et “sectio” consuetudine loquendi differunt; sed qui penitus inspexerit, origo et ratio utriusque una est. {{pn|1.9|9}}Doctores quoque et interpretes vocum Graecarum:<BR> andra moi ennepe, Mousa,<BR> et<BR> espete nyn moi, Mousai,<BR> dictum putant, quod Latine “inseque” dicitur; namque in altero n geminum, in altero s esse tralatum dicunt. {{pn|1.10|10}}Sed etiam ipsum illud epe, quod significat verba aut versus, non aliunde esse dictum tradunt quam apo tou hepesthai kai tou eipein. {{pn|1.11|11}}Eadem ergo ratione antiqui nostri narrationes sermonesque “insectiones” appellitaverunt. ===X.=== {{c|''Errare istos, qui in exploranda febri venarum pulsus pertemptari putant, non arteriarum.''}} {{pn|1.1|1}}In Herodis C. V. villam, quae est in agro Attico loco, qui appellatur Cephisiae, aquis et lucis, nemoribus frequentem, aestu anni medio concesseram. {{pn|1.2|2}}Ibi alvo mihi cita et accedente febri rapida decubueram. {{pn|1.3|3}}Eo Calvenus Taurus philosophus et alii quidam sectatores eius cum Athenis visendi mei gratia venissent, medicus, qui tum in his locis repertus adsidebat mihi, narrare Tauro coeperat, quid incommodi paterer et quibus modulis quibusque intervallis accederet febris decederetque. {{pn|1.4|4}}Tum in eo sermone, cum iam me sinceriore corpusculo factum diceret: “potes” inquit Tauro “tu quoque id ipsum comprehendere, ean hapsei autou tes phlebos”, quod nostris verbis profecto ita dicitur: “si attigeris venam illius”. {{pn|1.5|5}}Hanc loquendi imperitiam, quod venam pro arteria dixisset, cum in eo docti homines, qui cum Tauro erant, tamquam in minime utili medico offendissent atque id murmure et vultu ostenderent, tum ibi Taurus, ut mos eius fuit, satis leniter: “certi” inquit “sumus, vir bone, non ignorare te, quid “vena” appelletur et quid “arteria”, quod venae quidem suapte vi inmobiles sint et sanguinis tantum demittendi gratia explorentur, arteriae autem motu atque pulsu suo habitum et modum febrium demonstrent; {{pn|1.6|6}}sed, ut video, pervulgate magis quam inscite locutus es: non enim te solum, sed alios quoque itidem errantis audivi venam pro arteria dicere. {{pn|1.7|7}}Fac igitur, ut experiamur elegantiorem esse te in medendo quam in dicendo, et cum dis bene volentibus opera tua sistas hunc nobis sanum atque validum quam citissime.” {{pn|1.8|8}}Hoc ego postea cum in medico reprehensum esse meminissem, existimavi non medico soli, sed omnibus quoque hominibus liberis liberaliterque institutis turpe esse ne ea quidem cognovisse ad notitiam corporis nostri pertinentia, quae non altius occultiusque remota sunt et quae natura nobis tuendae valitudinis causa et in promptu esse et in propatulo volverit; ac propterea, quantum habui temporis subsicivi, medicinae quoque disciplinae libros attigi, quos arbitrabar esse idoneos ad docendum, et ex his cum alia pleraque ab isto humanitatis usu non aliena, tum de venis quoque et arteriis didicisse videor ad hunc ferme modum: {{pn|1.9|9}}Vena est conceptaculum sanguinis, quod angeion medici vocant, mixti confusique cum spiritu naturali, in quo plus sanguinis est, minus spiritus; arteria est conceptaculum spiritus naturalis mixti confusique cum sanguine, in quo plus spiritus est, minus sanguinis; {{pn|1.10|10}}sphygmos autem est intentio motus et remissio in corde et in arteria naturalis, non arbitraria. {{pn|1.11|11}}Medicis autem veteribus oratione Graeca ita definitus est: Sphygmos estin diastole te kai systole aproairetos arterias kai kardias. ===XI.=== {{c|''Verba ex carminibus Furi Antiatis inscite a Caesellio Vindice reprehensa; versusque ipsi, in quibus ea verba sunt, subscripti.''}} {{pn|1.1|1}}Non hercle idem sentio cum Caesellio Vindice, grammatico, ut mea opinio est, haudquaquam inerudito. {{pn|1.2|2}}Verum hoc tamen petulanter insciteque, quod Furium, veterem poetam, dedecorasse linguam Latinam scripsit huiuscemodi vocum fictionibus, quae mihi quidem neque abhorrere a poetica facultate visae sunt neque dictu profatuque ipso taetrae aut insuaves esse, sicuti sunt quaedam alia ab inlustribus poetis ficta dure et rancide. {{pn|1.3|3}}Quae reprehendit autem Caesellius Furiana, haec sunt: quod terram in lutum versam “lutescere” dixerit et tenebras in noctis modum factas “noctescere” et pristinas reciperare vires “virescere”, et, quod ventus mare caerulum cum crispicans nitefacit, “purpurat” dixerit, et opulentum fieri “opulescere”. {{pn|1.4|4}}Versus autem ipsos ex poematis Furianis, in quibus haec verba sunt, subdidi:<BR> sanguine diluitur tellus, cava terra lutescit.<BR> Omnia noctescunt tenebris caliginis atrae.<BR> Increscunt animi, virescit volnere virtus.<BR> Sicut fulca levis volitat super aequora classis,<BR> spiritus Eurorum viridis cum purpurat undas.<BR> Quo magis in patriis possint opulescere campis. ===XII.=== {{c|''Morem istum veteribus nostris fuisse verba patiendi mutare ac vertere in agendi modum.''}} {{pn|1.1|1}}Id quoque habitum est in oratione facienda elegantiae genus, ut pro verbis habentibus patiendi figuram, agentia ponerent ac deinde haec vice inter sese mutua verterent. {{pn|1.2|2}}Iuventius in comoedia:<BR> pallium inquit flocci ut splendeat.<BR> Nonne hoc inpendio venustius gratiusque est quam si diceret “maculetur”? {{pn|1.3|3}}Plautus etiam non dissimiliter:<BR> quid est? - hoc rugat pallium, amictus non sum commode. {{pn|1.4|4}}Itidem Plautus “pulveret” dicit, quod non pulvere impleat, set ipsum pulveris plenum sit:<BR> exi tu, Dave, age, sparge; mundum esse hoc vestibulum volo.<BR> Venus ventura est nostra, non hoc pulveret. {{pn|1.5|5}}In Asinaria quoque “contemples” dicit pro “contempleris”: meum caput contemples, si quidem e re consultas tua. {{pn|1.6|6}}Cn. Gellius in annalibus: “Postquam tempestas sedavit, Adherbal taurum immolavit.” {{pn|1.7|7}}M. Cato in originibus: “Eodem convenae conplures ex agro accessitavere. Eo res eorum auxit.” {{pn|1.8|8}}Varro libris, quos ad Marcellum de lingua Latina fecit: “in priore verbo graves prosodiae, quae fuerunt, manent, reliquae mutant”; “mutant” inquit elegantissime pro “mutantur”. {{pn|1.9|9}}Potest etiam id quoque ab eodem Varrone in septimo divinarum similiter dictum videri: “Inter duas filias regum quid mutet, inter Antigonam et Tulliam, est animadvertere.” {{pn|1.10|10}}Verba autem patiendi pro agentibus in omnibus ferme veterum scriptis reperiuntur. Ex quibus sunt pauca ista, quae nunc meminimus: “muneror te” pro “munero” et “significor” pro “significo” et “sacrificor” pro “sacrifico” et “adsentior” pro “adsentio” et “faeneror” pro “faenero” et “pigneror” pro “pignero” et alia istiusmodi pleraque, quae, proinde ut in legendo fuerint obvia, notabuntur. ===XIII.=== {{c|''Quali talione Diogenes philosophus usus sit pertemptatus a dialectico quodam sophismatio inpudenti.''}} {{pn|1.1|1}}Saturnalibus Athenis alea quadam festiva et honesta lusitabamus huiuscemodi: {{pn|1.2|2}}Vbi conveneramus complusculi eiusdem studii homines ad lavandi tempus, captiones, quae sophismata appellantur, mente agitabamus easque quasi talos aut tesserulas in medium vice sua quisque iaciebamus. {{pn|1.3|3}}Captionis solutae aut parum intellectae praemium poenave erat nummus unus sestertius. {{pn|1.4|4}}Hoc aere conlecto quasi manuario cenula curabatur omnibus, qui eum lusum luseramus. {{pn|1.5|5}}Erant autem captiones ad hoc fere exemplum, tametsi Latina oratione non satis scite ac paene etiam inlepide exponuntur: “quod nix est, hoc grando non est; nix autem alba est: grando igitur alba non est”. Item aliud non dissimile: “quod homo est, non est hoc equus; homo autem animal est: equus igitur animal non est”. {{pn|1.6|6}}Dicere ergo debebat, qui ad sophisma diluendum ac refellendum ritu aleatorio vocatus erat, in qua parte quoque in verbo captio foret, quid dari concedique non oporteret; nisi dixerat, nummo singulo multabatur. Ea multa cenam iuvabat. {{pn|1.7|7}}Libet autem dicere, quam facete Diogenes sophisma id genus, quod supra dixi, a quodam dialectico ex Platonis diatriba per contumeliam propositum remuneratus sit. {{pn|1.8|8}}Nam cum ita rogasset dialecticus: “quod ego sum, id tu non es?” et Diogenes adnuisset atque ille addidisset: “homo autem ego sum”, cum id quoque adsensus esset et contra dialecticus ita conclusisset: “homo igitur tu non es”, “hoc quidem”, inquit Diogenes, “falsum est, et si verum id fieri vis, a me incipe”. ===XIV.=== {{c|''Quid sit numerus “hemiolos”, quid “epitritos”; et quod vocabula ista non facile nostri ausi sunt vertere in linguam Latinam.''}} {{pn|1.1|1}}Figurae quaedam numerorum, quas Graeci certis nominibus appellant, vocabula in lingua Latina non habent. {{pn|1.2|2}}Sed qui de numeris Latine scripserunt, Graeca ipsa dixerunt, fingere autem nostra, quoniam id absurde futurum erat, noluerunt. {{pn|1.3|3}}Quale enim fieri nomen posset “hemiolio” numero aut “epitrito”? {{pn|1.4|4}}Est autem hemiolios, qui numerum aliquem totum in sese habet dimidiumque eius, ut tres ad duo, quindecim ad decem, triginta ad viginti; {{pn|1.5|5}}epitritos est, qui habet totum aliquem numerum et eiusdem partem tertiam, ut quattuor ad tres, duodecim ad novem, quadraginta ad triginta. {{pn|1.6|6}}Haec autem notare meminisseque non esse ab re visum est, quoniam, vocabula ista numerorum nisi intelleguntur, rationes quaedam subtilissimae in libris philosophorum scriptae percipi non queunt. ===XV.=== {{c|''Quod M. Varro in herois versibus observaverit rem nimis anxiae et curiosae observationis.''}} {{pn|1.1|1}}In longis versibus, qui hexametri vocantur, item in senariis, animadverterunt metrici primos duos pedes, item extremos duo, habere singulos posse integras partes orationis, medios haut umquam posse, sed constare eos semper ex verbis aut divisis aut mixtis atque confusis. {{pn|1.2|2}}M. etiam Varro in libris disciplinarum scripsit observasse sese in versu hexametro, quod omnimodo quintus semipes verbum finiret et quod priores quinque semipedes aeque magnam vim haberent in efficiendo versu atque alii posteriores septem, idque ipsum ratione quadam geometrica fieri disserit. {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {{finis}} 8zh10ykq3j1dyj293xt3j496z0gc7p9 269160 269159 2026-06-06T13:09:03Z Saumache 27923 /* VI. */ 269160 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XVIII }} {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Disputationes a philosopho Stoico et contra a Peripatetico arbitro Favorino factae; quaesitumque inter eos, quantum in perficienda vita beata virtus valeret quantumque esset in his, quae dicuntur “extranea”.''}} {{pn|1.1|1}}Familiares Favorini erant duo quidam non incelebres in urbe Roma philosophi. Eorum fuit unus Peripateticae disciplinae sectator, alter Stoicae. {{pn|1.2|2}}His quondam ego acriter atque contente pro suis utrimque decretis propugnantibus, cum essemus una omnes Ostiae cum Favorino, interfui. {{pn|1.3|3}}Ambulabamus autem in litore, cum iam advesperasceret, aestate anni nova. {{pn|1.4|4}}Atque ibi Stoicus censebat et vitam beatam hominum virtute animi sola et miseriam summam malitia sola posse effici, etiamsi cetera bona omnia, quae corporalia et externa appellarentur, virtuti deessent, malitiae adessent. {{pn|1.5|5}}Ille contra Peripateticus miseram quidem vitam vitiis animi et malitia sola fieri concedebat, sed ad conplendos omnes vitae beatae numeros virtutem solam nequaquam satis esse existimabat, quoniam et corporis integritas sanitasque et honestus modus formae et pecunia familiaris et bona existimatio ceteraque omnia corporis et fortunae bona necessaria viderentur perficiendae vitae beatae. {{pn|1.6|6}}Reclamabat hoc in loco Stoicus et, tamquam duas ille res diversas poneret, mirabatur, quod, cum essent malitia et virtus duo contraria, vita misera et beata quoque aeque contraria, {{pn|1.7|7}}non servaret in utrisque vim et naturam contrarii et ad miseriam quidem vitae conficiendam satis valere malitiam solam putaret, ad praestandam vero vitam beatam non satis solam esse virtutem diceret. {{pn|1.8|8}}Atque id maxime dissidere neque convenire dicebat, quod, qui profiteretur vitam nullo pacto beatam effici posse, si virtus sola abesset, idem contra negaret beatam fieri vitam, cum sola virtus adesset, et quem daret haberetque virtuti absenti honorem, eundem petenti atque praesenti adimeret. {{pn|1.9|9}}Tum Peripateticus perquam hercle festive “rogo te” inquit “cum bona venia respondeas, an existimes esse vini amphoram, cum abest ab ea unus congius?” {{pn|1.10|10}}“Minime” inquit “vini amphora dici potest, ex qua abest congius.” {{pn|1.11|11}}Hoc ubi accepit Peripateticus “unus igitur” inquit “congius amphoram facere dici debebit, quoniam, cum deest ille unus, non fit vini amphora et, cum accessit, fit ampliora. Quod si id dicere absurdum est uno congio solo fieri amphoram, itidem absurdum est una sola virtute vitam fieri beatam dicere, quoniam, cum virtus abest, beata esse vita numquam potest.” {{pn|1.12|12}}Tum Favorinus aspiciens Peripateticum “est quidem” inquit “argutiola haec, qua de congio vini usus es, exposita in libris; sed, ut scis, captio magis lepida quam probum aut simile argumentum videri debet. {{pn|1.13|13}}Congius enim, cum deest, efficit quidem, ne sit iustae mensurae amphora; sed cum accedit et additur, non ille unus facit amphoram, sed supplet. {{pn|1.14|14}}Virtus autem, ut isti dicunt, non accessio neque supplementum, sed sola ipsa vitae beatae instar est et propterea beatam vitam sola una, cum adest, facit.” {{pn|1.15|15}}Haec atque alia quaedam minuta magis et nodosa tamquam apud arbitrum Favorinum in suam uterque sententiam conferebant. {{pn|1.16|16}}Sed cum iam prima fax noctis et densiores esse tenebrae coepissent, prosecuti Favorinum in domum, ad quam devertebat, discessimus. ===II.=== {{c|''Cuiusmodi quaestionum certationibus Saturnalicia ludicra Athenis agitare soliti simus; atque inibi inspersa quaedam sophismatia et aenigmata oblectatoria.''}} {{pn|2.1|1}}Saturnalia Athenis agitabamus hilare prorsum ac modeste, non, ut dicitur, remittentes animum - nam “remittere” inquit Musonius “animum quasi amittere est”-, sed demulcentes eum paulum atque laxantes iucundis honestisque sermonum inlectationibus. {{pn|2.2|2}}Conveniebamus autem ad eandem cenam conplusculi, qui Romani in Graeciam veneramus quique easdem auditiones eosdemque doctores colebamus. {{pn|2.3|3}}Tum qui et cenulam ordine suo curabat, praemium solvendae quaestionis ponebat librum veteris scriptoris vel Graecum vel Latinum et coronam e lauro plexam totidemque res quaerebat, quot homines istic eramus; cumque eas omnis exposuerat, rem locumque dicendi sors dabat. {{pn|2.4|4}}Quaestio igitur soluta corona et praemio donabatur; non soluta autem tramittebatur ad eum, qui sortito successerat, idque in orbem vice pari servabatur. {{pn|2.5|5}}Si nemo dissolvebat, corona quaestionis eius deo, cuius id festum erat, dicabatur. {{pn|2.6|6}}Quaerebantur autem res huiuscemodi: aut sententia poetae veteris lepide obscura, non anxie, aut historiae antiquioris requisitio aut decreti cuiuspiam ex philosophia perperam invulgati purgatio aut captionis sophisticae solutio aut inopinati rariorisque verbi indagatio aut tempus item in verbo perspicuo obscurissimum. {{pn|2.7|7}}Itaque nuper quaesita esse memini numero septem, quorum prima fuit enarratio horum versuum, qui sunt in saturis Quinti Ennii uno multifariam verbo concinniter inplicati. Quorum exemplum hoc est:<BR> nam qui lepide postulat alterum frustrari,<BR> quem frustratur, frustra eum dicit frustra esse;<BR> nam qui sese frustrari quem frustra sentit,<BR> qui frustratur is frustrast, si non ille est frustra. {{pn|2.8|8}}Secunda quaestio fuit, quonam modo audiri atque accipi deberet, quod Plato in civitate, quam in libris suis condidit, koinas tas gynaikas id est communes esse mulieres, censuit et praemia viris fortibus summisque bellatoribus posuit saviationes puerorum et puellarum. {{pn|2.9|9}}Tertio in loco hoc quaesitum est, in quibus verbis captionum istarum fraus esset et quo pacto distingui resolvique possent: “quod non perdidisti, habes; cornua non perdidisti: habes igitur cornua”; item altera captio: “quod ego sum, id tu non es; homo ego sum: homo igitur tu non es”. {{pn|2.10|10}}Quaesitum ibidem, quae esset huius quoque sophismatis resolutio: “cum mentior et mentiri me dico, mentior an verum dico?” {{pn|2.11|11}}Postea quaestio istaec fuit, quam ob causam patricii Megalensibus mutitare soliti sint, plebes Cerealibus. {{pn|2.12|12}}Secundum ea hoc quaesitum est, verbum “verant”, quod significat “vera dicunt”, quisnam poetarum veterum dixerit. {{pn|2.13|13}}Sexta quaestio fuit, “asphodelum” cuiusmodi herba sit, quod Hesiodus in isto versu posuerit:<BR> nepioi, oude isasin, hosoi pleon hemisy pantos,<BR> oud'hoson en malachei te kai asphodeloi meg'oneiar,<BR> et quid item Hesiodus se dicere sentiat, cum dimidium plus esse toto dicit. {{pn|2.14|14}}Postrema quaestionum omnium haec fuit: “scripserim”, “legerim”, “venerim” cuius temporis verba sint, praeteriti an futuri an utriusque. {{pn|2.15|15}}Haec ubi ordine, quo dixi, proposita atque singulis sorte ductis disputata explanataque sunt, libris coronisque omnes donati sumus nisi ob unam quaestionem, quae fuit de verbo “verant”. {{pn|2.16|16}}Nemo enim tum commeminerat dictum esse a Q. Ennio id verbum in tertio decimo annalium in isto versu:<BR> satin vates verant aetate in agunda?<BR> Corona igitur huius quaestionis deo feriarum istarum Saturno datast. ===III.=== {{c|''Quid Aeschines rhetor in oratione, qua Timarchum de inpudicitia accusavit, Lacedaemonios statuisse dixerit super sententia probatissima, quam inprobatissimus homo dixisset.''}} {{pn|3.1|1}}Aeschines, vel acerrimus prudentissimusque oratorum, qui apud contiones Atheniensium floruerunt, in oratione illa saeva criminosaque et virulenta, qua Timarchum de inpudicitia graviter insigniterque accusavit, nobile et inlustre consilium Lacedaemoniis dedisse dicit virum indidem civitatis eiusdem principem virtute atque aetate magna praeditum. {{pn|3.2|2}}“Populus” inquit “Lacedaemonius de summa republica sua, quidnam esset utile et honestum, deliberabat. {{pn|3.3|3}}Tum exsurgit sententiae dicendae gratia homo quispiam turpitudine pristinae vitae defamatissimus, sed lingua tunc atque facundia nimium quanto praestabilis. {{pn|3.4|4}}Consilium, quod dabat quodque oportere fieri suadebat, acceptum ab universis et conplacitum est, futurumque erat ex eius sententia populi decretum. {{pn|3.5|5}}Ibi unus ex illo principum ordine, quos Lacedaemonii aetatis dignitatisque maiestate tamquam arbitros et magistros disciplinae publicae verebantur, commoto irritatoque animo exsilit et “quaenam,” inquit “Lacedaemonii, ratio aut quae tandem spes erit urbem hanc et hanc rempublicam salvam inexpugnabilemque esse diutius posse, si huiuscemodi anteactae vitae hominibus consiliariis utemur? quod si proba istaec et honesta sententia est, quaeso vos, non sinamus eandem dehonestari turpissimi auctoris contagio.” {{pn|3.6|6}}Atque ubi hoc dixit, elegit virum fortitudine atque iustitia praeter alios praestantem, sed inopi lingua et infacundum, iussitque eum consensu petituque omnium eandem illam sententiam diserti viri, cuimodi posset verbis, dicere, ut nulla prioris mentione habita scitum atque decretum populi ex eius unius nomine fieret, qui id ipsum denuo dixerat. {{pn|3.7|7}}Atque ita, ut suaserat prudentissimus senex, factum est. {{pn|3.8|8}}Sic bona sententia mansit, turpis auctor mutatus est.” ===IV.=== {{c|''Quod Sulpicius Apollinaris praedicantem quendam a sese uno Sallustii historias intellegi inlusit quaestione proposita, quid verba ista apud Sallustium significarent: “incertum, stolidior an vanior”.''}} {{pn|4.1|1}}Cum iam adulescentuli Romae praetextam et puerilem togam mutassemus magistrosque tunc nobis nosmet ipsi exploratiores quaereremus, in Sandaliario forte apud librarios fuimus, cum ibi in multorum hominum coetu Apollinaris Sulpicius, vir in memoria nostra praeter alios doctus, iactatorem quempiam et venditatorem Sallustianae lectionis inrisit inlusitque genere illo facetissimae dissimulationis, qua Socrates ad sophistas utebatur. {{pn|4.2|2}}Nam cum ille se unum et unicum lectorem esse enarratoremque Sallustii diceret neque primam tantum cutem ac speciem sententiarum, sed sanguinem quoque ipsum ac medullam verborum eius eruere atque introspicere penitus praedicaret, tum Apollinaris amplecti venerarique se doctrinas illius dicens “per,” inquit “magister optume, exoptatus mihi nunc venis cum sanguine et medulla Sallustii verborum. {{pn|4.3|3}}Hesterno enim die quaerebatur ex me, quidnam verba haec eius in quarto historiarum libro de Cn. Lentulo scripta significent, de quo incertum fuisse ait, stolidiorne esset an vanior”, eaque ipsa verba, uti sunt a Sallustio scripta, dixit: {{pn|4.4|4}}“At Cn. Lentulus patriciae gentis, collega eius, cui cognomentum Clodiano fuit, perincertum stolidior an vanior, legem de pecunia, quam Sulla emptoribus bonorum remiserat, exigenda promulgavit.” {{pn|4.5|5}}Quaesitum ergo ex se Apollinaris neque id se dissolvere potuisse adseverabat, quid esset “vanior” et quid “stolidior”, quoniam Sallustius sic ea separasse atque opposuisse inter se videretur, tamquam diversa ac dissimilia nec eiusdem utraque vitii forent, ac propterea petebat, uti se doceret significationes utriusque vocis et origines. {{pn|4.6|6}}Tum ille rictu oris labearumque ductu contemni a se ostendens et rem, de qua quaereretur, et hominem ipsum, qui quaereret: “priscorum” inquit “et remotorum ego verborum medullas et sanguinem, sicuti dixi, perspicere et elicere soleo, non istorum, quae proculcata vulgo et protrita sunt. Ipso illo quippe Cn. Lentulo stolidior est et vanior, qui ignorat eiusdem stultitiae esse vanitatem et stoliditatem.” {{pn|4.7|7}}Sed ubi hoc dixit, media ipsa sermonum reliquit et abire coepit. {{pn|4.8|8}}Nos deinde eum tenebamus urgebamusque, et cumprimis Apollinaris, ut de vocabulorum istorum vel differentia vel, si ei ita videretur, similitudine plenius apertiusque dissereret et, ut ne sibi invideret discere volenti, orabat. {{pn|4.9|9}}Atque ille se iam plane inludi ratus negotium sibi esse causatur et digreditur. {{pn|4.10|10}}Nos autem postea ex Apollinari didicimus “vanos” proprie dici, non ut vulgus diceret, desipientis aut hebetes aut ineptos, sed, ut veterum doctissimi dixissent, mendaces et infidos et levia inaniaque pro gravibus et veris astutissime componentes; “stolidos” autem vocari non tam stultos et excordes quam taetros et molestos et inlepidos, quos Graeci mochtherous et phortikous dicerent. {{pn|4.11|11}}Etyma quoque harum vocum et origines scriptas esse dicebat in libris Nigidianis. Quas requisitas ego et repertas cum primarum significationum exemplis, ut commentariis harum noctium inferrem, notavi et intulisse iam me aliquo in loco commentationibus istis existimo. ===V.=== {{c|''Quod Q. Ennius in septimo annali “quadrupes eques” ac non “quadrupes ecus”, ut legunt multi, scriptum reliquit.''}} {{pn|5.1|1}}Cum Antonio Iuliano rhetore, viro hercle bono et facundiae florentis, complures adulescentuli familiares eius Puteolis aestivarum feriarum ludum et iocum in litteris amoenioribus et in voluptatibus pudicis honestisque agitabamus. {{pn|5.2|2}}Atque ibi tunc Iuliano nuntiatur anagnosten quendam, non indoctum hominem, voce admodum scita et canora Ennii annales legere ad populum in theatro. {{pn|5.3|3}}“Eamus” inquit “auditum nescio quem istum Ennianistam”: hoc enim se ille nomine appellari volebat. {{pn|5.4|4}}Quem cum iam inter ingentes clamores legentem invenissemus - legebat autem librum ex annalibus Ennii septimum -, hos eum primum versus perperam pronuntiantem audivimus:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese,<BR> neque multis postea versibus additis celebrantibus eum laudantibusque omnibus discessit. {{pn|5.5|5}}Tum Iulianus egrediens e theatro “quid vobis” inquit “de hoc anagnosta et de quadrupede eco videtur? sic enim profecto legit:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese. {{pn|5.6|6}}Ecquid putatis, si magistrum praelectoremque habuisset alicuius aeris, “quadrupes ecus” dicturum fuisse ac non “quadrupes eques”, quod ab Ennio ita scriptum relictumque esse nemo unus litterarum veterum diligens dubitavit?” {{pn|5.7|7}}Cumque aliquot eorum, qui aderant, “quadrupes ecus” apud suum quisque grammaticum legisse se dicerent et mirarentur, quidnam esset “quadrupes eques”, “vellem vos,” inquit “optimi iuvenes, tam accurate Q. Ennium legisse, quam P. Vergilius legerat, qui hunc eius versum secutus in georgicis suis “equitem” pro “eco” posuit his in versibus:<BR> frena Pelethronii Lapithae gyrosque dedere<BR> impositi dorso atque equitem docuere sub armis<BR> insultare solo et gressus glomerare superbos.<BR> In quo loco “equitem”, si quis modo non inscite inepteque argutior sit, nihil potest accipi aliud nisi “ecum”; {{pn|5.8|8}}pleraque enim veterum aetas et hominem equo insidentem et equum, qui insideretur, “equitem” dixerunt. {{pn|5.9|9}}Propterea “equitare” etiam, quod verbum e vocabulo “equitis” inclinatum est, et homo eco utens et ecus sub homine gradiens dicebatur. {{pn|5.10|10}}Lucilius adeo, vir adprime linguae Latinae sciens, “ecum equitare” dicit his versibus:<BR> quis hunc currere ecum nos atque equitare videmus,<BR> his equitat curritque: oculis equitare videmus;<BR> ergo oculis equitat. {{pn|5.11|11}}Sed enim contentus” inquit “ego his non fui et, ut non turbidae fidei nec ambiguae, sed ut purae liquentisque esset, “ecus”ne an “eques” scriptum Ennius reliquisset, librum summae atque reverendae vetustatis, quem fere constabat Lampadionis manu emendatum, studio pretioque multo unius versus inspiciendi gratia conduxi et “eques”, non “ecus”, scriptum in eo versu inveni.” {{pn|5.12|12}}Hoc tum nobis Iulianus et multa alia erudite simul et adfabiliter dixit. Sed eadem ipsa post etiam in pervulgatis commentariis scripta offendimus. ===VI.=== {{c|''Quod Aelius Melissus in libro, cui titulum fecit de loquendi proprietate, quem, cum ederet, cornum esse Copiae dicebat, rem scripsit neque dictu neque auditu dignam, cum differre “matronam” et “matrem familias” existimavit differentia longe vanissima.''}} {{pn|6.1|1}}Aelius Melissus in nostra memoria fuit Romae summi quidem loci inter grammaticos id temporibus; sed maiore in litteris erat iactantia et sophisteiai quam opera. {{pn|6.2|2}}Is praeter alia, quae scripsit compluria, librum composuit, ut tum videbatur, cum est editus, doctrinae inclutae. {{pn|6.3|3}}Ei libro titulus est ingentis cuiusdam inlecebrae ad legendum; scriptus quippe est de loquendi proprietate. Quis adeo existimet loqui se recte atque proprie posse, nisi illas Melissi proprietates perdidicerit? {{pn|6.4|4}}Ex eo libro verba haec sunt: ““Matrona” est, quae semel peperit, quae saepius, “mater familias”; sicuti sus, quae semel peperit, “porcetra”, quae saepius, “scrofa”.” {{pn|6.5|5}}Vtrum autem hoc de matrona ac de matrefamilias Melissus excogitaverit ipse et coniectaverit, an scriptum ab alio quo legerit, hariolis profecto est opus. {{pn|6.6|6}}Nam de “porcetra” habet sane auctorem Pomponium in atellania, quae hoc eodem vocabulo inscripta est; {{pn|6.7|7}}sed matronam non esse appellatam, nisi quae semel peperit, neque matrem familias, nisi quae saepius, nullis veterum scriptorum auctoritatibus confirmari potest. {{pn|6.8|8}}Enimvero illud impendio probabilius est, quod idonei vocum antiquarum enarratores tradiderunt, matronam dictam esse proprie, quae in matrimonium cum viro convenisset, quoad in eo matrimonio maneret, etiamsi liberi nondum nati forent, dictamque ita esse a matris nomine, non adepto iam, sed cum spe et omine mox adipiscendi, {{pn|6.9|9}}unde ipsum quoque “matrimonium” dicitur, matrem autem familias appellatam esse eam solam, quae in mariti manu mancipioque aut in eius, in cuius maritus, manu mancipioque esset, quoniam non in matrimonium tantum, sed in familiam quoque mariti et in sui heredis locum venisset. ===VII.=== {{c|''Quem in modum Favorinus tractaverit intempestivum quendam de verborum ambiguitatibus quaerentem; atque ibi, quot significationes capiat “contio”.''}} {{pn|1.1|1}}Domitio, homini docto celebrique in urbe Roma grammatico, cui cognomentum “Insano” factum est, quoniam erat natura intractabilior et morosior, ei Domitio Favorinus noster cum forte apud fanum Carmentis obviam venisset atque ego cum Favorino essem, “quaeso” inquit “te, magister, dicas mihi, num erravi, quod, cum vellem demegorias Latine dicere, “contiones” dixi? {{pn|1.2|2}}dubito quippe et requiro, an veterum eorum, qui electius locuti sunt, pro verbis et oratione dixerit quis “contionem”. {{pn|1.3|3}}Tum Domitius voce atque vultu atrociore “nulla” inquit “prorsus bonae salutis spes reliqua est, cum vos quoque, philosophorum inlustrissimi, nihil iam aliud quam verba auctoritatesque verborum cordi habetis. Mittam autem librum tibi, in quo id reperias, quod quaeris. Ego enim grammaticus vitae iam atque morum disciplinas quaero, vos philosophi mera estis, ut M. Cato ait, “mortualia”; glossaria namque colligitis et lexidia, res taetras et inanes et frivolas tamquam mulierum voces praeficarum. Atque utinam” inquit “muti omnes homines essemus! minus improbitas instrumenti haberet.” {{pn|1.4|4}}Cumque digressi essemus, “non tempestive” inquit Favorinus “hunc hominem accessimus. Videtur enim mihi episemainesthai. Scitote” inquit “tamen intemperiem istam, quae melancholia dicitur, non parvis nec abiectis ingeniis accidere, alla einai schedon ti to pathos touto heroikon et veritates plerumque fortiter dicere, sed respectum non habere mete kairou mete metrou. Vel ipsum hoc quale existimatis, quod nunc de philosophis dixit? nonne, si id Antisthenes aut Diogenes dixisset, dignum memoria visum esset?” {{pn|1.5|5}}Misit autem paulo post Favorino librum, quem promiserat - Verri, opinor, Flacci erat -, in quo scripta ad hoc genus quaestionis pertinentia haec fuerunt: “senatum” dici et pro loco et pro hominibus, “civitatem” et pro loco et oppido et pro iure quoque omnium et pro hominum multitudine, “tribus” quoque et “decurias” dici et pro loco et pro iure et pro hominibus, “contionem” autem tria significare: {{pn|1.6|6}}locum suggestumque, unde verba fierent, sicut M. Tullius in oratione, quae inscripta est contra contionem Q. Metelli: {{pn|1.7|7}}“escendi” inquit “in contionem, concursus est populi factus”; {{pn|1.8|8}}item significare coetum populi adsistentis, sicuti idem M. Tullius in oratore ait: “Contiones saepe exclamare vidi, cum apte verba cecidissent. Etenim exspectant aures, ut verbis conligetur sententia”; item orationem ipsam, quae ad populum diceretur.<BR> Exempla in eo libro scripta non erant. Sed nos postea Favorino desideranti harum omnium significationum monumenta et apud Ciceronem, sicut supra scripsi, et apud elegantissimos veterum reperta exhibuimus; {{pn|1.9|9}}id autem quod potissimum expetebat, “contionem” esse dictam pro verbis et oratione, docui titulo Tulliani libri, qui a M. Cicerone inscriptus est contra contionem Q. Metelli, quo nihil profecto significatur aliud, quam ipsa, quae a Metello dicta est, oratio. ===VIII.=== {{c|''Homoioteleuta et homoioptota atque alia id genus, quae ornamenta orationis putantur, inepta esse et puerilia Lucilii quoque versibus declarari.''}} {{pn|1.1|1}}Homoioteleuta et isokataleketa et parisa et homoioptota ceteraque huiusmodi scitamenta, quae isti apirocali, qui se Isocratios videri volunt, in conlocandis verbis immodice faciunt et rancide, quam sint insubida et inertia et puerilia, facetissime hercle significat in quinto saturarum Lucilius. {{pn|1.2|2}}Nam ubi est cum amico conquestus, quod ad se aegrotum non viseret, Haec ibidem addit festiviter:<BR> quo me habeam pacto, tametsi non quaeris, docebo,<BR> quando in eo numero mansi, quo in maxima non est<BR> pars hominum, ...<BR> ut periisse velis, quem visere nolueris, cum<BR> debueris. Hoc “nolueris” et “debueris” te<BR> si minus delectat, quod atechnon et Eisocratium est<BR> lerodesque simul totum ac symmeirakides,<BR> non operam perdo, si tu hic. ===IX.=== {{c|''Quid significet apud M. Catonem verbum “insecenda”; quodque “insecenda” legendum sit quam, quod plerique existimant, “insequenda”.''}} {{pn|1.1|1}}In libro vetere, in quo erat oratio M. Catonis de Ptolomaeo contra Thermum, sic scriptum fuit: “Sed si omnia dolo fecit omnia avaritiae atque pecuniae causa fecit, eiusmodi scelera nefaria, quae neque fando neque legendo audivimus, supplicium pro factis dare oportet.” ... {{pn|1.2|2}}“Insecenda” quid esset, quaeri coeptum. Tum ex his, qui aderant, alter litterator fuit, alter litteras sciens, id est alter docens, doctus alter. {{pn|1.3|3}}Hi duo inter sese dissentiebant. Et grammaticus quidem contendebat “insequenda” scribendum esse: ““insequenda” enim scribi” inquit “oportuit, non “insecenda”, quoniam “insequens” significat” ..., traditumque esse “inseque” quasi “perge dicere” et “insequere”, itaque ab Ennio scriptum in his versibus:<BR> inseque, Musa, manu Romanorum induperator<BR> quod quisque in bello gessit cum rege Philippo.” {{pn|1.4|4}}Alter autem ille eruditior nihil mendum, sed recte atque integre scriptum esse perseverabat et Velio Longo, non homini indocto, fidem esse habendam, qui in commentario, quod fecisset de usu antiquae lectionis, scripserit non “inseque” apud Ennium legendum, sed “insece”; ideoque a veteribus, quas “narrationes” dicimus, “insectiones” esse appellatas; Varronem quoque versum hunc Plauti de Menaechmis:<BR> nihilo minus esse videtur sectius quam somnia,<BR> sic enarrasse: “nihilo magis narranda esse, quam si ea essent somnia.” Haec illi inter se certabant. {{pn|1.5|5}}Ego arbitror et a M. Catone “insecenda” et a Q. Ennio “insece” scriptum sine “u” littera. Offendi enim in bibliotheca Patrensi librum verae vetustatis Livii Andronici, qui inscriptus est Odyssea, in quo erat versus primus cum hoc verbo sine “u” littera:<BR> virum mihi, Camena, insece versutum,<BR> factus ex illo Homeri versu:<BR> andra moi ennepe, Mousa, polytropon. {{pn|1.6|6}}Illic igitur aetatis et fidei magnae libro credo. Nam, quod in versu Plautino est: “sectius quam somnia”, nihil in alteras partes argumenti habet. {{pn|1.7|7}}Etiamsi veteres autem non “inseque”, sed “insece” dixerunt, credo, quia erat lenius leviusque, tamen eiusdem sententiae verbum videtur. {{pn|1.8|8}}Nam et “sequo” et “sequor” et item “secta” et “sectio” consuetudine loquendi differunt; sed qui penitus inspexerit, origo et ratio utriusque una est. {{pn|1.9|9}}Doctores quoque et interpretes vocum Graecarum:<BR> andra moi ennepe, Mousa,<BR> et<BR> espete nyn moi, Mousai,<BR> dictum putant, quod Latine “inseque” dicitur; namque in altero n geminum, in altero s esse tralatum dicunt. {{pn|1.10|10}}Sed etiam ipsum illud epe, quod significat verba aut versus, non aliunde esse dictum tradunt quam apo tou hepesthai kai tou eipein. {{pn|1.11|11}}Eadem ergo ratione antiqui nostri narrationes sermonesque “insectiones” appellitaverunt. ===X.=== {{c|''Errare istos, qui in exploranda febri venarum pulsus pertemptari putant, non arteriarum.''}} {{pn|1.1|1}}In Herodis C. V. villam, quae est in agro Attico loco, qui appellatur Cephisiae, aquis et lucis, nemoribus frequentem, aestu anni medio concesseram. {{pn|1.2|2}}Ibi alvo mihi cita et accedente febri rapida decubueram. {{pn|1.3|3}}Eo Calvenus Taurus philosophus et alii quidam sectatores eius cum Athenis visendi mei gratia venissent, medicus, qui tum in his locis repertus adsidebat mihi, narrare Tauro coeperat, quid incommodi paterer et quibus modulis quibusque intervallis accederet febris decederetque. {{pn|1.4|4}}Tum in eo sermone, cum iam me sinceriore corpusculo factum diceret: “potes” inquit Tauro “tu quoque id ipsum comprehendere, ean hapsei autou tes phlebos”, quod nostris verbis profecto ita dicitur: “si attigeris venam illius”. {{pn|1.5|5}}Hanc loquendi imperitiam, quod venam pro arteria dixisset, cum in eo docti homines, qui cum Tauro erant, tamquam in minime utili medico offendissent atque id murmure et vultu ostenderent, tum ibi Taurus, ut mos eius fuit, satis leniter: “certi” inquit “sumus, vir bone, non ignorare te, quid “vena” appelletur et quid “arteria”, quod venae quidem suapte vi inmobiles sint et sanguinis tantum demittendi gratia explorentur, arteriae autem motu atque pulsu suo habitum et modum febrium demonstrent; {{pn|1.6|6}}sed, ut video, pervulgate magis quam inscite locutus es: non enim te solum, sed alios quoque itidem errantis audivi venam pro arteria dicere. {{pn|1.7|7}}Fac igitur, ut experiamur elegantiorem esse te in medendo quam in dicendo, et cum dis bene volentibus opera tua sistas hunc nobis sanum atque validum quam citissime.” {{pn|1.8|8}}Hoc ego postea cum in medico reprehensum esse meminissem, existimavi non medico soli, sed omnibus quoque hominibus liberis liberaliterque institutis turpe esse ne ea quidem cognovisse ad notitiam corporis nostri pertinentia, quae non altius occultiusque remota sunt et quae natura nobis tuendae valitudinis causa et in promptu esse et in propatulo volverit; ac propterea, quantum habui temporis subsicivi, medicinae quoque disciplinae libros attigi, quos arbitrabar esse idoneos ad docendum, et ex his cum alia pleraque ab isto humanitatis usu non aliena, tum de venis quoque et arteriis didicisse videor ad hunc ferme modum: {{pn|1.9|9}}Vena est conceptaculum sanguinis, quod angeion medici vocant, mixti confusique cum spiritu naturali, in quo plus sanguinis est, minus spiritus; arteria est conceptaculum spiritus naturalis mixti confusique cum sanguine, in quo plus spiritus est, minus sanguinis; {{pn|1.10|10}}sphygmos autem est intentio motus et remissio in corde et in arteria naturalis, non arbitraria. {{pn|1.11|11}}Medicis autem veteribus oratione Graeca ita definitus est: Sphygmos estin diastole te kai systole aproairetos arterias kai kardias. ===XI.=== {{c|''Verba ex carminibus Furi Antiatis inscite a Caesellio Vindice reprehensa; versusque ipsi, in quibus ea verba sunt, subscripti.''}} {{pn|1.1|1}}Non hercle idem sentio cum Caesellio Vindice, grammatico, ut mea opinio est, haudquaquam inerudito. {{pn|1.2|2}}Verum hoc tamen petulanter insciteque, quod Furium, veterem poetam, dedecorasse linguam Latinam scripsit huiuscemodi vocum fictionibus, quae mihi quidem neque abhorrere a poetica facultate visae sunt neque dictu profatuque ipso taetrae aut insuaves esse, sicuti sunt quaedam alia ab inlustribus poetis ficta dure et rancide. {{pn|1.3|3}}Quae reprehendit autem Caesellius Furiana, haec sunt: quod terram in lutum versam “lutescere” dixerit et tenebras in noctis modum factas “noctescere” et pristinas reciperare vires “virescere”, et, quod ventus mare caerulum cum crispicans nitefacit, “purpurat” dixerit, et opulentum fieri “opulescere”. {{pn|1.4|4}}Versus autem ipsos ex poematis Furianis, in quibus haec verba sunt, subdidi:<BR> sanguine diluitur tellus, cava terra lutescit.<BR> Omnia noctescunt tenebris caliginis atrae.<BR> Increscunt animi, virescit volnere virtus.<BR> Sicut fulca levis volitat super aequora classis,<BR> spiritus Eurorum viridis cum purpurat undas.<BR> Quo magis in patriis possint opulescere campis. ===XII.=== {{c|''Morem istum veteribus nostris fuisse verba patiendi mutare ac vertere in agendi modum.''}} {{pn|1.1|1}}Id quoque habitum est in oratione facienda elegantiae genus, ut pro verbis habentibus patiendi figuram, agentia ponerent ac deinde haec vice inter sese mutua verterent. {{pn|1.2|2}}Iuventius in comoedia:<BR> pallium inquit flocci ut splendeat.<BR> Nonne hoc inpendio venustius gratiusque est quam si diceret “maculetur”? {{pn|1.3|3}}Plautus etiam non dissimiliter:<BR> quid est? - hoc rugat pallium, amictus non sum commode. {{pn|1.4|4}}Itidem Plautus “pulveret” dicit, quod non pulvere impleat, set ipsum pulveris plenum sit:<BR> exi tu, Dave, age, sparge; mundum esse hoc vestibulum volo.<BR> Venus ventura est nostra, non hoc pulveret. {{pn|1.5|5}}In Asinaria quoque “contemples” dicit pro “contempleris”: meum caput contemples, si quidem e re consultas tua. {{pn|1.6|6}}Cn. Gellius in annalibus: “Postquam tempestas sedavit, Adherbal taurum immolavit.” {{pn|1.7|7}}M. Cato in originibus: “Eodem convenae conplures ex agro accessitavere. Eo res eorum auxit.” {{pn|1.8|8}}Varro libris, quos ad Marcellum de lingua Latina fecit: “in priore verbo graves prosodiae, quae fuerunt, manent, reliquae mutant”; “mutant” inquit elegantissime pro “mutantur”. {{pn|1.9|9}}Potest etiam id quoque ab eodem Varrone in septimo divinarum similiter dictum videri: “Inter duas filias regum quid mutet, inter Antigonam et Tulliam, est animadvertere.” {{pn|1.10|10}}Verba autem patiendi pro agentibus in omnibus ferme veterum scriptis reperiuntur. Ex quibus sunt pauca ista, quae nunc meminimus: “muneror te” pro “munero” et “significor” pro “significo” et “sacrificor” pro “sacrifico” et “adsentior” pro “adsentio” et “faeneror” pro “faenero” et “pigneror” pro “pignero” et alia istiusmodi pleraque, quae, proinde ut in legendo fuerint obvia, notabuntur. ===XIII.=== {{c|''Quali talione Diogenes philosophus usus sit pertemptatus a dialectico quodam sophismatio inpudenti.''}} {{pn|1.1|1}}Saturnalibus Athenis alea quadam festiva et honesta lusitabamus huiuscemodi: {{pn|1.2|2}}Vbi conveneramus complusculi eiusdem studii homines ad lavandi tempus, captiones, quae sophismata appellantur, mente agitabamus easque quasi talos aut tesserulas in medium vice sua quisque iaciebamus. {{pn|1.3|3}}Captionis solutae aut parum intellectae praemium poenave erat nummus unus sestertius. {{pn|1.4|4}}Hoc aere conlecto quasi manuario cenula curabatur omnibus, qui eum lusum luseramus. {{pn|1.5|5}}Erant autem captiones ad hoc fere exemplum, tametsi Latina oratione non satis scite ac paene etiam inlepide exponuntur: “quod nix est, hoc grando non est; nix autem alba est: grando igitur alba non est”. Item aliud non dissimile: “quod homo est, non est hoc equus; homo autem animal est: equus igitur animal non est”. {{pn|1.6|6}}Dicere ergo debebat, qui ad sophisma diluendum ac refellendum ritu aleatorio vocatus erat, in qua parte quoque in verbo captio foret, quid dari concedique non oporteret; nisi dixerat, nummo singulo multabatur. Ea multa cenam iuvabat. {{pn|1.7|7}}Libet autem dicere, quam facete Diogenes sophisma id genus, quod supra dixi, a quodam dialectico ex Platonis diatriba per contumeliam propositum remuneratus sit. {{pn|1.8|8}}Nam cum ita rogasset dialecticus: “quod ego sum, id tu non es?” et Diogenes adnuisset atque ille addidisset: “homo autem ego sum”, cum id quoque adsensus esset et contra dialecticus ita conclusisset: “homo igitur tu non es”, “hoc quidem”, inquit Diogenes, “falsum est, et si verum id fieri vis, a me incipe”. ===XIV.=== {{c|''Quid sit numerus “hemiolos”, quid “epitritos”; et quod vocabula ista non facile nostri ausi sunt vertere in linguam Latinam.''}} {{pn|1.1|1}}Figurae quaedam numerorum, quas Graeci certis nominibus appellant, vocabula in lingua Latina non habent. {{pn|1.2|2}}Sed qui de numeris Latine scripserunt, Graeca ipsa dixerunt, fingere autem nostra, quoniam id absurde futurum erat, noluerunt. {{pn|1.3|3}}Quale enim fieri nomen posset “hemiolio” numero aut “epitrito”? {{pn|1.4|4}}Est autem hemiolios, qui numerum aliquem totum in sese habet dimidiumque eius, ut tres ad duo, quindecim ad decem, triginta ad viginti; {{pn|1.5|5}}epitritos est, qui habet totum aliquem numerum et eiusdem partem tertiam, ut quattuor ad tres, duodecim ad novem, quadraginta ad triginta. {{pn|1.6|6}}Haec autem notare meminisseque non esse ab re visum est, quoniam, vocabula ista numerorum nisi intelleguntur, rationes quaedam subtilissimae in libris philosophorum scriptae percipi non queunt. ===XV.=== {{c|''Quod M. Varro in herois versibus observaverit rem nimis anxiae et curiosae observationis.''}} {{pn|1.1|1}}In longis versibus, qui hexametri vocantur, item in senariis, animadverterunt metrici primos duos pedes, item extremos duo, habere singulos posse integras partes orationis, medios haut umquam posse, sed constare eos semper ex verbis aut divisis aut mixtis atque confusis. {{pn|1.2|2}}M. etiam Varro in libris disciplinarum scripsit observasse sese in versu hexametro, quod omnimodo quintus semipes verbum finiret et quod priores quinque semipedes aeque magnam vim haberent in efficiendo versu atque alii posteriores septem, idque ipsum ratione quadam geometrica fieri disserit. {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {{finis}} 2q64txkubbotfdf0de6p3us8ib2bpul 269161 269160 2026-06-06T13:09:21Z Saumache 27923 /* VII. */ 269161 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XVIII }} {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Disputationes a philosopho Stoico et contra a Peripatetico arbitro Favorino factae; quaesitumque inter eos, quantum in perficienda vita beata virtus valeret quantumque esset in his, quae dicuntur “extranea”.''}} {{pn|1.1|1}}Familiares Favorini erant duo quidam non incelebres in urbe Roma philosophi. Eorum fuit unus Peripateticae disciplinae sectator, alter Stoicae. {{pn|1.2|2}}His quondam ego acriter atque contente pro suis utrimque decretis propugnantibus, cum essemus una omnes Ostiae cum Favorino, interfui. {{pn|1.3|3}}Ambulabamus autem in litore, cum iam advesperasceret, aestate anni nova. {{pn|1.4|4}}Atque ibi Stoicus censebat et vitam beatam hominum virtute animi sola et miseriam summam malitia sola posse effici, etiamsi cetera bona omnia, quae corporalia et externa appellarentur, virtuti deessent, malitiae adessent. {{pn|1.5|5}}Ille contra Peripateticus miseram quidem vitam vitiis animi et malitia sola fieri concedebat, sed ad conplendos omnes vitae beatae numeros virtutem solam nequaquam satis esse existimabat, quoniam et corporis integritas sanitasque et honestus modus formae et pecunia familiaris et bona existimatio ceteraque omnia corporis et fortunae bona necessaria viderentur perficiendae vitae beatae. {{pn|1.6|6}}Reclamabat hoc in loco Stoicus et, tamquam duas ille res diversas poneret, mirabatur, quod, cum essent malitia et virtus duo contraria, vita misera et beata quoque aeque contraria, {{pn|1.7|7}}non servaret in utrisque vim et naturam contrarii et ad miseriam quidem vitae conficiendam satis valere malitiam solam putaret, ad praestandam vero vitam beatam non satis solam esse virtutem diceret. {{pn|1.8|8}}Atque id maxime dissidere neque convenire dicebat, quod, qui profiteretur vitam nullo pacto beatam effici posse, si virtus sola abesset, idem contra negaret beatam fieri vitam, cum sola virtus adesset, et quem daret haberetque virtuti absenti honorem, eundem petenti atque praesenti adimeret. {{pn|1.9|9}}Tum Peripateticus perquam hercle festive “rogo te” inquit “cum bona venia respondeas, an existimes esse vini amphoram, cum abest ab ea unus congius?” {{pn|1.10|10}}“Minime” inquit “vini amphora dici potest, ex qua abest congius.” {{pn|1.11|11}}Hoc ubi accepit Peripateticus “unus igitur” inquit “congius amphoram facere dici debebit, quoniam, cum deest ille unus, non fit vini amphora et, cum accessit, fit ampliora. Quod si id dicere absurdum est uno congio solo fieri amphoram, itidem absurdum est una sola virtute vitam fieri beatam dicere, quoniam, cum virtus abest, beata esse vita numquam potest.” {{pn|1.12|12}}Tum Favorinus aspiciens Peripateticum “est quidem” inquit “argutiola haec, qua de congio vini usus es, exposita in libris; sed, ut scis, captio magis lepida quam probum aut simile argumentum videri debet. {{pn|1.13|13}}Congius enim, cum deest, efficit quidem, ne sit iustae mensurae amphora; sed cum accedit et additur, non ille unus facit amphoram, sed supplet. {{pn|1.14|14}}Virtus autem, ut isti dicunt, non accessio neque supplementum, sed sola ipsa vitae beatae instar est et propterea beatam vitam sola una, cum adest, facit.” {{pn|1.15|15}}Haec atque alia quaedam minuta magis et nodosa tamquam apud arbitrum Favorinum in suam uterque sententiam conferebant. {{pn|1.16|16}}Sed cum iam prima fax noctis et densiores esse tenebrae coepissent, prosecuti Favorinum in domum, ad quam devertebat, discessimus. ===II.=== {{c|''Cuiusmodi quaestionum certationibus Saturnalicia ludicra Athenis agitare soliti simus; atque inibi inspersa quaedam sophismatia et aenigmata oblectatoria.''}} {{pn|2.1|1}}Saturnalia Athenis agitabamus hilare prorsum ac modeste, non, ut dicitur, remittentes animum - nam “remittere” inquit Musonius “animum quasi amittere est”-, sed demulcentes eum paulum atque laxantes iucundis honestisque sermonum inlectationibus. {{pn|2.2|2}}Conveniebamus autem ad eandem cenam conplusculi, qui Romani in Graeciam veneramus quique easdem auditiones eosdemque doctores colebamus. {{pn|2.3|3}}Tum qui et cenulam ordine suo curabat, praemium solvendae quaestionis ponebat librum veteris scriptoris vel Graecum vel Latinum et coronam e lauro plexam totidemque res quaerebat, quot homines istic eramus; cumque eas omnis exposuerat, rem locumque dicendi sors dabat. {{pn|2.4|4}}Quaestio igitur soluta corona et praemio donabatur; non soluta autem tramittebatur ad eum, qui sortito successerat, idque in orbem vice pari servabatur. {{pn|2.5|5}}Si nemo dissolvebat, corona quaestionis eius deo, cuius id festum erat, dicabatur. {{pn|2.6|6}}Quaerebantur autem res huiuscemodi: aut sententia poetae veteris lepide obscura, non anxie, aut historiae antiquioris requisitio aut decreti cuiuspiam ex philosophia perperam invulgati purgatio aut captionis sophisticae solutio aut inopinati rariorisque verbi indagatio aut tempus item in verbo perspicuo obscurissimum. {{pn|2.7|7}}Itaque nuper quaesita esse memini numero septem, quorum prima fuit enarratio horum versuum, qui sunt in saturis Quinti Ennii uno multifariam verbo concinniter inplicati. Quorum exemplum hoc est:<BR> nam qui lepide postulat alterum frustrari,<BR> quem frustratur, frustra eum dicit frustra esse;<BR> nam qui sese frustrari quem frustra sentit,<BR> qui frustratur is frustrast, si non ille est frustra. {{pn|2.8|8}}Secunda quaestio fuit, quonam modo audiri atque accipi deberet, quod Plato in civitate, quam in libris suis condidit, koinas tas gynaikas id est communes esse mulieres, censuit et praemia viris fortibus summisque bellatoribus posuit saviationes puerorum et puellarum. {{pn|2.9|9}}Tertio in loco hoc quaesitum est, in quibus verbis captionum istarum fraus esset et quo pacto distingui resolvique possent: “quod non perdidisti, habes; cornua non perdidisti: habes igitur cornua”; item altera captio: “quod ego sum, id tu non es; homo ego sum: homo igitur tu non es”. {{pn|2.10|10}}Quaesitum ibidem, quae esset huius quoque sophismatis resolutio: “cum mentior et mentiri me dico, mentior an verum dico?” {{pn|2.11|11}}Postea quaestio istaec fuit, quam ob causam patricii Megalensibus mutitare soliti sint, plebes Cerealibus. {{pn|2.12|12}}Secundum ea hoc quaesitum est, verbum “verant”, quod significat “vera dicunt”, quisnam poetarum veterum dixerit. {{pn|2.13|13}}Sexta quaestio fuit, “asphodelum” cuiusmodi herba sit, quod Hesiodus in isto versu posuerit:<BR> nepioi, oude isasin, hosoi pleon hemisy pantos,<BR> oud'hoson en malachei te kai asphodeloi meg'oneiar,<BR> et quid item Hesiodus se dicere sentiat, cum dimidium plus esse toto dicit. {{pn|2.14|14}}Postrema quaestionum omnium haec fuit: “scripserim”, “legerim”, “venerim” cuius temporis verba sint, praeteriti an futuri an utriusque. {{pn|2.15|15}}Haec ubi ordine, quo dixi, proposita atque singulis sorte ductis disputata explanataque sunt, libris coronisque omnes donati sumus nisi ob unam quaestionem, quae fuit de verbo “verant”. {{pn|2.16|16}}Nemo enim tum commeminerat dictum esse a Q. Ennio id verbum in tertio decimo annalium in isto versu:<BR> satin vates verant aetate in agunda?<BR> Corona igitur huius quaestionis deo feriarum istarum Saturno datast. ===III.=== {{c|''Quid Aeschines rhetor in oratione, qua Timarchum de inpudicitia accusavit, Lacedaemonios statuisse dixerit super sententia probatissima, quam inprobatissimus homo dixisset.''}} {{pn|3.1|1}}Aeschines, vel acerrimus prudentissimusque oratorum, qui apud contiones Atheniensium floruerunt, in oratione illa saeva criminosaque et virulenta, qua Timarchum de inpudicitia graviter insigniterque accusavit, nobile et inlustre consilium Lacedaemoniis dedisse dicit virum indidem civitatis eiusdem principem virtute atque aetate magna praeditum. {{pn|3.2|2}}“Populus” inquit “Lacedaemonius de summa republica sua, quidnam esset utile et honestum, deliberabat. {{pn|3.3|3}}Tum exsurgit sententiae dicendae gratia homo quispiam turpitudine pristinae vitae defamatissimus, sed lingua tunc atque facundia nimium quanto praestabilis. {{pn|3.4|4}}Consilium, quod dabat quodque oportere fieri suadebat, acceptum ab universis et conplacitum est, futurumque erat ex eius sententia populi decretum. {{pn|3.5|5}}Ibi unus ex illo principum ordine, quos Lacedaemonii aetatis dignitatisque maiestate tamquam arbitros et magistros disciplinae publicae verebantur, commoto irritatoque animo exsilit et “quaenam,” inquit “Lacedaemonii, ratio aut quae tandem spes erit urbem hanc et hanc rempublicam salvam inexpugnabilemque esse diutius posse, si huiuscemodi anteactae vitae hominibus consiliariis utemur? quod si proba istaec et honesta sententia est, quaeso vos, non sinamus eandem dehonestari turpissimi auctoris contagio.” {{pn|3.6|6}}Atque ubi hoc dixit, elegit virum fortitudine atque iustitia praeter alios praestantem, sed inopi lingua et infacundum, iussitque eum consensu petituque omnium eandem illam sententiam diserti viri, cuimodi posset verbis, dicere, ut nulla prioris mentione habita scitum atque decretum populi ex eius unius nomine fieret, qui id ipsum denuo dixerat. {{pn|3.7|7}}Atque ita, ut suaserat prudentissimus senex, factum est. {{pn|3.8|8}}Sic bona sententia mansit, turpis auctor mutatus est.” ===IV.=== {{c|''Quod Sulpicius Apollinaris praedicantem quendam a sese uno Sallustii historias intellegi inlusit quaestione proposita, quid verba ista apud Sallustium significarent: “incertum, stolidior an vanior”.''}} {{pn|4.1|1}}Cum iam adulescentuli Romae praetextam et puerilem togam mutassemus magistrosque tunc nobis nosmet ipsi exploratiores quaereremus, in Sandaliario forte apud librarios fuimus, cum ibi in multorum hominum coetu Apollinaris Sulpicius, vir in memoria nostra praeter alios doctus, iactatorem quempiam et venditatorem Sallustianae lectionis inrisit inlusitque genere illo facetissimae dissimulationis, qua Socrates ad sophistas utebatur. {{pn|4.2|2}}Nam cum ille se unum et unicum lectorem esse enarratoremque Sallustii diceret neque primam tantum cutem ac speciem sententiarum, sed sanguinem quoque ipsum ac medullam verborum eius eruere atque introspicere penitus praedicaret, tum Apollinaris amplecti venerarique se doctrinas illius dicens “per,” inquit “magister optume, exoptatus mihi nunc venis cum sanguine et medulla Sallustii verborum. {{pn|4.3|3}}Hesterno enim die quaerebatur ex me, quidnam verba haec eius in quarto historiarum libro de Cn. Lentulo scripta significent, de quo incertum fuisse ait, stolidiorne esset an vanior”, eaque ipsa verba, uti sunt a Sallustio scripta, dixit: {{pn|4.4|4}}“At Cn. Lentulus patriciae gentis, collega eius, cui cognomentum Clodiano fuit, perincertum stolidior an vanior, legem de pecunia, quam Sulla emptoribus bonorum remiserat, exigenda promulgavit.” {{pn|4.5|5}}Quaesitum ergo ex se Apollinaris neque id se dissolvere potuisse adseverabat, quid esset “vanior” et quid “stolidior”, quoniam Sallustius sic ea separasse atque opposuisse inter se videretur, tamquam diversa ac dissimilia nec eiusdem utraque vitii forent, ac propterea petebat, uti se doceret significationes utriusque vocis et origines. {{pn|4.6|6}}Tum ille rictu oris labearumque ductu contemni a se ostendens et rem, de qua quaereretur, et hominem ipsum, qui quaereret: “priscorum” inquit “et remotorum ego verborum medullas et sanguinem, sicuti dixi, perspicere et elicere soleo, non istorum, quae proculcata vulgo et protrita sunt. Ipso illo quippe Cn. Lentulo stolidior est et vanior, qui ignorat eiusdem stultitiae esse vanitatem et stoliditatem.” {{pn|4.7|7}}Sed ubi hoc dixit, media ipsa sermonum reliquit et abire coepit. {{pn|4.8|8}}Nos deinde eum tenebamus urgebamusque, et cumprimis Apollinaris, ut de vocabulorum istorum vel differentia vel, si ei ita videretur, similitudine plenius apertiusque dissereret et, ut ne sibi invideret discere volenti, orabat. {{pn|4.9|9}}Atque ille se iam plane inludi ratus negotium sibi esse causatur et digreditur. {{pn|4.10|10}}Nos autem postea ex Apollinari didicimus “vanos” proprie dici, non ut vulgus diceret, desipientis aut hebetes aut ineptos, sed, ut veterum doctissimi dixissent, mendaces et infidos et levia inaniaque pro gravibus et veris astutissime componentes; “stolidos” autem vocari non tam stultos et excordes quam taetros et molestos et inlepidos, quos Graeci mochtherous et phortikous dicerent. {{pn|4.11|11}}Etyma quoque harum vocum et origines scriptas esse dicebat in libris Nigidianis. Quas requisitas ego et repertas cum primarum significationum exemplis, ut commentariis harum noctium inferrem, notavi et intulisse iam me aliquo in loco commentationibus istis existimo. ===V.=== {{c|''Quod Q. Ennius in septimo annali “quadrupes eques” ac non “quadrupes ecus”, ut legunt multi, scriptum reliquit.''}} {{pn|5.1|1}}Cum Antonio Iuliano rhetore, viro hercle bono et facundiae florentis, complures adulescentuli familiares eius Puteolis aestivarum feriarum ludum et iocum in litteris amoenioribus et in voluptatibus pudicis honestisque agitabamus. {{pn|5.2|2}}Atque ibi tunc Iuliano nuntiatur anagnosten quendam, non indoctum hominem, voce admodum scita et canora Ennii annales legere ad populum in theatro. {{pn|5.3|3}}“Eamus” inquit “auditum nescio quem istum Ennianistam”: hoc enim se ille nomine appellari volebat. {{pn|5.4|4}}Quem cum iam inter ingentes clamores legentem invenissemus - legebat autem librum ex annalibus Ennii septimum -, hos eum primum versus perperam pronuntiantem audivimus:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese,<BR> neque multis postea versibus additis celebrantibus eum laudantibusque omnibus discessit. {{pn|5.5|5}}Tum Iulianus egrediens e theatro “quid vobis” inquit “de hoc anagnosta et de quadrupede eco videtur? sic enim profecto legit:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese. {{pn|5.6|6}}Ecquid putatis, si magistrum praelectoremque habuisset alicuius aeris, “quadrupes ecus” dicturum fuisse ac non “quadrupes eques”, quod ab Ennio ita scriptum relictumque esse nemo unus litterarum veterum diligens dubitavit?” {{pn|5.7|7}}Cumque aliquot eorum, qui aderant, “quadrupes ecus” apud suum quisque grammaticum legisse se dicerent et mirarentur, quidnam esset “quadrupes eques”, “vellem vos,” inquit “optimi iuvenes, tam accurate Q. Ennium legisse, quam P. Vergilius legerat, qui hunc eius versum secutus in georgicis suis “equitem” pro “eco” posuit his in versibus:<BR> frena Pelethronii Lapithae gyrosque dedere<BR> impositi dorso atque equitem docuere sub armis<BR> insultare solo et gressus glomerare superbos.<BR> In quo loco “equitem”, si quis modo non inscite inepteque argutior sit, nihil potest accipi aliud nisi “ecum”; {{pn|5.8|8}}pleraque enim veterum aetas et hominem equo insidentem et equum, qui insideretur, “equitem” dixerunt. {{pn|5.9|9}}Propterea “equitare” etiam, quod verbum e vocabulo “equitis” inclinatum est, et homo eco utens et ecus sub homine gradiens dicebatur. {{pn|5.10|10}}Lucilius adeo, vir adprime linguae Latinae sciens, “ecum equitare” dicit his versibus:<BR> quis hunc currere ecum nos atque equitare videmus,<BR> his equitat curritque: oculis equitare videmus;<BR> ergo oculis equitat. {{pn|5.11|11}}Sed enim contentus” inquit “ego his non fui et, ut non turbidae fidei nec ambiguae, sed ut purae liquentisque esset, “ecus”ne an “eques” scriptum Ennius reliquisset, librum summae atque reverendae vetustatis, quem fere constabat Lampadionis manu emendatum, studio pretioque multo unius versus inspiciendi gratia conduxi et “eques”, non “ecus”, scriptum in eo versu inveni.” {{pn|5.12|12}}Hoc tum nobis Iulianus et multa alia erudite simul et adfabiliter dixit. Sed eadem ipsa post etiam in pervulgatis commentariis scripta offendimus. ===VI.=== {{c|''Quod Aelius Melissus in libro, cui titulum fecit de loquendi proprietate, quem, cum ederet, cornum esse Copiae dicebat, rem scripsit neque dictu neque auditu dignam, cum differre “matronam” et “matrem familias” existimavit differentia longe vanissima.''}} {{pn|6.1|1}}Aelius Melissus in nostra memoria fuit Romae summi quidem loci inter grammaticos id temporibus; sed maiore in litteris erat iactantia et sophisteiai quam opera. {{pn|6.2|2}}Is praeter alia, quae scripsit compluria, librum composuit, ut tum videbatur, cum est editus, doctrinae inclutae. {{pn|6.3|3}}Ei libro titulus est ingentis cuiusdam inlecebrae ad legendum; scriptus quippe est de loquendi proprietate. Quis adeo existimet loqui se recte atque proprie posse, nisi illas Melissi proprietates perdidicerit? {{pn|6.4|4}}Ex eo libro verba haec sunt: ““Matrona” est, quae semel peperit, quae saepius, “mater familias”; sicuti sus, quae semel peperit, “porcetra”, quae saepius, “scrofa”.” {{pn|6.5|5}}Vtrum autem hoc de matrona ac de matrefamilias Melissus excogitaverit ipse et coniectaverit, an scriptum ab alio quo legerit, hariolis profecto est opus. {{pn|6.6|6}}Nam de “porcetra” habet sane auctorem Pomponium in atellania, quae hoc eodem vocabulo inscripta est; {{pn|6.7|7}}sed matronam non esse appellatam, nisi quae semel peperit, neque matrem familias, nisi quae saepius, nullis veterum scriptorum auctoritatibus confirmari potest. {{pn|6.8|8}}Enimvero illud impendio probabilius est, quod idonei vocum antiquarum enarratores tradiderunt, matronam dictam esse proprie, quae in matrimonium cum viro convenisset, quoad in eo matrimonio maneret, etiamsi liberi nondum nati forent, dictamque ita esse a matris nomine, non adepto iam, sed cum spe et omine mox adipiscendi, {{pn|6.9|9}}unde ipsum quoque “matrimonium” dicitur, matrem autem familias appellatam esse eam solam, quae in mariti manu mancipioque aut in eius, in cuius maritus, manu mancipioque esset, quoniam non in matrimonium tantum, sed in familiam quoque mariti et in sui heredis locum venisset. ===VII.=== {{c|''Quem in modum Favorinus tractaverit intempestivum quendam de verborum ambiguitatibus quaerentem; atque ibi, quot significationes capiat “contio”.''}} {{pn|7.1|1}}Domitio, homini docto celebrique in urbe Roma grammatico, cui cognomentum “Insano” factum est, quoniam erat natura intractabilior et morosior, ei Domitio Favorinus noster cum forte apud fanum Carmentis obviam venisset atque ego cum Favorino essem, “quaeso” inquit “te, magister, dicas mihi, num erravi, quod, cum vellem demegorias Latine dicere, “contiones” dixi? {{pn|7.2|2}}dubito quippe et requiro, an veterum eorum, qui electius locuti sunt, pro verbis et oratione dixerit quis “contionem”. {{pn|7.3|3}}Tum Domitius voce atque vultu atrociore “nulla” inquit “prorsus bonae salutis spes reliqua est, cum vos quoque, philosophorum inlustrissimi, nihil iam aliud quam verba auctoritatesque verborum cordi habetis. Mittam autem librum tibi, in quo id reperias, quod quaeris. Ego enim grammaticus vitae iam atque morum disciplinas quaero, vos philosophi mera estis, ut M. Cato ait, “mortualia”; glossaria namque colligitis et lexidia, res taetras et inanes et frivolas tamquam mulierum voces praeficarum. Atque utinam” inquit “muti omnes homines essemus! minus improbitas instrumenti haberet.” {{pn|7.4|4}}Cumque digressi essemus, “non tempestive” inquit Favorinus “hunc hominem accessimus. Videtur enim mihi episemainesthai. Scitote” inquit “tamen intemperiem istam, quae melancholia dicitur, non parvis nec abiectis ingeniis accidere, alla einai schedon ti to pathos touto heroikon et veritates plerumque fortiter dicere, sed respectum non habere mete kairou mete metrou. Vel ipsum hoc quale existimatis, quod nunc de philosophis dixit? nonne, si id Antisthenes aut Diogenes dixisset, dignum memoria visum esset?” {{pn|7.5|5}}Misit autem paulo post Favorino librum, quem promiserat - Verri, opinor, Flacci erat -, in quo scripta ad hoc genus quaestionis pertinentia haec fuerunt: “senatum” dici et pro loco et pro hominibus, “civitatem” et pro loco et oppido et pro iure quoque omnium et pro hominum multitudine, “tribus” quoque et “decurias” dici et pro loco et pro iure et pro hominibus, “contionem” autem tria significare: {{pn|7.6|6}}locum suggestumque, unde verba fierent, sicut M. Tullius in oratione, quae inscripta est contra contionem Q. Metelli: {{pn|7.7|7}}“escendi” inquit “in contionem, concursus est populi factus”; {{pn|7.8|8}}item significare coetum populi adsistentis, sicuti idem M. Tullius in oratore ait: “Contiones saepe exclamare vidi, cum apte verba cecidissent. Etenim exspectant aures, ut verbis conligetur sententia”; item orationem ipsam, quae ad populum diceretur.<BR> Exempla in eo libro scripta non erant. Sed nos postea Favorino desideranti harum omnium significationum monumenta et apud Ciceronem, sicut supra scripsi, et apud elegantissimos veterum reperta exhibuimus; {{pn|7.9|9}}id autem quod potissimum expetebat, “contionem” esse dictam pro verbis et oratione, docui titulo Tulliani libri, qui a M. Cicerone inscriptus est contra contionem Q. Metelli, quo nihil profecto significatur aliud, quam ipsa, quae a Metello dicta est, oratio. ===VIII.=== {{c|''Homoioteleuta et homoioptota atque alia id genus, quae ornamenta orationis putantur, inepta esse et puerilia Lucilii quoque versibus declarari.''}} {{pn|1.1|1}}Homoioteleuta et isokataleketa et parisa et homoioptota ceteraque huiusmodi scitamenta, quae isti apirocali, qui se Isocratios videri volunt, in conlocandis verbis immodice faciunt et rancide, quam sint insubida et inertia et puerilia, facetissime hercle significat in quinto saturarum Lucilius. {{pn|1.2|2}}Nam ubi est cum amico conquestus, quod ad se aegrotum non viseret, Haec ibidem addit festiviter:<BR> quo me habeam pacto, tametsi non quaeris, docebo,<BR> quando in eo numero mansi, quo in maxima non est<BR> pars hominum, ...<BR> ut periisse velis, quem visere nolueris, cum<BR> debueris. Hoc “nolueris” et “debueris” te<BR> si minus delectat, quod atechnon et Eisocratium est<BR> lerodesque simul totum ac symmeirakides,<BR> non operam perdo, si tu hic. ===IX.=== {{c|''Quid significet apud M. Catonem verbum “insecenda”; quodque “insecenda” legendum sit quam, quod plerique existimant, “insequenda”.''}} {{pn|1.1|1}}In libro vetere, in quo erat oratio M. Catonis de Ptolomaeo contra Thermum, sic scriptum fuit: “Sed si omnia dolo fecit omnia avaritiae atque pecuniae causa fecit, eiusmodi scelera nefaria, quae neque fando neque legendo audivimus, supplicium pro factis dare oportet.” ... {{pn|1.2|2}}“Insecenda” quid esset, quaeri coeptum. Tum ex his, qui aderant, alter litterator fuit, alter litteras sciens, id est alter docens, doctus alter. {{pn|1.3|3}}Hi duo inter sese dissentiebant. Et grammaticus quidem contendebat “insequenda” scribendum esse: ““insequenda” enim scribi” inquit “oportuit, non “insecenda”, quoniam “insequens” significat” ..., traditumque esse “inseque” quasi “perge dicere” et “insequere”, itaque ab Ennio scriptum in his versibus:<BR> inseque, Musa, manu Romanorum induperator<BR> quod quisque in bello gessit cum rege Philippo.” {{pn|1.4|4}}Alter autem ille eruditior nihil mendum, sed recte atque integre scriptum esse perseverabat et Velio Longo, non homini indocto, fidem esse habendam, qui in commentario, quod fecisset de usu antiquae lectionis, scripserit non “inseque” apud Ennium legendum, sed “insece”; ideoque a veteribus, quas “narrationes” dicimus, “insectiones” esse appellatas; Varronem quoque versum hunc Plauti de Menaechmis:<BR> nihilo minus esse videtur sectius quam somnia,<BR> sic enarrasse: “nihilo magis narranda esse, quam si ea essent somnia.” Haec illi inter se certabant. {{pn|1.5|5}}Ego arbitror et a M. Catone “insecenda” et a Q. Ennio “insece” scriptum sine “u” littera. Offendi enim in bibliotheca Patrensi librum verae vetustatis Livii Andronici, qui inscriptus est Odyssea, in quo erat versus primus cum hoc verbo sine “u” littera:<BR> virum mihi, Camena, insece versutum,<BR> factus ex illo Homeri versu:<BR> andra moi ennepe, Mousa, polytropon. {{pn|1.6|6}}Illic igitur aetatis et fidei magnae libro credo. Nam, quod in versu Plautino est: “sectius quam somnia”, nihil in alteras partes argumenti habet. {{pn|1.7|7}}Etiamsi veteres autem non “inseque”, sed “insece” dixerunt, credo, quia erat lenius leviusque, tamen eiusdem sententiae verbum videtur. {{pn|1.8|8}}Nam et “sequo” et “sequor” et item “secta” et “sectio” consuetudine loquendi differunt; sed qui penitus inspexerit, origo et ratio utriusque una est. {{pn|1.9|9}}Doctores quoque et interpretes vocum Graecarum:<BR> andra moi ennepe, Mousa,<BR> et<BR> espete nyn moi, Mousai,<BR> dictum putant, quod Latine “inseque” dicitur; namque in altero n geminum, in altero s esse tralatum dicunt. {{pn|1.10|10}}Sed etiam ipsum illud epe, quod significat verba aut versus, non aliunde esse dictum tradunt quam apo tou hepesthai kai tou eipein. {{pn|1.11|11}}Eadem ergo ratione antiqui nostri narrationes sermonesque “insectiones” appellitaverunt. ===X.=== {{c|''Errare istos, qui in exploranda febri venarum pulsus pertemptari putant, non arteriarum.''}} {{pn|1.1|1}}In Herodis C. V. villam, quae est in agro Attico loco, qui appellatur Cephisiae, aquis et lucis, nemoribus frequentem, aestu anni medio concesseram. {{pn|1.2|2}}Ibi alvo mihi cita et accedente febri rapida decubueram. {{pn|1.3|3}}Eo Calvenus Taurus philosophus et alii quidam sectatores eius cum Athenis visendi mei gratia venissent, medicus, qui tum in his locis repertus adsidebat mihi, narrare Tauro coeperat, quid incommodi paterer et quibus modulis quibusque intervallis accederet febris decederetque. {{pn|1.4|4}}Tum in eo sermone, cum iam me sinceriore corpusculo factum diceret: “potes” inquit Tauro “tu quoque id ipsum comprehendere, ean hapsei autou tes phlebos”, quod nostris verbis profecto ita dicitur: “si attigeris venam illius”. {{pn|1.5|5}}Hanc loquendi imperitiam, quod venam pro arteria dixisset, cum in eo docti homines, qui cum Tauro erant, tamquam in minime utili medico offendissent atque id murmure et vultu ostenderent, tum ibi Taurus, ut mos eius fuit, satis leniter: “certi” inquit “sumus, vir bone, non ignorare te, quid “vena” appelletur et quid “arteria”, quod venae quidem suapte vi inmobiles sint et sanguinis tantum demittendi gratia explorentur, arteriae autem motu atque pulsu suo habitum et modum febrium demonstrent; {{pn|1.6|6}}sed, ut video, pervulgate magis quam inscite locutus es: non enim te solum, sed alios quoque itidem errantis audivi venam pro arteria dicere. {{pn|1.7|7}}Fac igitur, ut experiamur elegantiorem esse te in medendo quam in dicendo, et cum dis bene volentibus opera tua sistas hunc nobis sanum atque validum quam citissime.” {{pn|1.8|8}}Hoc ego postea cum in medico reprehensum esse meminissem, existimavi non medico soli, sed omnibus quoque hominibus liberis liberaliterque institutis turpe esse ne ea quidem cognovisse ad notitiam corporis nostri pertinentia, quae non altius occultiusque remota sunt et quae natura nobis tuendae valitudinis causa et in promptu esse et in propatulo volverit; ac propterea, quantum habui temporis subsicivi, medicinae quoque disciplinae libros attigi, quos arbitrabar esse idoneos ad docendum, et ex his cum alia pleraque ab isto humanitatis usu non aliena, tum de venis quoque et arteriis didicisse videor ad hunc ferme modum: {{pn|1.9|9}}Vena est conceptaculum sanguinis, quod angeion medici vocant, mixti confusique cum spiritu naturali, in quo plus sanguinis est, minus spiritus; arteria est conceptaculum spiritus naturalis mixti confusique cum sanguine, in quo plus spiritus est, minus sanguinis; {{pn|1.10|10}}sphygmos autem est intentio motus et remissio in corde et in arteria naturalis, non arbitraria. {{pn|1.11|11}}Medicis autem veteribus oratione Graeca ita definitus est: Sphygmos estin diastole te kai systole aproairetos arterias kai kardias. ===XI.=== {{c|''Verba ex carminibus Furi Antiatis inscite a Caesellio Vindice reprehensa; versusque ipsi, in quibus ea verba sunt, subscripti.''}} {{pn|1.1|1}}Non hercle idem sentio cum Caesellio Vindice, grammatico, ut mea opinio est, haudquaquam inerudito. {{pn|1.2|2}}Verum hoc tamen petulanter insciteque, quod Furium, veterem poetam, dedecorasse linguam Latinam scripsit huiuscemodi vocum fictionibus, quae mihi quidem neque abhorrere a poetica facultate visae sunt neque dictu profatuque ipso taetrae aut insuaves esse, sicuti sunt quaedam alia ab inlustribus poetis ficta dure et rancide. {{pn|1.3|3}}Quae reprehendit autem Caesellius Furiana, haec sunt: quod terram in lutum versam “lutescere” dixerit et tenebras in noctis modum factas “noctescere” et pristinas reciperare vires “virescere”, et, quod ventus mare caerulum cum crispicans nitefacit, “purpurat” dixerit, et opulentum fieri “opulescere”. {{pn|1.4|4}}Versus autem ipsos ex poematis Furianis, in quibus haec verba sunt, subdidi:<BR> sanguine diluitur tellus, cava terra lutescit.<BR> Omnia noctescunt tenebris caliginis atrae.<BR> Increscunt animi, virescit volnere virtus.<BR> Sicut fulca levis volitat super aequora classis,<BR> spiritus Eurorum viridis cum purpurat undas.<BR> Quo magis in patriis possint opulescere campis. ===XII.=== {{c|''Morem istum veteribus nostris fuisse verba patiendi mutare ac vertere in agendi modum.''}} {{pn|1.1|1}}Id quoque habitum est in oratione facienda elegantiae genus, ut pro verbis habentibus patiendi figuram, agentia ponerent ac deinde haec vice inter sese mutua verterent. {{pn|1.2|2}}Iuventius in comoedia:<BR> pallium inquit flocci ut splendeat.<BR> Nonne hoc inpendio venustius gratiusque est quam si diceret “maculetur”? {{pn|1.3|3}}Plautus etiam non dissimiliter:<BR> quid est? - hoc rugat pallium, amictus non sum commode. {{pn|1.4|4}}Itidem Plautus “pulveret” dicit, quod non pulvere impleat, set ipsum pulveris plenum sit:<BR> exi tu, Dave, age, sparge; mundum esse hoc vestibulum volo.<BR> Venus ventura est nostra, non hoc pulveret. {{pn|1.5|5}}In Asinaria quoque “contemples” dicit pro “contempleris”: meum caput contemples, si quidem e re consultas tua. {{pn|1.6|6}}Cn. Gellius in annalibus: “Postquam tempestas sedavit, Adherbal taurum immolavit.” {{pn|1.7|7}}M. Cato in originibus: “Eodem convenae conplures ex agro accessitavere. Eo res eorum auxit.” {{pn|1.8|8}}Varro libris, quos ad Marcellum de lingua Latina fecit: “in priore verbo graves prosodiae, quae fuerunt, manent, reliquae mutant”; “mutant” inquit elegantissime pro “mutantur”. {{pn|1.9|9}}Potest etiam id quoque ab eodem Varrone in septimo divinarum similiter dictum videri: “Inter duas filias regum quid mutet, inter Antigonam et Tulliam, est animadvertere.” {{pn|1.10|10}}Verba autem patiendi pro agentibus in omnibus ferme veterum scriptis reperiuntur. Ex quibus sunt pauca ista, quae nunc meminimus: “muneror te” pro “munero” et “significor” pro “significo” et “sacrificor” pro “sacrifico” et “adsentior” pro “adsentio” et “faeneror” pro “faenero” et “pigneror” pro “pignero” et alia istiusmodi pleraque, quae, proinde ut in legendo fuerint obvia, notabuntur. ===XIII.=== {{c|''Quali talione Diogenes philosophus usus sit pertemptatus a dialectico quodam sophismatio inpudenti.''}} {{pn|1.1|1}}Saturnalibus Athenis alea quadam festiva et honesta lusitabamus huiuscemodi: {{pn|1.2|2}}Vbi conveneramus complusculi eiusdem studii homines ad lavandi tempus, captiones, quae sophismata appellantur, mente agitabamus easque quasi talos aut tesserulas in medium vice sua quisque iaciebamus. {{pn|1.3|3}}Captionis solutae aut parum intellectae praemium poenave erat nummus unus sestertius. {{pn|1.4|4}}Hoc aere conlecto quasi manuario cenula curabatur omnibus, qui eum lusum luseramus. {{pn|1.5|5}}Erant autem captiones ad hoc fere exemplum, tametsi Latina oratione non satis scite ac paene etiam inlepide exponuntur: “quod nix est, hoc grando non est; nix autem alba est: grando igitur alba non est”. Item aliud non dissimile: “quod homo est, non est hoc equus; homo autem animal est: equus igitur animal non est”. {{pn|1.6|6}}Dicere ergo debebat, qui ad sophisma diluendum ac refellendum ritu aleatorio vocatus erat, in qua parte quoque in verbo captio foret, quid dari concedique non oporteret; nisi dixerat, nummo singulo multabatur. Ea multa cenam iuvabat. {{pn|1.7|7}}Libet autem dicere, quam facete Diogenes sophisma id genus, quod supra dixi, a quodam dialectico ex Platonis diatriba per contumeliam propositum remuneratus sit. {{pn|1.8|8}}Nam cum ita rogasset dialecticus: “quod ego sum, id tu non es?” et Diogenes adnuisset atque ille addidisset: “homo autem ego sum”, cum id quoque adsensus esset et contra dialecticus ita conclusisset: “homo igitur tu non es”, “hoc quidem”, inquit Diogenes, “falsum est, et si verum id fieri vis, a me incipe”. ===XIV.=== {{c|''Quid sit numerus “hemiolos”, quid “epitritos”; et quod vocabula ista non facile nostri ausi sunt vertere in linguam Latinam.''}} {{pn|1.1|1}}Figurae quaedam numerorum, quas Graeci certis nominibus appellant, vocabula in lingua Latina non habent. {{pn|1.2|2}}Sed qui de numeris Latine scripserunt, Graeca ipsa dixerunt, fingere autem nostra, quoniam id absurde futurum erat, noluerunt. {{pn|1.3|3}}Quale enim fieri nomen posset “hemiolio” numero aut “epitrito”? {{pn|1.4|4}}Est autem hemiolios, qui numerum aliquem totum in sese habet dimidiumque eius, ut tres ad duo, quindecim ad decem, triginta ad viginti; {{pn|1.5|5}}epitritos est, qui habet totum aliquem numerum et eiusdem partem tertiam, ut quattuor ad tres, duodecim ad novem, quadraginta ad triginta. {{pn|1.6|6}}Haec autem notare meminisseque non esse ab re visum est, quoniam, vocabula ista numerorum nisi intelleguntur, rationes quaedam subtilissimae in libris philosophorum scriptae percipi non queunt. ===XV.=== {{c|''Quod M. Varro in herois versibus observaverit rem nimis anxiae et curiosae observationis.''}} {{pn|1.1|1}}In longis versibus, qui hexametri vocantur, item in senariis, animadverterunt metrici primos duos pedes, item extremos duo, habere singulos posse integras partes orationis, medios haut umquam posse, sed constare eos semper ex verbis aut divisis aut mixtis atque confusis. {{pn|1.2|2}}M. etiam Varro in libris disciplinarum scripsit observasse sese in versu hexametro, quod omnimodo quintus semipes verbum finiret et quod priores quinque semipedes aeque magnam vim haberent in efficiendo versu atque alii posteriores septem, idque ipsum ratione quadam geometrica fieri disserit. {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {{finis}} 9kyqnniyeccae61vjjl8vg5a6k16ev9 269162 269161 2026-06-06T13:09:36Z Saumache 27923 /* VIII. */ 269162 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XVIII }} {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Disputationes a philosopho Stoico et contra a Peripatetico arbitro Favorino factae; quaesitumque inter eos, quantum in perficienda vita beata virtus valeret quantumque esset in his, quae dicuntur “extranea”.''}} {{pn|1.1|1}}Familiares Favorini erant duo quidam non incelebres in urbe Roma philosophi. Eorum fuit unus Peripateticae disciplinae sectator, alter Stoicae. {{pn|1.2|2}}His quondam ego acriter atque contente pro suis utrimque decretis propugnantibus, cum essemus una omnes Ostiae cum Favorino, interfui. {{pn|1.3|3}}Ambulabamus autem in litore, cum iam advesperasceret, aestate anni nova. {{pn|1.4|4}}Atque ibi Stoicus censebat et vitam beatam hominum virtute animi sola et miseriam summam malitia sola posse effici, etiamsi cetera bona omnia, quae corporalia et externa appellarentur, virtuti deessent, malitiae adessent. {{pn|1.5|5}}Ille contra Peripateticus miseram quidem vitam vitiis animi et malitia sola fieri concedebat, sed ad conplendos omnes vitae beatae numeros virtutem solam nequaquam satis esse existimabat, quoniam et corporis integritas sanitasque et honestus modus formae et pecunia familiaris et bona existimatio ceteraque omnia corporis et fortunae bona necessaria viderentur perficiendae vitae beatae. {{pn|1.6|6}}Reclamabat hoc in loco Stoicus et, tamquam duas ille res diversas poneret, mirabatur, quod, cum essent malitia et virtus duo contraria, vita misera et beata quoque aeque contraria, {{pn|1.7|7}}non servaret in utrisque vim et naturam contrarii et ad miseriam quidem vitae conficiendam satis valere malitiam solam putaret, ad praestandam vero vitam beatam non satis solam esse virtutem diceret. {{pn|1.8|8}}Atque id maxime dissidere neque convenire dicebat, quod, qui profiteretur vitam nullo pacto beatam effici posse, si virtus sola abesset, idem contra negaret beatam fieri vitam, cum sola virtus adesset, et quem daret haberetque virtuti absenti honorem, eundem petenti atque praesenti adimeret. {{pn|1.9|9}}Tum Peripateticus perquam hercle festive “rogo te” inquit “cum bona venia respondeas, an existimes esse vini amphoram, cum abest ab ea unus congius?” {{pn|1.10|10}}“Minime” inquit “vini amphora dici potest, ex qua abest congius.” {{pn|1.11|11}}Hoc ubi accepit Peripateticus “unus igitur” inquit “congius amphoram facere dici debebit, quoniam, cum deest ille unus, non fit vini amphora et, cum accessit, fit ampliora. Quod si id dicere absurdum est uno congio solo fieri amphoram, itidem absurdum est una sola virtute vitam fieri beatam dicere, quoniam, cum virtus abest, beata esse vita numquam potest.” {{pn|1.12|12}}Tum Favorinus aspiciens Peripateticum “est quidem” inquit “argutiola haec, qua de congio vini usus es, exposita in libris; sed, ut scis, captio magis lepida quam probum aut simile argumentum videri debet. {{pn|1.13|13}}Congius enim, cum deest, efficit quidem, ne sit iustae mensurae amphora; sed cum accedit et additur, non ille unus facit amphoram, sed supplet. {{pn|1.14|14}}Virtus autem, ut isti dicunt, non accessio neque supplementum, sed sola ipsa vitae beatae instar est et propterea beatam vitam sola una, cum adest, facit.” {{pn|1.15|15}}Haec atque alia quaedam minuta magis et nodosa tamquam apud arbitrum Favorinum in suam uterque sententiam conferebant. {{pn|1.16|16}}Sed cum iam prima fax noctis et densiores esse tenebrae coepissent, prosecuti Favorinum in domum, ad quam devertebat, discessimus. ===II.=== {{c|''Cuiusmodi quaestionum certationibus Saturnalicia ludicra Athenis agitare soliti simus; atque inibi inspersa quaedam sophismatia et aenigmata oblectatoria.''}} {{pn|2.1|1}}Saturnalia Athenis agitabamus hilare prorsum ac modeste, non, ut dicitur, remittentes animum - nam “remittere” inquit Musonius “animum quasi amittere est”-, sed demulcentes eum paulum atque laxantes iucundis honestisque sermonum inlectationibus. {{pn|2.2|2}}Conveniebamus autem ad eandem cenam conplusculi, qui Romani in Graeciam veneramus quique easdem auditiones eosdemque doctores colebamus. {{pn|2.3|3}}Tum qui et cenulam ordine suo curabat, praemium solvendae quaestionis ponebat librum veteris scriptoris vel Graecum vel Latinum et coronam e lauro plexam totidemque res quaerebat, quot homines istic eramus; cumque eas omnis exposuerat, rem locumque dicendi sors dabat. {{pn|2.4|4}}Quaestio igitur soluta corona et praemio donabatur; non soluta autem tramittebatur ad eum, qui sortito successerat, idque in orbem vice pari servabatur. {{pn|2.5|5}}Si nemo dissolvebat, corona quaestionis eius deo, cuius id festum erat, dicabatur. {{pn|2.6|6}}Quaerebantur autem res huiuscemodi: aut sententia poetae veteris lepide obscura, non anxie, aut historiae antiquioris requisitio aut decreti cuiuspiam ex philosophia perperam invulgati purgatio aut captionis sophisticae solutio aut inopinati rariorisque verbi indagatio aut tempus item in verbo perspicuo obscurissimum. {{pn|2.7|7}}Itaque nuper quaesita esse memini numero septem, quorum prima fuit enarratio horum versuum, qui sunt in saturis Quinti Ennii uno multifariam verbo concinniter inplicati. Quorum exemplum hoc est:<BR> nam qui lepide postulat alterum frustrari,<BR> quem frustratur, frustra eum dicit frustra esse;<BR> nam qui sese frustrari quem frustra sentit,<BR> qui frustratur is frustrast, si non ille est frustra. {{pn|2.8|8}}Secunda quaestio fuit, quonam modo audiri atque accipi deberet, quod Plato in civitate, quam in libris suis condidit, koinas tas gynaikas id est communes esse mulieres, censuit et praemia viris fortibus summisque bellatoribus posuit saviationes puerorum et puellarum. {{pn|2.9|9}}Tertio in loco hoc quaesitum est, in quibus verbis captionum istarum fraus esset et quo pacto distingui resolvique possent: “quod non perdidisti, habes; cornua non perdidisti: habes igitur cornua”; item altera captio: “quod ego sum, id tu non es; homo ego sum: homo igitur tu non es”. {{pn|2.10|10}}Quaesitum ibidem, quae esset huius quoque sophismatis resolutio: “cum mentior et mentiri me dico, mentior an verum dico?” {{pn|2.11|11}}Postea quaestio istaec fuit, quam ob causam patricii Megalensibus mutitare soliti sint, plebes Cerealibus. {{pn|2.12|12}}Secundum ea hoc quaesitum est, verbum “verant”, quod significat “vera dicunt”, quisnam poetarum veterum dixerit. {{pn|2.13|13}}Sexta quaestio fuit, “asphodelum” cuiusmodi herba sit, quod Hesiodus in isto versu posuerit:<BR> nepioi, oude isasin, hosoi pleon hemisy pantos,<BR> oud'hoson en malachei te kai asphodeloi meg'oneiar,<BR> et quid item Hesiodus se dicere sentiat, cum dimidium plus esse toto dicit. {{pn|2.14|14}}Postrema quaestionum omnium haec fuit: “scripserim”, “legerim”, “venerim” cuius temporis verba sint, praeteriti an futuri an utriusque. {{pn|2.15|15}}Haec ubi ordine, quo dixi, proposita atque singulis sorte ductis disputata explanataque sunt, libris coronisque omnes donati sumus nisi ob unam quaestionem, quae fuit de verbo “verant”. {{pn|2.16|16}}Nemo enim tum commeminerat dictum esse a Q. Ennio id verbum in tertio decimo annalium in isto versu:<BR> satin vates verant aetate in agunda?<BR> Corona igitur huius quaestionis deo feriarum istarum Saturno datast. ===III.=== {{c|''Quid Aeschines rhetor in oratione, qua Timarchum de inpudicitia accusavit, Lacedaemonios statuisse dixerit super sententia probatissima, quam inprobatissimus homo dixisset.''}} {{pn|3.1|1}}Aeschines, vel acerrimus prudentissimusque oratorum, qui apud contiones Atheniensium floruerunt, in oratione illa saeva criminosaque et virulenta, qua Timarchum de inpudicitia graviter insigniterque accusavit, nobile et inlustre consilium Lacedaemoniis dedisse dicit virum indidem civitatis eiusdem principem virtute atque aetate magna praeditum. {{pn|3.2|2}}“Populus” inquit “Lacedaemonius de summa republica sua, quidnam esset utile et honestum, deliberabat. {{pn|3.3|3}}Tum exsurgit sententiae dicendae gratia homo quispiam turpitudine pristinae vitae defamatissimus, sed lingua tunc atque facundia nimium quanto praestabilis. {{pn|3.4|4}}Consilium, quod dabat quodque oportere fieri suadebat, acceptum ab universis et conplacitum est, futurumque erat ex eius sententia populi decretum. {{pn|3.5|5}}Ibi unus ex illo principum ordine, quos Lacedaemonii aetatis dignitatisque maiestate tamquam arbitros et magistros disciplinae publicae verebantur, commoto irritatoque animo exsilit et “quaenam,” inquit “Lacedaemonii, ratio aut quae tandem spes erit urbem hanc et hanc rempublicam salvam inexpugnabilemque esse diutius posse, si huiuscemodi anteactae vitae hominibus consiliariis utemur? quod si proba istaec et honesta sententia est, quaeso vos, non sinamus eandem dehonestari turpissimi auctoris contagio.” {{pn|3.6|6}}Atque ubi hoc dixit, elegit virum fortitudine atque iustitia praeter alios praestantem, sed inopi lingua et infacundum, iussitque eum consensu petituque omnium eandem illam sententiam diserti viri, cuimodi posset verbis, dicere, ut nulla prioris mentione habita scitum atque decretum populi ex eius unius nomine fieret, qui id ipsum denuo dixerat. {{pn|3.7|7}}Atque ita, ut suaserat prudentissimus senex, factum est. {{pn|3.8|8}}Sic bona sententia mansit, turpis auctor mutatus est.” ===IV.=== {{c|''Quod Sulpicius Apollinaris praedicantem quendam a sese uno Sallustii historias intellegi inlusit quaestione proposita, quid verba ista apud Sallustium significarent: “incertum, stolidior an vanior”.''}} {{pn|4.1|1}}Cum iam adulescentuli Romae praetextam et puerilem togam mutassemus magistrosque tunc nobis nosmet ipsi exploratiores quaereremus, in Sandaliario forte apud librarios fuimus, cum ibi in multorum hominum coetu Apollinaris Sulpicius, vir in memoria nostra praeter alios doctus, iactatorem quempiam et venditatorem Sallustianae lectionis inrisit inlusitque genere illo facetissimae dissimulationis, qua Socrates ad sophistas utebatur. {{pn|4.2|2}}Nam cum ille se unum et unicum lectorem esse enarratoremque Sallustii diceret neque primam tantum cutem ac speciem sententiarum, sed sanguinem quoque ipsum ac medullam verborum eius eruere atque introspicere penitus praedicaret, tum Apollinaris amplecti venerarique se doctrinas illius dicens “per,” inquit “magister optume, exoptatus mihi nunc venis cum sanguine et medulla Sallustii verborum. {{pn|4.3|3}}Hesterno enim die quaerebatur ex me, quidnam verba haec eius in quarto historiarum libro de Cn. Lentulo scripta significent, de quo incertum fuisse ait, stolidiorne esset an vanior”, eaque ipsa verba, uti sunt a Sallustio scripta, dixit: {{pn|4.4|4}}“At Cn. Lentulus patriciae gentis, collega eius, cui cognomentum Clodiano fuit, perincertum stolidior an vanior, legem de pecunia, quam Sulla emptoribus bonorum remiserat, exigenda promulgavit.” {{pn|4.5|5}}Quaesitum ergo ex se Apollinaris neque id se dissolvere potuisse adseverabat, quid esset “vanior” et quid “stolidior”, quoniam Sallustius sic ea separasse atque opposuisse inter se videretur, tamquam diversa ac dissimilia nec eiusdem utraque vitii forent, ac propterea petebat, uti se doceret significationes utriusque vocis et origines. {{pn|4.6|6}}Tum ille rictu oris labearumque ductu contemni a se ostendens et rem, de qua quaereretur, et hominem ipsum, qui quaereret: “priscorum” inquit “et remotorum ego verborum medullas et sanguinem, sicuti dixi, perspicere et elicere soleo, non istorum, quae proculcata vulgo et protrita sunt. Ipso illo quippe Cn. Lentulo stolidior est et vanior, qui ignorat eiusdem stultitiae esse vanitatem et stoliditatem.” {{pn|4.7|7}}Sed ubi hoc dixit, media ipsa sermonum reliquit et abire coepit. {{pn|4.8|8}}Nos deinde eum tenebamus urgebamusque, et cumprimis Apollinaris, ut de vocabulorum istorum vel differentia vel, si ei ita videretur, similitudine plenius apertiusque dissereret et, ut ne sibi invideret discere volenti, orabat. {{pn|4.9|9}}Atque ille se iam plane inludi ratus negotium sibi esse causatur et digreditur. {{pn|4.10|10}}Nos autem postea ex Apollinari didicimus “vanos” proprie dici, non ut vulgus diceret, desipientis aut hebetes aut ineptos, sed, ut veterum doctissimi dixissent, mendaces et infidos et levia inaniaque pro gravibus et veris astutissime componentes; “stolidos” autem vocari non tam stultos et excordes quam taetros et molestos et inlepidos, quos Graeci mochtherous et phortikous dicerent. {{pn|4.11|11}}Etyma quoque harum vocum et origines scriptas esse dicebat in libris Nigidianis. Quas requisitas ego et repertas cum primarum significationum exemplis, ut commentariis harum noctium inferrem, notavi et intulisse iam me aliquo in loco commentationibus istis existimo. ===V.=== {{c|''Quod Q. Ennius in septimo annali “quadrupes eques” ac non “quadrupes ecus”, ut legunt multi, scriptum reliquit.''}} {{pn|5.1|1}}Cum Antonio Iuliano rhetore, viro hercle bono et facundiae florentis, complures adulescentuli familiares eius Puteolis aestivarum feriarum ludum et iocum in litteris amoenioribus et in voluptatibus pudicis honestisque agitabamus. {{pn|5.2|2}}Atque ibi tunc Iuliano nuntiatur anagnosten quendam, non indoctum hominem, voce admodum scita et canora Ennii annales legere ad populum in theatro. {{pn|5.3|3}}“Eamus” inquit “auditum nescio quem istum Ennianistam”: hoc enim se ille nomine appellari volebat. {{pn|5.4|4}}Quem cum iam inter ingentes clamores legentem invenissemus - legebat autem librum ex annalibus Ennii septimum -, hos eum primum versus perperam pronuntiantem audivimus:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese,<BR> neque multis postea versibus additis celebrantibus eum laudantibusque omnibus discessit. {{pn|5.5|5}}Tum Iulianus egrediens e theatro “quid vobis” inquit “de hoc anagnosta et de quadrupede eco videtur? sic enim profecto legit:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese. {{pn|5.6|6}}Ecquid putatis, si magistrum praelectoremque habuisset alicuius aeris, “quadrupes ecus” dicturum fuisse ac non “quadrupes eques”, quod ab Ennio ita scriptum relictumque esse nemo unus litterarum veterum diligens dubitavit?” {{pn|5.7|7}}Cumque aliquot eorum, qui aderant, “quadrupes ecus” apud suum quisque grammaticum legisse se dicerent et mirarentur, quidnam esset “quadrupes eques”, “vellem vos,” inquit “optimi iuvenes, tam accurate Q. Ennium legisse, quam P. Vergilius legerat, qui hunc eius versum secutus in georgicis suis “equitem” pro “eco” posuit his in versibus:<BR> frena Pelethronii Lapithae gyrosque dedere<BR> impositi dorso atque equitem docuere sub armis<BR> insultare solo et gressus glomerare superbos.<BR> In quo loco “equitem”, si quis modo non inscite inepteque argutior sit, nihil potest accipi aliud nisi “ecum”; {{pn|5.8|8}}pleraque enim veterum aetas et hominem equo insidentem et equum, qui insideretur, “equitem” dixerunt. {{pn|5.9|9}}Propterea “equitare” etiam, quod verbum e vocabulo “equitis” inclinatum est, et homo eco utens et ecus sub homine gradiens dicebatur. {{pn|5.10|10}}Lucilius adeo, vir adprime linguae Latinae sciens, “ecum equitare” dicit his versibus:<BR> quis hunc currere ecum nos atque equitare videmus,<BR> his equitat curritque: oculis equitare videmus;<BR> ergo oculis equitat. {{pn|5.11|11}}Sed enim contentus” inquit “ego his non fui et, ut non turbidae fidei nec ambiguae, sed ut purae liquentisque esset, “ecus”ne an “eques” scriptum Ennius reliquisset, librum summae atque reverendae vetustatis, quem fere constabat Lampadionis manu emendatum, studio pretioque multo unius versus inspiciendi gratia conduxi et “eques”, non “ecus”, scriptum in eo versu inveni.” {{pn|5.12|12}}Hoc tum nobis Iulianus et multa alia erudite simul et adfabiliter dixit. Sed eadem ipsa post etiam in pervulgatis commentariis scripta offendimus. ===VI.=== {{c|''Quod Aelius Melissus in libro, cui titulum fecit de loquendi proprietate, quem, cum ederet, cornum esse Copiae dicebat, rem scripsit neque dictu neque auditu dignam, cum differre “matronam” et “matrem familias” existimavit differentia longe vanissima.''}} {{pn|6.1|1}}Aelius Melissus in nostra memoria fuit Romae summi quidem loci inter grammaticos id temporibus; sed maiore in litteris erat iactantia et sophisteiai quam opera. {{pn|6.2|2}}Is praeter alia, quae scripsit compluria, librum composuit, ut tum videbatur, cum est editus, doctrinae inclutae. {{pn|6.3|3}}Ei libro titulus est ingentis cuiusdam inlecebrae ad legendum; scriptus quippe est de loquendi proprietate. Quis adeo existimet loqui se recte atque proprie posse, nisi illas Melissi proprietates perdidicerit? {{pn|6.4|4}}Ex eo libro verba haec sunt: ““Matrona” est, quae semel peperit, quae saepius, “mater familias”; sicuti sus, quae semel peperit, “porcetra”, quae saepius, “scrofa”.” {{pn|6.5|5}}Vtrum autem hoc de matrona ac de matrefamilias Melissus excogitaverit ipse et coniectaverit, an scriptum ab alio quo legerit, hariolis profecto est opus. {{pn|6.6|6}}Nam de “porcetra” habet sane auctorem Pomponium in atellania, quae hoc eodem vocabulo inscripta est; {{pn|6.7|7}}sed matronam non esse appellatam, nisi quae semel peperit, neque matrem familias, nisi quae saepius, nullis veterum scriptorum auctoritatibus confirmari potest. {{pn|6.8|8}}Enimvero illud impendio probabilius est, quod idonei vocum antiquarum enarratores tradiderunt, matronam dictam esse proprie, quae in matrimonium cum viro convenisset, quoad in eo matrimonio maneret, etiamsi liberi nondum nati forent, dictamque ita esse a matris nomine, non adepto iam, sed cum spe et omine mox adipiscendi, {{pn|6.9|9}}unde ipsum quoque “matrimonium” dicitur, matrem autem familias appellatam esse eam solam, quae in mariti manu mancipioque aut in eius, in cuius maritus, manu mancipioque esset, quoniam non in matrimonium tantum, sed in familiam quoque mariti et in sui heredis locum venisset. ===VII.=== {{c|''Quem in modum Favorinus tractaverit intempestivum quendam de verborum ambiguitatibus quaerentem; atque ibi, quot significationes capiat “contio”.''}} {{pn|7.1|1}}Domitio, homini docto celebrique in urbe Roma grammatico, cui cognomentum “Insano” factum est, quoniam erat natura intractabilior et morosior, ei Domitio Favorinus noster cum forte apud fanum Carmentis obviam venisset atque ego cum Favorino essem, “quaeso” inquit “te, magister, dicas mihi, num erravi, quod, cum vellem demegorias Latine dicere, “contiones” dixi? {{pn|7.2|2}}dubito quippe et requiro, an veterum eorum, qui electius locuti sunt, pro verbis et oratione dixerit quis “contionem”. {{pn|7.3|3}}Tum Domitius voce atque vultu atrociore “nulla” inquit “prorsus bonae salutis spes reliqua est, cum vos quoque, philosophorum inlustrissimi, nihil iam aliud quam verba auctoritatesque verborum cordi habetis. Mittam autem librum tibi, in quo id reperias, quod quaeris. Ego enim grammaticus vitae iam atque morum disciplinas quaero, vos philosophi mera estis, ut M. Cato ait, “mortualia”; glossaria namque colligitis et lexidia, res taetras et inanes et frivolas tamquam mulierum voces praeficarum. Atque utinam” inquit “muti omnes homines essemus! minus improbitas instrumenti haberet.” {{pn|7.4|4}}Cumque digressi essemus, “non tempestive” inquit Favorinus “hunc hominem accessimus. Videtur enim mihi episemainesthai. Scitote” inquit “tamen intemperiem istam, quae melancholia dicitur, non parvis nec abiectis ingeniis accidere, alla einai schedon ti to pathos touto heroikon et veritates plerumque fortiter dicere, sed respectum non habere mete kairou mete metrou. Vel ipsum hoc quale existimatis, quod nunc de philosophis dixit? nonne, si id Antisthenes aut Diogenes dixisset, dignum memoria visum esset?” {{pn|7.5|5}}Misit autem paulo post Favorino librum, quem promiserat - Verri, opinor, Flacci erat -, in quo scripta ad hoc genus quaestionis pertinentia haec fuerunt: “senatum” dici et pro loco et pro hominibus, “civitatem” et pro loco et oppido et pro iure quoque omnium et pro hominum multitudine, “tribus” quoque et “decurias” dici et pro loco et pro iure et pro hominibus, “contionem” autem tria significare: {{pn|7.6|6}}locum suggestumque, unde verba fierent, sicut M. Tullius in oratione, quae inscripta est contra contionem Q. Metelli: {{pn|7.7|7}}“escendi” inquit “in contionem, concursus est populi factus”; {{pn|7.8|8}}item significare coetum populi adsistentis, sicuti idem M. Tullius in oratore ait: “Contiones saepe exclamare vidi, cum apte verba cecidissent. Etenim exspectant aures, ut verbis conligetur sententia”; item orationem ipsam, quae ad populum diceretur.<BR> Exempla in eo libro scripta non erant. Sed nos postea Favorino desideranti harum omnium significationum monumenta et apud Ciceronem, sicut supra scripsi, et apud elegantissimos veterum reperta exhibuimus; {{pn|7.9|9}}id autem quod potissimum expetebat, “contionem” esse dictam pro verbis et oratione, docui titulo Tulliani libri, qui a M. Cicerone inscriptus est contra contionem Q. Metelli, quo nihil profecto significatur aliud, quam ipsa, quae a Metello dicta est, oratio. ===VIII.=== {{c|''Homoioteleuta et homoioptota atque alia id genus, quae ornamenta orationis putantur, inepta esse et puerilia Lucilii quoque versibus declarari.''}} {{pn|8.1|1}}Homoioteleuta et isokataleketa et parisa et homoioptota ceteraque huiusmodi scitamenta, quae isti apirocali, qui se Isocratios videri volunt, in conlocandis verbis immodice faciunt et rancide, quam sint insubida et inertia et puerilia, facetissime hercle significat in quinto saturarum Lucilius. {{pn|8.2|2}}Nam ubi est cum amico conquestus, quod ad se aegrotum non viseret, Haec ibidem addit festiviter:<BR> quo me habeam pacto, tametsi non quaeris, docebo,<BR> quando in eo numero mansi, quo in maxima non est<BR> pars hominum, ...<BR> ut periisse velis, quem visere nolueris, cum<BR> debueris. Hoc “nolueris” et “debueris” te<BR> si minus delectat, quod atechnon et Eisocratium est<BR> lerodesque simul totum ac symmeirakides,<BR> non operam perdo, si tu hic. ===IX.=== {{c|''Quid significet apud M. Catonem verbum “insecenda”; quodque “insecenda” legendum sit quam, quod plerique existimant, “insequenda”.''}} {{pn|1.1|1}}In libro vetere, in quo erat oratio M. Catonis de Ptolomaeo contra Thermum, sic scriptum fuit: “Sed si omnia dolo fecit omnia avaritiae atque pecuniae causa fecit, eiusmodi scelera nefaria, quae neque fando neque legendo audivimus, supplicium pro factis dare oportet.” ... {{pn|1.2|2}}“Insecenda” quid esset, quaeri coeptum. Tum ex his, qui aderant, alter litterator fuit, alter litteras sciens, id est alter docens, doctus alter. {{pn|1.3|3}}Hi duo inter sese dissentiebant. Et grammaticus quidem contendebat “insequenda” scribendum esse: ““insequenda” enim scribi” inquit “oportuit, non “insecenda”, quoniam “insequens” significat” ..., traditumque esse “inseque” quasi “perge dicere” et “insequere”, itaque ab Ennio scriptum in his versibus:<BR> inseque, Musa, manu Romanorum induperator<BR> quod quisque in bello gessit cum rege Philippo.” {{pn|1.4|4}}Alter autem ille eruditior nihil mendum, sed recte atque integre scriptum esse perseverabat et Velio Longo, non homini indocto, fidem esse habendam, qui in commentario, quod fecisset de usu antiquae lectionis, scripserit non “inseque” apud Ennium legendum, sed “insece”; ideoque a veteribus, quas “narrationes” dicimus, “insectiones” esse appellatas; Varronem quoque versum hunc Plauti de Menaechmis:<BR> nihilo minus esse videtur sectius quam somnia,<BR> sic enarrasse: “nihilo magis narranda esse, quam si ea essent somnia.” Haec illi inter se certabant. {{pn|1.5|5}}Ego arbitror et a M. Catone “insecenda” et a Q. Ennio “insece” scriptum sine “u” littera. Offendi enim in bibliotheca Patrensi librum verae vetustatis Livii Andronici, qui inscriptus est Odyssea, in quo erat versus primus cum hoc verbo sine “u” littera:<BR> virum mihi, Camena, insece versutum,<BR> factus ex illo Homeri versu:<BR> andra moi ennepe, Mousa, polytropon. {{pn|1.6|6}}Illic igitur aetatis et fidei magnae libro credo. Nam, quod in versu Plautino est: “sectius quam somnia”, nihil in alteras partes argumenti habet. {{pn|1.7|7}}Etiamsi veteres autem non “inseque”, sed “insece” dixerunt, credo, quia erat lenius leviusque, tamen eiusdem sententiae verbum videtur. {{pn|1.8|8}}Nam et “sequo” et “sequor” et item “secta” et “sectio” consuetudine loquendi differunt; sed qui penitus inspexerit, origo et ratio utriusque una est. {{pn|1.9|9}}Doctores quoque et interpretes vocum Graecarum:<BR> andra moi ennepe, Mousa,<BR> et<BR> espete nyn moi, Mousai,<BR> dictum putant, quod Latine “inseque” dicitur; namque in altero n geminum, in altero s esse tralatum dicunt. {{pn|1.10|10}}Sed etiam ipsum illud epe, quod significat verba aut versus, non aliunde esse dictum tradunt quam apo tou hepesthai kai tou eipein. {{pn|1.11|11}}Eadem ergo ratione antiqui nostri narrationes sermonesque “insectiones” appellitaverunt. ===X.=== {{c|''Errare istos, qui in exploranda febri venarum pulsus pertemptari putant, non arteriarum.''}} {{pn|1.1|1}}In Herodis C. V. villam, quae est in agro Attico loco, qui appellatur Cephisiae, aquis et lucis, nemoribus frequentem, aestu anni medio concesseram. {{pn|1.2|2}}Ibi alvo mihi cita et accedente febri rapida decubueram. {{pn|1.3|3}}Eo Calvenus Taurus philosophus et alii quidam sectatores eius cum Athenis visendi mei gratia venissent, medicus, qui tum in his locis repertus adsidebat mihi, narrare Tauro coeperat, quid incommodi paterer et quibus modulis quibusque intervallis accederet febris decederetque. {{pn|1.4|4}}Tum in eo sermone, cum iam me sinceriore corpusculo factum diceret: “potes” inquit Tauro “tu quoque id ipsum comprehendere, ean hapsei autou tes phlebos”, quod nostris verbis profecto ita dicitur: “si attigeris venam illius”. {{pn|1.5|5}}Hanc loquendi imperitiam, quod venam pro arteria dixisset, cum in eo docti homines, qui cum Tauro erant, tamquam in minime utili medico offendissent atque id murmure et vultu ostenderent, tum ibi Taurus, ut mos eius fuit, satis leniter: “certi” inquit “sumus, vir bone, non ignorare te, quid “vena” appelletur et quid “arteria”, quod venae quidem suapte vi inmobiles sint et sanguinis tantum demittendi gratia explorentur, arteriae autem motu atque pulsu suo habitum et modum febrium demonstrent; {{pn|1.6|6}}sed, ut video, pervulgate magis quam inscite locutus es: non enim te solum, sed alios quoque itidem errantis audivi venam pro arteria dicere. {{pn|1.7|7}}Fac igitur, ut experiamur elegantiorem esse te in medendo quam in dicendo, et cum dis bene volentibus opera tua sistas hunc nobis sanum atque validum quam citissime.” {{pn|1.8|8}}Hoc ego postea cum in medico reprehensum esse meminissem, existimavi non medico soli, sed omnibus quoque hominibus liberis liberaliterque institutis turpe esse ne ea quidem cognovisse ad notitiam corporis nostri pertinentia, quae non altius occultiusque remota sunt et quae natura nobis tuendae valitudinis causa et in promptu esse et in propatulo volverit; ac propterea, quantum habui temporis subsicivi, medicinae quoque disciplinae libros attigi, quos arbitrabar esse idoneos ad docendum, et ex his cum alia pleraque ab isto humanitatis usu non aliena, tum de venis quoque et arteriis didicisse videor ad hunc ferme modum: {{pn|1.9|9}}Vena est conceptaculum sanguinis, quod angeion medici vocant, mixti confusique cum spiritu naturali, in quo plus sanguinis est, minus spiritus; arteria est conceptaculum spiritus naturalis mixti confusique cum sanguine, in quo plus spiritus est, minus sanguinis; {{pn|1.10|10}}sphygmos autem est intentio motus et remissio in corde et in arteria naturalis, non arbitraria. {{pn|1.11|11}}Medicis autem veteribus oratione Graeca ita definitus est: Sphygmos estin diastole te kai systole aproairetos arterias kai kardias. ===XI.=== {{c|''Verba ex carminibus Furi Antiatis inscite a Caesellio Vindice reprehensa; versusque ipsi, in quibus ea verba sunt, subscripti.''}} {{pn|1.1|1}}Non hercle idem sentio cum Caesellio Vindice, grammatico, ut mea opinio est, haudquaquam inerudito. {{pn|1.2|2}}Verum hoc tamen petulanter insciteque, quod Furium, veterem poetam, dedecorasse linguam Latinam scripsit huiuscemodi vocum fictionibus, quae mihi quidem neque abhorrere a poetica facultate visae sunt neque dictu profatuque ipso taetrae aut insuaves esse, sicuti sunt quaedam alia ab inlustribus poetis ficta dure et rancide. {{pn|1.3|3}}Quae reprehendit autem Caesellius Furiana, haec sunt: quod terram in lutum versam “lutescere” dixerit et tenebras in noctis modum factas “noctescere” et pristinas reciperare vires “virescere”, et, quod ventus mare caerulum cum crispicans nitefacit, “purpurat” dixerit, et opulentum fieri “opulescere”. {{pn|1.4|4}}Versus autem ipsos ex poematis Furianis, in quibus haec verba sunt, subdidi:<BR> sanguine diluitur tellus, cava terra lutescit.<BR> Omnia noctescunt tenebris caliginis atrae.<BR> Increscunt animi, virescit volnere virtus.<BR> Sicut fulca levis volitat super aequora classis,<BR> spiritus Eurorum viridis cum purpurat undas.<BR> Quo magis in patriis possint opulescere campis. ===XII.=== {{c|''Morem istum veteribus nostris fuisse verba patiendi mutare ac vertere in agendi modum.''}} {{pn|1.1|1}}Id quoque habitum est in oratione facienda elegantiae genus, ut pro verbis habentibus patiendi figuram, agentia ponerent ac deinde haec vice inter sese mutua verterent. {{pn|1.2|2}}Iuventius in comoedia:<BR> pallium inquit flocci ut splendeat.<BR> Nonne hoc inpendio venustius gratiusque est quam si diceret “maculetur”? {{pn|1.3|3}}Plautus etiam non dissimiliter:<BR> quid est? - hoc rugat pallium, amictus non sum commode. {{pn|1.4|4}}Itidem Plautus “pulveret” dicit, quod non pulvere impleat, set ipsum pulveris plenum sit:<BR> exi tu, Dave, age, sparge; mundum esse hoc vestibulum volo.<BR> Venus ventura est nostra, non hoc pulveret. {{pn|1.5|5}}In Asinaria quoque “contemples” dicit pro “contempleris”: meum caput contemples, si quidem e re consultas tua. {{pn|1.6|6}}Cn. Gellius in annalibus: “Postquam tempestas sedavit, Adherbal taurum immolavit.” {{pn|1.7|7}}M. Cato in originibus: “Eodem convenae conplures ex agro accessitavere. Eo res eorum auxit.” {{pn|1.8|8}}Varro libris, quos ad Marcellum de lingua Latina fecit: “in priore verbo graves prosodiae, quae fuerunt, manent, reliquae mutant”; “mutant” inquit elegantissime pro “mutantur”. {{pn|1.9|9}}Potest etiam id quoque ab eodem Varrone in septimo divinarum similiter dictum videri: “Inter duas filias regum quid mutet, inter Antigonam et Tulliam, est animadvertere.” {{pn|1.10|10}}Verba autem patiendi pro agentibus in omnibus ferme veterum scriptis reperiuntur. Ex quibus sunt pauca ista, quae nunc meminimus: “muneror te” pro “munero” et “significor” pro “significo” et “sacrificor” pro “sacrifico” et “adsentior” pro “adsentio” et “faeneror” pro “faenero” et “pigneror” pro “pignero” et alia istiusmodi pleraque, quae, proinde ut in legendo fuerint obvia, notabuntur. ===XIII.=== {{c|''Quali talione Diogenes philosophus usus sit pertemptatus a dialectico quodam sophismatio inpudenti.''}} {{pn|1.1|1}}Saturnalibus Athenis alea quadam festiva et honesta lusitabamus huiuscemodi: {{pn|1.2|2}}Vbi conveneramus complusculi eiusdem studii homines ad lavandi tempus, captiones, quae sophismata appellantur, mente agitabamus easque quasi talos aut tesserulas in medium vice sua quisque iaciebamus. {{pn|1.3|3}}Captionis solutae aut parum intellectae praemium poenave erat nummus unus sestertius. {{pn|1.4|4}}Hoc aere conlecto quasi manuario cenula curabatur omnibus, qui eum lusum luseramus. {{pn|1.5|5}}Erant autem captiones ad hoc fere exemplum, tametsi Latina oratione non satis scite ac paene etiam inlepide exponuntur: “quod nix est, hoc grando non est; nix autem alba est: grando igitur alba non est”. Item aliud non dissimile: “quod homo est, non est hoc equus; homo autem animal est: equus igitur animal non est”. {{pn|1.6|6}}Dicere ergo debebat, qui ad sophisma diluendum ac refellendum ritu aleatorio vocatus erat, in qua parte quoque in verbo captio foret, quid dari concedique non oporteret; nisi dixerat, nummo singulo multabatur. Ea multa cenam iuvabat. {{pn|1.7|7}}Libet autem dicere, quam facete Diogenes sophisma id genus, quod supra dixi, a quodam dialectico ex Platonis diatriba per contumeliam propositum remuneratus sit. {{pn|1.8|8}}Nam cum ita rogasset dialecticus: “quod ego sum, id tu non es?” et Diogenes adnuisset atque ille addidisset: “homo autem ego sum”, cum id quoque adsensus esset et contra dialecticus ita conclusisset: “homo igitur tu non es”, “hoc quidem”, inquit Diogenes, “falsum est, et si verum id fieri vis, a me incipe”. ===XIV.=== {{c|''Quid sit numerus “hemiolos”, quid “epitritos”; et quod vocabula ista non facile nostri ausi sunt vertere in linguam Latinam.''}} {{pn|1.1|1}}Figurae quaedam numerorum, quas Graeci certis nominibus appellant, vocabula in lingua Latina non habent. {{pn|1.2|2}}Sed qui de numeris Latine scripserunt, Graeca ipsa dixerunt, fingere autem nostra, quoniam id absurde futurum erat, noluerunt. {{pn|1.3|3}}Quale enim fieri nomen posset “hemiolio” numero aut “epitrito”? {{pn|1.4|4}}Est autem hemiolios, qui numerum aliquem totum in sese habet dimidiumque eius, ut tres ad duo, quindecim ad decem, triginta ad viginti; {{pn|1.5|5}}epitritos est, qui habet totum aliquem numerum et eiusdem partem tertiam, ut quattuor ad tres, duodecim ad novem, quadraginta ad triginta. {{pn|1.6|6}}Haec autem notare meminisseque non esse ab re visum est, quoniam, vocabula ista numerorum nisi intelleguntur, rationes quaedam subtilissimae in libris philosophorum scriptae percipi non queunt. ===XV.=== {{c|''Quod M. Varro in herois versibus observaverit rem nimis anxiae et curiosae observationis.''}} {{pn|1.1|1}}In longis versibus, qui hexametri vocantur, item in senariis, animadverterunt metrici primos duos pedes, item extremos duo, habere singulos posse integras partes orationis, medios haut umquam posse, sed constare eos semper ex verbis aut divisis aut mixtis atque confusis. {{pn|1.2|2}}M. etiam Varro in libris disciplinarum scripsit observasse sese in versu hexametro, quod omnimodo quintus semipes verbum finiret et quod priores quinque semipedes aeque magnam vim haberent in efficiendo versu atque alii posteriores septem, idque ipsum ratione quadam geometrica fieri disserit. {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {{finis}} g95lc6s1herctcf5bnkv8zv8jf36yec 269163 269162 2026-06-06T13:10:01Z Saumache 27923 /* IX. */ 269163 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XVIII }} {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Disputationes a philosopho Stoico et contra a Peripatetico arbitro Favorino factae; quaesitumque inter eos, quantum in perficienda vita beata virtus valeret quantumque esset in his, quae dicuntur “extranea”.''}} {{pn|1.1|1}}Familiares Favorini erant duo quidam non incelebres in urbe Roma philosophi. Eorum fuit unus Peripateticae disciplinae sectator, alter Stoicae. {{pn|1.2|2}}His quondam ego acriter atque contente pro suis utrimque decretis propugnantibus, cum essemus una omnes Ostiae cum Favorino, interfui. {{pn|1.3|3}}Ambulabamus autem in litore, cum iam advesperasceret, aestate anni nova. {{pn|1.4|4}}Atque ibi Stoicus censebat et vitam beatam hominum virtute animi sola et miseriam summam malitia sola posse effici, etiamsi cetera bona omnia, quae corporalia et externa appellarentur, virtuti deessent, malitiae adessent. {{pn|1.5|5}}Ille contra Peripateticus miseram quidem vitam vitiis animi et malitia sola fieri concedebat, sed ad conplendos omnes vitae beatae numeros virtutem solam nequaquam satis esse existimabat, quoniam et corporis integritas sanitasque et honestus modus formae et pecunia familiaris et bona existimatio ceteraque omnia corporis et fortunae bona necessaria viderentur perficiendae vitae beatae. {{pn|1.6|6}}Reclamabat hoc in loco Stoicus et, tamquam duas ille res diversas poneret, mirabatur, quod, cum essent malitia et virtus duo contraria, vita misera et beata quoque aeque contraria, {{pn|1.7|7}}non servaret in utrisque vim et naturam contrarii et ad miseriam quidem vitae conficiendam satis valere malitiam solam putaret, ad praestandam vero vitam beatam non satis solam esse virtutem diceret. {{pn|1.8|8}}Atque id maxime dissidere neque convenire dicebat, quod, qui profiteretur vitam nullo pacto beatam effici posse, si virtus sola abesset, idem contra negaret beatam fieri vitam, cum sola virtus adesset, et quem daret haberetque virtuti absenti honorem, eundem petenti atque praesenti adimeret. {{pn|1.9|9}}Tum Peripateticus perquam hercle festive “rogo te” inquit “cum bona venia respondeas, an existimes esse vini amphoram, cum abest ab ea unus congius?” {{pn|1.10|10}}“Minime” inquit “vini amphora dici potest, ex qua abest congius.” {{pn|1.11|11}}Hoc ubi accepit Peripateticus “unus igitur” inquit “congius amphoram facere dici debebit, quoniam, cum deest ille unus, non fit vini amphora et, cum accessit, fit ampliora. Quod si id dicere absurdum est uno congio solo fieri amphoram, itidem absurdum est una sola virtute vitam fieri beatam dicere, quoniam, cum virtus abest, beata esse vita numquam potest.” {{pn|1.12|12}}Tum Favorinus aspiciens Peripateticum “est quidem” inquit “argutiola haec, qua de congio vini usus es, exposita in libris; sed, ut scis, captio magis lepida quam probum aut simile argumentum videri debet. {{pn|1.13|13}}Congius enim, cum deest, efficit quidem, ne sit iustae mensurae amphora; sed cum accedit et additur, non ille unus facit amphoram, sed supplet. {{pn|1.14|14}}Virtus autem, ut isti dicunt, non accessio neque supplementum, sed sola ipsa vitae beatae instar est et propterea beatam vitam sola una, cum adest, facit.” {{pn|1.15|15}}Haec atque alia quaedam minuta magis et nodosa tamquam apud arbitrum Favorinum in suam uterque sententiam conferebant. {{pn|1.16|16}}Sed cum iam prima fax noctis et densiores esse tenebrae coepissent, prosecuti Favorinum in domum, ad quam devertebat, discessimus. ===II.=== {{c|''Cuiusmodi quaestionum certationibus Saturnalicia ludicra Athenis agitare soliti simus; atque inibi inspersa quaedam sophismatia et aenigmata oblectatoria.''}} {{pn|2.1|1}}Saturnalia Athenis agitabamus hilare prorsum ac modeste, non, ut dicitur, remittentes animum - nam “remittere” inquit Musonius “animum quasi amittere est”-, sed demulcentes eum paulum atque laxantes iucundis honestisque sermonum inlectationibus. {{pn|2.2|2}}Conveniebamus autem ad eandem cenam conplusculi, qui Romani in Graeciam veneramus quique easdem auditiones eosdemque doctores colebamus. {{pn|2.3|3}}Tum qui et cenulam ordine suo curabat, praemium solvendae quaestionis ponebat librum veteris scriptoris vel Graecum vel Latinum et coronam e lauro plexam totidemque res quaerebat, quot homines istic eramus; cumque eas omnis exposuerat, rem locumque dicendi sors dabat. {{pn|2.4|4}}Quaestio igitur soluta corona et praemio donabatur; non soluta autem tramittebatur ad eum, qui sortito successerat, idque in orbem vice pari servabatur. {{pn|2.5|5}}Si nemo dissolvebat, corona quaestionis eius deo, cuius id festum erat, dicabatur. {{pn|2.6|6}}Quaerebantur autem res huiuscemodi: aut sententia poetae veteris lepide obscura, non anxie, aut historiae antiquioris requisitio aut decreti cuiuspiam ex philosophia perperam invulgati purgatio aut captionis sophisticae solutio aut inopinati rariorisque verbi indagatio aut tempus item in verbo perspicuo obscurissimum. {{pn|2.7|7}}Itaque nuper quaesita esse memini numero septem, quorum prima fuit enarratio horum versuum, qui sunt in saturis Quinti Ennii uno multifariam verbo concinniter inplicati. Quorum exemplum hoc est:<BR> nam qui lepide postulat alterum frustrari,<BR> quem frustratur, frustra eum dicit frustra esse;<BR> nam qui sese frustrari quem frustra sentit,<BR> qui frustratur is frustrast, si non ille est frustra. {{pn|2.8|8}}Secunda quaestio fuit, quonam modo audiri atque accipi deberet, quod Plato in civitate, quam in libris suis condidit, koinas tas gynaikas id est communes esse mulieres, censuit et praemia viris fortibus summisque bellatoribus posuit saviationes puerorum et puellarum. {{pn|2.9|9}}Tertio in loco hoc quaesitum est, in quibus verbis captionum istarum fraus esset et quo pacto distingui resolvique possent: “quod non perdidisti, habes; cornua non perdidisti: habes igitur cornua”; item altera captio: “quod ego sum, id tu non es; homo ego sum: homo igitur tu non es”. {{pn|2.10|10}}Quaesitum ibidem, quae esset huius quoque sophismatis resolutio: “cum mentior et mentiri me dico, mentior an verum dico?” {{pn|2.11|11}}Postea quaestio istaec fuit, quam ob causam patricii Megalensibus mutitare soliti sint, plebes Cerealibus. {{pn|2.12|12}}Secundum ea hoc quaesitum est, verbum “verant”, quod significat “vera dicunt”, quisnam poetarum veterum dixerit. {{pn|2.13|13}}Sexta quaestio fuit, “asphodelum” cuiusmodi herba sit, quod Hesiodus in isto versu posuerit:<BR> nepioi, oude isasin, hosoi pleon hemisy pantos,<BR> oud'hoson en malachei te kai asphodeloi meg'oneiar,<BR> et quid item Hesiodus se dicere sentiat, cum dimidium plus esse toto dicit. {{pn|2.14|14}}Postrema quaestionum omnium haec fuit: “scripserim”, “legerim”, “venerim” cuius temporis verba sint, praeteriti an futuri an utriusque. {{pn|2.15|15}}Haec ubi ordine, quo dixi, proposita atque singulis sorte ductis disputata explanataque sunt, libris coronisque omnes donati sumus nisi ob unam quaestionem, quae fuit de verbo “verant”. {{pn|2.16|16}}Nemo enim tum commeminerat dictum esse a Q. Ennio id verbum in tertio decimo annalium in isto versu:<BR> satin vates verant aetate in agunda?<BR> Corona igitur huius quaestionis deo feriarum istarum Saturno datast. ===III.=== {{c|''Quid Aeschines rhetor in oratione, qua Timarchum de inpudicitia accusavit, Lacedaemonios statuisse dixerit super sententia probatissima, quam inprobatissimus homo dixisset.''}} {{pn|3.1|1}}Aeschines, vel acerrimus prudentissimusque oratorum, qui apud contiones Atheniensium floruerunt, in oratione illa saeva criminosaque et virulenta, qua Timarchum de inpudicitia graviter insigniterque accusavit, nobile et inlustre consilium Lacedaemoniis dedisse dicit virum indidem civitatis eiusdem principem virtute atque aetate magna praeditum. {{pn|3.2|2}}“Populus” inquit “Lacedaemonius de summa republica sua, quidnam esset utile et honestum, deliberabat. {{pn|3.3|3}}Tum exsurgit sententiae dicendae gratia homo quispiam turpitudine pristinae vitae defamatissimus, sed lingua tunc atque facundia nimium quanto praestabilis. {{pn|3.4|4}}Consilium, quod dabat quodque oportere fieri suadebat, acceptum ab universis et conplacitum est, futurumque erat ex eius sententia populi decretum. {{pn|3.5|5}}Ibi unus ex illo principum ordine, quos Lacedaemonii aetatis dignitatisque maiestate tamquam arbitros et magistros disciplinae publicae verebantur, commoto irritatoque animo exsilit et “quaenam,” inquit “Lacedaemonii, ratio aut quae tandem spes erit urbem hanc et hanc rempublicam salvam inexpugnabilemque esse diutius posse, si huiuscemodi anteactae vitae hominibus consiliariis utemur? quod si proba istaec et honesta sententia est, quaeso vos, non sinamus eandem dehonestari turpissimi auctoris contagio.” {{pn|3.6|6}}Atque ubi hoc dixit, elegit virum fortitudine atque iustitia praeter alios praestantem, sed inopi lingua et infacundum, iussitque eum consensu petituque omnium eandem illam sententiam diserti viri, cuimodi posset verbis, dicere, ut nulla prioris mentione habita scitum atque decretum populi ex eius unius nomine fieret, qui id ipsum denuo dixerat. {{pn|3.7|7}}Atque ita, ut suaserat prudentissimus senex, factum est. {{pn|3.8|8}}Sic bona sententia mansit, turpis auctor mutatus est.” ===IV.=== {{c|''Quod Sulpicius Apollinaris praedicantem quendam a sese uno Sallustii historias intellegi inlusit quaestione proposita, quid verba ista apud Sallustium significarent: “incertum, stolidior an vanior”.''}} {{pn|4.1|1}}Cum iam adulescentuli Romae praetextam et puerilem togam mutassemus magistrosque tunc nobis nosmet ipsi exploratiores quaereremus, in Sandaliario forte apud librarios fuimus, cum ibi in multorum hominum coetu Apollinaris Sulpicius, vir in memoria nostra praeter alios doctus, iactatorem quempiam et venditatorem Sallustianae lectionis inrisit inlusitque genere illo facetissimae dissimulationis, qua Socrates ad sophistas utebatur. {{pn|4.2|2}}Nam cum ille se unum et unicum lectorem esse enarratoremque Sallustii diceret neque primam tantum cutem ac speciem sententiarum, sed sanguinem quoque ipsum ac medullam verborum eius eruere atque introspicere penitus praedicaret, tum Apollinaris amplecti venerarique se doctrinas illius dicens “per,” inquit “magister optume, exoptatus mihi nunc venis cum sanguine et medulla Sallustii verborum. {{pn|4.3|3}}Hesterno enim die quaerebatur ex me, quidnam verba haec eius in quarto historiarum libro de Cn. Lentulo scripta significent, de quo incertum fuisse ait, stolidiorne esset an vanior”, eaque ipsa verba, uti sunt a Sallustio scripta, dixit: {{pn|4.4|4}}“At Cn. Lentulus patriciae gentis, collega eius, cui cognomentum Clodiano fuit, perincertum stolidior an vanior, legem de pecunia, quam Sulla emptoribus bonorum remiserat, exigenda promulgavit.” {{pn|4.5|5}}Quaesitum ergo ex se Apollinaris neque id se dissolvere potuisse adseverabat, quid esset “vanior” et quid “stolidior”, quoniam Sallustius sic ea separasse atque opposuisse inter se videretur, tamquam diversa ac dissimilia nec eiusdem utraque vitii forent, ac propterea petebat, uti se doceret significationes utriusque vocis et origines. {{pn|4.6|6}}Tum ille rictu oris labearumque ductu contemni a se ostendens et rem, de qua quaereretur, et hominem ipsum, qui quaereret: “priscorum” inquit “et remotorum ego verborum medullas et sanguinem, sicuti dixi, perspicere et elicere soleo, non istorum, quae proculcata vulgo et protrita sunt. Ipso illo quippe Cn. Lentulo stolidior est et vanior, qui ignorat eiusdem stultitiae esse vanitatem et stoliditatem.” {{pn|4.7|7}}Sed ubi hoc dixit, media ipsa sermonum reliquit et abire coepit. {{pn|4.8|8}}Nos deinde eum tenebamus urgebamusque, et cumprimis Apollinaris, ut de vocabulorum istorum vel differentia vel, si ei ita videretur, similitudine plenius apertiusque dissereret et, ut ne sibi invideret discere volenti, orabat. {{pn|4.9|9}}Atque ille se iam plane inludi ratus negotium sibi esse causatur et digreditur. {{pn|4.10|10}}Nos autem postea ex Apollinari didicimus “vanos” proprie dici, non ut vulgus diceret, desipientis aut hebetes aut ineptos, sed, ut veterum doctissimi dixissent, mendaces et infidos et levia inaniaque pro gravibus et veris astutissime componentes; “stolidos” autem vocari non tam stultos et excordes quam taetros et molestos et inlepidos, quos Graeci mochtherous et phortikous dicerent. {{pn|4.11|11}}Etyma quoque harum vocum et origines scriptas esse dicebat in libris Nigidianis. Quas requisitas ego et repertas cum primarum significationum exemplis, ut commentariis harum noctium inferrem, notavi et intulisse iam me aliquo in loco commentationibus istis existimo. ===V.=== {{c|''Quod Q. Ennius in septimo annali “quadrupes eques” ac non “quadrupes ecus”, ut legunt multi, scriptum reliquit.''}} {{pn|5.1|1}}Cum Antonio Iuliano rhetore, viro hercle bono et facundiae florentis, complures adulescentuli familiares eius Puteolis aestivarum feriarum ludum et iocum in litteris amoenioribus et in voluptatibus pudicis honestisque agitabamus. {{pn|5.2|2}}Atque ibi tunc Iuliano nuntiatur anagnosten quendam, non indoctum hominem, voce admodum scita et canora Ennii annales legere ad populum in theatro. {{pn|5.3|3}}“Eamus” inquit “auditum nescio quem istum Ennianistam”: hoc enim se ille nomine appellari volebat. {{pn|5.4|4}}Quem cum iam inter ingentes clamores legentem invenissemus - legebat autem librum ex annalibus Ennii septimum -, hos eum primum versus perperam pronuntiantem audivimus:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese,<BR> neque multis postea versibus additis celebrantibus eum laudantibusque omnibus discessit. {{pn|5.5|5}}Tum Iulianus egrediens e theatro “quid vobis” inquit “de hoc anagnosta et de quadrupede eco videtur? sic enim profecto legit:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese. {{pn|5.6|6}}Ecquid putatis, si magistrum praelectoremque habuisset alicuius aeris, “quadrupes ecus” dicturum fuisse ac non “quadrupes eques”, quod ab Ennio ita scriptum relictumque esse nemo unus litterarum veterum diligens dubitavit?” {{pn|5.7|7}}Cumque aliquot eorum, qui aderant, “quadrupes ecus” apud suum quisque grammaticum legisse se dicerent et mirarentur, quidnam esset “quadrupes eques”, “vellem vos,” inquit “optimi iuvenes, tam accurate Q. Ennium legisse, quam P. Vergilius legerat, qui hunc eius versum secutus in georgicis suis “equitem” pro “eco” posuit his in versibus:<BR> frena Pelethronii Lapithae gyrosque dedere<BR> impositi dorso atque equitem docuere sub armis<BR> insultare solo et gressus glomerare superbos.<BR> In quo loco “equitem”, si quis modo non inscite inepteque argutior sit, nihil potest accipi aliud nisi “ecum”; {{pn|5.8|8}}pleraque enim veterum aetas et hominem equo insidentem et equum, qui insideretur, “equitem” dixerunt. {{pn|5.9|9}}Propterea “equitare” etiam, quod verbum e vocabulo “equitis” inclinatum est, et homo eco utens et ecus sub homine gradiens dicebatur. {{pn|5.10|10}}Lucilius adeo, vir adprime linguae Latinae sciens, “ecum equitare” dicit his versibus:<BR> quis hunc currere ecum nos atque equitare videmus,<BR> his equitat curritque: oculis equitare videmus;<BR> ergo oculis equitat. {{pn|5.11|11}}Sed enim contentus” inquit “ego his non fui et, ut non turbidae fidei nec ambiguae, sed ut purae liquentisque esset, “ecus”ne an “eques” scriptum Ennius reliquisset, librum summae atque reverendae vetustatis, quem fere constabat Lampadionis manu emendatum, studio pretioque multo unius versus inspiciendi gratia conduxi et “eques”, non “ecus”, scriptum in eo versu inveni.” {{pn|5.12|12}}Hoc tum nobis Iulianus et multa alia erudite simul et adfabiliter dixit. Sed eadem ipsa post etiam in pervulgatis commentariis scripta offendimus. ===VI.=== {{c|''Quod Aelius Melissus in libro, cui titulum fecit de loquendi proprietate, quem, cum ederet, cornum esse Copiae dicebat, rem scripsit neque dictu neque auditu dignam, cum differre “matronam” et “matrem familias” existimavit differentia longe vanissima.''}} {{pn|6.1|1}}Aelius Melissus in nostra memoria fuit Romae summi quidem loci inter grammaticos id temporibus; sed maiore in litteris erat iactantia et sophisteiai quam opera. {{pn|6.2|2}}Is praeter alia, quae scripsit compluria, librum composuit, ut tum videbatur, cum est editus, doctrinae inclutae. {{pn|6.3|3}}Ei libro titulus est ingentis cuiusdam inlecebrae ad legendum; scriptus quippe est de loquendi proprietate. Quis adeo existimet loqui se recte atque proprie posse, nisi illas Melissi proprietates perdidicerit? {{pn|6.4|4}}Ex eo libro verba haec sunt: ““Matrona” est, quae semel peperit, quae saepius, “mater familias”; sicuti sus, quae semel peperit, “porcetra”, quae saepius, “scrofa”.” {{pn|6.5|5}}Vtrum autem hoc de matrona ac de matrefamilias Melissus excogitaverit ipse et coniectaverit, an scriptum ab alio quo legerit, hariolis profecto est opus. {{pn|6.6|6}}Nam de “porcetra” habet sane auctorem Pomponium in atellania, quae hoc eodem vocabulo inscripta est; {{pn|6.7|7}}sed matronam non esse appellatam, nisi quae semel peperit, neque matrem familias, nisi quae saepius, nullis veterum scriptorum auctoritatibus confirmari potest. {{pn|6.8|8}}Enimvero illud impendio probabilius est, quod idonei vocum antiquarum enarratores tradiderunt, matronam dictam esse proprie, quae in matrimonium cum viro convenisset, quoad in eo matrimonio maneret, etiamsi liberi nondum nati forent, dictamque ita esse a matris nomine, non adepto iam, sed cum spe et omine mox adipiscendi, {{pn|6.9|9}}unde ipsum quoque “matrimonium” dicitur, matrem autem familias appellatam esse eam solam, quae in mariti manu mancipioque aut in eius, in cuius maritus, manu mancipioque esset, quoniam non in matrimonium tantum, sed in familiam quoque mariti et in sui heredis locum venisset. ===VII.=== {{c|''Quem in modum Favorinus tractaverit intempestivum quendam de verborum ambiguitatibus quaerentem; atque ibi, quot significationes capiat “contio”.''}} {{pn|7.1|1}}Domitio, homini docto celebrique in urbe Roma grammatico, cui cognomentum “Insano” factum est, quoniam erat natura intractabilior et morosior, ei Domitio Favorinus noster cum forte apud fanum Carmentis obviam venisset atque ego cum Favorino essem, “quaeso” inquit “te, magister, dicas mihi, num erravi, quod, cum vellem demegorias Latine dicere, “contiones” dixi? {{pn|7.2|2}}dubito quippe et requiro, an veterum eorum, qui electius locuti sunt, pro verbis et oratione dixerit quis “contionem”. {{pn|7.3|3}}Tum Domitius voce atque vultu atrociore “nulla” inquit “prorsus bonae salutis spes reliqua est, cum vos quoque, philosophorum inlustrissimi, nihil iam aliud quam verba auctoritatesque verborum cordi habetis. Mittam autem librum tibi, in quo id reperias, quod quaeris. Ego enim grammaticus vitae iam atque morum disciplinas quaero, vos philosophi mera estis, ut M. Cato ait, “mortualia”; glossaria namque colligitis et lexidia, res taetras et inanes et frivolas tamquam mulierum voces praeficarum. Atque utinam” inquit “muti omnes homines essemus! minus improbitas instrumenti haberet.” {{pn|7.4|4}}Cumque digressi essemus, “non tempestive” inquit Favorinus “hunc hominem accessimus. Videtur enim mihi episemainesthai. Scitote” inquit “tamen intemperiem istam, quae melancholia dicitur, non parvis nec abiectis ingeniis accidere, alla einai schedon ti to pathos touto heroikon et veritates plerumque fortiter dicere, sed respectum non habere mete kairou mete metrou. Vel ipsum hoc quale existimatis, quod nunc de philosophis dixit? nonne, si id Antisthenes aut Diogenes dixisset, dignum memoria visum esset?” {{pn|7.5|5}}Misit autem paulo post Favorino librum, quem promiserat - Verri, opinor, Flacci erat -, in quo scripta ad hoc genus quaestionis pertinentia haec fuerunt: “senatum” dici et pro loco et pro hominibus, “civitatem” et pro loco et oppido et pro iure quoque omnium et pro hominum multitudine, “tribus” quoque et “decurias” dici et pro loco et pro iure et pro hominibus, “contionem” autem tria significare: {{pn|7.6|6}}locum suggestumque, unde verba fierent, sicut M. Tullius in oratione, quae inscripta est contra contionem Q. Metelli: {{pn|7.7|7}}“escendi” inquit “in contionem, concursus est populi factus”; {{pn|7.8|8}}item significare coetum populi adsistentis, sicuti idem M. Tullius in oratore ait: “Contiones saepe exclamare vidi, cum apte verba cecidissent. Etenim exspectant aures, ut verbis conligetur sententia”; item orationem ipsam, quae ad populum diceretur.<BR> Exempla in eo libro scripta non erant. Sed nos postea Favorino desideranti harum omnium significationum monumenta et apud Ciceronem, sicut supra scripsi, et apud elegantissimos veterum reperta exhibuimus; {{pn|7.9|9}}id autem quod potissimum expetebat, “contionem” esse dictam pro verbis et oratione, docui titulo Tulliani libri, qui a M. Cicerone inscriptus est contra contionem Q. Metelli, quo nihil profecto significatur aliud, quam ipsa, quae a Metello dicta est, oratio. ===VIII.=== {{c|''Homoioteleuta et homoioptota atque alia id genus, quae ornamenta orationis putantur, inepta esse et puerilia Lucilii quoque versibus declarari.''}} {{pn|8.1|1}}Homoioteleuta et isokataleketa et parisa et homoioptota ceteraque huiusmodi scitamenta, quae isti apirocali, qui se Isocratios videri volunt, in conlocandis verbis immodice faciunt et rancide, quam sint insubida et inertia et puerilia, facetissime hercle significat in quinto saturarum Lucilius. {{pn|8.2|2}}Nam ubi est cum amico conquestus, quod ad se aegrotum non viseret, Haec ibidem addit festiviter:<BR> quo me habeam pacto, tametsi non quaeris, docebo,<BR> quando in eo numero mansi, quo in maxima non est<BR> pars hominum, ...<BR> ut periisse velis, quem visere nolueris, cum<BR> debueris. Hoc “nolueris” et “debueris” te<BR> si minus delectat, quod atechnon et Eisocratium est<BR> lerodesque simul totum ac symmeirakides,<BR> non operam perdo, si tu hic. ===IX.=== {{c|''Quid significet apud M. Catonem verbum “insecenda”; quodque “insecenda” legendum sit quam, quod plerique existimant, “insequenda”.''}} {{pn|9.1|1}}In libro vetere, in quo erat oratio M. Catonis de Ptolomaeo contra Thermum, sic scriptum fuit: “Sed si omnia dolo fecit omnia avaritiae atque pecuniae causa fecit, eiusmodi scelera nefaria, quae neque fando neque legendo audivimus, supplicium pro factis dare oportet.” ... {{pn|9.2|2}}“Insecenda” quid esset, quaeri coeptum. Tum ex his, qui aderant, alter litterator fuit, alter litteras sciens, id est alter docens, doctus alter. {{pn|9.3|3}}Hi duo inter sese dissentiebant. Et grammaticus quidem contendebat “insequenda” scribendum esse: ““insequenda” enim scribi” inquit “oportuit, non “insecenda”, quoniam “insequens” significat” ..., traditumque esse “inseque” quasi “perge dicere” et “insequere”, itaque ab Ennio scriptum in his versibus:<BR> inseque, Musa, manu Romanorum induperator<BR> quod quisque in bello gessit cum rege Philippo.” {{pn|9.4|4}}Alter autem ille eruditior nihil mendum, sed recte atque integre scriptum esse perseverabat et Velio Longo, non homini indocto, fidem esse habendam, qui in commentario, quod fecisset de usu antiquae lectionis, scripserit non “inseque” apud Ennium legendum, sed “insece”; ideoque a veteribus, quas “narrationes” dicimus, “insectiones” esse appellatas; Varronem quoque versum hunc Plauti de Menaechmis:<BR> nihilo minus esse videtur sectius quam somnia,<BR> sic enarrasse: “nihilo magis narranda esse, quam si ea essent somnia.” Haec illi inter se certabant. {{pn|9.5|5}}Ego arbitror et a M. Catone “insecenda” et a Q. Ennio “insece” scriptum sine “u” littera. Offendi enim in bibliotheca Patrensi librum verae vetustatis Livii Andronici, qui inscriptus est Odyssea, in quo erat versus primus cum hoc verbo sine “u” littera:<BR> virum mihi, Camena, insece versutum,<BR> factus ex illo Homeri versu:<BR> andra moi ennepe, Mousa, polytropon. {{pn|9.6|6}}Illic igitur aetatis et fidei magnae libro credo. Nam, quod in versu Plautino est: “sectius quam somnia”, nihil in alteras partes argumenti habet. {{pn|9.7|7}}Etiamsi veteres autem non “inseque”, sed “insece” dixerunt, credo, quia erat lenius leviusque, tamen eiusdem sententiae verbum videtur. {{pn|9.8|8}}Nam et “sequo” et “sequor” et item “secta” et “sectio” consuetudine loquendi differunt; sed qui penitus inspexerit, origo et ratio utriusque una est. {{pn|9.9|9}}Doctores quoque et interpretes vocum Graecarum:<BR> andra moi ennepe, Mousa,<BR> et<BR> espete nyn moi, Mousai,<BR> dictum putant, quod Latine “inseque” dicitur; namque in altero n geminum, in altero s esse tralatum dicunt. {{pn|9.10|10}}Sed etiam ipsum illud epe, quod significat verba aut versus, non aliunde esse dictum tradunt quam apo tou hepesthai kai tou eipein. {{pn|9.11|11}}Eadem ergo ratione antiqui nostri narrationes sermonesque “insectiones” appellitaverunt. ===X.=== {{c|''Errare istos, qui in exploranda febri venarum pulsus pertemptari putant, non arteriarum.''}} {{pn|1.1|1}}In Herodis C. V. villam, quae est in agro Attico loco, qui appellatur Cephisiae, aquis et lucis, nemoribus frequentem, aestu anni medio concesseram. {{pn|1.2|2}}Ibi alvo mihi cita et accedente febri rapida decubueram. {{pn|1.3|3}}Eo Calvenus Taurus philosophus et alii quidam sectatores eius cum Athenis visendi mei gratia venissent, medicus, qui tum in his locis repertus adsidebat mihi, narrare Tauro coeperat, quid incommodi paterer et quibus modulis quibusque intervallis accederet febris decederetque. {{pn|1.4|4}}Tum in eo sermone, cum iam me sinceriore corpusculo factum diceret: “potes” inquit Tauro “tu quoque id ipsum comprehendere, ean hapsei autou tes phlebos”, quod nostris verbis profecto ita dicitur: “si attigeris venam illius”. {{pn|1.5|5}}Hanc loquendi imperitiam, quod venam pro arteria dixisset, cum in eo docti homines, qui cum Tauro erant, tamquam in minime utili medico offendissent atque id murmure et vultu ostenderent, tum ibi Taurus, ut mos eius fuit, satis leniter: “certi” inquit “sumus, vir bone, non ignorare te, quid “vena” appelletur et quid “arteria”, quod venae quidem suapte vi inmobiles sint et sanguinis tantum demittendi gratia explorentur, arteriae autem motu atque pulsu suo habitum et modum febrium demonstrent; {{pn|1.6|6}}sed, ut video, pervulgate magis quam inscite locutus es: non enim te solum, sed alios quoque itidem errantis audivi venam pro arteria dicere. {{pn|1.7|7}}Fac igitur, ut experiamur elegantiorem esse te in medendo quam in dicendo, et cum dis bene volentibus opera tua sistas hunc nobis sanum atque validum quam citissime.” {{pn|1.8|8}}Hoc ego postea cum in medico reprehensum esse meminissem, existimavi non medico soli, sed omnibus quoque hominibus liberis liberaliterque institutis turpe esse ne ea quidem cognovisse ad notitiam corporis nostri pertinentia, quae non altius occultiusque remota sunt et quae natura nobis tuendae valitudinis causa et in promptu esse et in propatulo volverit; ac propterea, quantum habui temporis subsicivi, medicinae quoque disciplinae libros attigi, quos arbitrabar esse idoneos ad docendum, et ex his cum alia pleraque ab isto humanitatis usu non aliena, tum de venis quoque et arteriis didicisse videor ad hunc ferme modum: {{pn|1.9|9}}Vena est conceptaculum sanguinis, quod angeion medici vocant, mixti confusique cum spiritu naturali, in quo plus sanguinis est, minus spiritus; arteria est conceptaculum spiritus naturalis mixti confusique cum sanguine, in quo plus spiritus est, minus sanguinis; {{pn|1.10|10}}sphygmos autem est intentio motus et remissio in corde et in arteria naturalis, non arbitraria. {{pn|1.11|11}}Medicis autem veteribus oratione Graeca ita definitus est: Sphygmos estin diastole te kai systole aproairetos arterias kai kardias. ===XI.=== {{c|''Verba ex carminibus Furi Antiatis inscite a Caesellio Vindice reprehensa; versusque ipsi, in quibus ea verba sunt, subscripti.''}} {{pn|1.1|1}}Non hercle idem sentio cum Caesellio Vindice, grammatico, ut mea opinio est, haudquaquam inerudito. {{pn|1.2|2}}Verum hoc tamen petulanter insciteque, quod Furium, veterem poetam, dedecorasse linguam Latinam scripsit huiuscemodi vocum fictionibus, quae mihi quidem neque abhorrere a poetica facultate visae sunt neque dictu profatuque ipso taetrae aut insuaves esse, sicuti sunt quaedam alia ab inlustribus poetis ficta dure et rancide. {{pn|1.3|3}}Quae reprehendit autem Caesellius Furiana, haec sunt: quod terram in lutum versam “lutescere” dixerit et tenebras in noctis modum factas “noctescere” et pristinas reciperare vires “virescere”, et, quod ventus mare caerulum cum crispicans nitefacit, “purpurat” dixerit, et opulentum fieri “opulescere”. {{pn|1.4|4}}Versus autem ipsos ex poematis Furianis, in quibus haec verba sunt, subdidi:<BR> sanguine diluitur tellus, cava terra lutescit.<BR> Omnia noctescunt tenebris caliginis atrae.<BR> Increscunt animi, virescit volnere virtus.<BR> Sicut fulca levis volitat super aequora classis,<BR> spiritus Eurorum viridis cum purpurat undas.<BR> Quo magis in patriis possint opulescere campis. ===XII.=== {{c|''Morem istum veteribus nostris fuisse verba patiendi mutare ac vertere in agendi modum.''}} {{pn|1.1|1}}Id quoque habitum est in oratione facienda elegantiae genus, ut pro verbis habentibus patiendi figuram, agentia ponerent ac deinde haec vice inter sese mutua verterent. {{pn|1.2|2}}Iuventius in comoedia:<BR> pallium inquit flocci ut splendeat.<BR> Nonne hoc inpendio venustius gratiusque est quam si diceret “maculetur”? {{pn|1.3|3}}Plautus etiam non dissimiliter:<BR> quid est? - hoc rugat pallium, amictus non sum commode. {{pn|1.4|4}}Itidem Plautus “pulveret” dicit, quod non pulvere impleat, set ipsum pulveris plenum sit:<BR> exi tu, Dave, age, sparge; mundum esse hoc vestibulum volo.<BR> Venus ventura est nostra, non hoc pulveret. {{pn|1.5|5}}In Asinaria quoque “contemples” dicit pro “contempleris”: meum caput contemples, si quidem e re consultas tua. {{pn|1.6|6}}Cn. Gellius in annalibus: “Postquam tempestas sedavit, Adherbal taurum immolavit.” {{pn|1.7|7}}M. Cato in originibus: “Eodem convenae conplures ex agro accessitavere. Eo res eorum auxit.” {{pn|1.8|8}}Varro libris, quos ad Marcellum de lingua Latina fecit: “in priore verbo graves prosodiae, quae fuerunt, manent, reliquae mutant”; “mutant” inquit elegantissime pro “mutantur”. {{pn|1.9|9}}Potest etiam id quoque ab eodem Varrone in septimo divinarum similiter dictum videri: “Inter duas filias regum quid mutet, inter Antigonam et Tulliam, est animadvertere.” {{pn|1.10|10}}Verba autem patiendi pro agentibus in omnibus ferme veterum scriptis reperiuntur. Ex quibus sunt pauca ista, quae nunc meminimus: “muneror te” pro “munero” et “significor” pro “significo” et “sacrificor” pro “sacrifico” et “adsentior” pro “adsentio” et “faeneror” pro “faenero” et “pigneror” pro “pignero” et alia istiusmodi pleraque, quae, proinde ut in legendo fuerint obvia, notabuntur. ===XIII.=== {{c|''Quali talione Diogenes philosophus usus sit pertemptatus a dialectico quodam sophismatio inpudenti.''}} {{pn|1.1|1}}Saturnalibus Athenis alea quadam festiva et honesta lusitabamus huiuscemodi: {{pn|1.2|2}}Vbi conveneramus complusculi eiusdem studii homines ad lavandi tempus, captiones, quae sophismata appellantur, mente agitabamus easque quasi talos aut tesserulas in medium vice sua quisque iaciebamus. {{pn|1.3|3}}Captionis solutae aut parum intellectae praemium poenave erat nummus unus sestertius. {{pn|1.4|4}}Hoc aere conlecto quasi manuario cenula curabatur omnibus, qui eum lusum luseramus. {{pn|1.5|5}}Erant autem captiones ad hoc fere exemplum, tametsi Latina oratione non satis scite ac paene etiam inlepide exponuntur: “quod nix est, hoc grando non est; nix autem alba est: grando igitur alba non est”. Item aliud non dissimile: “quod homo est, non est hoc equus; homo autem animal est: equus igitur animal non est”. {{pn|1.6|6}}Dicere ergo debebat, qui ad sophisma diluendum ac refellendum ritu aleatorio vocatus erat, in qua parte quoque in verbo captio foret, quid dari concedique non oporteret; nisi dixerat, nummo singulo multabatur. Ea multa cenam iuvabat. {{pn|1.7|7}}Libet autem dicere, quam facete Diogenes sophisma id genus, quod supra dixi, a quodam dialectico ex Platonis diatriba per contumeliam propositum remuneratus sit. {{pn|1.8|8}}Nam cum ita rogasset dialecticus: “quod ego sum, id tu non es?” et Diogenes adnuisset atque ille addidisset: “homo autem ego sum”, cum id quoque adsensus esset et contra dialecticus ita conclusisset: “homo igitur tu non es”, “hoc quidem”, inquit Diogenes, “falsum est, et si verum id fieri vis, a me incipe”. ===XIV.=== {{c|''Quid sit numerus “hemiolos”, quid “epitritos”; et quod vocabula ista non facile nostri ausi sunt vertere in linguam Latinam.''}} {{pn|1.1|1}}Figurae quaedam numerorum, quas Graeci certis nominibus appellant, vocabula in lingua Latina non habent. {{pn|1.2|2}}Sed qui de numeris Latine scripserunt, Graeca ipsa dixerunt, fingere autem nostra, quoniam id absurde futurum erat, noluerunt. {{pn|1.3|3}}Quale enim fieri nomen posset “hemiolio” numero aut “epitrito”? {{pn|1.4|4}}Est autem hemiolios, qui numerum aliquem totum in sese habet dimidiumque eius, ut tres ad duo, quindecim ad decem, triginta ad viginti; {{pn|1.5|5}}epitritos est, qui habet totum aliquem numerum et eiusdem partem tertiam, ut quattuor ad tres, duodecim ad novem, quadraginta ad triginta. {{pn|1.6|6}}Haec autem notare meminisseque non esse ab re visum est, quoniam, vocabula ista numerorum nisi intelleguntur, rationes quaedam subtilissimae in libris philosophorum scriptae percipi non queunt. ===XV.=== {{c|''Quod M. Varro in herois versibus observaverit rem nimis anxiae et curiosae observationis.''}} {{pn|1.1|1}}In longis versibus, qui hexametri vocantur, item in senariis, animadverterunt metrici primos duos pedes, item extremos duo, habere singulos posse integras partes orationis, medios haut umquam posse, sed constare eos semper ex verbis aut divisis aut mixtis atque confusis. {{pn|1.2|2}}M. etiam Varro in libris disciplinarum scripsit observasse sese in versu hexametro, quod omnimodo quintus semipes verbum finiret et quod priores quinque semipedes aeque magnam vim haberent in efficiendo versu atque alii posteriores septem, idque ipsum ratione quadam geometrica fieri disserit. {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {{finis}} jcptpt01vbmnl4kn0giu11smm1ch9f3 269164 269163 2026-06-06T13:10:21Z Saumache 27923 /* X. */ 269164 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XVIII }} {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Disputationes a philosopho Stoico et contra a Peripatetico arbitro Favorino factae; quaesitumque inter eos, quantum in perficienda vita beata virtus valeret quantumque esset in his, quae dicuntur “extranea”.''}} {{pn|1.1|1}}Familiares Favorini erant duo quidam non incelebres in urbe Roma philosophi. Eorum fuit unus Peripateticae disciplinae sectator, alter Stoicae. {{pn|1.2|2}}His quondam ego acriter atque contente pro suis utrimque decretis propugnantibus, cum essemus una omnes Ostiae cum Favorino, interfui. {{pn|1.3|3}}Ambulabamus autem in litore, cum iam advesperasceret, aestate anni nova. {{pn|1.4|4}}Atque ibi Stoicus censebat et vitam beatam hominum virtute animi sola et miseriam summam malitia sola posse effici, etiamsi cetera bona omnia, quae corporalia et externa appellarentur, virtuti deessent, malitiae adessent. {{pn|1.5|5}}Ille contra Peripateticus miseram quidem vitam vitiis animi et malitia sola fieri concedebat, sed ad conplendos omnes vitae beatae numeros virtutem solam nequaquam satis esse existimabat, quoniam et corporis integritas sanitasque et honestus modus formae et pecunia familiaris et bona existimatio ceteraque omnia corporis et fortunae bona necessaria viderentur perficiendae vitae beatae. {{pn|1.6|6}}Reclamabat hoc in loco Stoicus et, tamquam duas ille res diversas poneret, mirabatur, quod, cum essent malitia et virtus duo contraria, vita misera et beata quoque aeque contraria, {{pn|1.7|7}}non servaret in utrisque vim et naturam contrarii et ad miseriam quidem vitae conficiendam satis valere malitiam solam putaret, ad praestandam vero vitam beatam non satis solam esse virtutem diceret. {{pn|1.8|8}}Atque id maxime dissidere neque convenire dicebat, quod, qui profiteretur vitam nullo pacto beatam effici posse, si virtus sola abesset, idem contra negaret beatam fieri vitam, cum sola virtus adesset, et quem daret haberetque virtuti absenti honorem, eundem petenti atque praesenti adimeret. {{pn|1.9|9}}Tum Peripateticus perquam hercle festive “rogo te” inquit “cum bona venia respondeas, an existimes esse vini amphoram, cum abest ab ea unus congius?” {{pn|1.10|10}}“Minime” inquit “vini amphora dici potest, ex qua abest congius.” {{pn|1.11|11}}Hoc ubi accepit Peripateticus “unus igitur” inquit “congius amphoram facere dici debebit, quoniam, cum deest ille unus, non fit vini amphora et, cum accessit, fit ampliora. Quod si id dicere absurdum est uno congio solo fieri amphoram, itidem absurdum est una sola virtute vitam fieri beatam dicere, quoniam, cum virtus abest, beata esse vita numquam potest.” {{pn|1.12|12}}Tum Favorinus aspiciens Peripateticum “est quidem” inquit “argutiola haec, qua de congio vini usus es, exposita in libris; sed, ut scis, captio magis lepida quam probum aut simile argumentum videri debet. {{pn|1.13|13}}Congius enim, cum deest, efficit quidem, ne sit iustae mensurae amphora; sed cum accedit et additur, non ille unus facit amphoram, sed supplet. {{pn|1.14|14}}Virtus autem, ut isti dicunt, non accessio neque supplementum, sed sola ipsa vitae beatae instar est et propterea beatam vitam sola una, cum adest, facit.” {{pn|1.15|15}}Haec atque alia quaedam minuta magis et nodosa tamquam apud arbitrum Favorinum in suam uterque sententiam conferebant. {{pn|1.16|16}}Sed cum iam prima fax noctis et densiores esse tenebrae coepissent, prosecuti Favorinum in domum, ad quam devertebat, discessimus. ===II.=== {{c|''Cuiusmodi quaestionum certationibus Saturnalicia ludicra Athenis agitare soliti simus; atque inibi inspersa quaedam sophismatia et aenigmata oblectatoria.''}} {{pn|2.1|1}}Saturnalia Athenis agitabamus hilare prorsum ac modeste, non, ut dicitur, remittentes animum - nam “remittere” inquit Musonius “animum quasi amittere est”-, sed demulcentes eum paulum atque laxantes iucundis honestisque sermonum inlectationibus. {{pn|2.2|2}}Conveniebamus autem ad eandem cenam conplusculi, qui Romani in Graeciam veneramus quique easdem auditiones eosdemque doctores colebamus. {{pn|2.3|3}}Tum qui et cenulam ordine suo curabat, praemium solvendae quaestionis ponebat librum veteris scriptoris vel Graecum vel Latinum et coronam e lauro plexam totidemque res quaerebat, quot homines istic eramus; cumque eas omnis exposuerat, rem locumque dicendi sors dabat. {{pn|2.4|4}}Quaestio igitur soluta corona et praemio donabatur; non soluta autem tramittebatur ad eum, qui sortito successerat, idque in orbem vice pari servabatur. {{pn|2.5|5}}Si nemo dissolvebat, corona quaestionis eius deo, cuius id festum erat, dicabatur. {{pn|2.6|6}}Quaerebantur autem res huiuscemodi: aut sententia poetae veteris lepide obscura, non anxie, aut historiae antiquioris requisitio aut decreti cuiuspiam ex philosophia perperam invulgati purgatio aut captionis sophisticae solutio aut inopinati rariorisque verbi indagatio aut tempus item in verbo perspicuo obscurissimum. {{pn|2.7|7}}Itaque nuper quaesita esse memini numero septem, quorum prima fuit enarratio horum versuum, qui sunt in saturis Quinti Ennii uno multifariam verbo concinniter inplicati. Quorum exemplum hoc est:<BR> nam qui lepide postulat alterum frustrari,<BR> quem frustratur, frustra eum dicit frustra esse;<BR> nam qui sese frustrari quem frustra sentit,<BR> qui frustratur is frustrast, si non ille est frustra. {{pn|2.8|8}}Secunda quaestio fuit, quonam modo audiri atque accipi deberet, quod Plato in civitate, quam in libris suis condidit, koinas tas gynaikas id est communes esse mulieres, censuit et praemia viris fortibus summisque bellatoribus posuit saviationes puerorum et puellarum. {{pn|2.9|9}}Tertio in loco hoc quaesitum est, in quibus verbis captionum istarum fraus esset et quo pacto distingui resolvique possent: “quod non perdidisti, habes; cornua non perdidisti: habes igitur cornua”; item altera captio: “quod ego sum, id tu non es; homo ego sum: homo igitur tu non es”. {{pn|2.10|10}}Quaesitum ibidem, quae esset huius quoque sophismatis resolutio: “cum mentior et mentiri me dico, mentior an verum dico?” {{pn|2.11|11}}Postea quaestio istaec fuit, quam ob causam patricii Megalensibus mutitare soliti sint, plebes Cerealibus. {{pn|2.12|12}}Secundum ea hoc quaesitum est, verbum “verant”, quod significat “vera dicunt”, quisnam poetarum veterum dixerit. {{pn|2.13|13}}Sexta quaestio fuit, “asphodelum” cuiusmodi herba sit, quod Hesiodus in isto versu posuerit:<BR> nepioi, oude isasin, hosoi pleon hemisy pantos,<BR> oud'hoson en malachei te kai asphodeloi meg'oneiar,<BR> et quid item Hesiodus se dicere sentiat, cum dimidium plus esse toto dicit. {{pn|2.14|14}}Postrema quaestionum omnium haec fuit: “scripserim”, “legerim”, “venerim” cuius temporis verba sint, praeteriti an futuri an utriusque. {{pn|2.15|15}}Haec ubi ordine, quo dixi, proposita atque singulis sorte ductis disputata explanataque sunt, libris coronisque omnes donati sumus nisi ob unam quaestionem, quae fuit de verbo “verant”. {{pn|2.16|16}}Nemo enim tum commeminerat dictum esse a Q. Ennio id verbum in tertio decimo annalium in isto versu:<BR> satin vates verant aetate in agunda?<BR> Corona igitur huius quaestionis deo feriarum istarum Saturno datast. ===III.=== {{c|''Quid Aeschines rhetor in oratione, qua Timarchum de inpudicitia accusavit, Lacedaemonios statuisse dixerit super sententia probatissima, quam inprobatissimus homo dixisset.''}} {{pn|3.1|1}}Aeschines, vel acerrimus prudentissimusque oratorum, qui apud contiones Atheniensium floruerunt, in oratione illa saeva criminosaque et virulenta, qua Timarchum de inpudicitia graviter insigniterque accusavit, nobile et inlustre consilium Lacedaemoniis dedisse dicit virum indidem civitatis eiusdem principem virtute atque aetate magna praeditum. {{pn|3.2|2}}“Populus” inquit “Lacedaemonius de summa republica sua, quidnam esset utile et honestum, deliberabat. {{pn|3.3|3}}Tum exsurgit sententiae dicendae gratia homo quispiam turpitudine pristinae vitae defamatissimus, sed lingua tunc atque facundia nimium quanto praestabilis. {{pn|3.4|4}}Consilium, quod dabat quodque oportere fieri suadebat, acceptum ab universis et conplacitum est, futurumque erat ex eius sententia populi decretum. {{pn|3.5|5}}Ibi unus ex illo principum ordine, quos Lacedaemonii aetatis dignitatisque maiestate tamquam arbitros et magistros disciplinae publicae verebantur, commoto irritatoque animo exsilit et “quaenam,” inquit “Lacedaemonii, ratio aut quae tandem spes erit urbem hanc et hanc rempublicam salvam inexpugnabilemque esse diutius posse, si huiuscemodi anteactae vitae hominibus consiliariis utemur? quod si proba istaec et honesta sententia est, quaeso vos, non sinamus eandem dehonestari turpissimi auctoris contagio.” {{pn|3.6|6}}Atque ubi hoc dixit, elegit virum fortitudine atque iustitia praeter alios praestantem, sed inopi lingua et infacundum, iussitque eum consensu petituque omnium eandem illam sententiam diserti viri, cuimodi posset verbis, dicere, ut nulla prioris mentione habita scitum atque decretum populi ex eius unius nomine fieret, qui id ipsum denuo dixerat. {{pn|3.7|7}}Atque ita, ut suaserat prudentissimus senex, factum est. {{pn|3.8|8}}Sic bona sententia mansit, turpis auctor mutatus est.” ===IV.=== {{c|''Quod Sulpicius Apollinaris praedicantem quendam a sese uno Sallustii historias intellegi inlusit quaestione proposita, quid verba ista apud Sallustium significarent: “incertum, stolidior an vanior”.''}} {{pn|4.1|1}}Cum iam adulescentuli Romae praetextam et puerilem togam mutassemus magistrosque tunc nobis nosmet ipsi exploratiores quaereremus, in Sandaliario forte apud librarios fuimus, cum ibi in multorum hominum coetu Apollinaris Sulpicius, vir in memoria nostra praeter alios doctus, iactatorem quempiam et venditatorem Sallustianae lectionis inrisit inlusitque genere illo facetissimae dissimulationis, qua Socrates ad sophistas utebatur. {{pn|4.2|2}}Nam cum ille se unum et unicum lectorem esse enarratoremque Sallustii diceret neque primam tantum cutem ac speciem sententiarum, sed sanguinem quoque ipsum ac medullam verborum eius eruere atque introspicere penitus praedicaret, tum Apollinaris amplecti venerarique se doctrinas illius dicens “per,” inquit “magister optume, exoptatus mihi nunc venis cum sanguine et medulla Sallustii verborum. {{pn|4.3|3}}Hesterno enim die quaerebatur ex me, quidnam verba haec eius in quarto historiarum libro de Cn. Lentulo scripta significent, de quo incertum fuisse ait, stolidiorne esset an vanior”, eaque ipsa verba, uti sunt a Sallustio scripta, dixit: {{pn|4.4|4}}“At Cn. Lentulus patriciae gentis, collega eius, cui cognomentum Clodiano fuit, perincertum stolidior an vanior, legem de pecunia, quam Sulla emptoribus bonorum remiserat, exigenda promulgavit.” {{pn|4.5|5}}Quaesitum ergo ex se Apollinaris neque id se dissolvere potuisse adseverabat, quid esset “vanior” et quid “stolidior”, quoniam Sallustius sic ea separasse atque opposuisse inter se videretur, tamquam diversa ac dissimilia nec eiusdem utraque vitii forent, ac propterea petebat, uti se doceret significationes utriusque vocis et origines. {{pn|4.6|6}}Tum ille rictu oris labearumque ductu contemni a se ostendens et rem, de qua quaereretur, et hominem ipsum, qui quaereret: “priscorum” inquit “et remotorum ego verborum medullas et sanguinem, sicuti dixi, perspicere et elicere soleo, non istorum, quae proculcata vulgo et protrita sunt. Ipso illo quippe Cn. Lentulo stolidior est et vanior, qui ignorat eiusdem stultitiae esse vanitatem et stoliditatem.” {{pn|4.7|7}}Sed ubi hoc dixit, media ipsa sermonum reliquit et abire coepit. {{pn|4.8|8}}Nos deinde eum tenebamus urgebamusque, et cumprimis Apollinaris, ut de vocabulorum istorum vel differentia vel, si ei ita videretur, similitudine plenius apertiusque dissereret et, ut ne sibi invideret discere volenti, orabat. {{pn|4.9|9}}Atque ille se iam plane inludi ratus negotium sibi esse causatur et digreditur. {{pn|4.10|10}}Nos autem postea ex Apollinari didicimus “vanos” proprie dici, non ut vulgus diceret, desipientis aut hebetes aut ineptos, sed, ut veterum doctissimi dixissent, mendaces et infidos et levia inaniaque pro gravibus et veris astutissime componentes; “stolidos” autem vocari non tam stultos et excordes quam taetros et molestos et inlepidos, quos Graeci mochtherous et phortikous dicerent. {{pn|4.11|11}}Etyma quoque harum vocum et origines scriptas esse dicebat in libris Nigidianis. Quas requisitas ego et repertas cum primarum significationum exemplis, ut commentariis harum noctium inferrem, notavi et intulisse iam me aliquo in loco commentationibus istis existimo. ===V.=== {{c|''Quod Q. Ennius in septimo annali “quadrupes eques” ac non “quadrupes ecus”, ut legunt multi, scriptum reliquit.''}} {{pn|5.1|1}}Cum Antonio Iuliano rhetore, viro hercle bono et facundiae florentis, complures adulescentuli familiares eius Puteolis aestivarum feriarum ludum et iocum in litteris amoenioribus et in voluptatibus pudicis honestisque agitabamus. {{pn|5.2|2}}Atque ibi tunc Iuliano nuntiatur anagnosten quendam, non indoctum hominem, voce admodum scita et canora Ennii annales legere ad populum in theatro. {{pn|5.3|3}}“Eamus” inquit “auditum nescio quem istum Ennianistam”: hoc enim se ille nomine appellari volebat. {{pn|5.4|4}}Quem cum iam inter ingentes clamores legentem invenissemus - legebat autem librum ex annalibus Ennii septimum -, hos eum primum versus perperam pronuntiantem audivimus:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese,<BR> neque multis postea versibus additis celebrantibus eum laudantibusque omnibus discessit. {{pn|5.5|5}}Tum Iulianus egrediens e theatro “quid vobis” inquit “de hoc anagnosta et de quadrupede eco videtur? sic enim profecto legit:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese. {{pn|5.6|6}}Ecquid putatis, si magistrum praelectoremque habuisset alicuius aeris, “quadrupes ecus” dicturum fuisse ac non “quadrupes eques”, quod ab Ennio ita scriptum relictumque esse nemo unus litterarum veterum diligens dubitavit?” {{pn|5.7|7}}Cumque aliquot eorum, qui aderant, “quadrupes ecus” apud suum quisque grammaticum legisse se dicerent et mirarentur, quidnam esset “quadrupes eques”, “vellem vos,” inquit “optimi iuvenes, tam accurate Q. Ennium legisse, quam P. Vergilius legerat, qui hunc eius versum secutus in georgicis suis “equitem” pro “eco” posuit his in versibus:<BR> frena Pelethronii Lapithae gyrosque dedere<BR> impositi dorso atque equitem docuere sub armis<BR> insultare solo et gressus glomerare superbos.<BR> In quo loco “equitem”, si quis modo non inscite inepteque argutior sit, nihil potest accipi aliud nisi “ecum”; {{pn|5.8|8}}pleraque enim veterum aetas et hominem equo insidentem et equum, qui insideretur, “equitem” dixerunt. {{pn|5.9|9}}Propterea “equitare” etiam, quod verbum e vocabulo “equitis” inclinatum est, et homo eco utens et ecus sub homine gradiens dicebatur. {{pn|5.10|10}}Lucilius adeo, vir adprime linguae Latinae sciens, “ecum equitare” dicit his versibus:<BR> quis hunc currere ecum nos atque equitare videmus,<BR> his equitat curritque: oculis equitare videmus;<BR> ergo oculis equitat. {{pn|5.11|11}}Sed enim contentus” inquit “ego his non fui et, ut non turbidae fidei nec ambiguae, sed ut purae liquentisque esset, “ecus”ne an “eques” scriptum Ennius reliquisset, librum summae atque reverendae vetustatis, quem fere constabat Lampadionis manu emendatum, studio pretioque multo unius versus inspiciendi gratia conduxi et “eques”, non “ecus”, scriptum in eo versu inveni.” {{pn|5.12|12}}Hoc tum nobis Iulianus et multa alia erudite simul et adfabiliter dixit. Sed eadem ipsa post etiam in pervulgatis commentariis scripta offendimus. ===VI.=== {{c|''Quod Aelius Melissus in libro, cui titulum fecit de loquendi proprietate, quem, cum ederet, cornum esse Copiae dicebat, rem scripsit neque dictu neque auditu dignam, cum differre “matronam” et “matrem familias” existimavit differentia longe vanissima.''}} {{pn|6.1|1}}Aelius Melissus in nostra memoria fuit Romae summi quidem loci inter grammaticos id temporibus; sed maiore in litteris erat iactantia et sophisteiai quam opera. {{pn|6.2|2}}Is praeter alia, quae scripsit compluria, librum composuit, ut tum videbatur, cum est editus, doctrinae inclutae. {{pn|6.3|3}}Ei libro titulus est ingentis cuiusdam inlecebrae ad legendum; scriptus quippe est de loquendi proprietate. Quis adeo existimet loqui se recte atque proprie posse, nisi illas Melissi proprietates perdidicerit? {{pn|6.4|4}}Ex eo libro verba haec sunt: ““Matrona” est, quae semel peperit, quae saepius, “mater familias”; sicuti sus, quae semel peperit, “porcetra”, quae saepius, “scrofa”.” {{pn|6.5|5}}Vtrum autem hoc de matrona ac de matrefamilias Melissus excogitaverit ipse et coniectaverit, an scriptum ab alio quo legerit, hariolis profecto est opus. {{pn|6.6|6}}Nam de “porcetra” habet sane auctorem Pomponium in atellania, quae hoc eodem vocabulo inscripta est; {{pn|6.7|7}}sed matronam non esse appellatam, nisi quae semel peperit, neque matrem familias, nisi quae saepius, nullis veterum scriptorum auctoritatibus confirmari potest. {{pn|6.8|8}}Enimvero illud impendio probabilius est, quod idonei vocum antiquarum enarratores tradiderunt, matronam dictam esse proprie, quae in matrimonium cum viro convenisset, quoad in eo matrimonio maneret, etiamsi liberi nondum nati forent, dictamque ita esse a matris nomine, non adepto iam, sed cum spe et omine mox adipiscendi, {{pn|6.9|9}}unde ipsum quoque “matrimonium” dicitur, matrem autem familias appellatam esse eam solam, quae in mariti manu mancipioque aut in eius, in cuius maritus, manu mancipioque esset, quoniam non in matrimonium tantum, sed in familiam quoque mariti et in sui heredis locum venisset. ===VII.=== {{c|''Quem in modum Favorinus tractaverit intempestivum quendam de verborum ambiguitatibus quaerentem; atque ibi, quot significationes capiat “contio”.''}} {{pn|7.1|1}}Domitio, homini docto celebrique in urbe Roma grammatico, cui cognomentum “Insano” factum est, quoniam erat natura intractabilior et morosior, ei Domitio Favorinus noster cum forte apud fanum Carmentis obviam venisset atque ego cum Favorino essem, “quaeso” inquit “te, magister, dicas mihi, num erravi, quod, cum vellem demegorias Latine dicere, “contiones” dixi? {{pn|7.2|2}}dubito quippe et requiro, an veterum eorum, qui electius locuti sunt, pro verbis et oratione dixerit quis “contionem”. {{pn|7.3|3}}Tum Domitius voce atque vultu atrociore “nulla” inquit “prorsus bonae salutis spes reliqua est, cum vos quoque, philosophorum inlustrissimi, nihil iam aliud quam verba auctoritatesque verborum cordi habetis. Mittam autem librum tibi, in quo id reperias, quod quaeris. Ego enim grammaticus vitae iam atque morum disciplinas quaero, vos philosophi mera estis, ut M. Cato ait, “mortualia”; glossaria namque colligitis et lexidia, res taetras et inanes et frivolas tamquam mulierum voces praeficarum. Atque utinam” inquit “muti omnes homines essemus! minus improbitas instrumenti haberet.” {{pn|7.4|4}}Cumque digressi essemus, “non tempestive” inquit Favorinus “hunc hominem accessimus. Videtur enim mihi episemainesthai. Scitote” inquit “tamen intemperiem istam, quae melancholia dicitur, non parvis nec abiectis ingeniis accidere, alla einai schedon ti to pathos touto heroikon et veritates plerumque fortiter dicere, sed respectum non habere mete kairou mete metrou. Vel ipsum hoc quale existimatis, quod nunc de philosophis dixit? nonne, si id Antisthenes aut Diogenes dixisset, dignum memoria visum esset?” {{pn|7.5|5}}Misit autem paulo post Favorino librum, quem promiserat - Verri, opinor, Flacci erat -, in quo scripta ad hoc genus quaestionis pertinentia haec fuerunt: “senatum” dici et pro loco et pro hominibus, “civitatem” et pro loco et oppido et pro iure quoque omnium et pro hominum multitudine, “tribus” quoque et “decurias” dici et pro loco et pro iure et pro hominibus, “contionem” autem tria significare: {{pn|7.6|6}}locum suggestumque, unde verba fierent, sicut M. Tullius in oratione, quae inscripta est contra contionem Q. Metelli: {{pn|7.7|7}}“escendi” inquit “in contionem, concursus est populi factus”; {{pn|7.8|8}}item significare coetum populi adsistentis, sicuti idem M. Tullius in oratore ait: “Contiones saepe exclamare vidi, cum apte verba cecidissent. Etenim exspectant aures, ut verbis conligetur sententia”; item orationem ipsam, quae ad populum diceretur.<BR> Exempla in eo libro scripta non erant. Sed nos postea Favorino desideranti harum omnium significationum monumenta et apud Ciceronem, sicut supra scripsi, et apud elegantissimos veterum reperta exhibuimus; {{pn|7.9|9}}id autem quod potissimum expetebat, “contionem” esse dictam pro verbis et oratione, docui titulo Tulliani libri, qui a M. Cicerone inscriptus est contra contionem Q. Metelli, quo nihil profecto significatur aliud, quam ipsa, quae a Metello dicta est, oratio. ===VIII.=== {{c|''Homoioteleuta et homoioptota atque alia id genus, quae ornamenta orationis putantur, inepta esse et puerilia Lucilii quoque versibus declarari.''}} {{pn|8.1|1}}Homoioteleuta et isokataleketa et parisa et homoioptota ceteraque huiusmodi scitamenta, quae isti apirocali, qui se Isocratios videri volunt, in conlocandis verbis immodice faciunt et rancide, quam sint insubida et inertia et puerilia, facetissime hercle significat in quinto saturarum Lucilius. {{pn|8.2|2}}Nam ubi est cum amico conquestus, quod ad se aegrotum non viseret, Haec ibidem addit festiviter:<BR> quo me habeam pacto, tametsi non quaeris, docebo,<BR> quando in eo numero mansi, quo in maxima non est<BR> pars hominum, ...<BR> ut periisse velis, quem visere nolueris, cum<BR> debueris. Hoc “nolueris” et “debueris” te<BR> si minus delectat, quod atechnon et Eisocratium est<BR> lerodesque simul totum ac symmeirakides,<BR> non operam perdo, si tu hic. ===IX.=== {{c|''Quid significet apud M. Catonem verbum “insecenda”; quodque “insecenda” legendum sit quam, quod plerique existimant, “insequenda”.''}} {{pn|9.1|1}}In libro vetere, in quo erat oratio M. Catonis de Ptolomaeo contra Thermum, sic scriptum fuit: “Sed si omnia dolo fecit omnia avaritiae atque pecuniae causa fecit, eiusmodi scelera nefaria, quae neque fando neque legendo audivimus, supplicium pro factis dare oportet.” ... {{pn|9.2|2}}“Insecenda” quid esset, quaeri coeptum. Tum ex his, qui aderant, alter litterator fuit, alter litteras sciens, id est alter docens, doctus alter. {{pn|9.3|3}}Hi duo inter sese dissentiebant. Et grammaticus quidem contendebat “insequenda” scribendum esse: ““insequenda” enim scribi” inquit “oportuit, non “insecenda”, quoniam “insequens” significat” ..., traditumque esse “inseque” quasi “perge dicere” et “insequere”, itaque ab Ennio scriptum in his versibus:<BR> inseque, Musa, manu Romanorum induperator<BR> quod quisque in bello gessit cum rege Philippo.” {{pn|9.4|4}}Alter autem ille eruditior nihil mendum, sed recte atque integre scriptum esse perseverabat et Velio Longo, non homini indocto, fidem esse habendam, qui in commentario, quod fecisset de usu antiquae lectionis, scripserit non “inseque” apud Ennium legendum, sed “insece”; ideoque a veteribus, quas “narrationes” dicimus, “insectiones” esse appellatas; Varronem quoque versum hunc Plauti de Menaechmis:<BR> nihilo minus esse videtur sectius quam somnia,<BR> sic enarrasse: “nihilo magis narranda esse, quam si ea essent somnia.” Haec illi inter se certabant. {{pn|9.5|5}}Ego arbitror et a M. Catone “insecenda” et a Q. Ennio “insece” scriptum sine “u” littera. Offendi enim in bibliotheca Patrensi librum verae vetustatis Livii Andronici, qui inscriptus est Odyssea, in quo erat versus primus cum hoc verbo sine “u” littera:<BR> virum mihi, Camena, insece versutum,<BR> factus ex illo Homeri versu:<BR> andra moi ennepe, Mousa, polytropon. {{pn|9.6|6}}Illic igitur aetatis et fidei magnae libro credo. Nam, quod in versu Plautino est: “sectius quam somnia”, nihil in alteras partes argumenti habet. {{pn|9.7|7}}Etiamsi veteres autem non “inseque”, sed “insece” dixerunt, credo, quia erat lenius leviusque, tamen eiusdem sententiae verbum videtur. {{pn|9.8|8}}Nam et “sequo” et “sequor” et item “secta” et “sectio” consuetudine loquendi differunt; sed qui penitus inspexerit, origo et ratio utriusque una est. {{pn|9.9|9}}Doctores quoque et interpretes vocum Graecarum:<BR> andra moi ennepe, Mousa,<BR> et<BR> espete nyn moi, Mousai,<BR> dictum putant, quod Latine “inseque” dicitur; namque in altero n geminum, in altero s esse tralatum dicunt. {{pn|9.10|10}}Sed etiam ipsum illud epe, quod significat verba aut versus, non aliunde esse dictum tradunt quam apo tou hepesthai kai tou eipein. {{pn|9.11|11}}Eadem ergo ratione antiqui nostri narrationes sermonesque “insectiones” appellitaverunt. ===X.=== {{c|''Errare istos, qui in exploranda febri venarum pulsus pertemptari putant, non arteriarum.''}} {{pn|10.1|1}}In Herodis C. V. villam, quae est in agro Attico loco, qui appellatur Cephisiae, aquis et lucis, nemoribus frequentem, aestu anni medio concesseram. {{pn|10.2|2}}Ibi alvo mihi cita et accedente febri rapida decubueram. {{pn|10.3|3}}Eo Calvenus Taurus philosophus et alii quidam sectatores eius cum Athenis visendi mei gratia venissent, medicus, qui tum in his locis repertus adsidebat mihi, narrare Tauro coeperat, quid incommodi paterer et quibus modulis quibusque intervallis accederet febris decederetque. {{pn|10.4|4}}Tum in eo sermone, cum iam me sinceriore corpusculo factum diceret: “potes” inquit Tauro “tu quoque id ipsum comprehendere, ean hapsei autou tes phlebos”, quod nostris verbis profecto ita dicitur: “si attigeris venam illius”. {{pn|10.5|5}}Hanc loquendi imperitiam, quod venam pro arteria dixisset, cum in eo docti homines, qui cum Tauro erant, tamquam in minime utili medico offendissent atque id murmure et vultu ostenderent, tum ibi Taurus, ut mos eius fuit, satis leniter: “certi” inquit “sumus, vir bone, non ignorare te, quid “vena” appelletur et quid “arteria”, quod venae quidem suapte vi inmobiles sint et sanguinis tantum demittendi gratia explorentur, arteriae autem motu atque pulsu suo habitum et modum febrium demonstrent; {{pn|10.6|6}}sed, ut video, pervulgate magis quam inscite locutus es: non enim te solum, sed alios quoque itidem errantis audivi venam pro arteria dicere. {{pn|10.7|7}}Fac igitur, ut experiamur elegantiorem esse te in medendo quam in dicendo, et cum dis bene volentibus opera tua sistas hunc nobis sanum atque validum quam citissime.” {{pn|10.8|8}}Hoc ego postea cum in medico reprehensum esse meminissem, existimavi non medico soli, sed omnibus quoque hominibus liberis liberaliterque institutis turpe esse ne ea quidem cognovisse ad notitiam corporis nostri pertinentia, quae non altius occultiusque remota sunt et quae natura nobis tuendae valitudinis causa et in promptu esse et in propatulo volverit; ac propterea, quantum habui temporis subsicivi, medicinae quoque disciplinae libros attigi, quos arbitrabar esse idoneos ad docendum, et ex his cum alia pleraque ab isto humanitatis usu non aliena, tum de venis quoque et arteriis didicisse videor ad hunc ferme modum: {{pn|10.9|9}}Vena est conceptaculum sanguinis, quod angeion medici vocant, mixti confusique cum spiritu naturali, in quo plus sanguinis est, minus spiritus; arteria est conceptaculum spiritus naturalis mixti confusique cum sanguine, in quo plus spiritus est, minus sanguinis; {{pn|10.10|10}}sphygmos autem est intentio motus et remissio in corde et in arteria naturalis, non arbitraria. {{pn|10.11|11}}Medicis autem veteribus oratione Graeca ita definitus est: Sphygmos estin diastole te kai systole aproairetos arterias kai kardias. ===XI.=== {{c|''Verba ex carminibus Furi Antiatis inscite a Caesellio Vindice reprehensa; versusque ipsi, in quibus ea verba sunt, subscripti.''}} {{pn|1.1|1}}Non hercle idem sentio cum Caesellio Vindice, grammatico, ut mea opinio est, haudquaquam inerudito. {{pn|1.2|2}}Verum hoc tamen petulanter insciteque, quod Furium, veterem poetam, dedecorasse linguam Latinam scripsit huiuscemodi vocum fictionibus, quae mihi quidem neque abhorrere a poetica facultate visae sunt neque dictu profatuque ipso taetrae aut insuaves esse, sicuti sunt quaedam alia ab inlustribus poetis ficta dure et rancide. {{pn|1.3|3}}Quae reprehendit autem Caesellius Furiana, haec sunt: quod terram in lutum versam “lutescere” dixerit et tenebras in noctis modum factas “noctescere” et pristinas reciperare vires “virescere”, et, quod ventus mare caerulum cum crispicans nitefacit, “purpurat” dixerit, et opulentum fieri “opulescere”. {{pn|1.4|4}}Versus autem ipsos ex poematis Furianis, in quibus haec verba sunt, subdidi:<BR> sanguine diluitur tellus, cava terra lutescit.<BR> Omnia noctescunt tenebris caliginis atrae.<BR> Increscunt animi, virescit volnere virtus.<BR> Sicut fulca levis volitat super aequora classis,<BR> spiritus Eurorum viridis cum purpurat undas.<BR> Quo magis in patriis possint opulescere campis. ===XII.=== {{c|''Morem istum veteribus nostris fuisse verba patiendi mutare ac vertere in agendi modum.''}} {{pn|1.1|1}}Id quoque habitum est in oratione facienda elegantiae genus, ut pro verbis habentibus patiendi figuram, agentia ponerent ac deinde haec vice inter sese mutua verterent. {{pn|1.2|2}}Iuventius in comoedia:<BR> pallium inquit flocci ut splendeat.<BR> Nonne hoc inpendio venustius gratiusque est quam si diceret “maculetur”? {{pn|1.3|3}}Plautus etiam non dissimiliter:<BR> quid est? - hoc rugat pallium, amictus non sum commode. {{pn|1.4|4}}Itidem Plautus “pulveret” dicit, quod non pulvere impleat, set ipsum pulveris plenum sit:<BR> exi tu, Dave, age, sparge; mundum esse hoc vestibulum volo.<BR> Venus ventura est nostra, non hoc pulveret. {{pn|1.5|5}}In Asinaria quoque “contemples” dicit pro “contempleris”: meum caput contemples, si quidem e re consultas tua. {{pn|1.6|6}}Cn. Gellius in annalibus: “Postquam tempestas sedavit, Adherbal taurum immolavit.” {{pn|1.7|7}}M. Cato in originibus: “Eodem convenae conplures ex agro accessitavere. Eo res eorum auxit.” {{pn|1.8|8}}Varro libris, quos ad Marcellum de lingua Latina fecit: “in priore verbo graves prosodiae, quae fuerunt, manent, reliquae mutant”; “mutant” inquit elegantissime pro “mutantur”. {{pn|1.9|9}}Potest etiam id quoque ab eodem Varrone in septimo divinarum similiter dictum videri: “Inter duas filias regum quid mutet, inter Antigonam et Tulliam, est animadvertere.” {{pn|1.10|10}}Verba autem patiendi pro agentibus in omnibus ferme veterum scriptis reperiuntur. Ex quibus sunt pauca ista, quae nunc meminimus: “muneror te” pro “munero” et “significor” pro “significo” et “sacrificor” pro “sacrifico” et “adsentior” pro “adsentio” et “faeneror” pro “faenero” et “pigneror” pro “pignero” et alia istiusmodi pleraque, quae, proinde ut in legendo fuerint obvia, notabuntur. ===XIII.=== {{c|''Quali talione Diogenes philosophus usus sit pertemptatus a dialectico quodam sophismatio inpudenti.''}} {{pn|1.1|1}}Saturnalibus Athenis alea quadam festiva et honesta lusitabamus huiuscemodi: {{pn|1.2|2}}Vbi conveneramus complusculi eiusdem studii homines ad lavandi tempus, captiones, quae sophismata appellantur, mente agitabamus easque quasi talos aut tesserulas in medium vice sua quisque iaciebamus. {{pn|1.3|3}}Captionis solutae aut parum intellectae praemium poenave erat nummus unus sestertius. {{pn|1.4|4}}Hoc aere conlecto quasi manuario cenula curabatur omnibus, qui eum lusum luseramus. {{pn|1.5|5}}Erant autem captiones ad hoc fere exemplum, tametsi Latina oratione non satis scite ac paene etiam inlepide exponuntur: “quod nix est, hoc grando non est; nix autem alba est: grando igitur alba non est”. Item aliud non dissimile: “quod homo est, non est hoc equus; homo autem animal est: equus igitur animal non est”. {{pn|1.6|6}}Dicere ergo debebat, qui ad sophisma diluendum ac refellendum ritu aleatorio vocatus erat, in qua parte quoque in verbo captio foret, quid dari concedique non oporteret; nisi dixerat, nummo singulo multabatur. Ea multa cenam iuvabat. {{pn|1.7|7}}Libet autem dicere, quam facete Diogenes sophisma id genus, quod supra dixi, a quodam dialectico ex Platonis diatriba per contumeliam propositum remuneratus sit. {{pn|1.8|8}}Nam cum ita rogasset dialecticus: “quod ego sum, id tu non es?” et Diogenes adnuisset atque ille addidisset: “homo autem ego sum”, cum id quoque adsensus esset et contra dialecticus ita conclusisset: “homo igitur tu non es”, “hoc quidem”, inquit Diogenes, “falsum est, et si verum id fieri vis, a me incipe”. ===XIV.=== {{c|''Quid sit numerus “hemiolos”, quid “epitritos”; et quod vocabula ista non facile nostri ausi sunt vertere in linguam Latinam.''}} {{pn|1.1|1}}Figurae quaedam numerorum, quas Graeci certis nominibus appellant, vocabula in lingua Latina non habent. {{pn|1.2|2}}Sed qui de numeris Latine scripserunt, Graeca ipsa dixerunt, fingere autem nostra, quoniam id absurde futurum erat, noluerunt. {{pn|1.3|3}}Quale enim fieri nomen posset “hemiolio” numero aut “epitrito”? {{pn|1.4|4}}Est autem hemiolios, qui numerum aliquem totum in sese habet dimidiumque eius, ut tres ad duo, quindecim ad decem, triginta ad viginti; {{pn|1.5|5}}epitritos est, qui habet totum aliquem numerum et eiusdem partem tertiam, ut quattuor ad tres, duodecim ad novem, quadraginta ad triginta. {{pn|1.6|6}}Haec autem notare meminisseque non esse ab re visum est, quoniam, vocabula ista numerorum nisi intelleguntur, rationes quaedam subtilissimae in libris philosophorum scriptae percipi non queunt. ===XV.=== {{c|''Quod M. Varro in herois versibus observaverit rem nimis anxiae et curiosae observationis.''}} {{pn|1.1|1}}In longis versibus, qui hexametri vocantur, item in senariis, animadverterunt metrici primos duos pedes, item extremos duo, habere singulos posse integras partes orationis, medios haut umquam posse, sed constare eos semper ex verbis aut divisis aut mixtis atque confusis. {{pn|1.2|2}}M. etiam Varro in libris disciplinarum scripsit observasse sese in versu hexametro, quod omnimodo quintus semipes verbum finiret et quod priores quinque semipedes aeque magnam vim haberent in efficiendo versu atque alii posteriores septem, idque ipsum ratione quadam geometrica fieri disserit. {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {{finis}} kr2r8yxhcxp70fh8wdgin2pqbwqbexh 269165 269164 2026-06-06T13:10:38Z Saumache 27923 /* XI. */ 269165 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XVIII }} {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Disputationes a philosopho Stoico et contra a Peripatetico arbitro Favorino factae; quaesitumque inter eos, quantum in perficienda vita beata virtus valeret quantumque esset in his, quae dicuntur “extranea”.''}} {{pn|1.1|1}}Familiares Favorini erant duo quidam non incelebres in urbe Roma philosophi. Eorum fuit unus Peripateticae disciplinae sectator, alter Stoicae. {{pn|1.2|2}}His quondam ego acriter atque contente pro suis utrimque decretis propugnantibus, cum essemus una omnes Ostiae cum Favorino, interfui. {{pn|1.3|3}}Ambulabamus autem in litore, cum iam advesperasceret, aestate anni nova. {{pn|1.4|4}}Atque ibi Stoicus censebat et vitam beatam hominum virtute animi sola et miseriam summam malitia sola posse effici, etiamsi cetera bona omnia, quae corporalia et externa appellarentur, virtuti deessent, malitiae adessent. {{pn|1.5|5}}Ille contra Peripateticus miseram quidem vitam vitiis animi et malitia sola fieri concedebat, sed ad conplendos omnes vitae beatae numeros virtutem solam nequaquam satis esse existimabat, quoniam et corporis integritas sanitasque et honestus modus formae et pecunia familiaris et bona existimatio ceteraque omnia corporis et fortunae bona necessaria viderentur perficiendae vitae beatae. {{pn|1.6|6}}Reclamabat hoc in loco Stoicus et, tamquam duas ille res diversas poneret, mirabatur, quod, cum essent malitia et virtus duo contraria, vita misera et beata quoque aeque contraria, {{pn|1.7|7}}non servaret in utrisque vim et naturam contrarii et ad miseriam quidem vitae conficiendam satis valere malitiam solam putaret, ad praestandam vero vitam beatam non satis solam esse virtutem diceret. {{pn|1.8|8}}Atque id maxime dissidere neque convenire dicebat, quod, qui profiteretur vitam nullo pacto beatam effici posse, si virtus sola abesset, idem contra negaret beatam fieri vitam, cum sola virtus adesset, et quem daret haberetque virtuti absenti honorem, eundem petenti atque praesenti adimeret. {{pn|1.9|9}}Tum Peripateticus perquam hercle festive “rogo te” inquit “cum bona venia respondeas, an existimes esse vini amphoram, cum abest ab ea unus congius?” {{pn|1.10|10}}“Minime” inquit “vini amphora dici potest, ex qua abest congius.” {{pn|1.11|11}}Hoc ubi accepit Peripateticus “unus igitur” inquit “congius amphoram facere dici debebit, quoniam, cum deest ille unus, non fit vini amphora et, cum accessit, fit ampliora. Quod si id dicere absurdum est uno congio solo fieri amphoram, itidem absurdum est una sola virtute vitam fieri beatam dicere, quoniam, cum virtus abest, beata esse vita numquam potest.” {{pn|1.12|12}}Tum Favorinus aspiciens Peripateticum “est quidem” inquit “argutiola haec, qua de congio vini usus es, exposita in libris; sed, ut scis, captio magis lepida quam probum aut simile argumentum videri debet. {{pn|1.13|13}}Congius enim, cum deest, efficit quidem, ne sit iustae mensurae amphora; sed cum accedit et additur, non ille unus facit amphoram, sed supplet. {{pn|1.14|14}}Virtus autem, ut isti dicunt, non accessio neque supplementum, sed sola ipsa vitae beatae instar est et propterea beatam vitam sola una, cum adest, facit.” {{pn|1.15|15}}Haec atque alia quaedam minuta magis et nodosa tamquam apud arbitrum Favorinum in suam uterque sententiam conferebant. {{pn|1.16|16}}Sed cum iam prima fax noctis et densiores esse tenebrae coepissent, prosecuti Favorinum in domum, ad quam devertebat, discessimus. ===II.=== {{c|''Cuiusmodi quaestionum certationibus Saturnalicia ludicra Athenis agitare soliti simus; atque inibi inspersa quaedam sophismatia et aenigmata oblectatoria.''}} {{pn|2.1|1}}Saturnalia Athenis agitabamus hilare prorsum ac modeste, non, ut dicitur, remittentes animum - nam “remittere” inquit Musonius “animum quasi amittere est”-, sed demulcentes eum paulum atque laxantes iucundis honestisque sermonum inlectationibus. {{pn|2.2|2}}Conveniebamus autem ad eandem cenam conplusculi, qui Romani in Graeciam veneramus quique easdem auditiones eosdemque doctores colebamus. {{pn|2.3|3}}Tum qui et cenulam ordine suo curabat, praemium solvendae quaestionis ponebat librum veteris scriptoris vel Graecum vel Latinum et coronam e lauro plexam totidemque res quaerebat, quot homines istic eramus; cumque eas omnis exposuerat, rem locumque dicendi sors dabat. {{pn|2.4|4}}Quaestio igitur soluta corona et praemio donabatur; non soluta autem tramittebatur ad eum, qui sortito successerat, idque in orbem vice pari servabatur. {{pn|2.5|5}}Si nemo dissolvebat, corona quaestionis eius deo, cuius id festum erat, dicabatur. {{pn|2.6|6}}Quaerebantur autem res huiuscemodi: aut sententia poetae veteris lepide obscura, non anxie, aut historiae antiquioris requisitio aut decreti cuiuspiam ex philosophia perperam invulgati purgatio aut captionis sophisticae solutio aut inopinati rariorisque verbi indagatio aut tempus item in verbo perspicuo obscurissimum. {{pn|2.7|7}}Itaque nuper quaesita esse memini numero septem, quorum prima fuit enarratio horum versuum, qui sunt in saturis Quinti Ennii uno multifariam verbo concinniter inplicati. Quorum exemplum hoc est:<BR> nam qui lepide postulat alterum frustrari,<BR> quem frustratur, frustra eum dicit frustra esse;<BR> nam qui sese frustrari quem frustra sentit,<BR> qui frustratur is frustrast, si non ille est frustra. {{pn|2.8|8}}Secunda quaestio fuit, quonam modo audiri atque accipi deberet, quod Plato in civitate, quam in libris suis condidit, koinas tas gynaikas id est communes esse mulieres, censuit et praemia viris fortibus summisque bellatoribus posuit saviationes puerorum et puellarum. {{pn|2.9|9}}Tertio in loco hoc quaesitum est, in quibus verbis captionum istarum fraus esset et quo pacto distingui resolvique possent: “quod non perdidisti, habes; cornua non perdidisti: habes igitur cornua”; item altera captio: “quod ego sum, id tu non es; homo ego sum: homo igitur tu non es”. {{pn|2.10|10}}Quaesitum ibidem, quae esset huius quoque sophismatis resolutio: “cum mentior et mentiri me dico, mentior an verum dico?” {{pn|2.11|11}}Postea quaestio istaec fuit, quam ob causam patricii Megalensibus mutitare soliti sint, plebes Cerealibus. {{pn|2.12|12}}Secundum ea hoc quaesitum est, verbum “verant”, quod significat “vera dicunt”, quisnam poetarum veterum dixerit. {{pn|2.13|13}}Sexta quaestio fuit, “asphodelum” cuiusmodi herba sit, quod Hesiodus in isto versu posuerit:<BR> nepioi, oude isasin, hosoi pleon hemisy pantos,<BR> oud'hoson en malachei te kai asphodeloi meg'oneiar,<BR> et quid item Hesiodus se dicere sentiat, cum dimidium plus esse toto dicit. {{pn|2.14|14}}Postrema quaestionum omnium haec fuit: “scripserim”, “legerim”, “venerim” cuius temporis verba sint, praeteriti an futuri an utriusque. {{pn|2.15|15}}Haec ubi ordine, quo dixi, proposita atque singulis sorte ductis disputata explanataque sunt, libris coronisque omnes donati sumus nisi ob unam quaestionem, quae fuit de verbo “verant”. {{pn|2.16|16}}Nemo enim tum commeminerat dictum esse a Q. Ennio id verbum in tertio decimo annalium in isto versu:<BR> satin vates verant aetate in agunda?<BR> Corona igitur huius quaestionis deo feriarum istarum Saturno datast. ===III.=== {{c|''Quid Aeschines rhetor in oratione, qua Timarchum de inpudicitia accusavit, Lacedaemonios statuisse dixerit super sententia probatissima, quam inprobatissimus homo dixisset.''}} {{pn|3.1|1}}Aeschines, vel acerrimus prudentissimusque oratorum, qui apud contiones Atheniensium floruerunt, in oratione illa saeva criminosaque et virulenta, qua Timarchum de inpudicitia graviter insigniterque accusavit, nobile et inlustre consilium Lacedaemoniis dedisse dicit virum indidem civitatis eiusdem principem virtute atque aetate magna praeditum. {{pn|3.2|2}}“Populus” inquit “Lacedaemonius de summa republica sua, quidnam esset utile et honestum, deliberabat. {{pn|3.3|3}}Tum exsurgit sententiae dicendae gratia homo quispiam turpitudine pristinae vitae defamatissimus, sed lingua tunc atque facundia nimium quanto praestabilis. {{pn|3.4|4}}Consilium, quod dabat quodque oportere fieri suadebat, acceptum ab universis et conplacitum est, futurumque erat ex eius sententia populi decretum. {{pn|3.5|5}}Ibi unus ex illo principum ordine, quos Lacedaemonii aetatis dignitatisque maiestate tamquam arbitros et magistros disciplinae publicae verebantur, commoto irritatoque animo exsilit et “quaenam,” inquit “Lacedaemonii, ratio aut quae tandem spes erit urbem hanc et hanc rempublicam salvam inexpugnabilemque esse diutius posse, si huiuscemodi anteactae vitae hominibus consiliariis utemur? quod si proba istaec et honesta sententia est, quaeso vos, non sinamus eandem dehonestari turpissimi auctoris contagio.” {{pn|3.6|6}}Atque ubi hoc dixit, elegit virum fortitudine atque iustitia praeter alios praestantem, sed inopi lingua et infacundum, iussitque eum consensu petituque omnium eandem illam sententiam diserti viri, cuimodi posset verbis, dicere, ut nulla prioris mentione habita scitum atque decretum populi ex eius unius nomine fieret, qui id ipsum denuo dixerat. {{pn|3.7|7}}Atque ita, ut suaserat prudentissimus senex, factum est. {{pn|3.8|8}}Sic bona sententia mansit, turpis auctor mutatus est.” ===IV.=== {{c|''Quod Sulpicius Apollinaris praedicantem quendam a sese uno Sallustii historias intellegi inlusit quaestione proposita, quid verba ista apud Sallustium significarent: “incertum, stolidior an vanior”.''}} {{pn|4.1|1}}Cum iam adulescentuli Romae praetextam et puerilem togam mutassemus magistrosque tunc nobis nosmet ipsi exploratiores quaereremus, in Sandaliario forte apud librarios fuimus, cum ibi in multorum hominum coetu Apollinaris Sulpicius, vir in memoria nostra praeter alios doctus, iactatorem quempiam et venditatorem Sallustianae lectionis inrisit inlusitque genere illo facetissimae dissimulationis, qua Socrates ad sophistas utebatur. {{pn|4.2|2}}Nam cum ille se unum et unicum lectorem esse enarratoremque Sallustii diceret neque primam tantum cutem ac speciem sententiarum, sed sanguinem quoque ipsum ac medullam verborum eius eruere atque introspicere penitus praedicaret, tum Apollinaris amplecti venerarique se doctrinas illius dicens “per,” inquit “magister optume, exoptatus mihi nunc venis cum sanguine et medulla Sallustii verborum. {{pn|4.3|3}}Hesterno enim die quaerebatur ex me, quidnam verba haec eius in quarto historiarum libro de Cn. Lentulo scripta significent, de quo incertum fuisse ait, stolidiorne esset an vanior”, eaque ipsa verba, uti sunt a Sallustio scripta, dixit: {{pn|4.4|4}}“At Cn. Lentulus patriciae gentis, collega eius, cui cognomentum Clodiano fuit, perincertum stolidior an vanior, legem de pecunia, quam Sulla emptoribus bonorum remiserat, exigenda promulgavit.” {{pn|4.5|5}}Quaesitum ergo ex se Apollinaris neque id se dissolvere potuisse adseverabat, quid esset “vanior” et quid “stolidior”, quoniam Sallustius sic ea separasse atque opposuisse inter se videretur, tamquam diversa ac dissimilia nec eiusdem utraque vitii forent, ac propterea petebat, uti se doceret significationes utriusque vocis et origines. {{pn|4.6|6}}Tum ille rictu oris labearumque ductu contemni a se ostendens et rem, de qua quaereretur, et hominem ipsum, qui quaereret: “priscorum” inquit “et remotorum ego verborum medullas et sanguinem, sicuti dixi, perspicere et elicere soleo, non istorum, quae proculcata vulgo et protrita sunt. Ipso illo quippe Cn. Lentulo stolidior est et vanior, qui ignorat eiusdem stultitiae esse vanitatem et stoliditatem.” {{pn|4.7|7}}Sed ubi hoc dixit, media ipsa sermonum reliquit et abire coepit. {{pn|4.8|8}}Nos deinde eum tenebamus urgebamusque, et cumprimis Apollinaris, ut de vocabulorum istorum vel differentia vel, si ei ita videretur, similitudine plenius apertiusque dissereret et, ut ne sibi invideret discere volenti, orabat. {{pn|4.9|9}}Atque ille se iam plane inludi ratus negotium sibi esse causatur et digreditur. {{pn|4.10|10}}Nos autem postea ex Apollinari didicimus “vanos” proprie dici, non ut vulgus diceret, desipientis aut hebetes aut ineptos, sed, ut veterum doctissimi dixissent, mendaces et infidos et levia inaniaque pro gravibus et veris astutissime componentes; “stolidos” autem vocari non tam stultos et excordes quam taetros et molestos et inlepidos, quos Graeci mochtherous et phortikous dicerent. {{pn|4.11|11}}Etyma quoque harum vocum et origines scriptas esse dicebat in libris Nigidianis. Quas requisitas ego et repertas cum primarum significationum exemplis, ut commentariis harum noctium inferrem, notavi et intulisse iam me aliquo in loco commentationibus istis existimo. ===V.=== {{c|''Quod Q. Ennius in septimo annali “quadrupes eques” ac non “quadrupes ecus”, ut legunt multi, scriptum reliquit.''}} {{pn|5.1|1}}Cum Antonio Iuliano rhetore, viro hercle bono et facundiae florentis, complures adulescentuli familiares eius Puteolis aestivarum feriarum ludum et iocum in litteris amoenioribus et in voluptatibus pudicis honestisque agitabamus. {{pn|5.2|2}}Atque ibi tunc Iuliano nuntiatur anagnosten quendam, non indoctum hominem, voce admodum scita et canora Ennii annales legere ad populum in theatro. {{pn|5.3|3}}“Eamus” inquit “auditum nescio quem istum Ennianistam”: hoc enim se ille nomine appellari volebat. {{pn|5.4|4}}Quem cum iam inter ingentes clamores legentem invenissemus - legebat autem librum ex annalibus Ennii septimum -, hos eum primum versus perperam pronuntiantem audivimus:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese,<BR> neque multis postea versibus additis celebrantibus eum laudantibusque omnibus discessit. {{pn|5.5|5}}Tum Iulianus egrediens e theatro “quid vobis” inquit “de hoc anagnosta et de quadrupede eco videtur? sic enim profecto legit:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese. {{pn|5.6|6}}Ecquid putatis, si magistrum praelectoremque habuisset alicuius aeris, “quadrupes ecus” dicturum fuisse ac non “quadrupes eques”, quod ab Ennio ita scriptum relictumque esse nemo unus litterarum veterum diligens dubitavit?” {{pn|5.7|7}}Cumque aliquot eorum, qui aderant, “quadrupes ecus” apud suum quisque grammaticum legisse se dicerent et mirarentur, quidnam esset “quadrupes eques”, “vellem vos,” inquit “optimi iuvenes, tam accurate Q. Ennium legisse, quam P. Vergilius legerat, qui hunc eius versum secutus in georgicis suis “equitem” pro “eco” posuit his in versibus:<BR> frena Pelethronii Lapithae gyrosque dedere<BR> impositi dorso atque equitem docuere sub armis<BR> insultare solo et gressus glomerare superbos.<BR> In quo loco “equitem”, si quis modo non inscite inepteque argutior sit, nihil potest accipi aliud nisi “ecum”; {{pn|5.8|8}}pleraque enim veterum aetas et hominem equo insidentem et equum, qui insideretur, “equitem” dixerunt. {{pn|5.9|9}}Propterea “equitare” etiam, quod verbum e vocabulo “equitis” inclinatum est, et homo eco utens et ecus sub homine gradiens dicebatur. {{pn|5.10|10}}Lucilius adeo, vir adprime linguae Latinae sciens, “ecum equitare” dicit his versibus:<BR> quis hunc currere ecum nos atque equitare videmus,<BR> his equitat curritque: oculis equitare videmus;<BR> ergo oculis equitat. {{pn|5.11|11}}Sed enim contentus” inquit “ego his non fui et, ut non turbidae fidei nec ambiguae, sed ut purae liquentisque esset, “ecus”ne an “eques” scriptum Ennius reliquisset, librum summae atque reverendae vetustatis, quem fere constabat Lampadionis manu emendatum, studio pretioque multo unius versus inspiciendi gratia conduxi et “eques”, non “ecus”, scriptum in eo versu inveni.” {{pn|5.12|12}}Hoc tum nobis Iulianus et multa alia erudite simul et adfabiliter dixit. Sed eadem ipsa post etiam in pervulgatis commentariis scripta offendimus. ===VI.=== {{c|''Quod Aelius Melissus in libro, cui titulum fecit de loquendi proprietate, quem, cum ederet, cornum esse Copiae dicebat, rem scripsit neque dictu neque auditu dignam, cum differre “matronam” et “matrem familias” existimavit differentia longe vanissima.''}} {{pn|6.1|1}}Aelius Melissus in nostra memoria fuit Romae summi quidem loci inter grammaticos id temporibus; sed maiore in litteris erat iactantia et sophisteiai quam opera. {{pn|6.2|2}}Is praeter alia, quae scripsit compluria, librum composuit, ut tum videbatur, cum est editus, doctrinae inclutae. {{pn|6.3|3}}Ei libro titulus est ingentis cuiusdam inlecebrae ad legendum; scriptus quippe est de loquendi proprietate. Quis adeo existimet loqui se recte atque proprie posse, nisi illas Melissi proprietates perdidicerit? {{pn|6.4|4}}Ex eo libro verba haec sunt: ““Matrona” est, quae semel peperit, quae saepius, “mater familias”; sicuti sus, quae semel peperit, “porcetra”, quae saepius, “scrofa”.” {{pn|6.5|5}}Vtrum autem hoc de matrona ac de matrefamilias Melissus excogitaverit ipse et coniectaverit, an scriptum ab alio quo legerit, hariolis profecto est opus. {{pn|6.6|6}}Nam de “porcetra” habet sane auctorem Pomponium in atellania, quae hoc eodem vocabulo inscripta est; {{pn|6.7|7}}sed matronam non esse appellatam, nisi quae semel peperit, neque matrem familias, nisi quae saepius, nullis veterum scriptorum auctoritatibus confirmari potest. {{pn|6.8|8}}Enimvero illud impendio probabilius est, quod idonei vocum antiquarum enarratores tradiderunt, matronam dictam esse proprie, quae in matrimonium cum viro convenisset, quoad in eo matrimonio maneret, etiamsi liberi nondum nati forent, dictamque ita esse a matris nomine, non adepto iam, sed cum spe et omine mox adipiscendi, {{pn|6.9|9}}unde ipsum quoque “matrimonium” dicitur, matrem autem familias appellatam esse eam solam, quae in mariti manu mancipioque aut in eius, in cuius maritus, manu mancipioque esset, quoniam non in matrimonium tantum, sed in familiam quoque mariti et in sui heredis locum venisset. ===VII.=== {{c|''Quem in modum Favorinus tractaverit intempestivum quendam de verborum ambiguitatibus quaerentem; atque ibi, quot significationes capiat “contio”.''}} {{pn|7.1|1}}Domitio, homini docto celebrique in urbe Roma grammatico, cui cognomentum “Insano” factum est, quoniam erat natura intractabilior et morosior, ei Domitio Favorinus noster cum forte apud fanum Carmentis obviam venisset atque ego cum Favorino essem, “quaeso” inquit “te, magister, dicas mihi, num erravi, quod, cum vellem demegorias Latine dicere, “contiones” dixi? {{pn|7.2|2}}dubito quippe et requiro, an veterum eorum, qui electius locuti sunt, pro verbis et oratione dixerit quis “contionem”. {{pn|7.3|3}}Tum Domitius voce atque vultu atrociore “nulla” inquit “prorsus bonae salutis spes reliqua est, cum vos quoque, philosophorum inlustrissimi, nihil iam aliud quam verba auctoritatesque verborum cordi habetis. Mittam autem librum tibi, in quo id reperias, quod quaeris. Ego enim grammaticus vitae iam atque morum disciplinas quaero, vos philosophi mera estis, ut M. Cato ait, “mortualia”; glossaria namque colligitis et lexidia, res taetras et inanes et frivolas tamquam mulierum voces praeficarum. Atque utinam” inquit “muti omnes homines essemus! minus improbitas instrumenti haberet.” {{pn|7.4|4}}Cumque digressi essemus, “non tempestive” inquit Favorinus “hunc hominem accessimus. Videtur enim mihi episemainesthai. Scitote” inquit “tamen intemperiem istam, quae melancholia dicitur, non parvis nec abiectis ingeniis accidere, alla einai schedon ti to pathos touto heroikon et veritates plerumque fortiter dicere, sed respectum non habere mete kairou mete metrou. Vel ipsum hoc quale existimatis, quod nunc de philosophis dixit? nonne, si id Antisthenes aut Diogenes dixisset, dignum memoria visum esset?” {{pn|7.5|5}}Misit autem paulo post Favorino librum, quem promiserat - Verri, opinor, Flacci erat -, in quo scripta ad hoc genus quaestionis pertinentia haec fuerunt: “senatum” dici et pro loco et pro hominibus, “civitatem” et pro loco et oppido et pro iure quoque omnium et pro hominum multitudine, “tribus” quoque et “decurias” dici et pro loco et pro iure et pro hominibus, “contionem” autem tria significare: {{pn|7.6|6}}locum suggestumque, unde verba fierent, sicut M. Tullius in oratione, quae inscripta est contra contionem Q. Metelli: {{pn|7.7|7}}“escendi” inquit “in contionem, concursus est populi factus”; {{pn|7.8|8}}item significare coetum populi adsistentis, sicuti idem M. Tullius in oratore ait: “Contiones saepe exclamare vidi, cum apte verba cecidissent. Etenim exspectant aures, ut verbis conligetur sententia”; item orationem ipsam, quae ad populum diceretur.<BR> Exempla in eo libro scripta non erant. Sed nos postea Favorino desideranti harum omnium significationum monumenta et apud Ciceronem, sicut supra scripsi, et apud elegantissimos veterum reperta exhibuimus; {{pn|7.9|9}}id autem quod potissimum expetebat, “contionem” esse dictam pro verbis et oratione, docui titulo Tulliani libri, qui a M. Cicerone inscriptus est contra contionem Q. Metelli, quo nihil profecto significatur aliud, quam ipsa, quae a Metello dicta est, oratio. ===VIII.=== {{c|''Homoioteleuta et homoioptota atque alia id genus, quae ornamenta orationis putantur, inepta esse et puerilia Lucilii quoque versibus declarari.''}} {{pn|8.1|1}}Homoioteleuta et isokataleketa et parisa et homoioptota ceteraque huiusmodi scitamenta, quae isti apirocali, qui se Isocratios videri volunt, in conlocandis verbis immodice faciunt et rancide, quam sint insubida et inertia et puerilia, facetissime hercle significat in quinto saturarum Lucilius. {{pn|8.2|2}}Nam ubi est cum amico conquestus, quod ad se aegrotum non viseret, Haec ibidem addit festiviter:<BR> quo me habeam pacto, tametsi non quaeris, docebo,<BR> quando in eo numero mansi, quo in maxima non est<BR> pars hominum, ...<BR> ut periisse velis, quem visere nolueris, cum<BR> debueris. Hoc “nolueris” et “debueris” te<BR> si minus delectat, quod atechnon et Eisocratium est<BR> lerodesque simul totum ac symmeirakides,<BR> non operam perdo, si tu hic. ===IX.=== {{c|''Quid significet apud M. Catonem verbum “insecenda”; quodque “insecenda” legendum sit quam, quod plerique existimant, “insequenda”.''}} {{pn|9.1|1}}In libro vetere, in quo erat oratio M. Catonis de Ptolomaeo contra Thermum, sic scriptum fuit: “Sed si omnia dolo fecit omnia avaritiae atque pecuniae causa fecit, eiusmodi scelera nefaria, quae neque fando neque legendo audivimus, supplicium pro factis dare oportet.” ... {{pn|9.2|2}}“Insecenda” quid esset, quaeri coeptum. Tum ex his, qui aderant, alter litterator fuit, alter litteras sciens, id est alter docens, doctus alter. {{pn|9.3|3}}Hi duo inter sese dissentiebant. Et grammaticus quidem contendebat “insequenda” scribendum esse: ““insequenda” enim scribi” inquit “oportuit, non “insecenda”, quoniam “insequens” significat” ..., traditumque esse “inseque” quasi “perge dicere” et “insequere”, itaque ab Ennio scriptum in his versibus:<BR> inseque, Musa, manu Romanorum induperator<BR> quod quisque in bello gessit cum rege Philippo.” {{pn|9.4|4}}Alter autem ille eruditior nihil mendum, sed recte atque integre scriptum esse perseverabat et Velio Longo, non homini indocto, fidem esse habendam, qui in commentario, quod fecisset de usu antiquae lectionis, scripserit non “inseque” apud Ennium legendum, sed “insece”; ideoque a veteribus, quas “narrationes” dicimus, “insectiones” esse appellatas; Varronem quoque versum hunc Plauti de Menaechmis:<BR> nihilo minus esse videtur sectius quam somnia,<BR> sic enarrasse: “nihilo magis narranda esse, quam si ea essent somnia.” Haec illi inter se certabant. {{pn|9.5|5}}Ego arbitror et a M. Catone “insecenda” et a Q. Ennio “insece” scriptum sine “u” littera. Offendi enim in bibliotheca Patrensi librum verae vetustatis Livii Andronici, qui inscriptus est Odyssea, in quo erat versus primus cum hoc verbo sine “u” littera:<BR> virum mihi, Camena, insece versutum,<BR> factus ex illo Homeri versu:<BR> andra moi ennepe, Mousa, polytropon. {{pn|9.6|6}}Illic igitur aetatis et fidei magnae libro credo. Nam, quod in versu Plautino est: “sectius quam somnia”, nihil in alteras partes argumenti habet. {{pn|9.7|7}}Etiamsi veteres autem non “inseque”, sed “insece” dixerunt, credo, quia erat lenius leviusque, tamen eiusdem sententiae verbum videtur. {{pn|9.8|8}}Nam et “sequo” et “sequor” et item “secta” et “sectio” consuetudine loquendi differunt; sed qui penitus inspexerit, origo et ratio utriusque una est. {{pn|9.9|9}}Doctores quoque et interpretes vocum Graecarum:<BR> andra moi ennepe, Mousa,<BR> et<BR> espete nyn moi, Mousai,<BR> dictum putant, quod Latine “inseque” dicitur; namque in altero n geminum, in altero s esse tralatum dicunt. {{pn|9.10|10}}Sed etiam ipsum illud epe, quod significat verba aut versus, non aliunde esse dictum tradunt quam apo tou hepesthai kai tou eipein. {{pn|9.11|11}}Eadem ergo ratione antiqui nostri narrationes sermonesque “insectiones” appellitaverunt. ===X.=== {{c|''Errare istos, qui in exploranda febri venarum pulsus pertemptari putant, non arteriarum.''}} {{pn|10.1|1}}In Herodis C. V. villam, quae est in agro Attico loco, qui appellatur Cephisiae, aquis et lucis, nemoribus frequentem, aestu anni medio concesseram. {{pn|10.2|2}}Ibi alvo mihi cita et accedente febri rapida decubueram. {{pn|10.3|3}}Eo Calvenus Taurus philosophus et alii quidam sectatores eius cum Athenis visendi mei gratia venissent, medicus, qui tum in his locis repertus adsidebat mihi, narrare Tauro coeperat, quid incommodi paterer et quibus modulis quibusque intervallis accederet febris decederetque. {{pn|10.4|4}}Tum in eo sermone, cum iam me sinceriore corpusculo factum diceret: “potes” inquit Tauro “tu quoque id ipsum comprehendere, ean hapsei autou tes phlebos”, quod nostris verbis profecto ita dicitur: “si attigeris venam illius”. {{pn|10.5|5}}Hanc loquendi imperitiam, quod venam pro arteria dixisset, cum in eo docti homines, qui cum Tauro erant, tamquam in minime utili medico offendissent atque id murmure et vultu ostenderent, tum ibi Taurus, ut mos eius fuit, satis leniter: “certi” inquit “sumus, vir bone, non ignorare te, quid “vena” appelletur et quid “arteria”, quod venae quidem suapte vi inmobiles sint et sanguinis tantum demittendi gratia explorentur, arteriae autem motu atque pulsu suo habitum et modum febrium demonstrent; {{pn|10.6|6}}sed, ut video, pervulgate magis quam inscite locutus es: non enim te solum, sed alios quoque itidem errantis audivi venam pro arteria dicere. {{pn|10.7|7}}Fac igitur, ut experiamur elegantiorem esse te in medendo quam in dicendo, et cum dis bene volentibus opera tua sistas hunc nobis sanum atque validum quam citissime.” {{pn|10.8|8}}Hoc ego postea cum in medico reprehensum esse meminissem, existimavi non medico soli, sed omnibus quoque hominibus liberis liberaliterque institutis turpe esse ne ea quidem cognovisse ad notitiam corporis nostri pertinentia, quae non altius occultiusque remota sunt et quae natura nobis tuendae valitudinis causa et in promptu esse et in propatulo volverit; ac propterea, quantum habui temporis subsicivi, medicinae quoque disciplinae libros attigi, quos arbitrabar esse idoneos ad docendum, et ex his cum alia pleraque ab isto humanitatis usu non aliena, tum de venis quoque et arteriis didicisse videor ad hunc ferme modum: {{pn|10.9|9}}Vena est conceptaculum sanguinis, quod angeion medici vocant, mixti confusique cum spiritu naturali, in quo plus sanguinis est, minus spiritus; arteria est conceptaculum spiritus naturalis mixti confusique cum sanguine, in quo plus spiritus est, minus sanguinis; {{pn|10.10|10}}sphygmos autem est intentio motus et remissio in corde et in arteria naturalis, non arbitraria. {{pn|10.11|11}}Medicis autem veteribus oratione Graeca ita definitus est: Sphygmos estin diastole te kai systole aproairetos arterias kai kardias. ===XI.=== {{c|''Verba ex carminibus Furi Antiatis inscite a Caesellio Vindice reprehensa; versusque ipsi, in quibus ea verba sunt, subscripti.''}} {{pn|11.1|1}}Non hercle idem sentio cum Caesellio Vindice, grammatico, ut mea opinio est, haudquaquam inerudito. {{pn|11.2|2}}Verum hoc tamen petulanter insciteque, quod Furium, veterem poetam, dedecorasse linguam Latinam scripsit huiuscemodi vocum fictionibus, quae mihi quidem neque abhorrere a poetica facultate visae sunt neque dictu profatuque ipso taetrae aut insuaves esse, sicuti sunt quaedam alia ab inlustribus poetis ficta dure et rancide. {{pn|11.3|3}}Quae reprehendit autem Caesellius Furiana, haec sunt: quod terram in lutum versam “lutescere” dixerit et tenebras in noctis modum factas “noctescere” et pristinas reciperare vires “virescere”, et, quod ventus mare caerulum cum crispicans nitefacit, “purpurat” dixerit, et opulentum fieri “opulescere”. {{pn|11.4|4}}Versus autem ipsos ex poematis Furianis, in quibus haec verba sunt, subdidi:<BR> sanguine diluitur tellus, cava terra lutescit.<BR> Omnia noctescunt tenebris caliginis atrae.<BR> Increscunt animi, virescit volnere virtus.<BR> Sicut fulca levis volitat super aequora classis,<BR> spiritus Eurorum viridis cum purpurat undas.<BR> Quo magis in patriis possint opulescere campis. ===XII.=== {{c|''Morem istum veteribus nostris fuisse verba patiendi mutare ac vertere in agendi modum.''}} {{pn|1.1|1}}Id quoque habitum est in oratione facienda elegantiae genus, ut pro verbis habentibus patiendi figuram, agentia ponerent ac deinde haec vice inter sese mutua verterent. {{pn|1.2|2}}Iuventius in comoedia:<BR> pallium inquit flocci ut splendeat.<BR> Nonne hoc inpendio venustius gratiusque est quam si diceret “maculetur”? {{pn|1.3|3}}Plautus etiam non dissimiliter:<BR> quid est? - hoc rugat pallium, amictus non sum commode. {{pn|1.4|4}}Itidem Plautus “pulveret” dicit, quod non pulvere impleat, set ipsum pulveris plenum sit:<BR> exi tu, Dave, age, sparge; mundum esse hoc vestibulum volo.<BR> Venus ventura est nostra, non hoc pulveret. {{pn|1.5|5}}In Asinaria quoque “contemples” dicit pro “contempleris”: meum caput contemples, si quidem e re consultas tua. {{pn|1.6|6}}Cn. Gellius in annalibus: “Postquam tempestas sedavit, Adherbal taurum immolavit.” {{pn|1.7|7}}M. Cato in originibus: “Eodem convenae conplures ex agro accessitavere. Eo res eorum auxit.” {{pn|1.8|8}}Varro libris, quos ad Marcellum de lingua Latina fecit: “in priore verbo graves prosodiae, quae fuerunt, manent, reliquae mutant”; “mutant” inquit elegantissime pro “mutantur”. {{pn|1.9|9}}Potest etiam id quoque ab eodem Varrone in septimo divinarum similiter dictum videri: “Inter duas filias regum quid mutet, inter Antigonam et Tulliam, est animadvertere.” {{pn|1.10|10}}Verba autem patiendi pro agentibus in omnibus ferme veterum scriptis reperiuntur. Ex quibus sunt pauca ista, quae nunc meminimus: “muneror te” pro “munero” et “significor” pro “significo” et “sacrificor” pro “sacrifico” et “adsentior” pro “adsentio” et “faeneror” pro “faenero” et “pigneror” pro “pignero” et alia istiusmodi pleraque, quae, proinde ut in legendo fuerint obvia, notabuntur. ===XIII.=== {{c|''Quali talione Diogenes philosophus usus sit pertemptatus a dialectico quodam sophismatio inpudenti.''}} {{pn|1.1|1}}Saturnalibus Athenis alea quadam festiva et honesta lusitabamus huiuscemodi: {{pn|1.2|2}}Vbi conveneramus complusculi eiusdem studii homines ad lavandi tempus, captiones, quae sophismata appellantur, mente agitabamus easque quasi talos aut tesserulas in medium vice sua quisque iaciebamus. {{pn|1.3|3}}Captionis solutae aut parum intellectae praemium poenave erat nummus unus sestertius. {{pn|1.4|4}}Hoc aere conlecto quasi manuario cenula curabatur omnibus, qui eum lusum luseramus. {{pn|1.5|5}}Erant autem captiones ad hoc fere exemplum, tametsi Latina oratione non satis scite ac paene etiam inlepide exponuntur: “quod nix est, hoc grando non est; nix autem alba est: grando igitur alba non est”. Item aliud non dissimile: “quod homo est, non est hoc equus; homo autem animal est: equus igitur animal non est”. {{pn|1.6|6}}Dicere ergo debebat, qui ad sophisma diluendum ac refellendum ritu aleatorio vocatus erat, in qua parte quoque in verbo captio foret, quid dari concedique non oporteret; nisi dixerat, nummo singulo multabatur. Ea multa cenam iuvabat. {{pn|1.7|7}}Libet autem dicere, quam facete Diogenes sophisma id genus, quod supra dixi, a quodam dialectico ex Platonis diatriba per contumeliam propositum remuneratus sit. {{pn|1.8|8}}Nam cum ita rogasset dialecticus: “quod ego sum, id tu non es?” et Diogenes adnuisset atque ille addidisset: “homo autem ego sum”, cum id quoque adsensus esset et contra dialecticus ita conclusisset: “homo igitur tu non es”, “hoc quidem”, inquit Diogenes, “falsum est, et si verum id fieri vis, a me incipe”. ===XIV.=== {{c|''Quid sit numerus “hemiolos”, quid “epitritos”; et quod vocabula ista non facile nostri ausi sunt vertere in linguam Latinam.''}} {{pn|1.1|1}}Figurae quaedam numerorum, quas Graeci certis nominibus appellant, vocabula in lingua Latina non habent. {{pn|1.2|2}}Sed qui de numeris Latine scripserunt, Graeca ipsa dixerunt, fingere autem nostra, quoniam id absurde futurum erat, noluerunt. {{pn|1.3|3}}Quale enim fieri nomen posset “hemiolio” numero aut “epitrito”? {{pn|1.4|4}}Est autem hemiolios, qui numerum aliquem totum in sese habet dimidiumque eius, ut tres ad duo, quindecim ad decem, triginta ad viginti; {{pn|1.5|5}}epitritos est, qui habet totum aliquem numerum et eiusdem partem tertiam, ut quattuor ad tres, duodecim ad novem, quadraginta ad triginta. {{pn|1.6|6}}Haec autem notare meminisseque non esse ab re visum est, quoniam, vocabula ista numerorum nisi intelleguntur, rationes quaedam subtilissimae in libris philosophorum scriptae percipi non queunt. ===XV.=== {{c|''Quod M. Varro in herois versibus observaverit rem nimis anxiae et curiosae observationis.''}} {{pn|1.1|1}}In longis versibus, qui hexametri vocantur, item in senariis, animadverterunt metrici primos duos pedes, item extremos duo, habere singulos posse integras partes orationis, medios haut umquam posse, sed constare eos semper ex verbis aut divisis aut mixtis atque confusis. {{pn|1.2|2}}M. etiam Varro in libris disciplinarum scripsit observasse sese in versu hexametro, quod omnimodo quintus semipes verbum finiret et quod priores quinque semipedes aeque magnam vim haberent in efficiendo versu atque alii posteriores septem, idque ipsum ratione quadam geometrica fieri disserit. {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {{finis}} rb6tbmokjc1rgsrycxjnfcwxbpkfeng 269166 269165 2026-06-06T13:10:56Z Saumache 27923 /* XII. */ 269166 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XVIII }} {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Disputationes a philosopho Stoico et contra a Peripatetico arbitro Favorino factae; quaesitumque inter eos, quantum in perficienda vita beata virtus valeret quantumque esset in his, quae dicuntur “extranea”.''}} {{pn|1.1|1}}Familiares Favorini erant duo quidam non incelebres in urbe Roma philosophi. Eorum fuit unus Peripateticae disciplinae sectator, alter Stoicae. {{pn|1.2|2}}His quondam ego acriter atque contente pro suis utrimque decretis propugnantibus, cum essemus una omnes Ostiae cum Favorino, interfui. {{pn|1.3|3}}Ambulabamus autem in litore, cum iam advesperasceret, aestate anni nova. {{pn|1.4|4}}Atque ibi Stoicus censebat et vitam beatam hominum virtute animi sola et miseriam summam malitia sola posse effici, etiamsi cetera bona omnia, quae corporalia et externa appellarentur, virtuti deessent, malitiae adessent. {{pn|1.5|5}}Ille contra Peripateticus miseram quidem vitam vitiis animi et malitia sola fieri concedebat, sed ad conplendos omnes vitae beatae numeros virtutem solam nequaquam satis esse existimabat, quoniam et corporis integritas sanitasque et honestus modus formae et pecunia familiaris et bona existimatio ceteraque omnia corporis et fortunae bona necessaria viderentur perficiendae vitae beatae. {{pn|1.6|6}}Reclamabat hoc in loco Stoicus et, tamquam duas ille res diversas poneret, mirabatur, quod, cum essent malitia et virtus duo contraria, vita misera et beata quoque aeque contraria, {{pn|1.7|7}}non servaret in utrisque vim et naturam contrarii et ad miseriam quidem vitae conficiendam satis valere malitiam solam putaret, ad praestandam vero vitam beatam non satis solam esse virtutem diceret. {{pn|1.8|8}}Atque id maxime dissidere neque convenire dicebat, quod, qui profiteretur vitam nullo pacto beatam effici posse, si virtus sola abesset, idem contra negaret beatam fieri vitam, cum sola virtus adesset, et quem daret haberetque virtuti absenti honorem, eundem petenti atque praesenti adimeret. {{pn|1.9|9}}Tum Peripateticus perquam hercle festive “rogo te” inquit “cum bona venia respondeas, an existimes esse vini amphoram, cum abest ab ea unus congius?” {{pn|1.10|10}}“Minime” inquit “vini amphora dici potest, ex qua abest congius.” {{pn|1.11|11}}Hoc ubi accepit Peripateticus “unus igitur” inquit “congius amphoram facere dici debebit, quoniam, cum deest ille unus, non fit vini amphora et, cum accessit, fit ampliora. Quod si id dicere absurdum est uno congio solo fieri amphoram, itidem absurdum est una sola virtute vitam fieri beatam dicere, quoniam, cum virtus abest, beata esse vita numquam potest.” {{pn|1.12|12}}Tum Favorinus aspiciens Peripateticum “est quidem” inquit “argutiola haec, qua de congio vini usus es, exposita in libris; sed, ut scis, captio magis lepida quam probum aut simile argumentum videri debet. {{pn|1.13|13}}Congius enim, cum deest, efficit quidem, ne sit iustae mensurae amphora; sed cum accedit et additur, non ille unus facit amphoram, sed supplet. {{pn|1.14|14}}Virtus autem, ut isti dicunt, non accessio neque supplementum, sed sola ipsa vitae beatae instar est et propterea beatam vitam sola una, cum adest, facit.” {{pn|1.15|15}}Haec atque alia quaedam minuta magis et nodosa tamquam apud arbitrum Favorinum in suam uterque sententiam conferebant. {{pn|1.16|16}}Sed cum iam prima fax noctis et densiores esse tenebrae coepissent, prosecuti Favorinum in domum, ad quam devertebat, discessimus. ===II.=== {{c|''Cuiusmodi quaestionum certationibus Saturnalicia ludicra Athenis agitare soliti simus; atque inibi inspersa quaedam sophismatia et aenigmata oblectatoria.''}} {{pn|2.1|1}}Saturnalia Athenis agitabamus hilare prorsum ac modeste, non, ut dicitur, remittentes animum - nam “remittere” inquit Musonius “animum quasi amittere est”-, sed demulcentes eum paulum atque laxantes iucundis honestisque sermonum inlectationibus. {{pn|2.2|2}}Conveniebamus autem ad eandem cenam conplusculi, qui Romani in Graeciam veneramus quique easdem auditiones eosdemque doctores colebamus. {{pn|2.3|3}}Tum qui et cenulam ordine suo curabat, praemium solvendae quaestionis ponebat librum veteris scriptoris vel Graecum vel Latinum et coronam e lauro plexam totidemque res quaerebat, quot homines istic eramus; cumque eas omnis exposuerat, rem locumque dicendi sors dabat. {{pn|2.4|4}}Quaestio igitur soluta corona et praemio donabatur; non soluta autem tramittebatur ad eum, qui sortito successerat, idque in orbem vice pari servabatur. {{pn|2.5|5}}Si nemo dissolvebat, corona quaestionis eius deo, cuius id festum erat, dicabatur. {{pn|2.6|6}}Quaerebantur autem res huiuscemodi: aut sententia poetae veteris lepide obscura, non anxie, aut historiae antiquioris requisitio aut decreti cuiuspiam ex philosophia perperam invulgati purgatio aut captionis sophisticae solutio aut inopinati rariorisque verbi indagatio aut tempus item in verbo perspicuo obscurissimum. {{pn|2.7|7}}Itaque nuper quaesita esse memini numero septem, quorum prima fuit enarratio horum versuum, qui sunt in saturis Quinti Ennii uno multifariam verbo concinniter inplicati. Quorum exemplum hoc est:<BR> nam qui lepide postulat alterum frustrari,<BR> quem frustratur, frustra eum dicit frustra esse;<BR> nam qui sese frustrari quem frustra sentit,<BR> qui frustratur is frustrast, si non ille est frustra. {{pn|2.8|8}}Secunda quaestio fuit, quonam modo audiri atque accipi deberet, quod Plato in civitate, quam in libris suis condidit, koinas tas gynaikas id est communes esse mulieres, censuit et praemia viris fortibus summisque bellatoribus posuit saviationes puerorum et puellarum. {{pn|2.9|9}}Tertio in loco hoc quaesitum est, in quibus verbis captionum istarum fraus esset et quo pacto distingui resolvique possent: “quod non perdidisti, habes; cornua non perdidisti: habes igitur cornua”; item altera captio: “quod ego sum, id tu non es; homo ego sum: homo igitur tu non es”. {{pn|2.10|10}}Quaesitum ibidem, quae esset huius quoque sophismatis resolutio: “cum mentior et mentiri me dico, mentior an verum dico?” {{pn|2.11|11}}Postea quaestio istaec fuit, quam ob causam patricii Megalensibus mutitare soliti sint, plebes Cerealibus. {{pn|2.12|12}}Secundum ea hoc quaesitum est, verbum “verant”, quod significat “vera dicunt”, quisnam poetarum veterum dixerit. {{pn|2.13|13}}Sexta quaestio fuit, “asphodelum” cuiusmodi herba sit, quod Hesiodus in isto versu posuerit:<BR> nepioi, oude isasin, hosoi pleon hemisy pantos,<BR> oud'hoson en malachei te kai asphodeloi meg'oneiar,<BR> et quid item Hesiodus se dicere sentiat, cum dimidium plus esse toto dicit. {{pn|2.14|14}}Postrema quaestionum omnium haec fuit: “scripserim”, “legerim”, “venerim” cuius temporis verba sint, praeteriti an futuri an utriusque. {{pn|2.15|15}}Haec ubi ordine, quo dixi, proposita atque singulis sorte ductis disputata explanataque sunt, libris coronisque omnes donati sumus nisi ob unam quaestionem, quae fuit de verbo “verant”. {{pn|2.16|16}}Nemo enim tum commeminerat dictum esse a Q. Ennio id verbum in tertio decimo annalium in isto versu:<BR> satin vates verant aetate in agunda?<BR> Corona igitur huius quaestionis deo feriarum istarum Saturno datast. ===III.=== {{c|''Quid Aeschines rhetor in oratione, qua Timarchum de inpudicitia accusavit, Lacedaemonios statuisse dixerit super sententia probatissima, quam inprobatissimus homo dixisset.''}} {{pn|3.1|1}}Aeschines, vel acerrimus prudentissimusque oratorum, qui apud contiones Atheniensium floruerunt, in oratione illa saeva criminosaque et virulenta, qua Timarchum de inpudicitia graviter insigniterque accusavit, nobile et inlustre consilium Lacedaemoniis dedisse dicit virum indidem civitatis eiusdem principem virtute atque aetate magna praeditum. {{pn|3.2|2}}“Populus” inquit “Lacedaemonius de summa republica sua, quidnam esset utile et honestum, deliberabat. {{pn|3.3|3}}Tum exsurgit sententiae dicendae gratia homo quispiam turpitudine pristinae vitae defamatissimus, sed lingua tunc atque facundia nimium quanto praestabilis. {{pn|3.4|4}}Consilium, quod dabat quodque oportere fieri suadebat, acceptum ab universis et conplacitum est, futurumque erat ex eius sententia populi decretum. {{pn|3.5|5}}Ibi unus ex illo principum ordine, quos Lacedaemonii aetatis dignitatisque maiestate tamquam arbitros et magistros disciplinae publicae verebantur, commoto irritatoque animo exsilit et “quaenam,” inquit “Lacedaemonii, ratio aut quae tandem spes erit urbem hanc et hanc rempublicam salvam inexpugnabilemque esse diutius posse, si huiuscemodi anteactae vitae hominibus consiliariis utemur? quod si proba istaec et honesta sententia est, quaeso vos, non sinamus eandem dehonestari turpissimi auctoris contagio.” {{pn|3.6|6}}Atque ubi hoc dixit, elegit virum fortitudine atque iustitia praeter alios praestantem, sed inopi lingua et infacundum, iussitque eum consensu petituque omnium eandem illam sententiam diserti viri, cuimodi posset verbis, dicere, ut nulla prioris mentione habita scitum atque decretum populi ex eius unius nomine fieret, qui id ipsum denuo dixerat. {{pn|3.7|7}}Atque ita, ut suaserat prudentissimus senex, factum est. {{pn|3.8|8}}Sic bona sententia mansit, turpis auctor mutatus est.” ===IV.=== {{c|''Quod Sulpicius Apollinaris praedicantem quendam a sese uno Sallustii historias intellegi inlusit quaestione proposita, quid verba ista apud Sallustium significarent: “incertum, stolidior an vanior”.''}} {{pn|4.1|1}}Cum iam adulescentuli Romae praetextam et puerilem togam mutassemus magistrosque tunc nobis nosmet ipsi exploratiores quaereremus, in Sandaliario forte apud librarios fuimus, cum ibi in multorum hominum coetu Apollinaris Sulpicius, vir in memoria nostra praeter alios doctus, iactatorem quempiam et venditatorem Sallustianae lectionis inrisit inlusitque genere illo facetissimae dissimulationis, qua Socrates ad sophistas utebatur. {{pn|4.2|2}}Nam cum ille se unum et unicum lectorem esse enarratoremque Sallustii diceret neque primam tantum cutem ac speciem sententiarum, sed sanguinem quoque ipsum ac medullam verborum eius eruere atque introspicere penitus praedicaret, tum Apollinaris amplecti venerarique se doctrinas illius dicens “per,” inquit “magister optume, exoptatus mihi nunc venis cum sanguine et medulla Sallustii verborum. {{pn|4.3|3}}Hesterno enim die quaerebatur ex me, quidnam verba haec eius in quarto historiarum libro de Cn. Lentulo scripta significent, de quo incertum fuisse ait, stolidiorne esset an vanior”, eaque ipsa verba, uti sunt a Sallustio scripta, dixit: {{pn|4.4|4}}“At Cn. Lentulus patriciae gentis, collega eius, cui cognomentum Clodiano fuit, perincertum stolidior an vanior, legem de pecunia, quam Sulla emptoribus bonorum remiserat, exigenda promulgavit.” {{pn|4.5|5}}Quaesitum ergo ex se Apollinaris neque id se dissolvere potuisse adseverabat, quid esset “vanior” et quid “stolidior”, quoniam Sallustius sic ea separasse atque opposuisse inter se videretur, tamquam diversa ac dissimilia nec eiusdem utraque vitii forent, ac propterea petebat, uti se doceret significationes utriusque vocis et origines. {{pn|4.6|6}}Tum ille rictu oris labearumque ductu contemni a se ostendens et rem, de qua quaereretur, et hominem ipsum, qui quaereret: “priscorum” inquit “et remotorum ego verborum medullas et sanguinem, sicuti dixi, perspicere et elicere soleo, non istorum, quae proculcata vulgo et protrita sunt. Ipso illo quippe Cn. Lentulo stolidior est et vanior, qui ignorat eiusdem stultitiae esse vanitatem et stoliditatem.” {{pn|4.7|7}}Sed ubi hoc dixit, media ipsa sermonum reliquit et abire coepit. {{pn|4.8|8}}Nos deinde eum tenebamus urgebamusque, et cumprimis Apollinaris, ut de vocabulorum istorum vel differentia vel, si ei ita videretur, similitudine plenius apertiusque dissereret et, ut ne sibi invideret discere volenti, orabat. {{pn|4.9|9}}Atque ille se iam plane inludi ratus negotium sibi esse causatur et digreditur. {{pn|4.10|10}}Nos autem postea ex Apollinari didicimus “vanos” proprie dici, non ut vulgus diceret, desipientis aut hebetes aut ineptos, sed, ut veterum doctissimi dixissent, mendaces et infidos et levia inaniaque pro gravibus et veris astutissime componentes; “stolidos” autem vocari non tam stultos et excordes quam taetros et molestos et inlepidos, quos Graeci mochtherous et phortikous dicerent. {{pn|4.11|11}}Etyma quoque harum vocum et origines scriptas esse dicebat in libris Nigidianis. Quas requisitas ego et repertas cum primarum significationum exemplis, ut commentariis harum noctium inferrem, notavi et intulisse iam me aliquo in loco commentationibus istis existimo. ===V.=== {{c|''Quod Q. Ennius in septimo annali “quadrupes eques” ac non “quadrupes ecus”, ut legunt multi, scriptum reliquit.''}} {{pn|5.1|1}}Cum Antonio Iuliano rhetore, viro hercle bono et facundiae florentis, complures adulescentuli familiares eius Puteolis aestivarum feriarum ludum et iocum in litteris amoenioribus et in voluptatibus pudicis honestisque agitabamus. {{pn|5.2|2}}Atque ibi tunc Iuliano nuntiatur anagnosten quendam, non indoctum hominem, voce admodum scita et canora Ennii annales legere ad populum in theatro. {{pn|5.3|3}}“Eamus” inquit “auditum nescio quem istum Ennianistam”: hoc enim se ille nomine appellari volebat. {{pn|5.4|4}}Quem cum iam inter ingentes clamores legentem invenissemus - legebat autem librum ex annalibus Ennii septimum -, hos eum primum versus perperam pronuntiantem audivimus:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese,<BR> neque multis postea versibus additis celebrantibus eum laudantibusque omnibus discessit. {{pn|5.5|5}}Tum Iulianus egrediens e theatro “quid vobis” inquit “de hoc anagnosta et de quadrupede eco videtur? sic enim profecto legit:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese. {{pn|5.6|6}}Ecquid putatis, si magistrum praelectoremque habuisset alicuius aeris, “quadrupes ecus” dicturum fuisse ac non “quadrupes eques”, quod ab Ennio ita scriptum relictumque esse nemo unus litterarum veterum diligens dubitavit?” {{pn|5.7|7}}Cumque aliquot eorum, qui aderant, “quadrupes ecus” apud suum quisque grammaticum legisse se dicerent et mirarentur, quidnam esset “quadrupes eques”, “vellem vos,” inquit “optimi iuvenes, tam accurate Q. Ennium legisse, quam P. Vergilius legerat, qui hunc eius versum secutus in georgicis suis “equitem” pro “eco” posuit his in versibus:<BR> frena Pelethronii Lapithae gyrosque dedere<BR> impositi dorso atque equitem docuere sub armis<BR> insultare solo et gressus glomerare superbos.<BR> In quo loco “equitem”, si quis modo non inscite inepteque argutior sit, nihil potest accipi aliud nisi “ecum”; {{pn|5.8|8}}pleraque enim veterum aetas et hominem equo insidentem et equum, qui insideretur, “equitem” dixerunt. {{pn|5.9|9}}Propterea “equitare” etiam, quod verbum e vocabulo “equitis” inclinatum est, et homo eco utens et ecus sub homine gradiens dicebatur. {{pn|5.10|10}}Lucilius adeo, vir adprime linguae Latinae sciens, “ecum equitare” dicit his versibus:<BR> quis hunc currere ecum nos atque equitare videmus,<BR> his equitat curritque: oculis equitare videmus;<BR> ergo oculis equitat. {{pn|5.11|11}}Sed enim contentus” inquit “ego his non fui et, ut non turbidae fidei nec ambiguae, sed ut purae liquentisque esset, “ecus”ne an “eques” scriptum Ennius reliquisset, librum summae atque reverendae vetustatis, quem fere constabat Lampadionis manu emendatum, studio pretioque multo unius versus inspiciendi gratia conduxi et “eques”, non “ecus”, scriptum in eo versu inveni.” {{pn|5.12|12}}Hoc tum nobis Iulianus et multa alia erudite simul et adfabiliter dixit. Sed eadem ipsa post etiam in pervulgatis commentariis scripta offendimus. ===VI.=== {{c|''Quod Aelius Melissus in libro, cui titulum fecit de loquendi proprietate, quem, cum ederet, cornum esse Copiae dicebat, rem scripsit neque dictu neque auditu dignam, cum differre “matronam” et “matrem familias” existimavit differentia longe vanissima.''}} {{pn|6.1|1}}Aelius Melissus in nostra memoria fuit Romae summi quidem loci inter grammaticos id temporibus; sed maiore in litteris erat iactantia et sophisteiai quam opera. {{pn|6.2|2}}Is praeter alia, quae scripsit compluria, librum composuit, ut tum videbatur, cum est editus, doctrinae inclutae. {{pn|6.3|3}}Ei libro titulus est ingentis cuiusdam inlecebrae ad legendum; scriptus quippe est de loquendi proprietate. Quis adeo existimet loqui se recte atque proprie posse, nisi illas Melissi proprietates perdidicerit? {{pn|6.4|4}}Ex eo libro verba haec sunt: ““Matrona” est, quae semel peperit, quae saepius, “mater familias”; sicuti sus, quae semel peperit, “porcetra”, quae saepius, “scrofa”.” {{pn|6.5|5}}Vtrum autem hoc de matrona ac de matrefamilias Melissus excogitaverit ipse et coniectaverit, an scriptum ab alio quo legerit, hariolis profecto est opus. {{pn|6.6|6}}Nam de “porcetra” habet sane auctorem Pomponium in atellania, quae hoc eodem vocabulo inscripta est; {{pn|6.7|7}}sed matronam non esse appellatam, nisi quae semel peperit, neque matrem familias, nisi quae saepius, nullis veterum scriptorum auctoritatibus confirmari potest. {{pn|6.8|8}}Enimvero illud impendio probabilius est, quod idonei vocum antiquarum enarratores tradiderunt, matronam dictam esse proprie, quae in matrimonium cum viro convenisset, quoad in eo matrimonio maneret, etiamsi liberi nondum nati forent, dictamque ita esse a matris nomine, non adepto iam, sed cum spe et omine mox adipiscendi, {{pn|6.9|9}}unde ipsum quoque “matrimonium” dicitur, matrem autem familias appellatam esse eam solam, quae in mariti manu mancipioque aut in eius, in cuius maritus, manu mancipioque esset, quoniam non in matrimonium tantum, sed in familiam quoque mariti et in sui heredis locum venisset. ===VII.=== {{c|''Quem in modum Favorinus tractaverit intempestivum quendam de verborum ambiguitatibus quaerentem; atque ibi, quot significationes capiat “contio”.''}} {{pn|7.1|1}}Domitio, homini docto celebrique in urbe Roma grammatico, cui cognomentum “Insano” factum est, quoniam erat natura intractabilior et morosior, ei Domitio Favorinus noster cum forte apud fanum Carmentis obviam venisset atque ego cum Favorino essem, “quaeso” inquit “te, magister, dicas mihi, num erravi, quod, cum vellem demegorias Latine dicere, “contiones” dixi? {{pn|7.2|2}}dubito quippe et requiro, an veterum eorum, qui electius locuti sunt, pro verbis et oratione dixerit quis “contionem”. {{pn|7.3|3}}Tum Domitius voce atque vultu atrociore “nulla” inquit “prorsus bonae salutis spes reliqua est, cum vos quoque, philosophorum inlustrissimi, nihil iam aliud quam verba auctoritatesque verborum cordi habetis. Mittam autem librum tibi, in quo id reperias, quod quaeris. Ego enim grammaticus vitae iam atque morum disciplinas quaero, vos philosophi mera estis, ut M. Cato ait, “mortualia”; glossaria namque colligitis et lexidia, res taetras et inanes et frivolas tamquam mulierum voces praeficarum. Atque utinam” inquit “muti omnes homines essemus! minus improbitas instrumenti haberet.” {{pn|7.4|4}}Cumque digressi essemus, “non tempestive” inquit Favorinus “hunc hominem accessimus. Videtur enim mihi episemainesthai. Scitote” inquit “tamen intemperiem istam, quae melancholia dicitur, non parvis nec abiectis ingeniis accidere, alla einai schedon ti to pathos touto heroikon et veritates plerumque fortiter dicere, sed respectum non habere mete kairou mete metrou. Vel ipsum hoc quale existimatis, quod nunc de philosophis dixit? nonne, si id Antisthenes aut Diogenes dixisset, dignum memoria visum esset?” {{pn|7.5|5}}Misit autem paulo post Favorino librum, quem promiserat - Verri, opinor, Flacci erat -, in quo scripta ad hoc genus quaestionis pertinentia haec fuerunt: “senatum” dici et pro loco et pro hominibus, “civitatem” et pro loco et oppido et pro iure quoque omnium et pro hominum multitudine, “tribus” quoque et “decurias” dici et pro loco et pro iure et pro hominibus, “contionem” autem tria significare: {{pn|7.6|6}}locum suggestumque, unde verba fierent, sicut M. Tullius in oratione, quae inscripta est contra contionem Q. Metelli: {{pn|7.7|7}}“escendi” inquit “in contionem, concursus est populi factus”; {{pn|7.8|8}}item significare coetum populi adsistentis, sicuti idem M. Tullius in oratore ait: “Contiones saepe exclamare vidi, cum apte verba cecidissent. Etenim exspectant aures, ut verbis conligetur sententia”; item orationem ipsam, quae ad populum diceretur.<BR> Exempla in eo libro scripta non erant. Sed nos postea Favorino desideranti harum omnium significationum monumenta et apud Ciceronem, sicut supra scripsi, et apud elegantissimos veterum reperta exhibuimus; {{pn|7.9|9}}id autem quod potissimum expetebat, “contionem” esse dictam pro verbis et oratione, docui titulo Tulliani libri, qui a M. Cicerone inscriptus est contra contionem Q. Metelli, quo nihil profecto significatur aliud, quam ipsa, quae a Metello dicta est, oratio. ===VIII.=== {{c|''Homoioteleuta et homoioptota atque alia id genus, quae ornamenta orationis putantur, inepta esse et puerilia Lucilii quoque versibus declarari.''}} {{pn|8.1|1}}Homoioteleuta et isokataleketa et parisa et homoioptota ceteraque huiusmodi scitamenta, quae isti apirocali, qui se Isocratios videri volunt, in conlocandis verbis immodice faciunt et rancide, quam sint insubida et inertia et puerilia, facetissime hercle significat in quinto saturarum Lucilius. {{pn|8.2|2}}Nam ubi est cum amico conquestus, quod ad se aegrotum non viseret, Haec ibidem addit festiviter:<BR> quo me habeam pacto, tametsi non quaeris, docebo,<BR> quando in eo numero mansi, quo in maxima non est<BR> pars hominum, ...<BR> ut periisse velis, quem visere nolueris, cum<BR> debueris. Hoc “nolueris” et “debueris” te<BR> si minus delectat, quod atechnon et Eisocratium est<BR> lerodesque simul totum ac symmeirakides,<BR> non operam perdo, si tu hic. ===IX.=== {{c|''Quid significet apud M. Catonem verbum “insecenda”; quodque “insecenda” legendum sit quam, quod plerique existimant, “insequenda”.''}} {{pn|9.1|1}}In libro vetere, in quo erat oratio M. Catonis de Ptolomaeo contra Thermum, sic scriptum fuit: “Sed si omnia dolo fecit omnia avaritiae atque pecuniae causa fecit, eiusmodi scelera nefaria, quae neque fando neque legendo audivimus, supplicium pro factis dare oportet.” ... {{pn|9.2|2}}“Insecenda” quid esset, quaeri coeptum. Tum ex his, qui aderant, alter litterator fuit, alter litteras sciens, id est alter docens, doctus alter. {{pn|9.3|3}}Hi duo inter sese dissentiebant. Et grammaticus quidem contendebat “insequenda” scribendum esse: ““insequenda” enim scribi” inquit “oportuit, non “insecenda”, quoniam “insequens” significat” ..., traditumque esse “inseque” quasi “perge dicere” et “insequere”, itaque ab Ennio scriptum in his versibus:<BR> inseque, Musa, manu Romanorum induperator<BR> quod quisque in bello gessit cum rege Philippo.” {{pn|9.4|4}}Alter autem ille eruditior nihil mendum, sed recte atque integre scriptum esse perseverabat et Velio Longo, non homini indocto, fidem esse habendam, qui in commentario, quod fecisset de usu antiquae lectionis, scripserit non “inseque” apud Ennium legendum, sed “insece”; ideoque a veteribus, quas “narrationes” dicimus, “insectiones” esse appellatas; Varronem quoque versum hunc Plauti de Menaechmis:<BR> nihilo minus esse videtur sectius quam somnia,<BR> sic enarrasse: “nihilo magis narranda esse, quam si ea essent somnia.” Haec illi inter se certabant. {{pn|9.5|5}}Ego arbitror et a M. Catone “insecenda” et a Q. Ennio “insece” scriptum sine “u” littera. Offendi enim in bibliotheca Patrensi librum verae vetustatis Livii Andronici, qui inscriptus est Odyssea, in quo erat versus primus cum hoc verbo sine “u” littera:<BR> virum mihi, Camena, insece versutum,<BR> factus ex illo Homeri versu:<BR> andra moi ennepe, Mousa, polytropon. {{pn|9.6|6}}Illic igitur aetatis et fidei magnae libro credo. Nam, quod in versu Plautino est: “sectius quam somnia”, nihil in alteras partes argumenti habet. {{pn|9.7|7}}Etiamsi veteres autem non “inseque”, sed “insece” dixerunt, credo, quia erat lenius leviusque, tamen eiusdem sententiae verbum videtur. {{pn|9.8|8}}Nam et “sequo” et “sequor” et item “secta” et “sectio” consuetudine loquendi differunt; sed qui penitus inspexerit, origo et ratio utriusque una est. {{pn|9.9|9}}Doctores quoque et interpretes vocum Graecarum:<BR> andra moi ennepe, Mousa,<BR> et<BR> espete nyn moi, Mousai,<BR> dictum putant, quod Latine “inseque” dicitur; namque in altero n geminum, in altero s esse tralatum dicunt. {{pn|9.10|10}}Sed etiam ipsum illud epe, quod significat verba aut versus, non aliunde esse dictum tradunt quam apo tou hepesthai kai tou eipein. {{pn|9.11|11}}Eadem ergo ratione antiqui nostri narrationes sermonesque “insectiones” appellitaverunt. ===X.=== {{c|''Errare istos, qui in exploranda febri venarum pulsus pertemptari putant, non arteriarum.''}} {{pn|10.1|1}}In Herodis C. V. villam, quae est in agro Attico loco, qui appellatur Cephisiae, aquis et lucis, nemoribus frequentem, aestu anni medio concesseram. {{pn|10.2|2}}Ibi alvo mihi cita et accedente febri rapida decubueram. {{pn|10.3|3}}Eo Calvenus Taurus philosophus et alii quidam sectatores eius cum Athenis visendi mei gratia venissent, medicus, qui tum in his locis repertus adsidebat mihi, narrare Tauro coeperat, quid incommodi paterer et quibus modulis quibusque intervallis accederet febris decederetque. {{pn|10.4|4}}Tum in eo sermone, cum iam me sinceriore corpusculo factum diceret: “potes” inquit Tauro “tu quoque id ipsum comprehendere, ean hapsei autou tes phlebos”, quod nostris verbis profecto ita dicitur: “si attigeris venam illius”. {{pn|10.5|5}}Hanc loquendi imperitiam, quod venam pro arteria dixisset, cum in eo docti homines, qui cum Tauro erant, tamquam in minime utili medico offendissent atque id murmure et vultu ostenderent, tum ibi Taurus, ut mos eius fuit, satis leniter: “certi” inquit “sumus, vir bone, non ignorare te, quid “vena” appelletur et quid “arteria”, quod venae quidem suapte vi inmobiles sint et sanguinis tantum demittendi gratia explorentur, arteriae autem motu atque pulsu suo habitum et modum febrium demonstrent; {{pn|10.6|6}}sed, ut video, pervulgate magis quam inscite locutus es: non enim te solum, sed alios quoque itidem errantis audivi venam pro arteria dicere. {{pn|10.7|7}}Fac igitur, ut experiamur elegantiorem esse te in medendo quam in dicendo, et cum dis bene volentibus opera tua sistas hunc nobis sanum atque validum quam citissime.” {{pn|10.8|8}}Hoc ego postea cum in medico reprehensum esse meminissem, existimavi non medico soli, sed omnibus quoque hominibus liberis liberaliterque institutis turpe esse ne ea quidem cognovisse ad notitiam corporis nostri pertinentia, quae non altius occultiusque remota sunt et quae natura nobis tuendae valitudinis causa et in promptu esse et in propatulo volverit; ac propterea, quantum habui temporis subsicivi, medicinae quoque disciplinae libros attigi, quos arbitrabar esse idoneos ad docendum, et ex his cum alia pleraque ab isto humanitatis usu non aliena, tum de venis quoque et arteriis didicisse videor ad hunc ferme modum: {{pn|10.9|9}}Vena est conceptaculum sanguinis, quod angeion medici vocant, mixti confusique cum spiritu naturali, in quo plus sanguinis est, minus spiritus; arteria est conceptaculum spiritus naturalis mixti confusique cum sanguine, in quo plus spiritus est, minus sanguinis; {{pn|10.10|10}}sphygmos autem est intentio motus et remissio in corde et in arteria naturalis, non arbitraria. {{pn|10.11|11}}Medicis autem veteribus oratione Graeca ita definitus est: Sphygmos estin diastole te kai systole aproairetos arterias kai kardias. ===XI.=== {{c|''Verba ex carminibus Furi Antiatis inscite a Caesellio Vindice reprehensa; versusque ipsi, in quibus ea verba sunt, subscripti.''}} {{pn|11.1|1}}Non hercle idem sentio cum Caesellio Vindice, grammatico, ut mea opinio est, haudquaquam inerudito. {{pn|11.2|2}}Verum hoc tamen petulanter insciteque, quod Furium, veterem poetam, dedecorasse linguam Latinam scripsit huiuscemodi vocum fictionibus, quae mihi quidem neque abhorrere a poetica facultate visae sunt neque dictu profatuque ipso taetrae aut insuaves esse, sicuti sunt quaedam alia ab inlustribus poetis ficta dure et rancide. {{pn|11.3|3}}Quae reprehendit autem Caesellius Furiana, haec sunt: quod terram in lutum versam “lutescere” dixerit et tenebras in noctis modum factas “noctescere” et pristinas reciperare vires “virescere”, et, quod ventus mare caerulum cum crispicans nitefacit, “purpurat” dixerit, et opulentum fieri “opulescere”. {{pn|11.4|4}}Versus autem ipsos ex poematis Furianis, in quibus haec verba sunt, subdidi:<BR> sanguine diluitur tellus, cava terra lutescit.<BR> Omnia noctescunt tenebris caliginis atrae.<BR> Increscunt animi, virescit volnere virtus.<BR> Sicut fulca levis volitat super aequora classis,<BR> spiritus Eurorum viridis cum purpurat undas.<BR> Quo magis in patriis possint opulescere campis. ===XII.=== {{c|''Morem istum veteribus nostris fuisse verba patiendi mutare ac vertere in agendi modum.''}} {{pn|12.1|1}}Id quoque habitum est in oratione facienda elegantiae genus, ut pro verbis habentibus patiendi figuram, agentia ponerent ac deinde haec vice inter sese mutua verterent. {{pn|12.2|2}}Iuventius in comoedia:<BR> pallium inquit flocci ut splendeat.<BR> Nonne hoc inpendio venustius gratiusque est quam si diceret “maculetur”? {{pn|12.3|3}}Plautus etiam non dissimiliter:<BR> quid est? - hoc rugat pallium, amictus non sum commode. {{pn|12.4|4}}Itidem Plautus “pulveret” dicit, quod non pulvere impleat, set ipsum pulveris plenum sit:<BR> exi tu, Dave, age, sparge; mundum esse hoc vestibulum volo.<BR> Venus ventura est nostra, non hoc pulveret. {{pn|12.5|5}}In Asinaria quoque “contemples” dicit pro “contempleris”: meum caput contemples, si quidem e re consultas tua. {{pn|12.6|6}}Cn. Gellius in annalibus: “Postquam tempestas sedavit, Adherbal taurum immolavit.” {{pn|12.7|7}}M. Cato in originibus: “Eodem convenae conplures ex agro accessitavere. Eo res eorum auxit.” {{pn|12.8|8}}Varro libris, quos ad Marcellum de lingua Latina fecit: “in priore verbo graves prosodiae, quae fuerunt, manent, reliquae mutant”; “mutant” inquit elegantissime pro “mutantur”. {{pn|12.9|9}}Potest etiam id quoque ab eodem Varrone in septimo divinarum similiter dictum videri: “Inter duas filias regum quid mutet, inter Antigonam et Tulliam, est animadvertere.” {{pn|12.10|10}}Verba autem patiendi pro agentibus in omnibus ferme veterum scriptis reperiuntur. Ex quibus sunt pauca ista, quae nunc meminimus: “muneror te” pro “munero” et “significor” pro “significo” et “sacrificor” pro “sacrifico” et “adsentior” pro “adsentio” et “faeneror” pro “faenero” et “pigneror” pro “pignero” et alia istiusmodi pleraque, quae, proinde ut in legendo fuerint obvia, notabuntur. ===XIII.=== {{c|''Quali talione Diogenes philosophus usus sit pertemptatus a dialectico quodam sophismatio inpudenti.''}} {{pn|1.1|1}}Saturnalibus Athenis alea quadam festiva et honesta lusitabamus huiuscemodi: {{pn|1.2|2}}Vbi conveneramus complusculi eiusdem studii homines ad lavandi tempus, captiones, quae sophismata appellantur, mente agitabamus easque quasi talos aut tesserulas in medium vice sua quisque iaciebamus. {{pn|1.3|3}}Captionis solutae aut parum intellectae praemium poenave erat nummus unus sestertius. {{pn|1.4|4}}Hoc aere conlecto quasi manuario cenula curabatur omnibus, qui eum lusum luseramus. {{pn|1.5|5}}Erant autem captiones ad hoc fere exemplum, tametsi Latina oratione non satis scite ac paene etiam inlepide exponuntur: “quod nix est, hoc grando non est; nix autem alba est: grando igitur alba non est”. Item aliud non dissimile: “quod homo est, non est hoc equus; homo autem animal est: equus igitur animal non est”. {{pn|1.6|6}}Dicere ergo debebat, qui ad sophisma diluendum ac refellendum ritu aleatorio vocatus erat, in qua parte quoque in verbo captio foret, quid dari concedique non oporteret; nisi dixerat, nummo singulo multabatur. Ea multa cenam iuvabat. {{pn|1.7|7}}Libet autem dicere, quam facete Diogenes sophisma id genus, quod supra dixi, a quodam dialectico ex Platonis diatriba per contumeliam propositum remuneratus sit. {{pn|1.8|8}}Nam cum ita rogasset dialecticus: “quod ego sum, id tu non es?” et Diogenes adnuisset atque ille addidisset: “homo autem ego sum”, cum id quoque adsensus esset et contra dialecticus ita conclusisset: “homo igitur tu non es”, “hoc quidem”, inquit Diogenes, “falsum est, et si verum id fieri vis, a me incipe”. ===XIV.=== {{c|''Quid sit numerus “hemiolos”, quid “epitritos”; et quod vocabula ista non facile nostri ausi sunt vertere in linguam Latinam.''}} {{pn|1.1|1}}Figurae quaedam numerorum, quas Graeci certis nominibus appellant, vocabula in lingua Latina non habent. {{pn|1.2|2}}Sed qui de numeris Latine scripserunt, Graeca ipsa dixerunt, fingere autem nostra, quoniam id absurde futurum erat, noluerunt. {{pn|1.3|3}}Quale enim fieri nomen posset “hemiolio” numero aut “epitrito”? {{pn|1.4|4}}Est autem hemiolios, qui numerum aliquem totum in sese habet dimidiumque eius, ut tres ad duo, quindecim ad decem, triginta ad viginti; {{pn|1.5|5}}epitritos est, qui habet totum aliquem numerum et eiusdem partem tertiam, ut quattuor ad tres, duodecim ad novem, quadraginta ad triginta. {{pn|1.6|6}}Haec autem notare meminisseque non esse ab re visum est, quoniam, vocabula ista numerorum nisi intelleguntur, rationes quaedam subtilissimae in libris philosophorum scriptae percipi non queunt. ===XV.=== {{c|''Quod M. Varro in herois versibus observaverit rem nimis anxiae et curiosae observationis.''}} {{pn|1.1|1}}In longis versibus, qui hexametri vocantur, item in senariis, animadverterunt metrici primos duos pedes, item extremos duo, habere singulos posse integras partes orationis, medios haut umquam posse, sed constare eos semper ex verbis aut divisis aut mixtis atque confusis. {{pn|1.2|2}}M. etiam Varro in libris disciplinarum scripsit observasse sese in versu hexametro, quod omnimodo quintus semipes verbum finiret et quod priores quinque semipedes aeque magnam vim haberent in efficiendo versu atque alii posteriores septem, idque ipsum ratione quadam geometrica fieri disserit. {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {{finis}} 16wxzclqknmi7ihzunat8rud8t41fi1 269167 269166 2026-06-06T13:11:10Z Saumache 27923 /* XIII. */ 269167 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XVIII }} {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Disputationes a philosopho Stoico et contra a Peripatetico arbitro Favorino factae; quaesitumque inter eos, quantum in perficienda vita beata virtus valeret quantumque esset in his, quae dicuntur “extranea”.''}} {{pn|1.1|1}}Familiares Favorini erant duo quidam non incelebres in urbe Roma philosophi. Eorum fuit unus Peripateticae disciplinae sectator, alter Stoicae. {{pn|1.2|2}}His quondam ego acriter atque contente pro suis utrimque decretis propugnantibus, cum essemus una omnes Ostiae cum Favorino, interfui. {{pn|1.3|3}}Ambulabamus autem in litore, cum iam advesperasceret, aestate anni nova. {{pn|1.4|4}}Atque ibi Stoicus censebat et vitam beatam hominum virtute animi sola et miseriam summam malitia sola posse effici, etiamsi cetera bona omnia, quae corporalia et externa appellarentur, virtuti deessent, malitiae adessent. {{pn|1.5|5}}Ille contra Peripateticus miseram quidem vitam vitiis animi et malitia sola fieri concedebat, sed ad conplendos omnes vitae beatae numeros virtutem solam nequaquam satis esse existimabat, quoniam et corporis integritas sanitasque et honestus modus formae et pecunia familiaris et bona existimatio ceteraque omnia corporis et fortunae bona necessaria viderentur perficiendae vitae beatae. {{pn|1.6|6}}Reclamabat hoc in loco Stoicus et, tamquam duas ille res diversas poneret, mirabatur, quod, cum essent malitia et virtus duo contraria, vita misera et beata quoque aeque contraria, {{pn|1.7|7}}non servaret in utrisque vim et naturam contrarii et ad miseriam quidem vitae conficiendam satis valere malitiam solam putaret, ad praestandam vero vitam beatam non satis solam esse virtutem diceret. {{pn|1.8|8}}Atque id maxime dissidere neque convenire dicebat, quod, qui profiteretur vitam nullo pacto beatam effici posse, si virtus sola abesset, idem contra negaret beatam fieri vitam, cum sola virtus adesset, et quem daret haberetque virtuti absenti honorem, eundem petenti atque praesenti adimeret. {{pn|1.9|9}}Tum Peripateticus perquam hercle festive “rogo te” inquit “cum bona venia respondeas, an existimes esse vini amphoram, cum abest ab ea unus congius?” {{pn|1.10|10}}“Minime” inquit “vini amphora dici potest, ex qua abest congius.” {{pn|1.11|11}}Hoc ubi accepit Peripateticus “unus igitur” inquit “congius amphoram facere dici debebit, quoniam, cum deest ille unus, non fit vini amphora et, cum accessit, fit ampliora. Quod si id dicere absurdum est uno congio solo fieri amphoram, itidem absurdum est una sola virtute vitam fieri beatam dicere, quoniam, cum virtus abest, beata esse vita numquam potest.” {{pn|1.12|12}}Tum Favorinus aspiciens Peripateticum “est quidem” inquit “argutiola haec, qua de congio vini usus es, exposita in libris; sed, ut scis, captio magis lepida quam probum aut simile argumentum videri debet. {{pn|1.13|13}}Congius enim, cum deest, efficit quidem, ne sit iustae mensurae amphora; sed cum accedit et additur, non ille unus facit amphoram, sed supplet. {{pn|1.14|14}}Virtus autem, ut isti dicunt, non accessio neque supplementum, sed sola ipsa vitae beatae instar est et propterea beatam vitam sola una, cum adest, facit.” {{pn|1.15|15}}Haec atque alia quaedam minuta magis et nodosa tamquam apud arbitrum Favorinum in suam uterque sententiam conferebant. {{pn|1.16|16}}Sed cum iam prima fax noctis et densiores esse tenebrae coepissent, prosecuti Favorinum in domum, ad quam devertebat, discessimus. ===II.=== {{c|''Cuiusmodi quaestionum certationibus Saturnalicia ludicra Athenis agitare soliti simus; atque inibi inspersa quaedam sophismatia et aenigmata oblectatoria.''}} {{pn|2.1|1}}Saturnalia Athenis agitabamus hilare prorsum ac modeste, non, ut dicitur, remittentes animum - nam “remittere” inquit Musonius “animum quasi amittere est”-, sed demulcentes eum paulum atque laxantes iucundis honestisque sermonum inlectationibus. {{pn|2.2|2}}Conveniebamus autem ad eandem cenam conplusculi, qui Romani in Graeciam veneramus quique easdem auditiones eosdemque doctores colebamus. {{pn|2.3|3}}Tum qui et cenulam ordine suo curabat, praemium solvendae quaestionis ponebat librum veteris scriptoris vel Graecum vel Latinum et coronam e lauro plexam totidemque res quaerebat, quot homines istic eramus; cumque eas omnis exposuerat, rem locumque dicendi sors dabat. {{pn|2.4|4}}Quaestio igitur soluta corona et praemio donabatur; non soluta autem tramittebatur ad eum, qui sortito successerat, idque in orbem vice pari servabatur. {{pn|2.5|5}}Si nemo dissolvebat, corona quaestionis eius deo, cuius id festum erat, dicabatur. {{pn|2.6|6}}Quaerebantur autem res huiuscemodi: aut sententia poetae veteris lepide obscura, non anxie, aut historiae antiquioris requisitio aut decreti cuiuspiam ex philosophia perperam invulgati purgatio aut captionis sophisticae solutio aut inopinati rariorisque verbi indagatio aut tempus item in verbo perspicuo obscurissimum. {{pn|2.7|7}}Itaque nuper quaesita esse memini numero septem, quorum prima fuit enarratio horum versuum, qui sunt in saturis Quinti Ennii uno multifariam verbo concinniter inplicati. Quorum exemplum hoc est:<BR> nam qui lepide postulat alterum frustrari,<BR> quem frustratur, frustra eum dicit frustra esse;<BR> nam qui sese frustrari quem frustra sentit,<BR> qui frustratur is frustrast, si non ille est frustra. {{pn|2.8|8}}Secunda quaestio fuit, quonam modo audiri atque accipi deberet, quod Plato in civitate, quam in libris suis condidit, koinas tas gynaikas id est communes esse mulieres, censuit et praemia viris fortibus summisque bellatoribus posuit saviationes puerorum et puellarum. {{pn|2.9|9}}Tertio in loco hoc quaesitum est, in quibus verbis captionum istarum fraus esset et quo pacto distingui resolvique possent: “quod non perdidisti, habes; cornua non perdidisti: habes igitur cornua”; item altera captio: “quod ego sum, id tu non es; homo ego sum: homo igitur tu non es”. {{pn|2.10|10}}Quaesitum ibidem, quae esset huius quoque sophismatis resolutio: “cum mentior et mentiri me dico, mentior an verum dico?” {{pn|2.11|11}}Postea quaestio istaec fuit, quam ob causam patricii Megalensibus mutitare soliti sint, plebes Cerealibus. {{pn|2.12|12}}Secundum ea hoc quaesitum est, verbum “verant”, quod significat “vera dicunt”, quisnam poetarum veterum dixerit. {{pn|2.13|13}}Sexta quaestio fuit, “asphodelum” cuiusmodi herba sit, quod Hesiodus in isto versu posuerit:<BR> nepioi, oude isasin, hosoi pleon hemisy pantos,<BR> oud'hoson en malachei te kai asphodeloi meg'oneiar,<BR> et quid item Hesiodus se dicere sentiat, cum dimidium plus esse toto dicit. {{pn|2.14|14}}Postrema quaestionum omnium haec fuit: “scripserim”, “legerim”, “venerim” cuius temporis verba sint, praeteriti an futuri an utriusque. {{pn|2.15|15}}Haec ubi ordine, quo dixi, proposita atque singulis sorte ductis disputata explanataque sunt, libris coronisque omnes donati sumus nisi ob unam quaestionem, quae fuit de verbo “verant”. {{pn|2.16|16}}Nemo enim tum commeminerat dictum esse a Q. Ennio id verbum in tertio decimo annalium in isto versu:<BR> satin vates verant aetate in agunda?<BR> Corona igitur huius quaestionis deo feriarum istarum Saturno datast. ===III.=== {{c|''Quid Aeschines rhetor in oratione, qua Timarchum de inpudicitia accusavit, Lacedaemonios statuisse dixerit super sententia probatissima, quam inprobatissimus homo dixisset.''}} {{pn|3.1|1}}Aeschines, vel acerrimus prudentissimusque oratorum, qui apud contiones Atheniensium floruerunt, in oratione illa saeva criminosaque et virulenta, qua Timarchum de inpudicitia graviter insigniterque accusavit, nobile et inlustre consilium Lacedaemoniis dedisse dicit virum indidem civitatis eiusdem principem virtute atque aetate magna praeditum. {{pn|3.2|2}}“Populus” inquit “Lacedaemonius de summa republica sua, quidnam esset utile et honestum, deliberabat. {{pn|3.3|3}}Tum exsurgit sententiae dicendae gratia homo quispiam turpitudine pristinae vitae defamatissimus, sed lingua tunc atque facundia nimium quanto praestabilis. {{pn|3.4|4}}Consilium, quod dabat quodque oportere fieri suadebat, acceptum ab universis et conplacitum est, futurumque erat ex eius sententia populi decretum. {{pn|3.5|5}}Ibi unus ex illo principum ordine, quos Lacedaemonii aetatis dignitatisque maiestate tamquam arbitros et magistros disciplinae publicae verebantur, commoto irritatoque animo exsilit et “quaenam,” inquit “Lacedaemonii, ratio aut quae tandem spes erit urbem hanc et hanc rempublicam salvam inexpugnabilemque esse diutius posse, si huiuscemodi anteactae vitae hominibus consiliariis utemur? quod si proba istaec et honesta sententia est, quaeso vos, non sinamus eandem dehonestari turpissimi auctoris contagio.” {{pn|3.6|6}}Atque ubi hoc dixit, elegit virum fortitudine atque iustitia praeter alios praestantem, sed inopi lingua et infacundum, iussitque eum consensu petituque omnium eandem illam sententiam diserti viri, cuimodi posset verbis, dicere, ut nulla prioris mentione habita scitum atque decretum populi ex eius unius nomine fieret, qui id ipsum denuo dixerat. {{pn|3.7|7}}Atque ita, ut suaserat prudentissimus senex, factum est. {{pn|3.8|8}}Sic bona sententia mansit, turpis auctor mutatus est.” ===IV.=== {{c|''Quod Sulpicius Apollinaris praedicantem quendam a sese uno Sallustii historias intellegi inlusit quaestione proposita, quid verba ista apud Sallustium significarent: “incertum, stolidior an vanior”.''}} {{pn|4.1|1}}Cum iam adulescentuli Romae praetextam et puerilem togam mutassemus magistrosque tunc nobis nosmet ipsi exploratiores quaereremus, in Sandaliario forte apud librarios fuimus, cum ibi in multorum hominum coetu Apollinaris Sulpicius, vir in memoria nostra praeter alios doctus, iactatorem quempiam et venditatorem Sallustianae lectionis inrisit inlusitque genere illo facetissimae dissimulationis, qua Socrates ad sophistas utebatur. {{pn|4.2|2}}Nam cum ille se unum et unicum lectorem esse enarratoremque Sallustii diceret neque primam tantum cutem ac speciem sententiarum, sed sanguinem quoque ipsum ac medullam verborum eius eruere atque introspicere penitus praedicaret, tum Apollinaris amplecti venerarique se doctrinas illius dicens “per,” inquit “magister optume, exoptatus mihi nunc venis cum sanguine et medulla Sallustii verborum. {{pn|4.3|3}}Hesterno enim die quaerebatur ex me, quidnam verba haec eius in quarto historiarum libro de Cn. Lentulo scripta significent, de quo incertum fuisse ait, stolidiorne esset an vanior”, eaque ipsa verba, uti sunt a Sallustio scripta, dixit: {{pn|4.4|4}}“At Cn. Lentulus patriciae gentis, collega eius, cui cognomentum Clodiano fuit, perincertum stolidior an vanior, legem de pecunia, quam Sulla emptoribus bonorum remiserat, exigenda promulgavit.” {{pn|4.5|5}}Quaesitum ergo ex se Apollinaris neque id se dissolvere potuisse adseverabat, quid esset “vanior” et quid “stolidior”, quoniam Sallustius sic ea separasse atque opposuisse inter se videretur, tamquam diversa ac dissimilia nec eiusdem utraque vitii forent, ac propterea petebat, uti se doceret significationes utriusque vocis et origines. {{pn|4.6|6}}Tum ille rictu oris labearumque ductu contemni a se ostendens et rem, de qua quaereretur, et hominem ipsum, qui quaereret: “priscorum” inquit “et remotorum ego verborum medullas et sanguinem, sicuti dixi, perspicere et elicere soleo, non istorum, quae proculcata vulgo et protrita sunt. Ipso illo quippe Cn. Lentulo stolidior est et vanior, qui ignorat eiusdem stultitiae esse vanitatem et stoliditatem.” {{pn|4.7|7}}Sed ubi hoc dixit, media ipsa sermonum reliquit et abire coepit. {{pn|4.8|8}}Nos deinde eum tenebamus urgebamusque, et cumprimis Apollinaris, ut de vocabulorum istorum vel differentia vel, si ei ita videretur, similitudine plenius apertiusque dissereret et, ut ne sibi invideret discere volenti, orabat. {{pn|4.9|9}}Atque ille se iam plane inludi ratus negotium sibi esse causatur et digreditur. {{pn|4.10|10}}Nos autem postea ex Apollinari didicimus “vanos” proprie dici, non ut vulgus diceret, desipientis aut hebetes aut ineptos, sed, ut veterum doctissimi dixissent, mendaces et infidos et levia inaniaque pro gravibus et veris astutissime componentes; “stolidos” autem vocari non tam stultos et excordes quam taetros et molestos et inlepidos, quos Graeci mochtherous et phortikous dicerent. {{pn|4.11|11}}Etyma quoque harum vocum et origines scriptas esse dicebat in libris Nigidianis. Quas requisitas ego et repertas cum primarum significationum exemplis, ut commentariis harum noctium inferrem, notavi et intulisse iam me aliquo in loco commentationibus istis existimo. ===V.=== {{c|''Quod Q. Ennius in septimo annali “quadrupes eques” ac non “quadrupes ecus”, ut legunt multi, scriptum reliquit.''}} {{pn|5.1|1}}Cum Antonio Iuliano rhetore, viro hercle bono et facundiae florentis, complures adulescentuli familiares eius Puteolis aestivarum feriarum ludum et iocum in litteris amoenioribus et in voluptatibus pudicis honestisque agitabamus. {{pn|5.2|2}}Atque ibi tunc Iuliano nuntiatur anagnosten quendam, non indoctum hominem, voce admodum scita et canora Ennii annales legere ad populum in theatro. {{pn|5.3|3}}“Eamus” inquit “auditum nescio quem istum Ennianistam”: hoc enim se ille nomine appellari volebat. {{pn|5.4|4}}Quem cum iam inter ingentes clamores legentem invenissemus - legebat autem librum ex annalibus Ennii septimum -, hos eum primum versus perperam pronuntiantem audivimus:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese,<BR> neque multis postea versibus additis celebrantibus eum laudantibusque omnibus discessit. {{pn|5.5|5}}Tum Iulianus egrediens e theatro “quid vobis” inquit “de hoc anagnosta et de quadrupede eco videtur? sic enim profecto legit:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese. {{pn|5.6|6}}Ecquid putatis, si magistrum praelectoremque habuisset alicuius aeris, “quadrupes ecus” dicturum fuisse ac non “quadrupes eques”, quod ab Ennio ita scriptum relictumque esse nemo unus litterarum veterum diligens dubitavit?” {{pn|5.7|7}}Cumque aliquot eorum, qui aderant, “quadrupes ecus” apud suum quisque grammaticum legisse se dicerent et mirarentur, quidnam esset “quadrupes eques”, “vellem vos,” inquit “optimi iuvenes, tam accurate Q. Ennium legisse, quam P. Vergilius legerat, qui hunc eius versum secutus in georgicis suis “equitem” pro “eco” posuit his in versibus:<BR> frena Pelethronii Lapithae gyrosque dedere<BR> impositi dorso atque equitem docuere sub armis<BR> insultare solo et gressus glomerare superbos.<BR> In quo loco “equitem”, si quis modo non inscite inepteque argutior sit, nihil potest accipi aliud nisi “ecum”; {{pn|5.8|8}}pleraque enim veterum aetas et hominem equo insidentem et equum, qui insideretur, “equitem” dixerunt. {{pn|5.9|9}}Propterea “equitare” etiam, quod verbum e vocabulo “equitis” inclinatum est, et homo eco utens et ecus sub homine gradiens dicebatur. {{pn|5.10|10}}Lucilius adeo, vir adprime linguae Latinae sciens, “ecum equitare” dicit his versibus:<BR> quis hunc currere ecum nos atque equitare videmus,<BR> his equitat curritque: oculis equitare videmus;<BR> ergo oculis equitat. {{pn|5.11|11}}Sed enim contentus” inquit “ego his non fui et, ut non turbidae fidei nec ambiguae, sed ut purae liquentisque esset, “ecus”ne an “eques” scriptum Ennius reliquisset, librum summae atque reverendae vetustatis, quem fere constabat Lampadionis manu emendatum, studio pretioque multo unius versus inspiciendi gratia conduxi et “eques”, non “ecus”, scriptum in eo versu inveni.” {{pn|5.12|12}}Hoc tum nobis Iulianus et multa alia erudite simul et adfabiliter dixit. Sed eadem ipsa post etiam in pervulgatis commentariis scripta offendimus. ===VI.=== {{c|''Quod Aelius Melissus in libro, cui titulum fecit de loquendi proprietate, quem, cum ederet, cornum esse Copiae dicebat, rem scripsit neque dictu neque auditu dignam, cum differre “matronam” et “matrem familias” existimavit differentia longe vanissima.''}} {{pn|6.1|1}}Aelius Melissus in nostra memoria fuit Romae summi quidem loci inter grammaticos id temporibus; sed maiore in litteris erat iactantia et sophisteiai quam opera. {{pn|6.2|2}}Is praeter alia, quae scripsit compluria, librum composuit, ut tum videbatur, cum est editus, doctrinae inclutae. {{pn|6.3|3}}Ei libro titulus est ingentis cuiusdam inlecebrae ad legendum; scriptus quippe est de loquendi proprietate. Quis adeo existimet loqui se recte atque proprie posse, nisi illas Melissi proprietates perdidicerit? {{pn|6.4|4}}Ex eo libro verba haec sunt: ““Matrona” est, quae semel peperit, quae saepius, “mater familias”; sicuti sus, quae semel peperit, “porcetra”, quae saepius, “scrofa”.” {{pn|6.5|5}}Vtrum autem hoc de matrona ac de matrefamilias Melissus excogitaverit ipse et coniectaverit, an scriptum ab alio quo legerit, hariolis profecto est opus. {{pn|6.6|6}}Nam de “porcetra” habet sane auctorem Pomponium in atellania, quae hoc eodem vocabulo inscripta est; {{pn|6.7|7}}sed matronam non esse appellatam, nisi quae semel peperit, neque matrem familias, nisi quae saepius, nullis veterum scriptorum auctoritatibus confirmari potest. {{pn|6.8|8}}Enimvero illud impendio probabilius est, quod idonei vocum antiquarum enarratores tradiderunt, matronam dictam esse proprie, quae in matrimonium cum viro convenisset, quoad in eo matrimonio maneret, etiamsi liberi nondum nati forent, dictamque ita esse a matris nomine, non adepto iam, sed cum spe et omine mox adipiscendi, {{pn|6.9|9}}unde ipsum quoque “matrimonium” dicitur, matrem autem familias appellatam esse eam solam, quae in mariti manu mancipioque aut in eius, in cuius maritus, manu mancipioque esset, quoniam non in matrimonium tantum, sed in familiam quoque mariti et in sui heredis locum venisset. ===VII.=== {{c|''Quem in modum Favorinus tractaverit intempestivum quendam de verborum ambiguitatibus quaerentem; atque ibi, quot significationes capiat “contio”.''}} {{pn|7.1|1}}Domitio, homini docto celebrique in urbe Roma grammatico, cui cognomentum “Insano” factum est, quoniam erat natura intractabilior et morosior, ei Domitio Favorinus noster cum forte apud fanum Carmentis obviam venisset atque ego cum Favorino essem, “quaeso” inquit “te, magister, dicas mihi, num erravi, quod, cum vellem demegorias Latine dicere, “contiones” dixi? {{pn|7.2|2}}dubito quippe et requiro, an veterum eorum, qui electius locuti sunt, pro verbis et oratione dixerit quis “contionem”. {{pn|7.3|3}}Tum Domitius voce atque vultu atrociore “nulla” inquit “prorsus bonae salutis spes reliqua est, cum vos quoque, philosophorum inlustrissimi, nihil iam aliud quam verba auctoritatesque verborum cordi habetis. Mittam autem librum tibi, in quo id reperias, quod quaeris. Ego enim grammaticus vitae iam atque morum disciplinas quaero, vos philosophi mera estis, ut M. Cato ait, “mortualia”; glossaria namque colligitis et lexidia, res taetras et inanes et frivolas tamquam mulierum voces praeficarum. Atque utinam” inquit “muti omnes homines essemus! minus improbitas instrumenti haberet.” {{pn|7.4|4}}Cumque digressi essemus, “non tempestive” inquit Favorinus “hunc hominem accessimus. Videtur enim mihi episemainesthai. Scitote” inquit “tamen intemperiem istam, quae melancholia dicitur, non parvis nec abiectis ingeniis accidere, alla einai schedon ti to pathos touto heroikon et veritates plerumque fortiter dicere, sed respectum non habere mete kairou mete metrou. Vel ipsum hoc quale existimatis, quod nunc de philosophis dixit? nonne, si id Antisthenes aut Diogenes dixisset, dignum memoria visum esset?” {{pn|7.5|5}}Misit autem paulo post Favorino librum, quem promiserat - Verri, opinor, Flacci erat -, in quo scripta ad hoc genus quaestionis pertinentia haec fuerunt: “senatum” dici et pro loco et pro hominibus, “civitatem” et pro loco et oppido et pro iure quoque omnium et pro hominum multitudine, “tribus” quoque et “decurias” dici et pro loco et pro iure et pro hominibus, “contionem” autem tria significare: {{pn|7.6|6}}locum suggestumque, unde verba fierent, sicut M. Tullius in oratione, quae inscripta est contra contionem Q. Metelli: {{pn|7.7|7}}“escendi” inquit “in contionem, concursus est populi factus”; {{pn|7.8|8}}item significare coetum populi adsistentis, sicuti idem M. Tullius in oratore ait: “Contiones saepe exclamare vidi, cum apte verba cecidissent. Etenim exspectant aures, ut verbis conligetur sententia”; item orationem ipsam, quae ad populum diceretur.<BR> Exempla in eo libro scripta non erant. Sed nos postea Favorino desideranti harum omnium significationum monumenta et apud Ciceronem, sicut supra scripsi, et apud elegantissimos veterum reperta exhibuimus; {{pn|7.9|9}}id autem quod potissimum expetebat, “contionem” esse dictam pro verbis et oratione, docui titulo Tulliani libri, qui a M. Cicerone inscriptus est contra contionem Q. Metelli, quo nihil profecto significatur aliud, quam ipsa, quae a Metello dicta est, oratio. ===VIII.=== {{c|''Homoioteleuta et homoioptota atque alia id genus, quae ornamenta orationis putantur, inepta esse et puerilia Lucilii quoque versibus declarari.''}} {{pn|8.1|1}}Homoioteleuta et isokataleketa et parisa et homoioptota ceteraque huiusmodi scitamenta, quae isti apirocali, qui se Isocratios videri volunt, in conlocandis verbis immodice faciunt et rancide, quam sint insubida et inertia et puerilia, facetissime hercle significat in quinto saturarum Lucilius. {{pn|8.2|2}}Nam ubi est cum amico conquestus, quod ad se aegrotum non viseret, Haec ibidem addit festiviter:<BR> quo me habeam pacto, tametsi non quaeris, docebo,<BR> quando in eo numero mansi, quo in maxima non est<BR> pars hominum, ...<BR> ut periisse velis, quem visere nolueris, cum<BR> debueris. Hoc “nolueris” et “debueris” te<BR> si minus delectat, quod atechnon et Eisocratium est<BR> lerodesque simul totum ac symmeirakides,<BR> non operam perdo, si tu hic. ===IX.=== {{c|''Quid significet apud M. Catonem verbum “insecenda”; quodque “insecenda” legendum sit quam, quod plerique existimant, “insequenda”.''}} {{pn|9.1|1}}In libro vetere, in quo erat oratio M. Catonis de Ptolomaeo contra Thermum, sic scriptum fuit: “Sed si omnia dolo fecit omnia avaritiae atque pecuniae causa fecit, eiusmodi scelera nefaria, quae neque fando neque legendo audivimus, supplicium pro factis dare oportet.” ... {{pn|9.2|2}}“Insecenda” quid esset, quaeri coeptum. Tum ex his, qui aderant, alter litterator fuit, alter litteras sciens, id est alter docens, doctus alter. {{pn|9.3|3}}Hi duo inter sese dissentiebant. Et grammaticus quidem contendebat “insequenda” scribendum esse: ““insequenda” enim scribi” inquit “oportuit, non “insecenda”, quoniam “insequens” significat” ..., traditumque esse “inseque” quasi “perge dicere” et “insequere”, itaque ab Ennio scriptum in his versibus:<BR> inseque, Musa, manu Romanorum induperator<BR> quod quisque in bello gessit cum rege Philippo.” {{pn|9.4|4}}Alter autem ille eruditior nihil mendum, sed recte atque integre scriptum esse perseverabat et Velio Longo, non homini indocto, fidem esse habendam, qui in commentario, quod fecisset de usu antiquae lectionis, scripserit non “inseque” apud Ennium legendum, sed “insece”; ideoque a veteribus, quas “narrationes” dicimus, “insectiones” esse appellatas; Varronem quoque versum hunc Plauti de Menaechmis:<BR> nihilo minus esse videtur sectius quam somnia,<BR> sic enarrasse: “nihilo magis narranda esse, quam si ea essent somnia.” Haec illi inter se certabant. {{pn|9.5|5}}Ego arbitror et a M. Catone “insecenda” et a Q. Ennio “insece” scriptum sine “u” littera. Offendi enim in bibliotheca Patrensi librum verae vetustatis Livii Andronici, qui inscriptus est Odyssea, in quo erat versus primus cum hoc verbo sine “u” littera:<BR> virum mihi, Camena, insece versutum,<BR> factus ex illo Homeri versu:<BR> andra moi ennepe, Mousa, polytropon. {{pn|9.6|6}}Illic igitur aetatis et fidei magnae libro credo. Nam, quod in versu Plautino est: “sectius quam somnia”, nihil in alteras partes argumenti habet. {{pn|9.7|7}}Etiamsi veteres autem non “inseque”, sed “insece” dixerunt, credo, quia erat lenius leviusque, tamen eiusdem sententiae verbum videtur. {{pn|9.8|8}}Nam et “sequo” et “sequor” et item “secta” et “sectio” consuetudine loquendi differunt; sed qui penitus inspexerit, origo et ratio utriusque una est. {{pn|9.9|9}}Doctores quoque et interpretes vocum Graecarum:<BR> andra moi ennepe, Mousa,<BR> et<BR> espete nyn moi, Mousai,<BR> dictum putant, quod Latine “inseque” dicitur; namque in altero n geminum, in altero s esse tralatum dicunt. {{pn|9.10|10}}Sed etiam ipsum illud epe, quod significat verba aut versus, non aliunde esse dictum tradunt quam apo tou hepesthai kai tou eipein. {{pn|9.11|11}}Eadem ergo ratione antiqui nostri narrationes sermonesque “insectiones” appellitaverunt. ===X.=== {{c|''Errare istos, qui in exploranda febri venarum pulsus pertemptari putant, non arteriarum.''}} {{pn|10.1|1}}In Herodis C. V. villam, quae est in agro Attico loco, qui appellatur Cephisiae, aquis et lucis, nemoribus frequentem, aestu anni medio concesseram. {{pn|10.2|2}}Ibi alvo mihi cita et accedente febri rapida decubueram. {{pn|10.3|3}}Eo Calvenus Taurus philosophus et alii quidam sectatores eius cum Athenis visendi mei gratia venissent, medicus, qui tum in his locis repertus adsidebat mihi, narrare Tauro coeperat, quid incommodi paterer et quibus modulis quibusque intervallis accederet febris decederetque. {{pn|10.4|4}}Tum in eo sermone, cum iam me sinceriore corpusculo factum diceret: “potes” inquit Tauro “tu quoque id ipsum comprehendere, ean hapsei autou tes phlebos”, quod nostris verbis profecto ita dicitur: “si attigeris venam illius”. {{pn|10.5|5}}Hanc loquendi imperitiam, quod venam pro arteria dixisset, cum in eo docti homines, qui cum Tauro erant, tamquam in minime utili medico offendissent atque id murmure et vultu ostenderent, tum ibi Taurus, ut mos eius fuit, satis leniter: “certi” inquit “sumus, vir bone, non ignorare te, quid “vena” appelletur et quid “arteria”, quod venae quidem suapte vi inmobiles sint et sanguinis tantum demittendi gratia explorentur, arteriae autem motu atque pulsu suo habitum et modum febrium demonstrent; {{pn|10.6|6}}sed, ut video, pervulgate magis quam inscite locutus es: non enim te solum, sed alios quoque itidem errantis audivi venam pro arteria dicere. {{pn|10.7|7}}Fac igitur, ut experiamur elegantiorem esse te in medendo quam in dicendo, et cum dis bene volentibus opera tua sistas hunc nobis sanum atque validum quam citissime.” {{pn|10.8|8}}Hoc ego postea cum in medico reprehensum esse meminissem, existimavi non medico soli, sed omnibus quoque hominibus liberis liberaliterque institutis turpe esse ne ea quidem cognovisse ad notitiam corporis nostri pertinentia, quae non altius occultiusque remota sunt et quae natura nobis tuendae valitudinis causa et in promptu esse et in propatulo volverit; ac propterea, quantum habui temporis subsicivi, medicinae quoque disciplinae libros attigi, quos arbitrabar esse idoneos ad docendum, et ex his cum alia pleraque ab isto humanitatis usu non aliena, tum de venis quoque et arteriis didicisse videor ad hunc ferme modum: {{pn|10.9|9}}Vena est conceptaculum sanguinis, quod angeion medici vocant, mixti confusique cum spiritu naturali, in quo plus sanguinis est, minus spiritus; arteria est conceptaculum spiritus naturalis mixti confusique cum sanguine, in quo plus spiritus est, minus sanguinis; {{pn|10.10|10}}sphygmos autem est intentio motus et remissio in corde et in arteria naturalis, non arbitraria. {{pn|10.11|11}}Medicis autem veteribus oratione Graeca ita definitus est: Sphygmos estin diastole te kai systole aproairetos arterias kai kardias. ===XI.=== {{c|''Verba ex carminibus Furi Antiatis inscite a Caesellio Vindice reprehensa; versusque ipsi, in quibus ea verba sunt, subscripti.''}} {{pn|11.1|1}}Non hercle idem sentio cum Caesellio Vindice, grammatico, ut mea opinio est, haudquaquam inerudito. {{pn|11.2|2}}Verum hoc tamen petulanter insciteque, quod Furium, veterem poetam, dedecorasse linguam Latinam scripsit huiuscemodi vocum fictionibus, quae mihi quidem neque abhorrere a poetica facultate visae sunt neque dictu profatuque ipso taetrae aut insuaves esse, sicuti sunt quaedam alia ab inlustribus poetis ficta dure et rancide. {{pn|11.3|3}}Quae reprehendit autem Caesellius Furiana, haec sunt: quod terram in lutum versam “lutescere” dixerit et tenebras in noctis modum factas “noctescere” et pristinas reciperare vires “virescere”, et, quod ventus mare caerulum cum crispicans nitefacit, “purpurat” dixerit, et opulentum fieri “opulescere”. {{pn|11.4|4}}Versus autem ipsos ex poematis Furianis, in quibus haec verba sunt, subdidi:<BR> sanguine diluitur tellus, cava terra lutescit.<BR> Omnia noctescunt tenebris caliginis atrae.<BR> Increscunt animi, virescit volnere virtus.<BR> Sicut fulca levis volitat super aequora classis,<BR> spiritus Eurorum viridis cum purpurat undas.<BR> Quo magis in patriis possint opulescere campis. ===XII.=== {{c|''Morem istum veteribus nostris fuisse verba patiendi mutare ac vertere in agendi modum.''}} {{pn|12.1|1}}Id quoque habitum est in oratione facienda elegantiae genus, ut pro verbis habentibus patiendi figuram, agentia ponerent ac deinde haec vice inter sese mutua verterent. {{pn|12.2|2}}Iuventius in comoedia:<BR> pallium inquit flocci ut splendeat.<BR> Nonne hoc inpendio venustius gratiusque est quam si diceret “maculetur”? {{pn|12.3|3}}Plautus etiam non dissimiliter:<BR> quid est? - hoc rugat pallium, amictus non sum commode. {{pn|12.4|4}}Itidem Plautus “pulveret” dicit, quod non pulvere impleat, set ipsum pulveris plenum sit:<BR> exi tu, Dave, age, sparge; mundum esse hoc vestibulum volo.<BR> Venus ventura est nostra, non hoc pulveret. {{pn|12.5|5}}In Asinaria quoque “contemples” dicit pro “contempleris”: meum caput contemples, si quidem e re consultas tua. {{pn|12.6|6}}Cn. Gellius in annalibus: “Postquam tempestas sedavit, Adherbal taurum immolavit.” {{pn|12.7|7}}M. Cato in originibus: “Eodem convenae conplures ex agro accessitavere. Eo res eorum auxit.” {{pn|12.8|8}}Varro libris, quos ad Marcellum de lingua Latina fecit: “in priore verbo graves prosodiae, quae fuerunt, manent, reliquae mutant”; “mutant” inquit elegantissime pro “mutantur”. {{pn|12.9|9}}Potest etiam id quoque ab eodem Varrone in septimo divinarum similiter dictum videri: “Inter duas filias regum quid mutet, inter Antigonam et Tulliam, est animadvertere.” {{pn|12.10|10}}Verba autem patiendi pro agentibus in omnibus ferme veterum scriptis reperiuntur. Ex quibus sunt pauca ista, quae nunc meminimus: “muneror te” pro “munero” et “significor” pro “significo” et “sacrificor” pro “sacrifico” et “adsentior” pro “adsentio” et “faeneror” pro “faenero” et “pigneror” pro “pignero” et alia istiusmodi pleraque, quae, proinde ut in legendo fuerint obvia, notabuntur. ===XIII.=== {{c|''Quali talione Diogenes philosophus usus sit pertemptatus a dialectico quodam sophismatio inpudenti.''}} {{pn|13.1|1}}Saturnalibus Athenis alea quadam festiva et honesta lusitabamus huiuscemodi: {{pn|13.2|2}}Vbi conveneramus complusculi eiusdem studii homines ad lavandi tempus, captiones, quae sophismata appellantur, mente agitabamus easque quasi talos aut tesserulas in medium vice sua quisque iaciebamus. {{pn|13.3|3}}Captionis solutae aut parum intellectae praemium poenave erat nummus unus sestertius. {{pn|13.4|4}}Hoc aere conlecto quasi manuario cenula curabatur omnibus, qui eum lusum luseramus. {{pn|13.5|5}}Erant autem captiones ad hoc fere exemplum, tametsi Latina oratione non satis scite ac paene etiam inlepide exponuntur: “quod nix est, hoc grando non est; nix autem alba est: grando igitur alba non est”. Item aliud non dissimile: “quod homo est, non est hoc equus; homo autem animal est: equus igitur animal non est”. {{pn|13.6|6}}Dicere ergo debebat, qui ad sophisma diluendum ac refellendum ritu aleatorio vocatus erat, in qua parte quoque in verbo captio foret, quid dari concedique non oporteret; nisi dixerat, nummo singulo multabatur. Ea multa cenam iuvabat. {{pn|13.7|7}}Libet autem dicere, quam facete Diogenes sophisma id genus, quod supra dixi, a quodam dialectico ex Platonis diatriba per contumeliam propositum remuneratus sit. {{pn|13.8|8}}Nam cum ita rogasset dialecticus: “quod ego sum, id tu non es?” et Diogenes adnuisset atque ille addidisset: “homo autem ego sum”, cum id quoque adsensus esset et contra dialecticus ita conclusisset: “homo igitur tu non es”, “hoc quidem”, inquit Diogenes, “falsum est, et si verum id fieri vis, a me incipe”. ===XIV.=== {{c|''Quid sit numerus “hemiolos”, quid “epitritos”; et quod vocabula ista non facile nostri ausi sunt vertere in linguam Latinam.''}} {{pn|1.1|1}}Figurae quaedam numerorum, quas Graeci certis nominibus appellant, vocabula in lingua Latina non habent. {{pn|1.2|2}}Sed qui de numeris Latine scripserunt, Graeca ipsa dixerunt, fingere autem nostra, quoniam id absurde futurum erat, noluerunt. {{pn|1.3|3}}Quale enim fieri nomen posset “hemiolio” numero aut “epitrito”? {{pn|1.4|4}}Est autem hemiolios, qui numerum aliquem totum in sese habet dimidiumque eius, ut tres ad duo, quindecim ad decem, triginta ad viginti; {{pn|1.5|5}}epitritos est, qui habet totum aliquem numerum et eiusdem partem tertiam, ut quattuor ad tres, duodecim ad novem, quadraginta ad triginta. {{pn|1.6|6}}Haec autem notare meminisseque non esse ab re visum est, quoniam, vocabula ista numerorum nisi intelleguntur, rationes quaedam subtilissimae in libris philosophorum scriptae percipi non queunt. ===XV.=== {{c|''Quod M. Varro in herois versibus observaverit rem nimis anxiae et curiosae observationis.''}} {{pn|1.1|1}}In longis versibus, qui hexametri vocantur, item in senariis, animadverterunt metrici primos duos pedes, item extremos duo, habere singulos posse integras partes orationis, medios haut umquam posse, sed constare eos semper ex verbis aut divisis aut mixtis atque confusis. {{pn|1.2|2}}M. etiam Varro in libris disciplinarum scripsit observasse sese in versu hexametro, quod omnimodo quintus semipes verbum finiret et quod priores quinque semipedes aeque magnam vim haberent in efficiendo versu atque alii posteriores septem, idque ipsum ratione quadam geometrica fieri disserit. {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {{finis}} arj42hgkabd5gkuunw400cwipk5hn96 269168 269167 2026-06-06T13:11:31Z Saumache 27923 /* XIV. */ 269168 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XVIII }} {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Disputationes a philosopho Stoico et contra a Peripatetico arbitro Favorino factae; quaesitumque inter eos, quantum in perficienda vita beata virtus valeret quantumque esset in his, quae dicuntur “extranea”.''}} {{pn|1.1|1}}Familiares Favorini erant duo quidam non incelebres in urbe Roma philosophi. Eorum fuit unus Peripateticae disciplinae sectator, alter Stoicae. {{pn|1.2|2}}His quondam ego acriter atque contente pro suis utrimque decretis propugnantibus, cum essemus una omnes Ostiae cum Favorino, interfui. {{pn|1.3|3}}Ambulabamus autem in litore, cum iam advesperasceret, aestate anni nova. {{pn|1.4|4}}Atque ibi Stoicus censebat et vitam beatam hominum virtute animi sola et miseriam summam malitia sola posse effici, etiamsi cetera bona omnia, quae corporalia et externa appellarentur, virtuti deessent, malitiae adessent. {{pn|1.5|5}}Ille contra Peripateticus miseram quidem vitam vitiis animi et malitia sola fieri concedebat, sed ad conplendos omnes vitae beatae numeros virtutem solam nequaquam satis esse existimabat, quoniam et corporis integritas sanitasque et honestus modus formae et pecunia familiaris et bona existimatio ceteraque omnia corporis et fortunae bona necessaria viderentur perficiendae vitae beatae. {{pn|1.6|6}}Reclamabat hoc in loco Stoicus et, tamquam duas ille res diversas poneret, mirabatur, quod, cum essent malitia et virtus duo contraria, vita misera et beata quoque aeque contraria, {{pn|1.7|7}}non servaret in utrisque vim et naturam contrarii et ad miseriam quidem vitae conficiendam satis valere malitiam solam putaret, ad praestandam vero vitam beatam non satis solam esse virtutem diceret. {{pn|1.8|8}}Atque id maxime dissidere neque convenire dicebat, quod, qui profiteretur vitam nullo pacto beatam effici posse, si virtus sola abesset, idem contra negaret beatam fieri vitam, cum sola virtus adesset, et quem daret haberetque virtuti absenti honorem, eundem petenti atque praesenti adimeret. {{pn|1.9|9}}Tum Peripateticus perquam hercle festive “rogo te” inquit “cum bona venia respondeas, an existimes esse vini amphoram, cum abest ab ea unus congius?” {{pn|1.10|10}}“Minime” inquit “vini amphora dici potest, ex qua abest congius.” {{pn|1.11|11}}Hoc ubi accepit Peripateticus “unus igitur” inquit “congius amphoram facere dici debebit, quoniam, cum deest ille unus, non fit vini amphora et, cum accessit, fit ampliora. Quod si id dicere absurdum est uno congio solo fieri amphoram, itidem absurdum est una sola virtute vitam fieri beatam dicere, quoniam, cum virtus abest, beata esse vita numquam potest.” {{pn|1.12|12}}Tum Favorinus aspiciens Peripateticum “est quidem” inquit “argutiola haec, qua de congio vini usus es, exposita in libris; sed, ut scis, captio magis lepida quam probum aut simile argumentum videri debet. {{pn|1.13|13}}Congius enim, cum deest, efficit quidem, ne sit iustae mensurae amphora; sed cum accedit et additur, non ille unus facit amphoram, sed supplet. {{pn|1.14|14}}Virtus autem, ut isti dicunt, non accessio neque supplementum, sed sola ipsa vitae beatae instar est et propterea beatam vitam sola una, cum adest, facit.” {{pn|1.15|15}}Haec atque alia quaedam minuta magis et nodosa tamquam apud arbitrum Favorinum in suam uterque sententiam conferebant. {{pn|1.16|16}}Sed cum iam prima fax noctis et densiores esse tenebrae coepissent, prosecuti Favorinum in domum, ad quam devertebat, discessimus. ===II.=== {{c|''Cuiusmodi quaestionum certationibus Saturnalicia ludicra Athenis agitare soliti simus; atque inibi inspersa quaedam sophismatia et aenigmata oblectatoria.''}} {{pn|2.1|1}}Saturnalia Athenis agitabamus hilare prorsum ac modeste, non, ut dicitur, remittentes animum - nam “remittere” inquit Musonius “animum quasi amittere est”-, sed demulcentes eum paulum atque laxantes iucundis honestisque sermonum inlectationibus. {{pn|2.2|2}}Conveniebamus autem ad eandem cenam conplusculi, qui Romani in Graeciam veneramus quique easdem auditiones eosdemque doctores colebamus. {{pn|2.3|3}}Tum qui et cenulam ordine suo curabat, praemium solvendae quaestionis ponebat librum veteris scriptoris vel Graecum vel Latinum et coronam e lauro plexam totidemque res quaerebat, quot homines istic eramus; cumque eas omnis exposuerat, rem locumque dicendi sors dabat. {{pn|2.4|4}}Quaestio igitur soluta corona et praemio donabatur; non soluta autem tramittebatur ad eum, qui sortito successerat, idque in orbem vice pari servabatur. {{pn|2.5|5}}Si nemo dissolvebat, corona quaestionis eius deo, cuius id festum erat, dicabatur. {{pn|2.6|6}}Quaerebantur autem res huiuscemodi: aut sententia poetae veteris lepide obscura, non anxie, aut historiae antiquioris requisitio aut decreti cuiuspiam ex philosophia perperam invulgati purgatio aut captionis sophisticae solutio aut inopinati rariorisque verbi indagatio aut tempus item in verbo perspicuo obscurissimum. {{pn|2.7|7}}Itaque nuper quaesita esse memini numero septem, quorum prima fuit enarratio horum versuum, qui sunt in saturis Quinti Ennii uno multifariam verbo concinniter inplicati. Quorum exemplum hoc est:<BR> nam qui lepide postulat alterum frustrari,<BR> quem frustratur, frustra eum dicit frustra esse;<BR> nam qui sese frustrari quem frustra sentit,<BR> qui frustratur is frustrast, si non ille est frustra. {{pn|2.8|8}}Secunda quaestio fuit, quonam modo audiri atque accipi deberet, quod Plato in civitate, quam in libris suis condidit, koinas tas gynaikas id est communes esse mulieres, censuit et praemia viris fortibus summisque bellatoribus posuit saviationes puerorum et puellarum. {{pn|2.9|9}}Tertio in loco hoc quaesitum est, in quibus verbis captionum istarum fraus esset et quo pacto distingui resolvique possent: “quod non perdidisti, habes; cornua non perdidisti: habes igitur cornua”; item altera captio: “quod ego sum, id tu non es; homo ego sum: homo igitur tu non es”. {{pn|2.10|10}}Quaesitum ibidem, quae esset huius quoque sophismatis resolutio: “cum mentior et mentiri me dico, mentior an verum dico?” {{pn|2.11|11}}Postea quaestio istaec fuit, quam ob causam patricii Megalensibus mutitare soliti sint, plebes Cerealibus. {{pn|2.12|12}}Secundum ea hoc quaesitum est, verbum “verant”, quod significat “vera dicunt”, quisnam poetarum veterum dixerit. {{pn|2.13|13}}Sexta quaestio fuit, “asphodelum” cuiusmodi herba sit, quod Hesiodus in isto versu posuerit:<BR> nepioi, oude isasin, hosoi pleon hemisy pantos,<BR> oud'hoson en malachei te kai asphodeloi meg'oneiar,<BR> et quid item Hesiodus se dicere sentiat, cum dimidium plus esse toto dicit. {{pn|2.14|14}}Postrema quaestionum omnium haec fuit: “scripserim”, “legerim”, “venerim” cuius temporis verba sint, praeteriti an futuri an utriusque. {{pn|2.15|15}}Haec ubi ordine, quo dixi, proposita atque singulis sorte ductis disputata explanataque sunt, libris coronisque omnes donati sumus nisi ob unam quaestionem, quae fuit de verbo “verant”. {{pn|2.16|16}}Nemo enim tum commeminerat dictum esse a Q. Ennio id verbum in tertio decimo annalium in isto versu:<BR> satin vates verant aetate in agunda?<BR> Corona igitur huius quaestionis deo feriarum istarum Saturno datast. ===III.=== {{c|''Quid Aeschines rhetor in oratione, qua Timarchum de inpudicitia accusavit, Lacedaemonios statuisse dixerit super sententia probatissima, quam inprobatissimus homo dixisset.''}} {{pn|3.1|1}}Aeschines, vel acerrimus prudentissimusque oratorum, qui apud contiones Atheniensium floruerunt, in oratione illa saeva criminosaque et virulenta, qua Timarchum de inpudicitia graviter insigniterque accusavit, nobile et inlustre consilium Lacedaemoniis dedisse dicit virum indidem civitatis eiusdem principem virtute atque aetate magna praeditum. {{pn|3.2|2}}“Populus” inquit “Lacedaemonius de summa republica sua, quidnam esset utile et honestum, deliberabat. {{pn|3.3|3}}Tum exsurgit sententiae dicendae gratia homo quispiam turpitudine pristinae vitae defamatissimus, sed lingua tunc atque facundia nimium quanto praestabilis. {{pn|3.4|4}}Consilium, quod dabat quodque oportere fieri suadebat, acceptum ab universis et conplacitum est, futurumque erat ex eius sententia populi decretum. {{pn|3.5|5}}Ibi unus ex illo principum ordine, quos Lacedaemonii aetatis dignitatisque maiestate tamquam arbitros et magistros disciplinae publicae verebantur, commoto irritatoque animo exsilit et “quaenam,” inquit “Lacedaemonii, ratio aut quae tandem spes erit urbem hanc et hanc rempublicam salvam inexpugnabilemque esse diutius posse, si huiuscemodi anteactae vitae hominibus consiliariis utemur? quod si proba istaec et honesta sententia est, quaeso vos, non sinamus eandem dehonestari turpissimi auctoris contagio.” {{pn|3.6|6}}Atque ubi hoc dixit, elegit virum fortitudine atque iustitia praeter alios praestantem, sed inopi lingua et infacundum, iussitque eum consensu petituque omnium eandem illam sententiam diserti viri, cuimodi posset verbis, dicere, ut nulla prioris mentione habita scitum atque decretum populi ex eius unius nomine fieret, qui id ipsum denuo dixerat. {{pn|3.7|7}}Atque ita, ut suaserat prudentissimus senex, factum est. {{pn|3.8|8}}Sic bona sententia mansit, turpis auctor mutatus est.” ===IV.=== {{c|''Quod Sulpicius Apollinaris praedicantem quendam a sese uno Sallustii historias intellegi inlusit quaestione proposita, quid verba ista apud Sallustium significarent: “incertum, stolidior an vanior”.''}} {{pn|4.1|1}}Cum iam adulescentuli Romae praetextam et puerilem togam mutassemus magistrosque tunc nobis nosmet ipsi exploratiores quaereremus, in Sandaliario forte apud librarios fuimus, cum ibi in multorum hominum coetu Apollinaris Sulpicius, vir in memoria nostra praeter alios doctus, iactatorem quempiam et venditatorem Sallustianae lectionis inrisit inlusitque genere illo facetissimae dissimulationis, qua Socrates ad sophistas utebatur. {{pn|4.2|2}}Nam cum ille se unum et unicum lectorem esse enarratoremque Sallustii diceret neque primam tantum cutem ac speciem sententiarum, sed sanguinem quoque ipsum ac medullam verborum eius eruere atque introspicere penitus praedicaret, tum Apollinaris amplecti venerarique se doctrinas illius dicens “per,” inquit “magister optume, exoptatus mihi nunc venis cum sanguine et medulla Sallustii verborum. {{pn|4.3|3}}Hesterno enim die quaerebatur ex me, quidnam verba haec eius in quarto historiarum libro de Cn. Lentulo scripta significent, de quo incertum fuisse ait, stolidiorne esset an vanior”, eaque ipsa verba, uti sunt a Sallustio scripta, dixit: {{pn|4.4|4}}“At Cn. Lentulus patriciae gentis, collega eius, cui cognomentum Clodiano fuit, perincertum stolidior an vanior, legem de pecunia, quam Sulla emptoribus bonorum remiserat, exigenda promulgavit.” {{pn|4.5|5}}Quaesitum ergo ex se Apollinaris neque id se dissolvere potuisse adseverabat, quid esset “vanior” et quid “stolidior”, quoniam Sallustius sic ea separasse atque opposuisse inter se videretur, tamquam diversa ac dissimilia nec eiusdem utraque vitii forent, ac propterea petebat, uti se doceret significationes utriusque vocis et origines. {{pn|4.6|6}}Tum ille rictu oris labearumque ductu contemni a se ostendens et rem, de qua quaereretur, et hominem ipsum, qui quaereret: “priscorum” inquit “et remotorum ego verborum medullas et sanguinem, sicuti dixi, perspicere et elicere soleo, non istorum, quae proculcata vulgo et protrita sunt. Ipso illo quippe Cn. Lentulo stolidior est et vanior, qui ignorat eiusdem stultitiae esse vanitatem et stoliditatem.” {{pn|4.7|7}}Sed ubi hoc dixit, media ipsa sermonum reliquit et abire coepit. {{pn|4.8|8}}Nos deinde eum tenebamus urgebamusque, et cumprimis Apollinaris, ut de vocabulorum istorum vel differentia vel, si ei ita videretur, similitudine plenius apertiusque dissereret et, ut ne sibi invideret discere volenti, orabat. {{pn|4.9|9}}Atque ille se iam plane inludi ratus negotium sibi esse causatur et digreditur. {{pn|4.10|10}}Nos autem postea ex Apollinari didicimus “vanos” proprie dici, non ut vulgus diceret, desipientis aut hebetes aut ineptos, sed, ut veterum doctissimi dixissent, mendaces et infidos et levia inaniaque pro gravibus et veris astutissime componentes; “stolidos” autem vocari non tam stultos et excordes quam taetros et molestos et inlepidos, quos Graeci mochtherous et phortikous dicerent. {{pn|4.11|11}}Etyma quoque harum vocum et origines scriptas esse dicebat in libris Nigidianis. Quas requisitas ego et repertas cum primarum significationum exemplis, ut commentariis harum noctium inferrem, notavi et intulisse iam me aliquo in loco commentationibus istis existimo. ===V.=== {{c|''Quod Q. Ennius in septimo annali “quadrupes eques” ac non “quadrupes ecus”, ut legunt multi, scriptum reliquit.''}} {{pn|5.1|1}}Cum Antonio Iuliano rhetore, viro hercle bono et facundiae florentis, complures adulescentuli familiares eius Puteolis aestivarum feriarum ludum et iocum in litteris amoenioribus et in voluptatibus pudicis honestisque agitabamus. {{pn|5.2|2}}Atque ibi tunc Iuliano nuntiatur anagnosten quendam, non indoctum hominem, voce admodum scita et canora Ennii annales legere ad populum in theatro. {{pn|5.3|3}}“Eamus” inquit “auditum nescio quem istum Ennianistam”: hoc enim se ille nomine appellari volebat. {{pn|5.4|4}}Quem cum iam inter ingentes clamores legentem invenissemus - legebat autem librum ex annalibus Ennii septimum -, hos eum primum versus perperam pronuntiantem audivimus:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese,<BR> neque multis postea versibus additis celebrantibus eum laudantibusque omnibus discessit. {{pn|5.5|5}}Tum Iulianus egrediens e theatro “quid vobis” inquit “de hoc anagnosta et de quadrupede eco videtur? sic enim profecto legit:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese. {{pn|5.6|6}}Ecquid putatis, si magistrum praelectoremque habuisset alicuius aeris, “quadrupes ecus” dicturum fuisse ac non “quadrupes eques”, quod ab Ennio ita scriptum relictumque esse nemo unus litterarum veterum diligens dubitavit?” {{pn|5.7|7}}Cumque aliquot eorum, qui aderant, “quadrupes ecus” apud suum quisque grammaticum legisse se dicerent et mirarentur, quidnam esset “quadrupes eques”, “vellem vos,” inquit “optimi iuvenes, tam accurate Q. Ennium legisse, quam P. Vergilius legerat, qui hunc eius versum secutus in georgicis suis “equitem” pro “eco” posuit his in versibus:<BR> frena Pelethronii Lapithae gyrosque dedere<BR> impositi dorso atque equitem docuere sub armis<BR> insultare solo et gressus glomerare superbos.<BR> In quo loco “equitem”, si quis modo non inscite inepteque argutior sit, nihil potest accipi aliud nisi “ecum”; {{pn|5.8|8}}pleraque enim veterum aetas et hominem equo insidentem et equum, qui insideretur, “equitem” dixerunt. {{pn|5.9|9}}Propterea “equitare” etiam, quod verbum e vocabulo “equitis” inclinatum est, et homo eco utens et ecus sub homine gradiens dicebatur. {{pn|5.10|10}}Lucilius adeo, vir adprime linguae Latinae sciens, “ecum equitare” dicit his versibus:<BR> quis hunc currere ecum nos atque equitare videmus,<BR> his equitat curritque: oculis equitare videmus;<BR> ergo oculis equitat. {{pn|5.11|11}}Sed enim contentus” inquit “ego his non fui et, ut non turbidae fidei nec ambiguae, sed ut purae liquentisque esset, “ecus”ne an “eques” scriptum Ennius reliquisset, librum summae atque reverendae vetustatis, quem fere constabat Lampadionis manu emendatum, studio pretioque multo unius versus inspiciendi gratia conduxi et “eques”, non “ecus”, scriptum in eo versu inveni.” {{pn|5.12|12}}Hoc tum nobis Iulianus et multa alia erudite simul et adfabiliter dixit. Sed eadem ipsa post etiam in pervulgatis commentariis scripta offendimus. ===VI.=== {{c|''Quod Aelius Melissus in libro, cui titulum fecit de loquendi proprietate, quem, cum ederet, cornum esse Copiae dicebat, rem scripsit neque dictu neque auditu dignam, cum differre “matronam” et “matrem familias” existimavit differentia longe vanissima.''}} {{pn|6.1|1}}Aelius Melissus in nostra memoria fuit Romae summi quidem loci inter grammaticos id temporibus; sed maiore in litteris erat iactantia et sophisteiai quam opera. {{pn|6.2|2}}Is praeter alia, quae scripsit compluria, librum composuit, ut tum videbatur, cum est editus, doctrinae inclutae. {{pn|6.3|3}}Ei libro titulus est ingentis cuiusdam inlecebrae ad legendum; scriptus quippe est de loquendi proprietate. Quis adeo existimet loqui se recte atque proprie posse, nisi illas Melissi proprietates perdidicerit? {{pn|6.4|4}}Ex eo libro verba haec sunt: ““Matrona” est, quae semel peperit, quae saepius, “mater familias”; sicuti sus, quae semel peperit, “porcetra”, quae saepius, “scrofa”.” {{pn|6.5|5}}Vtrum autem hoc de matrona ac de matrefamilias Melissus excogitaverit ipse et coniectaverit, an scriptum ab alio quo legerit, hariolis profecto est opus. {{pn|6.6|6}}Nam de “porcetra” habet sane auctorem Pomponium in atellania, quae hoc eodem vocabulo inscripta est; {{pn|6.7|7}}sed matronam non esse appellatam, nisi quae semel peperit, neque matrem familias, nisi quae saepius, nullis veterum scriptorum auctoritatibus confirmari potest. {{pn|6.8|8}}Enimvero illud impendio probabilius est, quod idonei vocum antiquarum enarratores tradiderunt, matronam dictam esse proprie, quae in matrimonium cum viro convenisset, quoad in eo matrimonio maneret, etiamsi liberi nondum nati forent, dictamque ita esse a matris nomine, non adepto iam, sed cum spe et omine mox adipiscendi, {{pn|6.9|9}}unde ipsum quoque “matrimonium” dicitur, matrem autem familias appellatam esse eam solam, quae in mariti manu mancipioque aut in eius, in cuius maritus, manu mancipioque esset, quoniam non in matrimonium tantum, sed in familiam quoque mariti et in sui heredis locum venisset. ===VII.=== {{c|''Quem in modum Favorinus tractaverit intempestivum quendam de verborum ambiguitatibus quaerentem; atque ibi, quot significationes capiat “contio”.''}} {{pn|7.1|1}}Domitio, homini docto celebrique in urbe Roma grammatico, cui cognomentum “Insano” factum est, quoniam erat natura intractabilior et morosior, ei Domitio Favorinus noster cum forte apud fanum Carmentis obviam venisset atque ego cum Favorino essem, “quaeso” inquit “te, magister, dicas mihi, num erravi, quod, cum vellem demegorias Latine dicere, “contiones” dixi? {{pn|7.2|2}}dubito quippe et requiro, an veterum eorum, qui electius locuti sunt, pro verbis et oratione dixerit quis “contionem”. {{pn|7.3|3}}Tum Domitius voce atque vultu atrociore “nulla” inquit “prorsus bonae salutis spes reliqua est, cum vos quoque, philosophorum inlustrissimi, nihil iam aliud quam verba auctoritatesque verborum cordi habetis. Mittam autem librum tibi, in quo id reperias, quod quaeris. Ego enim grammaticus vitae iam atque morum disciplinas quaero, vos philosophi mera estis, ut M. Cato ait, “mortualia”; glossaria namque colligitis et lexidia, res taetras et inanes et frivolas tamquam mulierum voces praeficarum. Atque utinam” inquit “muti omnes homines essemus! minus improbitas instrumenti haberet.” {{pn|7.4|4}}Cumque digressi essemus, “non tempestive” inquit Favorinus “hunc hominem accessimus. Videtur enim mihi episemainesthai. Scitote” inquit “tamen intemperiem istam, quae melancholia dicitur, non parvis nec abiectis ingeniis accidere, alla einai schedon ti to pathos touto heroikon et veritates plerumque fortiter dicere, sed respectum non habere mete kairou mete metrou. Vel ipsum hoc quale existimatis, quod nunc de philosophis dixit? nonne, si id Antisthenes aut Diogenes dixisset, dignum memoria visum esset?” {{pn|7.5|5}}Misit autem paulo post Favorino librum, quem promiserat - Verri, opinor, Flacci erat -, in quo scripta ad hoc genus quaestionis pertinentia haec fuerunt: “senatum” dici et pro loco et pro hominibus, “civitatem” et pro loco et oppido et pro iure quoque omnium et pro hominum multitudine, “tribus” quoque et “decurias” dici et pro loco et pro iure et pro hominibus, “contionem” autem tria significare: {{pn|7.6|6}}locum suggestumque, unde verba fierent, sicut M. Tullius in oratione, quae inscripta est contra contionem Q. Metelli: {{pn|7.7|7}}“escendi” inquit “in contionem, concursus est populi factus”; {{pn|7.8|8}}item significare coetum populi adsistentis, sicuti idem M. Tullius in oratore ait: “Contiones saepe exclamare vidi, cum apte verba cecidissent. Etenim exspectant aures, ut verbis conligetur sententia”; item orationem ipsam, quae ad populum diceretur.<BR> Exempla in eo libro scripta non erant. Sed nos postea Favorino desideranti harum omnium significationum monumenta et apud Ciceronem, sicut supra scripsi, et apud elegantissimos veterum reperta exhibuimus; {{pn|7.9|9}}id autem quod potissimum expetebat, “contionem” esse dictam pro verbis et oratione, docui titulo Tulliani libri, qui a M. Cicerone inscriptus est contra contionem Q. Metelli, quo nihil profecto significatur aliud, quam ipsa, quae a Metello dicta est, oratio. ===VIII.=== {{c|''Homoioteleuta et homoioptota atque alia id genus, quae ornamenta orationis putantur, inepta esse et puerilia Lucilii quoque versibus declarari.''}} {{pn|8.1|1}}Homoioteleuta et isokataleketa et parisa et homoioptota ceteraque huiusmodi scitamenta, quae isti apirocali, qui se Isocratios videri volunt, in conlocandis verbis immodice faciunt et rancide, quam sint insubida et inertia et puerilia, facetissime hercle significat in quinto saturarum Lucilius. {{pn|8.2|2}}Nam ubi est cum amico conquestus, quod ad se aegrotum non viseret, Haec ibidem addit festiviter:<BR> quo me habeam pacto, tametsi non quaeris, docebo,<BR> quando in eo numero mansi, quo in maxima non est<BR> pars hominum, ...<BR> ut periisse velis, quem visere nolueris, cum<BR> debueris. Hoc “nolueris” et “debueris” te<BR> si minus delectat, quod atechnon et Eisocratium est<BR> lerodesque simul totum ac symmeirakides,<BR> non operam perdo, si tu hic. ===IX.=== {{c|''Quid significet apud M. Catonem verbum “insecenda”; quodque “insecenda” legendum sit quam, quod plerique existimant, “insequenda”.''}} {{pn|9.1|1}}In libro vetere, in quo erat oratio M. Catonis de Ptolomaeo contra Thermum, sic scriptum fuit: “Sed si omnia dolo fecit omnia avaritiae atque pecuniae causa fecit, eiusmodi scelera nefaria, quae neque fando neque legendo audivimus, supplicium pro factis dare oportet.” ... {{pn|9.2|2}}“Insecenda” quid esset, quaeri coeptum. Tum ex his, qui aderant, alter litterator fuit, alter litteras sciens, id est alter docens, doctus alter. {{pn|9.3|3}}Hi duo inter sese dissentiebant. Et grammaticus quidem contendebat “insequenda” scribendum esse: ““insequenda” enim scribi” inquit “oportuit, non “insecenda”, quoniam “insequens” significat” ..., traditumque esse “inseque” quasi “perge dicere” et “insequere”, itaque ab Ennio scriptum in his versibus:<BR> inseque, Musa, manu Romanorum induperator<BR> quod quisque in bello gessit cum rege Philippo.” {{pn|9.4|4}}Alter autem ille eruditior nihil mendum, sed recte atque integre scriptum esse perseverabat et Velio Longo, non homini indocto, fidem esse habendam, qui in commentario, quod fecisset de usu antiquae lectionis, scripserit non “inseque” apud Ennium legendum, sed “insece”; ideoque a veteribus, quas “narrationes” dicimus, “insectiones” esse appellatas; Varronem quoque versum hunc Plauti de Menaechmis:<BR> nihilo minus esse videtur sectius quam somnia,<BR> sic enarrasse: “nihilo magis narranda esse, quam si ea essent somnia.” Haec illi inter se certabant. {{pn|9.5|5}}Ego arbitror et a M. Catone “insecenda” et a Q. Ennio “insece” scriptum sine “u” littera. Offendi enim in bibliotheca Patrensi librum verae vetustatis Livii Andronici, qui inscriptus est Odyssea, in quo erat versus primus cum hoc verbo sine “u” littera:<BR> virum mihi, Camena, insece versutum,<BR> factus ex illo Homeri versu:<BR> andra moi ennepe, Mousa, polytropon. {{pn|9.6|6}}Illic igitur aetatis et fidei magnae libro credo. Nam, quod in versu Plautino est: “sectius quam somnia”, nihil in alteras partes argumenti habet. {{pn|9.7|7}}Etiamsi veteres autem non “inseque”, sed “insece” dixerunt, credo, quia erat lenius leviusque, tamen eiusdem sententiae verbum videtur. {{pn|9.8|8}}Nam et “sequo” et “sequor” et item “secta” et “sectio” consuetudine loquendi differunt; sed qui penitus inspexerit, origo et ratio utriusque una est. {{pn|9.9|9}}Doctores quoque et interpretes vocum Graecarum:<BR> andra moi ennepe, Mousa,<BR> et<BR> espete nyn moi, Mousai,<BR> dictum putant, quod Latine “inseque” dicitur; namque in altero n geminum, in altero s esse tralatum dicunt. {{pn|9.10|10}}Sed etiam ipsum illud epe, quod significat verba aut versus, non aliunde esse dictum tradunt quam apo tou hepesthai kai tou eipein. {{pn|9.11|11}}Eadem ergo ratione antiqui nostri narrationes sermonesque “insectiones” appellitaverunt. ===X.=== {{c|''Errare istos, qui in exploranda febri venarum pulsus pertemptari putant, non arteriarum.''}} {{pn|10.1|1}}In Herodis C. V. villam, quae est in agro Attico loco, qui appellatur Cephisiae, aquis et lucis, nemoribus frequentem, aestu anni medio concesseram. {{pn|10.2|2}}Ibi alvo mihi cita et accedente febri rapida decubueram. {{pn|10.3|3}}Eo Calvenus Taurus philosophus et alii quidam sectatores eius cum Athenis visendi mei gratia venissent, medicus, qui tum in his locis repertus adsidebat mihi, narrare Tauro coeperat, quid incommodi paterer et quibus modulis quibusque intervallis accederet febris decederetque. {{pn|10.4|4}}Tum in eo sermone, cum iam me sinceriore corpusculo factum diceret: “potes” inquit Tauro “tu quoque id ipsum comprehendere, ean hapsei autou tes phlebos”, quod nostris verbis profecto ita dicitur: “si attigeris venam illius”. {{pn|10.5|5}}Hanc loquendi imperitiam, quod venam pro arteria dixisset, cum in eo docti homines, qui cum Tauro erant, tamquam in minime utili medico offendissent atque id murmure et vultu ostenderent, tum ibi Taurus, ut mos eius fuit, satis leniter: “certi” inquit “sumus, vir bone, non ignorare te, quid “vena” appelletur et quid “arteria”, quod venae quidem suapte vi inmobiles sint et sanguinis tantum demittendi gratia explorentur, arteriae autem motu atque pulsu suo habitum et modum febrium demonstrent; {{pn|10.6|6}}sed, ut video, pervulgate magis quam inscite locutus es: non enim te solum, sed alios quoque itidem errantis audivi venam pro arteria dicere. {{pn|10.7|7}}Fac igitur, ut experiamur elegantiorem esse te in medendo quam in dicendo, et cum dis bene volentibus opera tua sistas hunc nobis sanum atque validum quam citissime.” {{pn|10.8|8}}Hoc ego postea cum in medico reprehensum esse meminissem, existimavi non medico soli, sed omnibus quoque hominibus liberis liberaliterque institutis turpe esse ne ea quidem cognovisse ad notitiam corporis nostri pertinentia, quae non altius occultiusque remota sunt et quae natura nobis tuendae valitudinis causa et in promptu esse et in propatulo volverit; ac propterea, quantum habui temporis subsicivi, medicinae quoque disciplinae libros attigi, quos arbitrabar esse idoneos ad docendum, et ex his cum alia pleraque ab isto humanitatis usu non aliena, tum de venis quoque et arteriis didicisse videor ad hunc ferme modum: {{pn|10.9|9}}Vena est conceptaculum sanguinis, quod angeion medici vocant, mixti confusique cum spiritu naturali, in quo plus sanguinis est, minus spiritus; arteria est conceptaculum spiritus naturalis mixti confusique cum sanguine, in quo plus spiritus est, minus sanguinis; {{pn|10.10|10}}sphygmos autem est intentio motus et remissio in corde et in arteria naturalis, non arbitraria. {{pn|10.11|11}}Medicis autem veteribus oratione Graeca ita definitus est: Sphygmos estin diastole te kai systole aproairetos arterias kai kardias. ===XI.=== {{c|''Verba ex carminibus Furi Antiatis inscite a Caesellio Vindice reprehensa; versusque ipsi, in quibus ea verba sunt, subscripti.''}} {{pn|11.1|1}}Non hercle idem sentio cum Caesellio Vindice, grammatico, ut mea opinio est, haudquaquam inerudito. {{pn|11.2|2}}Verum hoc tamen petulanter insciteque, quod Furium, veterem poetam, dedecorasse linguam Latinam scripsit huiuscemodi vocum fictionibus, quae mihi quidem neque abhorrere a poetica facultate visae sunt neque dictu profatuque ipso taetrae aut insuaves esse, sicuti sunt quaedam alia ab inlustribus poetis ficta dure et rancide. {{pn|11.3|3}}Quae reprehendit autem Caesellius Furiana, haec sunt: quod terram in lutum versam “lutescere” dixerit et tenebras in noctis modum factas “noctescere” et pristinas reciperare vires “virescere”, et, quod ventus mare caerulum cum crispicans nitefacit, “purpurat” dixerit, et opulentum fieri “opulescere”. {{pn|11.4|4}}Versus autem ipsos ex poematis Furianis, in quibus haec verba sunt, subdidi:<BR> sanguine diluitur tellus, cava terra lutescit.<BR> Omnia noctescunt tenebris caliginis atrae.<BR> Increscunt animi, virescit volnere virtus.<BR> Sicut fulca levis volitat super aequora classis,<BR> spiritus Eurorum viridis cum purpurat undas.<BR> Quo magis in patriis possint opulescere campis. ===XII.=== {{c|''Morem istum veteribus nostris fuisse verba patiendi mutare ac vertere in agendi modum.''}} {{pn|12.1|1}}Id quoque habitum est in oratione facienda elegantiae genus, ut pro verbis habentibus patiendi figuram, agentia ponerent ac deinde haec vice inter sese mutua verterent. {{pn|12.2|2}}Iuventius in comoedia:<BR> pallium inquit flocci ut splendeat.<BR> Nonne hoc inpendio venustius gratiusque est quam si diceret “maculetur”? {{pn|12.3|3}}Plautus etiam non dissimiliter:<BR> quid est? - hoc rugat pallium, amictus non sum commode. {{pn|12.4|4}}Itidem Plautus “pulveret” dicit, quod non pulvere impleat, set ipsum pulveris plenum sit:<BR> exi tu, Dave, age, sparge; mundum esse hoc vestibulum volo.<BR> Venus ventura est nostra, non hoc pulveret. {{pn|12.5|5}}In Asinaria quoque “contemples” dicit pro “contempleris”: meum caput contemples, si quidem e re consultas tua. {{pn|12.6|6}}Cn. Gellius in annalibus: “Postquam tempestas sedavit, Adherbal taurum immolavit.” {{pn|12.7|7}}M. Cato in originibus: “Eodem convenae conplures ex agro accessitavere. Eo res eorum auxit.” {{pn|12.8|8}}Varro libris, quos ad Marcellum de lingua Latina fecit: “in priore verbo graves prosodiae, quae fuerunt, manent, reliquae mutant”; “mutant” inquit elegantissime pro “mutantur”. {{pn|12.9|9}}Potest etiam id quoque ab eodem Varrone in septimo divinarum similiter dictum videri: “Inter duas filias regum quid mutet, inter Antigonam et Tulliam, est animadvertere.” {{pn|12.10|10}}Verba autem patiendi pro agentibus in omnibus ferme veterum scriptis reperiuntur. Ex quibus sunt pauca ista, quae nunc meminimus: “muneror te” pro “munero” et “significor” pro “significo” et “sacrificor” pro “sacrifico” et “adsentior” pro “adsentio” et “faeneror” pro “faenero” et “pigneror” pro “pignero” et alia istiusmodi pleraque, quae, proinde ut in legendo fuerint obvia, notabuntur. ===XIII.=== {{c|''Quali talione Diogenes philosophus usus sit pertemptatus a dialectico quodam sophismatio inpudenti.''}} {{pn|13.1|1}}Saturnalibus Athenis alea quadam festiva et honesta lusitabamus huiuscemodi: {{pn|13.2|2}}Vbi conveneramus complusculi eiusdem studii homines ad lavandi tempus, captiones, quae sophismata appellantur, mente agitabamus easque quasi talos aut tesserulas in medium vice sua quisque iaciebamus. {{pn|13.3|3}}Captionis solutae aut parum intellectae praemium poenave erat nummus unus sestertius. {{pn|13.4|4}}Hoc aere conlecto quasi manuario cenula curabatur omnibus, qui eum lusum luseramus. {{pn|13.5|5}}Erant autem captiones ad hoc fere exemplum, tametsi Latina oratione non satis scite ac paene etiam inlepide exponuntur: “quod nix est, hoc grando non est; nix autem alba est: grando igitur alba non est”. Item aliud non dissimile: “quod homo est, non est hoc equus; homo autem animal est: equus igitur animal non est”. {{pn|13.6|6}}Dicere ergo debebat, qui ad sophisma diluendum ac refellendum ritu aleatorio vocatus erat, in qua parte quoque in verbo captio foret, quid dari concedique non oporteret; nisi dixerat, nummo singulo multabatur. Ea multa cenam iuvabat. {{pn|13.7|7}}Libet autem dicere, quam facete Diogenes sophisma id genus, quod supra dixi, a quodam dialectico ex Platonis diatriba per contumeliam propositum remuneratus sit. {{pn|13.8|8}}Nam cum ita rogasset dialecticus: “quod ego sum, id tu non es?” et Diogenes adnuisset atque ille addidisset: “homo autem ego sum”, cum id quoque adsensus esset et contra dialecticus ita conclusisset: “homo igitur tu non es”, “hoc quidem”, inquit Diogenes, “falsum est, et si verum id fieri vis, a me incipe”. ===XIV.=== {{c|''Quid sit numerus “hemiolos”, quid “epitritos”; et quod vocabula ista non facile nostri ausi sunt vertere in linguam Latinam.''}} {{pn|14.1|1}}Figurae quaedam numerorum, quas Graeci certis nominibus appellant, vocabula in lingua Latina non habent. {{pn|14.2|2}}Sed qui de numeris Latine scripserunt, Graeca ipsa dixerunt, fingere autem nostra, quoniam id absurde futurum erat, noluerunt. {{pn|14.3|3}}Quale enim fieri nomen posset “hemiolio” numero aut “epitrito”? {{pn|14.4|4}}Est autem hemiolios, qui numerum aliquem totum in sese habet dimidiumque eius, ut tres ad duo, quindecim ad decem, triginta ad viginti; {{pn|14.5|5}}epitritos est, qui habet totum aliquem numerum et eiusdem partem tertiam, ut quattuor ad tres, duodecim ad novem, quadraginta ad triginta. {{pn|14.6|6}}Haec autem notare meminisseque non esse ab re visum est, quoniam, vocabula ista numerorum nisi intelleguntur, rationes quaedam subtilissimae in libris philosophorum scriptae percipi non queunt. ===XV.=== {{c|''Quod M. Varro in herois versibus observaverit rem nimis anxiae et curiosae observationis.''}} {{pn|1.1|1}}In longis versibus, qui hexametri vocantur, item in senariis, animadverterunt metrici primos duos pedes, item extremos duo, habere singulos posse integras partes orationis, medios haut umquam posse, sed constare eos semper ex verbis aut divisis aut mixtis atque confusis. {{pn|1.2|2}}M. etiam Varro in libris disciplinarum scripsit observasse sese in versu hexametro, quod omnimodo quintus semipes verbum finiret et quod priores quinque semipedes aeque magnam vim haberent in efficiendo versu atque alii posteriores septem, idque ipsum ratione quadam geometrica fieri disserit. {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {{finis}} bl43pfxjtdr7vf5z5plw1ru4ypgd9fy 269169 269168 2026-06-06T13:11:43Z Saumache 27923 /* XV. */ 269169 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XVIII }} {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Disputationes a philosopho Stoico et contra a Peripatetico arbitro Favorino factae; quaesitumque inter eos, quantum in perficienda vita beata virtus valeret quantumque esset in his, quae dicuntur “extranea”.''}} {{pn|1.1|1}}Familiares Favorini erant duo quidam non incelebres in urbe Roma philosophi. Eorum fuit unus Peripateticae disciplinae sectator, alter Stoicae. {{pn|1.2|2}}His quondam ego acriter atque contente pro suis utrimque decretis propugnantibus, cum essemus una omnes Ostiae cum Favorino, interfui. {{pn|1.3|3}}Ambulabamus autem in litore, cum iam advesperasceret, aestate anni nova. {{pn|1.4|4}}Atque ibi Stoicus censebat et vitam beatam hominum virtute animi sola et miseriam summam malitia sola posse effici, etiamsi cetera bona omnia, quae corporalia et externa appellarentur, virtuti deessent, malitiae adessent. {{pn|1.5|5}}Ille contra Peripateticus miseram quidem vitam vitiis animi et malitia sola fieri concedebat, sed ad conplendos omnes vitae beatae numeros virtutem solam nequaquam satis esse existimabat, quoniam et corporis integritas sanitasque et honestus modus formae et pecunia familiaris et bona existimatio ceteraque omnia corporis et fortunae bona necessaria viderentur perficiendae vitae beatae. {{pn|1.6|6}}Reclamabat hoc in loco Stoicus et, tamquam duas ille res diversas poneret, mirabatur, quod, cum essent malitia et virtus duo contraria, vita misera et beata quoque aeque contraria, {{pn|1.7|7}}non servaret in utrisque vim et naturam contrarii et ad miseriam quidem vitae conficiendam satis valere malitiam solam putaret, ad praestandam vero vitam beatam non satis solam esse virtutem diceret. {{pn|1.8|8}}Atque id maxime dissidere neque convenire dicebat, quod, qui profiteretur vitam nullo pacto beatam effici posse, si virtus sola abesset, idem contra negaret beatam fieri vitam, cum sola virtus adesset, et quem daret haberetque virtuti absenti honorem, eundem petenti atque praesenti adimeret. {{pn|1.9|9}}Tum Peripateticus perquam hercle festive “rogo te” inquit “cum bona venia respondeas, an existimes esse vini amphoram, cum abest ab ea unus congius?” {{pn|1.10|10}}“Minime” inquit “vini amphora dici potest, ex qua abest congius.” {{pn|1.11|11}}Hoc ubi accepit Peripateticus “unus igitur” inquit “congius amphoram facere dici debebit, quoniam, cum deest ille unus, non fit vini amphora et, cum accessit, fit ampliora. Quod si id dicere absurdum est uno congio solo fieri amphoram, itidem absurdum est una sola virtute vitam fieri beatam dicere, quoniam, cum virtus abest, beata esse vita numquam potest.” {{pn|1.12|12}}Tum Favorinus aspiciens Peripateticum “est quidem” inquit “argutiola haec, qua de congio vini usus es, exposita in libris; sed, ut scis, captio magis lepida quam probum aut simile argumentum videri debet. {{pn|1.13|13}}Congius enim, cum deest, efficit quidem, ne sit iustae mensurae amphora; sed cum accedit et additur, non ille unus facit amphoram, sed supplet. {{pn|1.14|14}}Virtus autem, ut isti dicunt, non accessio neque supplementum, sed sola ipsa vitae beatae instar est et propterea beatam vitam sola una, cum adest, facit.” {{pn|1.15|15}}Haec atque alia quaedam minuta magis et nodosa tamquam apud arbitrum Favorinum in suam uterque sententiam conferebant. {{pn|1.16|16}}Sed cum iam prima fax noctis et densiores esse tenebrae coepissent, prosecuti Favorinum in domum, ad quam devertebat, discessimus. ===II.=== {{c|''Cuiusmodi quaestionum certationibus Saturnalicia ludicra Athenis agitare soliti simus; atque inibi inspersa quaedam sophismatia et aenigmata oblectatoria.''}} {{pn|2.1|1}}Saturnalia Athenis agitabamus hilare prorsum ac modeste, non, ut dicitur, remittentes animum - nam “remittere” inquit Musonius “animum quasi amittere est”-, sed demulcentes eum paulum atque laxantes iucundis honestisque sermonum inlectationibus. {{pn|2.2|2}}Conveniebamus autem ad eandem cenam conplusculi, qui Romani in Graeciam veneramus quique easdem auditiones eosdemque doctores colebamus. {{pn|2.3|3}}Tum qui et cenulam ordine suo curabat, praemium solvendae quaestionis ponebat librum veteris scriptoris vel Graecum vel Latinum et coronam e lauro plexam totidemque res quaerebat, quot homines istic eramus; cumque eas omnis exposuerat, rem locumque dicendi sors dabat. {{pn|2.4|4}}Quaestio igitur soluta corona et praemio donabatur; non soluta autem tramittebatur ad eum, qui sortito successerat, idque in orbem vice pari servabatur. {{pn|2.5|5}}Si nemo dissolvebat, corona quaestionis eius deo, cuius id festum erat, dicabatur. {{pn|2.6|6}}Quaerebantur autem res huiuscemodi: aut sententia poetae veteris lepide obscura, non anxie, aut historiae antiquioris requisitio aut decreti cuiuspiam ex philosophia perperam invulgati purgatio aut captionis sophisticae solutio aut inopinati rariorisque verbi indagatio aut tempus item in verbo perspicuo obscurissimum. {{pn|2.7|7}}Itaque nuper quaesita esse memini numero septem, quorum prima fuit enarratio horum versuum, qui sunt in saturis Quinti Ennii uno multifariam verbo concinniter inplicati. Quorum exemplum hoc est:<BR> nam qui lepide postulat alterum frustrari,<BR> quem frustratur, frustra eum dicit frustra esse;<BR> nam qui sese frustrari quem frustra sentit,<BR> qui frustratur is frustrast, si non ille est frustra. {{pn|2.8|8}}Secunda quaestio fuit, quonam modo audiri atque accipi deberet, quod Plato in civitate, quam in libris suis condidit, koinas tas gynaikas id est communes esse mulieres, censuit et praemia viris fortibus summisque bellatoribus posuit saviationes puerorum et puellarum. {{pn|2.9|9}}Tertio in loco hoc quaesitum est, in quibus verbis captionum istarum fraus esset et quo pacto distingui resolvique possent: “quod non perdidisti, habes; cornua non perdidisti: habes igitur cornua”; item altera captio: “quod ego sum, id tu non es; homo ego sum: homo igitur tu non es”. {{pn|2.10|10}}Quaesitum ibidem, quae esset huius quoque sophismatis resolutio: “cum mentior et mentiri me dico, mentior an verum dico?” {{pn|2.11|11}}Postea quaestio istaec fuit, quam ob causam patricii Megalensibus mutitare soliti sint, plebes Cerealibus. {{pn|2.12|12}}Secundum ea hoc quaesitum est, verbum “verant”, quod significat “vera dicunt”, quisnam poetarum veterum dixerit. {{pn|2.13|13}}Sexta quaestio fuit, “asphodelum” cuiusmodi herba sit, quod Hesiodus in isto versu posuerit:<BR> nepioi, oude isasin, hosoi pleon hemisy pantos,<BR> oud'hoson en malachei te kai asphodeloi meg'oneiar,<BR> et quid item Hesiodus se dicere sentiat, cum dimidium plus esse toto dicit. {{pn|2.14|14}}Postrema quaestionum omnium haec fuit: “scripserim”, “legerim”, “venerim” cuius temporis verba sint, praeteriti an futuri an utriusque. {{pn|2.15|15}}Haec ubi ordine, quo dixi, proposita atque singulis sorte ductis disputata explanataque sunt, libris coronisque omnes donati sumus nisi ob unam quaestionem, quae fuit de verbo “verant”. {{pn|2.16|16}}Nemo enim tum commeminerat dictum esse a Q. Ennio id verbum in tertio decimo annalium in isto versu:<BR> satin vates verant aetate in agunda?<BR> Corona igitur huius quaestionis deo feriarum istarum Saturno datast. ===III.=== {{c|''Quid Aeschines rhetor in oratione, qua Timarchum de inpudicitia accusavit, Lacedaemonios statuisse dixerit super sententia probatissima, quam inprobatissimus homo dixisset.''}} {{pn|3.1|1}}Aeschines, vel acerrimus prudentissimusque oratorum, qui apud contiones Atheniensium floruerunt, in oratione illa saeva criminosaque et virulenta, qua Timarchum de inpudicitia graviter insigniterque accusavit, nobile et inlustre consilium Lacedaemoniis dedisse dicit virum indidem civitatis eiusdem principem virtute atque aetate magna praeditum. {{pn|3.2|2}}“Populus” inquit “Lacedaemonius de summa republica sua, quidnam esset utile et honestum, deliberabat. {{pn|3.3|3}}Tum exsurgit sententiae dicendae gratia homo quispiam turpitudine pristinae vitae defamatissimus, sed lingua tunc atque facundia nimium quanto praestabilis. {{pn|3.4|4}}Consilium, quod dabat quodque oportere fieri suadebat, acceptum ab universis et conplacitum est, futurumque erat ex eius sententia populi decretum. {{pn|3.5|5}}Ibi unus ex illo principum ordine, quos Lacedaemonii aetatis dignitatisque maiestate tamquam arbitros et magistros disciplinae publicae verebantur, commoto irritatoque animo exsilit et “quaenam,” inquit “Lacedaemonii, ratio aut quae tandem spes erit urbem hanc et hanc rempublicam salvam inexpugnabilemque esse diutius posse, si huiuscemodi anteactae vitae hominibus consiliariis utemur? quod si proba istaec et honesta sententia est, quaeso vos, non sinamus eandem dehonestari turpissimi auctoris contagio.” {{pn|3.6|6}}Atque ubi hoc dixit, elegit virum fortitudine atque iustitia praeter alios praestantem, sed inopi lingua et infacundum, iussitque eum consensu petituque omnium eandem illam sententiam diserti viri, cuimodi posset verbis, dicere, ut nulla prioris mentione habita scitum atque decretum populi ex eius unius nomine fieret, qui id ipsum denuo dixerat. {{pn|3.7|7}}Atque ita, ut suaserat prudentissimus senex, factum est. {{pn|3.8|8}}Sic bona sententia mansit, turpis auctor mutatus est.” ===IV.=== {{c|''Quod Sulpicius Apollinaris praedicantem quendam a sese uno Sallustii historias intellegi inlusit quaestione proposita, quid verba ista apud Sallustium significarent: “incertum, stolidior an vanior”.''}} {{pn|4.1|1}}Cum iam adulescentuli Romae praetextam et puerilem togam mutassemus magistrosque tunc nobis nosmet ipsi exploratiores quaereremus, in Sandaliario forte apud librarios fuimus, cum ibi in multorum hominum coetu Apollinaris Sulpicius, vir in memoria nostra praeter alios doctus, iactatorem quempiam et venditatorem Sallustianae lectionis inrisit inlusitque genere illo facetissimae dissimulationis, qua Socrates ad sophistas utebatur. {{pn|4.2|2}}Nam cum ille se unum et unicum lectorem esse enarratoremque Sallustii diceret neque primam tantum cutem ac speciem sententiarum, sed sanguinem quoque ipsum ac medullam verborum eius eruere atque introspicere penitus praedicaret, tum Apollinaris amplecti venerarique se doctrinas illius dicens “per,” inquit “magister optume, exoptatus mihi nunc venis cum sanguine et medulla Sallustii verborum. {{pn|4.3|3}}Hesterno enim die quaerebatur ex me, quidnam verba haec eius in quarto historiarum libro de Cn. Lentulo scripta significent, de quo incertum fuisse ait, stolidiorne esset an vanior”, eaque ipsa verba, uti sunt a Sallustio scripta, dixit: {{pn|4.4|4}}“At Cn. Lentulus patriciae gentis, collega eius, cui cognomentum Clodiano fuit, perincertum stolidior an vanior, legem de pecunia, quam Sulla emptoribus bonorum remiserat, exigenda promulgavit.” {{pn|4.5|5}}Quaesitum ergo ex se Apollinaris neque id se dissolvere potuisse adseverabat, quid esset “vanior” et quid “stolidior”, quoniam Sallustius sic ea separasse atque opposuisse inter se videretur, tamquam diversa ac dissimilia nec eiusdem utraque vitii forent, ac propterea petebat, uti se doceret significationes utriusque vocis et origines. {{pn|4.6|6}}Tum ille rictu oris labearumque ductu contemni a se ostendens et rem, de qua quaereretur, et hominem ipsum, qui quaereret: “priscorum” inquit “et remotorum ego verborum medullas et sanguinem, sicuti dixi, perspicere et elicere soleo, non istorum, quae proculcata vulgo et protrita sunt. Ipso illo quippe Cn. Lentulo stolidior est et vanior, qui ignorat eiusdem stultitiae esse vanitatem et stoliditatem.” {{pn|4.7|7}}Sed ubi hoc dixit, media ipsa sermonum reliquit et abire coepit. {{pn|4.8|8}}Nos deinde eum tenebamus urgebamusque, et cumprimis Apollinaris, ut de vocabulorum istorum vel differentia vel, si ei ita videretur, similitudine plenius apertiusque dissereret et, ut ne sibi invideret discere volenti, orabat. {{pn|4.9|9}}Atque ille se iam plane inludi ratus negotium sibi esse causatur et digreditur. {{pn|4.10|10}}Nos autem postea ex Apollinari didicimus “vanos” proprie dici, non ut vulgus diceret, desipientis aut hebetes aut ineptos, sed, ut veterum doctissimi dixissent, mendaces et infidos et levia inaniaque pro gravibus et veris astutissime componentes; “stolidos” autem vocari non tam stultos et excordes quam taetros et molestos et inlepidos, quos Graeci mochtherous et phortikous dicerent. {{pn|4.11|11}}Etyma quoque harum vocum et origines scriptas esse dicebat in libris Nigidianis. Quas requisitas ego et repertas cum primarum significationum exemplis, ut commentariis harum noctium inferrem, notavi et intulisse iam me aliquo in loco commentationibus istis existimo. ===V.=== {{c|''Quod Q. Ennius in septimo annali “quadrupes eques” ac non “quadrupes ecus”, ut legunt multi, scriptum reliquit.''}} {{pn|5.1|1}}Cum Antonio Iuliano rhetore, viro hercle bono et facundiae florentis, complures adulescentuli familiares eius Puteolis aestivarum feriarum ludum et iocum in litteris amoenioribus et in voluptatibus pudicis honestisque agitabamus. {{pn|5.2|2}}Atque ibi tunc Iuliano nuntiatur anagnosten quendam, non indoctum hominem, voce admodum scita et canora Ennii annales legere ad populum in theatro. {{pn|5.3|3}}“Eamus” inquit “auditum nescio quem istum Ennianistam”: hoc enim se ille nomine appellari volebat. {{pn|5.4|4}}Quem cum iam inter ingentes clamores legentem invenissemus - legebat autem librum ex annalibus Ennii septimum -, hos eum primum versus perperam pronuntiantem audivimus:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese,<BR> neque multis postea versibus additis celebrantibus eum laudantibusque omnibus discessit. {{pn|5.5|5}}Tum Iulianus egrediens e theatro “quid vobis” inquit “de hoc anagnosta et de quadrupede eco videtur? sic enim profecto legit:<BR> denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti<BR> proiciunt sese. {{pn|5.6|6}}Ecquid putatis, si magistrum praelectoremque habuisset alicuius aeris, “quadrupes ecus” dicturum fuisse ac non “quadrupes eques”, quod ab Ennio ita scriptum relictumque esse nemo unus litterarum veterum diligens dubitavit?” {{pn|5.7|7}}Cumque aliquot eorum, qui aderant, “quadrupes ecus” apud suum quisque grammaticum legisse se dicerent et mirarentur, quidnam esset “quadrupes eques”, “vellem vos,” inquit “optimi iuvenes, tam accurate Q. Ennium legisse, quam P. Vergilius legerat, qui hunc eius versum secutus in georgicis suis “equitem” pro “eco” posuit his in versibus:<BR> frena Pelethronii Lapithae gyrosque dedere<BR> impositi dorso atque equitem docuere sub armis<BR> insultare solo et gressus glomerare superbos.<BR> In quo loco “equitem”, si quis modo non inscite inepteque argutior sit, nihil potest accipi aliud nisi “ecum”; {{pn|5.8|8}}pleraque enim veterum aetas et hominem equo insidentem et equum, qui insideretur, “equitem” dixerunt. {{pn|5.9|9}}Propterea “equitare” etiam, quod verbum e vocabulo “equitis” inclinatum est, et homo eco utens et ecus sub homine gradiens dicebatur. {{pn|5.10|10}}Lucilius adeo, vir adprime linguae Latinae sciens, “ecum equitare” dicit his versibus:<BR> quis hunc currere ecum nos atque equitare videmus,<BR> his equitat curritque: oculis equitare videmus;<BR> ergo oculis equitat. {{pn|5.11|11}}Sed enim contentus” inquit “ego his non fui et, ut non turbidae fidei nec ambiguae, sed ut purae liquentisque esset, “ecus”ne an “eques” scriptum Ennius reliquisset, librum summae atque reverendae vetustatis, quem fere constabat Lampadionis manu emendatum, studio pretioque multo unius versus inspiciendi gratia conduxi et “eques”, non “ecus”, scriptum in eo versu inveni.” {{pn|5.12|12}}Hoc tum nobis Iulianus et multa alia erudite simul et adfabiliter dixit. Sed eadem ipsa post etiam in pervulgatis commentariis scripta offendimus. ===VI.=== {{c|''Quod Aelius Melissus in libro, cui titulum fecit de loquendi proprietate, quem, cum ederet, cornum esse Copiae dicebat, rem scripsit neque dictu neque auditu dignam, cum differre “matronam” et “matrem familias” existimavit differentia longe vanissima.''}} {{pn|6.1|1}}Aelius Melissus in nostra memoria fuit Romae summi quidem loci inter grammaticos id temporibus; sed maiore in litteris erat iactantia et sophisteiai quam opera. {{pn|6.2|2}}Is praeter alia, quae scripsit compluria, librum composuit, ut tum videbatur, cum est editus, doctrinae inclutae. {{pn|6.3|3}}Ei libro titulus est ingentis cuiusdam inlecebrae ad legendum; scriptus quippe est de loquendi proprietate. Quis adeo existimet loqui se recte atque proprie posse, nisi illas Melissi proprietates perdidicerit? {{pn|6.4|4}}Ex eo libro verba haec sunt: ““Matrona” est, quae semel peperit, quae saepius, “mater familias”; sicuti sus, quae semel peperit, “porcetra”, quae saepius, “scrofa”.” {{pn|6.5|5}}Vtrum autem hoc de matrona ac de matrefamilias Melissus excogitaverit ipse et coniectaverit, an scriptum ab alio quo legerit, hariolis profecto est opus. {{pn|6.6|6}}Nam de “porcetra” habet sane auctorem Pomponium in atellania, quae hoc eodem vocabulo inscripta est; {{pn|6.7|7}}sed matronam non esse appellatam, nisi quae semel peperit, neque matrem familias, nisi quae saepius, nullis veterum scriptorum auctoritatibus confirmari potest. {{pn|6.8|8}}Enimvero illud impendio probabilius est, quod idonei vocum antiquarum enarratores tradiderunt, matronam dictam esse proprie, quae in matrimonium cum viro convenisset, quoad in eo matrimonio maneret, etiamsi liberi nondum nati forent, dictamque ita esse a matris nomine, non adepto iam, sed cum spe et omine mox adipiscendi, {{pn|6.9|9}}unde ipsum quoque “matrimonium” dicitur, matrem autem familias appellatam esse eam solam, quae in mariti manu mancipioque aut in eius, in cuius maritus, manu mancipioque esset, quoniam non in matrimonium tantum, sed in familiam quoque mariti et in sui heredis locum venisset. ===VII.=== {{c|''Quem in modum Favorinus tractaverit intempestivum quendam de verborum ambiguitatibus quaerentem; atque ibi, quot significationes capiat “contio”.''}} {{pn|7.1|1}}Domitio, homini docto celebrique in urbe Roma grammatico, cui cognomentum “Insano” factum est, quoniam erat natura intractabilior et morosior, ei Domitio Favorinus noster cum forte apud fanum Carmentis obviam venisset atque ego cum Favorino essem, “quaeso” inquit “te, magister, dicas mihi, num erravi, quod, cum vellem demegorias Latine dicere, “contiones” dixi? {{pn|7.2|2}}dubito quippe et requiro, an veterum eorum, qui electius locuti sunt, pro verbis et oratione dixerit quis “contionem”. {{pn|7.3|3}}Tum Domitius voce atque vultu atrociore “nulla” inquit “prorsus bonae salutis spes reliqua est, cum vos quoque, philosophorum inlustrissimi, nihil iam aliud quam verba auctoritatesque verborum cordi habetis. Mittam autem librum tibi, in quo id reperias, quod quaeris. Ego enim grammaticus vitae iam atque morum disciplinas quaero, vos philosophi mera estis, ut M. Cato ait, “mortualia”; glossaria namque colligitis et lexidia, res taetras et inanes et frivolas tamquam mulierum voces praeficarum. Atque utinam” inquit “muti omnes homines essemus! minus improbitas instrumenti haberet.” {{pn|7.4|4}}Cumque digressi essemus, “non tempestive” inquit Favorinus “hunc hominem accessimus. Videtur enim mihi episemainesthai. Scitote” inquit “tamen intemperiem istam, quae melancholia dicitur, non parvis nec abiectis ingeniis accidere, alla einai schedon ti to pathos touto heroikon et veritates plerumque fortiter dicere, sed respectum non habere mete kairou mete metrou. Vel ipsum hoc quale existimatis, quod nunc de philosophis dixit? nonne, si id Antisthenes aut Diogenes dixisset, dignum memoria visum esset?” {{pn|7.5|5}}Misit autem paulo post Favorino librum, quem promiserat - Verri, opinor, Flacci erat -, in quo scripta ad hoc genus quaestionis pertinentia haec fuerunt: “senatum” dici et pro loco et pro hominibus, “civitatem” et pro loco et oppido et pro iure quoque omnium et pro hominum multitudine, “tribus” quoque et “decurias” dici et pro loco et pro iure et pro hominibus, “contionem” autem tria significare: {{pn|7.6|6}}locum suggestumque, unde verba fierent, sicut M. Tullius in oratione, quae inscripta est contra contionem Q. Metelli: {{pn|7.7|7}}“escendi” inquit “in contionem, concursus est populi factus”; {{pn|7.8|8}}item significare coetum populi adsistentis, sicuti idem M. Tullius in oratore ait: “Contiones saepe exclamare vidi, cum apte verba cecidissent. Etenim exspectant aures, ut verbis conligetur sententia”; item orationem ipsam, quae ad populum diceretur.<BR> Exempla in eo libro scripta non erant. Sed nos postea Favorino desideranti harum omnium significationum monumenta et apud Ciceronem, sicut supra scripsi, et apud elegantissimos veterum reperta exhibuimus; {{pn|7.9|9}}id autem quod potissimum expetebat, “contionem” esse dictam pro verbis et oratione, docui titulo Tulliani libri, qui a M. Cicerone inscriptus est contra contionem Q. Metelli, quo nihil profecto significatur aliud, quam ipsa, quae a Metello dicta est, oratio. ===VIII.=== {{c|''Homoioteleuta et homoioptota atque alia id genus, quae ornamenta orationis putantur, inepta esse et puerilia Lucilii quoque versibus declarari.''}} {{pn|8.1|1}}Homoioteleuta et isokataleketa et parisa et homoioptota ceteraque huiusmodi scitamenta, quae isti apirocali, qui se Isocratios videri volunt, in conlocandis verbis immodice faciunt et rancide, quam sint insubida et inertia et puerilia, facetissime hercle significat in quinto saturarum Lucilius. {{pn|8.2|2}}Nam ubi est cum amico conquestus, quod ad se aegrotum non viseret, Haec ibidem addit festiviter:<BR> quo me habeam pacto, tametsi non quaeris, docebo,<BR> quando in eo numero mansi, quo in maxima non est<BR> pars hominum, ...<BR> ut periisse velis, quem visere nolueris, cum<BR> debueris. Hoc “nolueris” et “debueris” te<BR> si minus delectat, quod atechnon et Eisocratium est<BR> lerodesque simul totum ac symmeirakides,<BR> non operam perdo, si tu hic. ===IX.=== {{c|''Quid significet apud M. Catonem verbum “insecenda”; quodque “insecenda” legendum sit quam, quod plerique existimant, “insequenda”.''}} {{pn|9.1|1}}In libro vetere, in quo erat oratio M. Catonis de Ptolomaeo contra Thermum, sic scriptum fuit: “Sed si omnia dolo fecit omnia avaritiae atque pecuniae causa fecit, eiusmodi scelera nefaria, quae neque fando neque legendo audivimus, supplicium pro factis dare oportet.” ... {{pn|9.2|2}}“Insecenda” quid esset, quaeri coeptum. Tum ex his, qui aderant, alter litterator fuit, alter litteras sciens, id est alter docens, doctus alter. {{pn|9.3|3}}Hi duo inter sese dissentiebant. Et grammaticus quidem contendebat “insequenda” scribendum esse: ““insequenda” enim scribi” inquit “oportuit, non “insecenda”, quoniam “insequens” significat” ..., traditumque esse “inseque” quasi “perge dicere” et “insequere”, itaque ab Ennio scriptum in his versibus:<BR> inseque, Musa, manu Romanorum induperator<BR> quod quisque in bello gessit cum rege Philippo.” {{pn|9.4|4}}Alter autem ille eruditior nihil mendum, sed recte atque integre scriptum esse perseverabat et Velio Longo, non homini indocto, fidem esse habendam, qui in commentario, quod fecisset de usu antiquae lectionis, scripserit non “inseque” apud Ennium legendum, sed “insece”; ideoque a veteribus, quas “narrationes” dicimus, “insectiones” esse appellatas; Varronem quoque versum hunc Plauti de Menaechmis:<BR> nihilo minus esse videtur sectius quam somnia,<BR> sic enarrasse: “nihilo magis narranda esse, quam si ea essent somnia.” Haec illi inter se certabant. {{pn|9.5|5}}Ego arbitror et a M. Catone “insecenda” et a Q. Ennio “insece” scriptum sine “u” littera. Offendi enim in bibliotheca Patrensi librum verae vetustatis Livii Andronici, qui inscriptus est Odyssea, in quo erat versus primus cum hoc verbo sine “u” littera:<BR> virum mihi, Camena, insece versutum,<BR> factus ex illo Homeri versu:<BR> andra moi ennepe, Mousa, polytropon. {{pn|9.6|6}}Illic igitur aetatis et fidei magnae libro credo. Nam, quod in versu Plautino est: “sectius quam somnia”, nihil in alteras partes argumenti habet. {{pn|9.7|7}}Etiamsi veteres autem non “inseque”, sed “insece” dixerunt, credo, quia erat lenius leviusque, tamen eiusdem sententiae verbum videtur. {{pn|9.8|8}}Nam et “sequo” et “sequor” et item “secta” et “sectio” consuetudine loquendi differunt; sed qui penitus inspexerit, origo et ratio utriusque una est. {{pn|9.9|9}}Doctores quoque et interpretes vocum Graecarum:<BR> andra moi ennepe, Mousa,<BR> et<BR> espete nyn moi, Mousai,<BR> dictum putant, quod Latine “inseque” dicitur; namque in altero n geminum, in altero s esse tralatum dicunt. {{pn|9.10|10}}Sed etiam ipsum illud epe, quod significat verba aut versus, non aliunde esse dictum tradunt quam apo tou hepesthai kai tou eipein. {{pn|9.11|11}}Eadem ergo ratione antiqui nostri narrationes sermonesque “insectiones” appellitaverunt. ===X.=== {{c|''Errare istos, qui in exploranda febri venarum pulsus pertemptari putant, non arteriarum.''}} {{pn|10.1|1}}In Herodis C. V. villam, quae est in agro Attico loco, qui appellatur Cephisiae, aquis et lucis, nemoribus frequentem, aestu anni medio concesseram. {{pn|10.2|2}}Ibi alvo mihi cita et accedente febri rapida decubueram. {{pn|10.3|3}}Eo Calvenus Taurus philosophus et alii quidam sectatores eius cum Athenis visendi mei gratia venissent, medicus, qui tum in his locis repertus adsidebat mihi, narrare Tauro coeperat, quid incommodi paterer et quibus modulis quibusque intervallis accederet febris decederetque. {{pn|10.4|4}}Tum in eo sermone, cum iam me sinceriore corpusculo factum diceret: “potes” inquit Tauro “tu quoque id ipsum comprehendere, ean hapsei autou tes phlebos”, quod nostris verbis profecto ita dicitur: “si attigeris venam illius”. {{pn|10.5|5}}Hanc loquendi imperitiam, quod venam pro arteria dixisset, cum in eo docti homines, qui cum Tauro erant, tamquam in minime utili medico offendissent atque id murmure et vultu ostenderent, tum ibi Taurus, ut mos eius fuit, satis leniter: “certi” inquit “sumus, vir bone, non ignorare te, quid “vena” appelletur et quid “arteria”, quod venae quidem suapte vi inmobiles sint et sanguinis tantum demittendi gratia explorentur, arteriae autem motu atque pulsu suo habitum et modum febrium demonstrent; {{pn|10.6|6}}sed, ut video, pervulgate magis quam inscite locutus es: non enim te solum, sed alios quoque itidem errantis audivi venam pro arteria dicere. {{pn|10.7|7}}Fac igitur, ut experiamur elegantiorem esse te in medendo quam in dicendo, et cum dis bene volentibus opera tua sistas hunc nobis sanum atque validum quam citissime.” {{pn|10.8|8}}Hoc ego postea cum in medico reprehensum esse meminissem, existimavi non medico soli, sed omnibus quoque hominibus liberis liberaliterque institutis turpe esse ne ea quidem cognovisse ad notitiam corporis nostri pertinentia, quae non altius occultiusque remota sunt et quae natura nobis tuendae valitudinis causa et in promptu esse et in propatulo volverit; ac propterea, quantum habui temporis subsicivi, medicinae quoque disciplinae libros attigi, quos arbitrabar esse idoneos ad docendum, et ex his cum alia pleraque ab isto humanitatis usu non aliena, tum de venis quoque et arteriis didicisse videor ad hunc ferme modum: {{pn|10.9|9}}Vena est conceptaculum sanguinis, quod angeion medici vocant, mixti confusique cum spiritu naturali, in quo plus sanguinis est, minus spiritus; arteria est conceptaculum spiritus naturalis mixti confusique cum sanguine, in quo plus spiritus est, minus sanguinis; {{pn|10.10|10}}sphygmos autem est intentio motus et remissio in corde et in arteria naturalis, non arbitraria. {{pn|10.11|11}}Medicis autem veteribus oratione Graeca ita definitus est: Sphygmos estin diastole te kai systole aproairetos arterias kai kardias. ===XI.=== {{c|''Verba ex carminibus Furi Antiatis inscite a Caesellio Vindice reprehensa; versusque ipsi, in quibus ea verba sunt, subscripti.''}} {{pn|11.1|1}}Non hercle idem sentio cum Caesellio Vindice, grammatico, ut mea opinio est, haudquaquam inerudito. {{pn|11.2|2}}Verum hoc tamen petulanter insciteque, quod Furium, veterem poetam, dedecorasse linguam Latinam scripsit huiuscemodi vocum fictionibus, quae mihi quidem neque abhorrere a poetica facultate visae sunt neque dictu profatuque ipso taetrae aut insuaves esse, sicuti sunt quaedam alia ab inlustribus poetis ficta dure et rancide. {{pn|11.3|3}}Quae reprehendit autem Caesellius Furiana, haec sunt: quod terram in lutum versam “lutescere” dixerit et tenebras in noctis modum factas “noctescere” et pristinas reciperare vires “virescere”, et, quod ventus mare caerulum cum crispicans nitefacit, “purpurat” dixerit, et opulentum fieri “opulescere”. {{pn|11.4|4}}Versus autem ipsos ex poematis Furianis, in quibus haec verba sunt, subdidi:<BR> sanguine diluitur tellus, cava terra lutescit.<BR> Omnia noctescunt tenebris caliginis atrae.<BR> Increscunt animi, virescit volnere virtus.<BR> Sicut fulca levis volitat super aequora classis,<BR> spiritus Eurorum viridis cum purpurat undas.<BR> Quo magis in patriis possint opulescere campis. ===XII.=== {{c|''Morem istum veteribus nostris fuisse verba patiendi mutare ac vertere in agendi modum.''}} {{pn|12.1|1}}Id quoque habitum est in oratione facienda elegantiae genus, ut pro verbis habentibus patiendi figuram, agentia ponerent ac deinde haec vice inter sese mutua verterent. {{pn|12.2|2}}Iuventius in comoedia:<BR> pallium inquit flocci ut splendeat.<BR> Nonne hoc inpendio venustius gratiusque est quam si diceret “maculetur”? {{pn|12.3|3}}Plautus etiam non dissimiliter:<BR> quid est? - hoc rugat pallium, amictus non sum commode. {{pn|12.4|4}}Itidem Plautus “pulveret” dicit, quod non pulvere impleat, set ipsum pulveris plenum sit:<BR> exi tu, Dave, age, sparge; mundum esse hoc vestibulum volo.<BR> Venus ventura est nostra, non hoc pulveret. {{pn|12.5|5}}In Asinaria quoque “contemples” dicit pro “contempleris”: meum caput contemples, si quidem e re consultas tua. {{pn|12.6|6}}Cn. Gellius in annalibus: “Postquam tempestas sedavit, Adherbal taurum immolavit.” {{pn|12.7|7}}M. Cato in originibus: “Eodem convenae conplures ex agro accessitavere. Eo res eorum auxit.” {{pn|12.8|8}}Varro libris, quos ad Marcellum de lingua Latina fecit: “in priore verbo graves prosodiae, quae fuerunt, manent, reliquae mutant”; “mutant” inquit elegantissime pro “mutantur”. {{pn|12.9|9}}Potest etiam id quoque ab eodem Varrone in septimo divinarum similiter dictum videri: “Inter duas filias regum quid mutet, inter Antigonam et Tulliam, est animadvertere.” {{pn|12.10|10}}Verba autem patiendi pro agentibus in omnibus ferme veterum scriptis reperiuntur. Ex quibus sunt pauca ista, quae nunc meminimus: “muneror te” pro “munero” et “significor” pro “significo” et “sacrificor” pro “sacrifico” et “adsentior” pro “adsentio” et “faeneror” pro “faenero” et “pigneror” pro “pignero” et alia istiusmodi pleraque, quae, proinde ut in legendo fuerint obvia, notabuntur. ===XIII.=== {{c|''Quali talione Diogenes philosophus usus sit pertemptatus a dialectico quodam sophismatio inpudenti.''}} {{pn|13.1|1}}Saturnalibus Athenis alea quadam festiva et honesta lusitabamus huiuscemodi: {{pn|13.2|2}}Vbi conveneramus complusculi eiusdem studii homines ad lavandi tempus, captiones, quae sophismata appellantur, mente agitabamus easque quasi talos aut tesserulas in medium vice sua quisque iaciebamus. {{pn|13.3|3}}Captionis solutae aut parum intellectae praemium poenave erat nummus unus sestertius. {{pn|13.4|4}}Hoc aere conlecto quasi manuario cenula curabatur omnibus, qui eum lusum luseramus. {{pn|13.5|5}}Erant autem captiones ad hoc fere exemplum, tametsi Latina oratione non satis scite ac paene etiam inlepide exponuntur: “quod nix est, hoc grando non est; nix autem alba est: grando igitur alba non est”. Item aliud non dissimile: “quod homo est, non est hoc equus; homo autem animal est: equus igitur animal non est”. {{pn|13.6|6}}Dicere ergo debebat, qui ad sophisma diluendum ac refellendum ritu aleatorio vocatus erat, in qua parte quoque in verbo captio foret, quid dari concedique non oporteret; nisi dixerat, nummo singulo multabatur. Ea multa cenam iuvabat. {{pn|13.7|7}}Libet autem dicere, quam facete Diogenes sophisma id genus, quod supra dixi, a quodam dialectico ex Platonis diatriba per contumeliam propositum remuneratus sit. {{pn|13.8|8}}Nam cum ita rogasset dialecticus: “quod ego sum, id tu non es?” et Diogenes adnuisset atque ille addidisset: “homo autem ego sum”, cum id quoque adsensus esset et contra dialecticus ita conclusisset: “homo igitur tu non es”, “hoc quidem”, inquit Diogenes, “falsum est, et si verum id fieri vis, a me incipe”. ===XIV.=== {{c|''Quid sit numerus “hemiolos”, quid “epitritos”; et quod vocabula ista non facile nostri ausi sunt vertere in linguam Latinam.''}} {{pn|14.1|1}}Figurae quaedam numerorum, quas Graeci certis nominibus appellant, vocabula in lingua Latina non habent. {{pn|14.2|2}}Sed qui de numeris Latine scripserunt, Graeca ipsa dixerunt, fingere autem nostra, quoniam id absurde futurum erat, noluerunt. {{pn|14.3|3}}Quale enim fieri nomen posset “hemiolio” numero aut “epitrito”? {{pn|14.4|4}}Est autem hemiolios, qui numerum aliquem totum in sese habet dimidiumque eius, ut tres ad duo, quindecim ad decem, triginta ad viginti; {{pn|14.5|5}}epitritos est, qui habet totum aliquem numerum et eiusdem partem tertiam, ut quattuor ad tres, duodecim ad novem, quadraginta ad triginta. {{pn|14.6|6}}Haec autem notare meminisseque non esse ab re visum est, quoniam, vocabula ista numerorum nisi intelleguntur, rationes quaedam subtilissimae in libris philosophorum scriptae percipi non queunt. ===XV.=== {{c|''Quod M. Varro in herois versibus observaverit rem nimis anxiae et curiosae observationis.''}} {{pn|15.1|1}}In longis versibus, qui hexametri vocantur, item in senariis, animadverterunt metrici primos duos pedes, item extremos duo, habere singulos posse integras partes orationis, medios haut umquam posse, sed constare eos semper ex verbis aut divisis aut mixtis atque confusis. {{pn|15.2|2}}M. etiam Varro in libris disciplinarum scripsit observasse sese in versu hexametro, quod omnimodo quintus semipes verbum finiret et quod priores quinque semipedes aeque magnam vim haberent in efficiendo versu atque alii posteriores septem, idque ipsum ratione quadam geometrica fieri disserit. {{Liber |Ante=Liber XVII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVII |Post=Liber XIX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIX }} {{finis}} nq9kwoobid4e5cocj4xrlo3020pjhle 0 6386 269132 269131 2026-06-06T12:01:44Z Saumache 27923 269132 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|Responsio cuiusdam philosophi, interrogati quam ob causam maris tempestate palluerit.}} {{pn|1.1|1}}Navigabamus a Cassiopa Brundisium mare Ionium violentum et vastum et iactabundum. {{pn|1.2|2}}Nox deinde, quae diem primum secuta est, in ea fere tota ventus a latere saeviens navem undis compleverat. {{pn|1.3|3}}Tum postea complorantibus nostris omnibus atque in sentina satis agentibus dies quidem tandem inluxit. Sed nihil de periculo neque de saevitia venti remissum; quin turbines etiam crebriores et caelum atrum et fumigantes globi et figurae quaedam nubium metuendae, quos typhonas vocabant, inpendere inminereque ac depressurae navem videbantur. {{pn|1.4|4}}In eadem fuit philosophus in disciplina Stoica celebratus, quem ego Athenis cognoveram non parva virum auctoritate satisque attente discipulos iuvenes continentem. {{pn|1.5|5}}Eum tunc in tantis periculis inque illo tumultu caeli marisque requirebam oculis scire cupiens, quonam statu animi et an interritus intrepidusque esset. {{pn|1.6|6}}Atque ibi hominem conspicimus pavidum et exterritum ploratus quidem nullos sicuti ceteri omnes nec ullas eiusmodi voces cientem, sed coloris et voltus turbatione non multum a ceteris differentem. {{pn|1.7|7}}At ubi caelum enituit et deferbuit mare et ardor ille periculi deflagravit, accedit ad Stoicum Graecus quispiam dives ex Asia magno, ut videbamus, cultu paratuque rerum et familiae, atque ipse erat multis corporis animique deliciis diffluens. {pn|1.8|8}}Is quasi inludens: “quid hoc est,” inquit “o philosophe, quod, cum in periculis essemus, timuisti tu et palluisti? ego neque timui neque pallui.” {{pn|1.9|9}}Et philosophus aliquantum cunctatus, an respondere ei conveniret, “si quid ego” inquit “in tanta violentia tempestatum videor paulum pavefactus, non tu istius rei ratione audienda dignus es. {{pn|1.10|10}}Set tibi sane Aristippus ille ... discipulus, pro me responderit, qui cum in simili tempore a simillimo tui homine esset interrogatus, quare philosophus timeret, cum ille contra nihil metueret, non eandem esse causam sibi atque illi respondit, quoniam is quidem esset non magno opere sollicitus pro anima nequissimi nebulonis, ipsum autem pro Aristippi anima timere.” {{pn|1.11|11}}His tunc verbis Stoicus divitem illum Asiaticum a sese molitus est. {{pn|1.12|12}}Sed postea cum Brundisium adventaremus malaciaque esset venti ac maris, percontatus eum sum, quaenam illa ratio esset pavoris sui, quam dicere ei supersedisset, a quo fuerat non satis digne compellatus. {{pn|1.13|13}}Atque ille mihi placide et comiter “quoniam” inquit “audiendi cupidus es, audi, quid super isto brevi quidem, sed necessario et naturali pavore maiores nostri, conditores sectae Stoicae, senserint, vel potius” inquit “lege; nam et facilius credideris, si legas, et memineris magis.” {{pn|1.14|14}}Atque ibi coram ex sarcinula sua librum protulit Epicteti philosophi quintum {{graeca|''διαλέξεων''}}, quas ab Arriano digestas congruere scriptis {{graeca|''ζήνωνος''}} et Chrysippi non dubium est. {{pn|1.15|15}}In eo libro Graeca scilicet oratione scriptum ad hanc sententiam legimus: “Visa animi, quas {{graeca|''φαντασίας''}} philosophi appellant, quibus mens hominis prima statim specie accidentis ad animum rei pellitur, non voluntatis sunt neque arbitraria, sed vi quadam sua inferunt sese hominibus noscitanda; {{pn|1.16|16}}probationes autem, quas {{graeca|''συγκαταφέσεις''}} vocant, quibus eadem visa noscuntur ac diiudicantur voluntariae sunt fiuntque hominum arbitratu. {{pn|1.17|17}}Propterea cum sonus aliquis formidabilis aut caelo aut ex ruina, aut repentinus nescio cuius periculi nuntius vel quid aliud est eiusmodi factum, sapientis quoque animum paulisper moveri et contrahi et pallescere necessum est non opinione alicuius mali praecepta, sed quibusdam motibus rapidis et inconsultis officium mentis atque rationis praevertentibus. {{pn|1.18|18}}Mox tamen ille sapiens ibidem {{graeca|''τὰς τοιαύτας φαντασίας''}}, id est visa istaec animi sui terrifica, non adprobat, hoc est {{graeca|''οὐ συγκαττατιθεται οὐδὲ προσεπιδοξάζει''}}, sed abicit respuitque, nec ei metuendum esse in hisquicquam videtur. {{pn|1.19|19}}Atque hoc inter insipientis sapientisque animum differre dicunt, quod insipiens, qualia sibi esse primo animi sui pulsu visa sunt saeva et aspera, talia esse vero putat et eadem incepta, tamquam si iure metuenda sint, sua quoque adsensione adprobat {{graeca|''καὶ προσεπιδοξάζει''}} - hoc enim verbo Stoici, cum super ista re disserunt, utuntur -, {{pn|1.20|20}}sapiens autem, cum breviter et strictim colore atque vultu motus est, {{graeca|''οὐ συγκατατίθεαι''}}, sed statum vigoremque sententiae suae retinet, quam de huiuscemodi visis semper habuit ut de minime metuendis, sed fronte falsa et formidine inani territantibus.” {{pn|1.21|21}}Haec Epictetum philosophum ex decretis Stoicorum sensisse atque dixisse in eo, quo dixi, libro legimus adnotandaque esse idcirco existimavimus, ut rebus forte id genus, quibus dixi, obortis pavescere sensim et quasi albescere non insipientis esse hominis neque ignavi putemus et in eo tamen brevi motu naturali magis infirmitati cedamus, quam quod esse ea, qualia visa sunt, censeamus. ===II.=== {{c|Ex quinque corporis sensibus duos esse cum beluis maxiem communes; quodque turpis et improba est voluptas quae ex auditu, visu odoratuque procedit, quae vero ex gustu tactuque est, rerum omium foedissima est, cum hae duae bestiarum etiam sint, reliquae hominum tantum.}} {{pn|2.1|1}}Quinque sunt hominum sensus, quos Graeci aistheseis appellant, per quos voluptas animo aut corpori quaeri videatur: gustus, tactus, odoratus, visus, auditus. Ex his omnibus quae inmodice voluptas capitur, ea turpis atque inproba existimatur. {{pn|2.2|2}}Sed enim quae nimia ex gustu atque tactu est, ea voluptas, sicuti sapientes viri censuerunt, omnium rerum foedissima est, eosque maxime, qui duabus istis beluinis voluptatibus sese dediderunt, gravissimi vitii vocabulis Graeci appellant vel akrateis vel akolastous: nos eos vel “incontinentes” dicimus vel “intemperantes”; akolastous enim si interpretari coactius velis, nimis id verbum insolens erit. {{pn|2.3|3}}Istae autem voluptates duae gustus atque tactus, id est libidines in cibos atque in Venerem prodigae, solae sunt hominibus communes cum beluis et idcirco in pecudum ferorumque animalium numero habetur, quisquis est his ferinis voluptatibus praevinctus; {{pn|2.4|4}}ceterae ex tribus aliis sensibus proficiscentes hominum esse tantum propriae videntur. {{pn|2.5|5}}Verba super hac re Aristotelis philosophi adscripsi, ut vel auctoritas clari atque incluti viri tam infamibus nos voluptatibus deterreret: Dia ti hoi kata ten tes haphes e geuseos hedonen gignomenen, an hyperballosin, akrateis legontai? hoi te gar peri ta aphrodisia akolastoi toioutoi, hoi te peri tas tes trophes apolauseis; ton de kata ten trophen ap'enion men en tei glottoi to hedy, ap'enion de en toi laryngi, dio kai Philoxenos geranou larynga eucheto echein. E dia to tas apo touton gignomenas hedonas koinas einai hemin kai tois allois zoiois? hate ouson koinon atimotatai eisi kai malista e monai eponeidistoi, hos ton hypo touton hettomenon psegomen kai akrate kai akolaston legomen dia to hypo ton cheiriston hedonen hettasthai. Ouson de ton aistheseon pente ta alla zoia apo ton dyo monon ton proeiremenon hedetai, kata de tas allas e holos ouch hedetai e kata symbebekos touto paschei. {{pn|2.6|6}}Quis igitur habens aliquid humani pudoris voluptatibus istis duabus coeundi atque comedendi, quae sunt homini cum sue atque asino communes, gaudeat? {{pn|2.7|7}}Socrates quidem dicebat multos homines propterea velle vivere, ut ederent et biberent, se bibere atque esse, ut viveret. {{pn|2.8|8}}Hippocrates autem, divina vir scientia, de coitu venerio ita existimabat partem esse quandam morbi taeterrimi, quem nostri comitialem dixerunt; namque ipsius verba haec traduntur: ten synousian einai mikran epilepsian. ===III.=== {{c|Quod turpius est frigide laudari quam acerbius vituperari.}} {{pn|3.1|1}}Turpius esse dicebat Favorinus philosophus exigue atque frigide laudari quam insectanter et graviter vituperari: {{pn|3.2|2}}“quoniam,” inquit “qui maledicit et vituperat, quanto id acerbius facit, tam maxime pro iniquo et inimico ducitur et plerumque propterea fidem non capit. Sed qui infecunde atque ieiune laudat, destitui a causa videtur et amicus quidem creditur eius, quem laudare vult, sed nihil posse reperire, quod iure laudet.” ===IV.=== {{c|Quamobrem venter repentino timore effluat; quare etiam ignis urinam lacessat.}} {{pn|4.1|1}}Aristotelis libri sunt, qui problemata physica inscribuntur, lepidissimi et elegantiarum omnigenus referti. {{pn|4.2|2}}In his quaerit, quam ob causam eveniat, ut quibus invasit repentinus rei magnae timor, plerumque alvo statim cita fiant. {{pn|4.3|3}}Item quaerit, cur accidat, ut eum, qui propter ignem diutius stetit, libido urinae lacessat. {{pn|4.4|4}}Ac de alvo quidem inter timendum prona atque praecipiti causam esse dicit, quod timor omnis sit algificus, quem ille appellat psychropoion, eaque vi frigoris sanguinem caldoremque omnem de summa corporis cute cogat penitus et depellat faciatque simul, uti, qui timent, sanguine ex ore decedente pallescant. {{pn|4.5|5}}“Is autem” inquit “sanguis et caldor in intuma coactus movet plerumque alvum et incitat. {{pn|4.6|6}}De urina celebri ex igni proximo facta verba haec posuit: To de pyr diachalai to pepegos hosper helios ten chiona. ===V.=== {{c|Ex Aristotelis libris sumptum quod nivis aqua potui pessima sit; et quod ex nive crystallus concreatur.}} {{pn|5.1|1}}In Tiburte rus concesseramus hominis amici divitis aestate anni flagrantissima ego et quidam alii aequales et familiares mei, eloquentiae aut philosophiae sectatores. {{pn|5.2|2}}Erat nobiscum vir bonus ex peripatetica disciplina bene doctus et Aristotelis unice studiosissimus. {{pn|5.3|3}}Is nos aquam multam ex diluta nive bibentis coercebat severiusque increpabat. Adhibebat nobis auctoritates nobilium medicorum et cumprimis Aristotelis philosophi, rei omnis humanae peritissimi, qui aquam nivalem frugibus sane et arboribus fecundam diceret, sed hominibus potu nimio insalubrem esse tabemque et morbos sensim atque in diem longam visceribus inseminare. {{pn|5.4|4}}Haec quidem ille ad nos prudenter et benivole et adsidue dictitabat. Sed cum bibendae nivis pausa fieret nulla, promit e bibliotheca Tiburti, quae tunc in Herculis templo satis commode instructa libris erat, Aristotelis librum eumque ad nos adfert et “huius saltem” inquit “sapientissimi viri verbis credite ac desinite valitudinem vestram profligare.” {{pn|5.5|5}}In eo libro scriptum fuit deterrimam esse potu aquam e nive itemque solidius altiusque concretam eam, quam krystallon Graeci appellant; causaque ibi adscripta est huiuscemodi: {{pn|5.6|6}}“quoniam, cum aqua frigore aeris duratur et coit, necessum est fieri evaporationem et quandam quasi auram tenuissimam exprimi ex ea et emanare. {{pn|5.7|7}}Id autem” inquit “in ea levissimum est, quod evaporatur; manet autem,quod est gravius et sordidius et insalubrius, atque id pulsu aeris verberatum in modum coloremque spumae candidae oritur. {{pn|5.8|8}}Sed aliquantum, quod est salubrius, difflari atque evaporari ex nive indicium illud est, quod minor fit illo, quod ante fuerat quam concresceret.” {{pn|5.9|9}}Verba ipsa Aristotelis ex eo libro pauca sumpsi et adscripsi: Dia ti ta apo chionos kai krystallon hydata phaula estin? hoti pantos hydatos pegnymenou to leptotaton kai kouphotaton exatmizei. Semeion de, hoti elatton ginetai e proteron, hotan takei pagen. Apelelythotos oun tou hygieinotatou ananke aei to kataleipomenon cheiron einai. {{pn|5.10|10}}Hoc ubi legimus, placuit honorem doctissimo viro haberi Aristoteli. Atque ita postea ego bellum et odium nivi indixi, alii indutias cum ea varie factitabant. ===VI.=== {{c|Quod pudor sanguinem ad extera diffundit, timor vero contrahit.}} {{pn|6.1|1}}In problematis Aristotelis philosophi ita scriptum est: {{graeca|''διὰ τί οἱ μὲν αἰσχυνόμενοι ἐρυθριῶσιν, οἱ δὲ φοβούμενοι ὠχριῶσιν, παραπλησίων τῶν παθῶν ὄντων; ὅτι τῶν μὲν αἰσχυνομένων διαχεῖται τὸ αἷμα ἐκ τῆς καρδίας εἰς ἅπαντα τὰ μέρη τοῦ σώματος, ὥστε ἐπιπολάζειν: τοῖς δὲ φοβηθεῖσιν συντρέχει εἰς τὴν καρδίαν, ὥστε ἐκλείπειν ἐκ τῶν ἄλλων μερῶν''}}. {{pn|6.2|2}}Hoc ego Athenis cum Tauro nostro legissem percontatusque essem, quid de ratione ista reddita sentiret, “dixit quidem” inquit “probe et vere, quid accideret diffuso sanguine aut contracto, sed cur ita fieret, non dixit. {{pn|6.3|3}}Adhuc enim quaeri potest, quam ob causam pudor sanguinem diffundat, timor contrahat, cum sit pudor species timoris atque ita definiatur: “timor iustae reprehensionis”. Ita enim philosophi definiunt: {{graeca|''αἰσχύνη ἐστὶν φόβος δικαίου ψόγου''}}.” ===VII.=== {{c|Quid sit “obesum”; nonnullaque alia prisca vocabula.}} {{pn|7.1|1}}In agro Vaticano Iulius Paulus poeta, vir bonus et rerum litterarumque veterum inpense doctus, herediolum tenue possidebat. Eo saepe nos ad esse sese vocabat et olusculis pomisque satis comiter copioseque invitabat. {{pn|7.2|2}}Atque ita molli quodam tempestatis autumnae die ego et Iulius Celsinus, cum ad eum cenassemus et apud mensam eius audissemus legi Laevii Alcestin rediremusque in urbem sole iam fere occiduo, figuras habitusque verborum nove aut insigniter dictorum in Laeviano illo carmine ruminabamur et, ut quaeque vox indidem digna animadverti subvenerat, qua nos quoque possemus uti, memoriae mandabamus. {{pn|7.3|3}}Erant autem verba, quae tunc suppetebant, huiuscemodi: :“corpore” inquit “pectoreque undique obeso ac :mente exsensa tardigenuclo :senio obpressum.” “Obesum” hic notavimus proprie magis quam usitate dictum pro exili atque gracilento; vulgus enim {{graeca|''ἀκύρως''}} vel {{graeca|''κατὰ ἀντίφρασιν''}} “obesum” pro “uberi” atque “pingui” dicit. {{pn|7.4|4}}Item notavimus, quod “oblitteram” gentem pro “oblitterata” dixit; {{pn|7.5|5}}item, quod hostis, qui foedera frangerent, “foedifragos”, non “foederifragos” dixit; {{pn|7.6|6}}item, quod rubentem auroram “pudoricolorem” appellavit et Memnonem “nocticolorem”; {{pn|7.7|7}}item, quod forte “dubitanter” et ab eo, quod est “sileo”, “silenta loca” dixit et “pulverulenta” et “pestilenta” et quod {{pn|7.8|8}}“carendum tui est” pro “te” quodque “magno impete” pro “impetu”; {{pn|7.9|9}}item quod “fortescere” posuit pro “fortem fieri” quodque “dolentiam” pro “dolore” et “avens” pro “libens”; {{pn|7.10|10}}item “curis intolerantibus “pro “intolerandis”, quodque “manciolis” inquit “tenellis” pro “manibus” et “quis tam siliceo?” ... Item “fiere” inquit “inpendio infit”, id est “fieri inpense incipit”; {{pn|7.11|11}}quodque “accipitret” posuit pro “laceret”. {{pn|7.12|12}}His nos inter viam verborum Laevianorum adnotatiunculis oblectabamus. {{pn|7.13|13}}Cetera enim, quae videbantur nimium poetica, ex prosae orationis usu alieniora praetermisimus; veluti fuit quod de Nestore ait “trisaeclisenex” et “dulciorelocus”, {{pn|7.14|14}}item quod de tumidis magnisque fluctibus “fluctibus” inquit “multigrumis” {{pn|7.15|15}}et flumina gelu concreta “tegmine” esse “onychino” dixit et quae multiplica ludens conposuit, {{pn|7.16|16}}quale illud est, quod vituperones suos “subductisupercilicarptores” appellavit. ===VIII.=== {{c|Quaestio an “harena.” “caelum,” “triticum” pluralia inveniantur; atque inibi de “quadrigis,” “inimicitiis,” nonnullis praeterea vocabulis, an singulari numero comperiantur.}} {{pn|8.1|1}}Adulescentulus Romae, priusquam Athenas concederem, quando erat a magistris auditionibusque obeundis otium, ad Frontonem Cornelium visendi gratia pergebam sermonibusque eius purissimis bonarumque doctrinarum plenis fruebar. Nec umquam factum est, quotiens eum vidimus loquentemque audivimus, quin rediremus fere cultiores doctioresque. {{pn|8.2|2}}Veluti fuit illa quodam die sermocinatio illius levi quidem de re, sed a Latinae tamen linguae studio non abhorrens. {{pn|8.3|3}}Nam cum quispiam familiaris eius, bene eruditus homo et tum poeta inlustris, liberatum esse se aquae intercutis morbo diceret, quod “harenis calentibus” esset usus, tum adludens Fronto “morbo quidem” inquit “cares, sed verbi vitio non cares. Gaius enim Caesar, ille perpetuus dictator, Cn. Pompei socer, a quo familia et appellatio Caesarum deinceps propagata est, vir ingenii praecellentis, sermonis praeter alios suae aetatis castissimi? in libris, quos ad M. Ciceronem de analogia conscripsit, “harenas” vitiose dici existimat, quod “harena” numquam multitudinis numero appellanda sit, sicuti neque “caelum” neque “triticum”; {{pn|8.4|4}}contra autem “quadrigas”, etiamsi currus unus, equorum quattuor iunctorum agmen unum sit, plurativo semper numero dicendas putat sicut “arma” et “moenia” et “comitia” et “inimicitias”, nisi quid contra ea dicis, poetarum pulcherrime, quo et te purges et non esse id vitium demonstres.” {{pn|8.5|5}}“De “caelo”” inquit ille “et “tritico” non infitias eo, quin singulo semper numero dicenda sint, neque de “armis” et “moenibus” et “comitiis”, quin figura multitudinis perpetua censeantur; {{pn|8.6|6}}videbimus autem potius de “inimicitiis” et “quadrigis”. Ac fortassean de “quadrigis” veterum auctoritati concessero, “inimicitiam” tamen, sicuti“inscientiam” et “inpotentiam” et “iniuriam”, quae ratio est, quamobrem C. Caesar vel dictam esse a veteribus vel dicendam a nobis non putat, quando Plautus, linguae Latinae decus, “deliciam” quoque {{graeca|''ἐνικῶς''}} dixerit pro deliciis?<poem>::“mea” inquit “voluptas, mea delicia.”</poem>“Inimicitiam” autem Q. Ennius in illo memoratissimo libro dixit: :“eo ego” inquit “ingenio natus sum: :amicitiam atque inimicitiam in frontem promptam gero.”<BR> Sed enim “harenas” parum Latine dici quis, oro te, alius aut scripsit aut dixit? Ac propterea peto, ut, si Gai Caesaris liber prae manibus est, promi iubeas, ut quam confidenter hoc dicat, aestimari a te possit.” {{pn|8.7|7}}Tunc prolato libro de analogia primo verba haec ex eo pauca memoriae mandavi. {{pn|8.8|8}}Nam cum supra dixisset neque “caelum” “triticum”ve neque “harenam” multitudinis significationem pati, “num tu” inquit “harum rerum natura accidere arbitraris, quod “unam terram” ac “plures terras” et “urbem” et“urbes” et “imperium” et “imperia” dicamus, neque “quadrigas” in unam nominis figuram redigere neque “harenam” in multitudinis appellationem convertere possimus?” {{pn|8.9|9}}His deinde verbis lectis ibi Fronto ad illum poetam “videturne tibi” inquit “C. Caesar de statu verbi contra te satis aperte satisque constanter pronuntiasse?” {{pn|8.10|10}}Tunc permotus auctoritate libri poeta: “si a Caesare” inquit “ius provocandi foret, ego nunc ab hoc Caesaris libro provocassem. Sed quoniam ipse rationem sententiae suae reddere supersedit, nos te nunc rogamus, ut dicas, quam esse causam vitii putes et in “quadriga” dicenda et in “harenis”.” {{pn|8.11|11}}Tum Fronto ita respondit: “Quadrigae” semper, etsi multiiugae non sunt, multitudinis tamen numero tenentur, quoniam quattuor simul equi iuncti “quadrigae” quasi “quadriiugae” vocantur, neque debet prorsus appellatio equorum plurium includi in singularis numeri unitatem. {{pn|8.12|12}}Eandemque rationem habet “harena”, sed in specie dispari; nam cum “harena” singulari numero dicta multitudinem tamen et copiam significet minimarum, ex quibus constat, partium, indocte et inscite “harenae” dici videntur, tamquam id vocabulum indigeat numeri amplitudine, cum ei singulariter dicto ingenita sit naturalis sui multitudo. Sed haec ego” inquit “dixi, non ut huius sententiae legisque fundus subscriptorque fierem, sed ut ne Caesaris, viri docti, opinionem aparamytheton destituerem. {{pn|8.13|13}}Nam cur “caelum” semper henikos dicatur, “mare” et “terra” non semper, et “pulvis”, “ventus” et “fumus” non semper, cur “indutias” et “caerimonias” scriptores veteres nonnumquam singulari numero appellaverint, “ferias” et “nundinas” et “inferias” et “exsequias” numquam, cur “mel” et “vinum” atque id genus cetera numerum multitudinis capiant, “lac” non capiat, quaeri, inquam, ista omnia et enucleari et extundi ab hominibus negotiosis in civitate tam occupata non queunt. {{pn|8.14|14}}Quin his quoque ipsis, quae iam dixi, demoratos vos esse video alicui, opinor, negotio destinatos. {{pn|8.15|15}}Ite ergo nunc et, quando forte erit otium, quaerite, an “quadrigam” et “harenas” dixerit e cohorte illa dumtaxat antiquiore vel oratorum aliquis vel poetarum, id est classicus adsiduusque aliquis scriptor, non proletarius.” {{pn|8.16|16}}Haec quidem Fronto requirere nos iussit vocabula non ea re, opinor, quod scripta esse in ullis veterum libris existumaret, sed ut nobis studium lectitandi in quaerendis rarioribus verbis exerceret. {{pn|8.17|17}}Quod unum ergo rarissimum videbatur, invenimus “quadrigam” numero singulari dictam in libro saturarum M. Varronis, qui inscriptus est Ecdemeticus. {{pn|8.18|18}}“Harenas” autem plethyntikos dictas minore studio quaerimus, quia praeter C. Caesarem, quod equidem meminerim, nemo id doctorum hominum dedit. ===IX.=== {{c|Antonii Iuliani in convivio ad quosdam Graecos lepidissima responsio.}} {{pn|9.1|1}}Adulescens e terra Asia de equestri loco laetae indolis moribusque et fortuna bene ornatus et ad rem musicam facili ingenio ac lubenti cenam dabat amicis ac magistris sub urbe in rusculo celebrandae lucis annuae, quam principem sibi vitae habuerat. {{pn|9.2|2}}Venerat tum nobiscum ad eandem cenam Antonius Iulianus rhetor, docendis publice iuvenibus magister, Hispano ore florentisque homo facundiae et rerum litterarumque veterum peritus. {{pn|9.3|3}}Is, ubi eduliis finis et poculis mox sermonibusque tempus fuit, desideravit exhiberi, quos habere eum adulescentem sciebat, scitissimos utriusque sexus, qui canerent voce et qui psallerent. {{pn|9.4|4}}Ac posteaquam introducti pueri puellaeque sunt, iucundum in modum Anakreonteia pleraque et Sapphica et poetarum quoque recentium elegeia quaedam erotica dulcia et venusta cecinerunt. {{pn|9.5|5}}Oblectati autem sumus praeter multa alia versiculis lepidissimis Anacreontis senis, quos equidem scripsi, ut interea labor hic vigiliarum et inquies suavitate paulisper vocum atque modulorum adquiesceret: {{pn|9.6|6}}ton argyron toreusas<BR> Hephaiste moi poieson<BR> panoplias men ouchi,<BR> ti gar machaisi kamoi?<BR> poterion de koilon,<BR> hoson dynei, bathynon.<BR> kai me poiei kat'auto<BR> met'astra met'amaxas;<BR> ti Pleiadon melei moi,<BR> ti d'asteros Booteo?<BR> poieson ampelous moi<BR> kai botryas kat'auton<BR> kai chryseos patountas<BR> homou kaloi Liaioi<BR> Erota kai Bathyllon. {{pn|9.7|7}}Tum Graeci plusculi, qui in eo convivio erant, homines amoeni et nostras quoque litteras haut incuriose docti, Iulianum rhetorem lacessere insectarique adorti sunt tamquam prorsus barbarum et agrestem, qui ortus terra Hispania foret clamatorque tantum et facundia rabida iurgiosaque esset eiusque linguae exercitationes doceret, quae nullas voluptates nullamque mulcedinem Veneris atque Musae haberet; saepeque eum percontabantur, quid de Anacreonte ceterisque id genus poetis sentiret et ecquis nostrorum poetarum tam fluentes carminum delicias fecisset, “nisi Catullus” inquiunt “forte pauca et Calvus itidem pauca. Nam Laevius inplicata et Hortensius invenusta et Cinna inlepida et Memmius dura ac deinceps omnes rudia fecerunt atque absona.” {{pn|9.8|8}}Tum ille pro lingua patria tamquam pro aris et focis animo inritato indignabundus “cedere equidem” inquit “vobis debui, ut in tali asotia atque nequitia Alcinoum vinceretis et sicut in voluptatibus cultus atque victus, ita in cantilenarum quoque mollitiis anteiretis. {{pn|9.9|9}}Sed ne nos, id est nomen Latinum, tamquam profecto vastos quosdam et insubidos anaphrodisias condemnetis, permittite mihi, quaeso, operire pallio caput, quod in quadam parum pudica oratione Socraten fecisse aiunt, et audite ac discite nostros quoque antiquiores ante eos, quos nominastis, poetas amasios ac venerios fuisse.” {{pn|9.10|10}}Tum resupinus capite convelato voce admodum quam suavi versus cecinit Valerii Aeditui, veteris poetae, item Porcii Licini et Q. Catuli, quibus mundius, venustius, limatius, tersius Graecum Latinumve nihil quicquam reperiri puto. {{pn|9.11|11}}Aeditui versus:<BR> dicere cum conor curam tibi, Pamphila, cordis,<BR> quid mi abs te quaeram, verba labris abeunt,<BR> per pectus manat subito subido mihi sudor:<BR> sic tacitus, subidus, dum pudeo, pereo. {{pn|9.12|12}}Atque item alios versus eiusdem addidit, non hercle minus dulces quam priores:<BR> quid faculam praefers, Phileros, qua est nil opus nobis?<BR> ibimus sic, lucet pectore flamma satis.<BR> Istam nam potis est vis saeva extinguere venti<BR> aut imber caelo candidus praecipitans;<BR> at contra hunc ignem Veneris, nisi si Venus ipsa,<BR> nullast quae possit vis alia opprimere. {{pn|9.13|13}}Item dixit versus Porcii Licini hosce: <BR> custodes ovium tenerae propaginis, agnum,<BR> quaeritis ignem? ite huc; quaeritis? ignis homost.<BR> si digito attigero, incendam silvam simul omnem,<BR> omne pecus flammast, omnia qua video. {{pn|9.14|14}}Quinti Catuli versus illi fuerunt:<BR> aufugit mi animus; credo, ut solet, ad Theotimum<BR> devenit. Sic est: perfugium illud habet.<BR> Quid, si non interdixem, ne illunc fugitivum<BR> mitteret ad se intro, sed magis eiceret?<BR> ibimus quaesitum. Verum, ne ipsi teneamur,<BR> formido. Quid ago? da, Venus, consilium. ===X.=== {{c|Verba haec, “praeter propter,” in usu vulgi protrita, 1 etiam Ennii fuisse.}} {{pn|10.1|1}}Memini me quodam et Celsinum Iulium Numidam ad Frontonem Cornelium pedes tunc graviter aegrum ire et visere. Atque ubi introducti sumus, offendimus eum cubantem in scimpodio Graeciensi circumundique sedentibus multis doctrina aut genere aut fortuna nobilibus viris. {{pn|10.2|2}}Adsistebant fabri aedium complures balneis novis moliendis adhibiti ostendebantque depictas in membranulis varias species balnearum. {{pn|10.3|3}}Ex quibus cum elegisset unam formam speciemque veris, interrogavit, quantus esset pecuniae sumptus ad id totum opus absolvendum, {{pn|10.4|4}}cumque architectus dixisset necessaria videri esse sestertia ferme trecenta, unus ex amicis Frontonis “et praeterpropter” inquit “alia quinquaginta”. {{pn|10.5|5}}Tum Fronto dilatis sermonibus, quos habere de balnearum sumptu institerat, aspiciens ad eum amicum, qui dixerat quinquaginta esse alia praeterpropter necessaria, eum interrogavit, quid significaret verbum “praeterpropter”. {{pn|10.6|6}}Atque ille amicus “non meum” inquit “hoc verbum est, sed multorum hominum, quos loquentis id audias; {{pn|10.7|7}}quid autem id verbum significet, non ex me, sed ex grammatico quaerundum est”, ac simul digito demonstrat grammaticum haud incelebri nomine Romae docentem. {{pn|10.8|8}}Tum grammaticus usitati pervulgatique verbi obscuritate motus “quaerimus” inquit “quod honore quaestionis minime dignum est. {{pn|10.9|9}}Nam nescio quid hoc praenimis plebeium est et in opificum sermonibus quam ... notius.” {{pn|10.10|10}}At enim Fronto iam voce atque vultu intentiore “itane,” inquit “magister, dehonestum tibi deculpatumque hoc verbum videtur, quo et M. Cato et M. Varro et pleraque aetas superior ut necessario et Latino usi sunt?” {{pn|10.11|11}}Atque ibi Iulius Celsinus admonuit in tragoedia quoque Enni, quae Iphigenia inscripta est, id ipsum, de quo quaerebatur, scriptum esse et a grammaticis contaminari magis solitum quam enarrari. {{pn|10.12|12}}Quocirca statim proferri Iphigeniam Q. Enni iubet. In eius tragoediae choro inscriptos esse hos versus legimus:<BR> otio qui nescit uti,<BR> plus negoti habet quam, cum est negotium, in negotio.<BR> Nam cui, quod agat, institutum in otio est negotium,<BR> id agit, id studet, ibi mentem atque animum delectat suum;<BR> otioso in otio animus nescit quid velit.<BR> Hoc idem est; em neque domi nunc nos nec militiae sumus:<BR> imus huc, hinc illuc; cum illuc ventum est, ire illinc lubet.<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur. {{pn|10.13|13}}Hoc ubi lectum est, tum deinde Fronto ad grammaticum iam labentem “audistine,” inquit “magister optime, Ennium tuum dixisse “praeterpropter” et cum sententia quidem tali, quali severissimae philosophorum esse obiurgationes solent? petimus igitur, dicas, quoniam de Enniano iam verbo quaeritur, qui sit remotus huiusce versus sensus:<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur.” {{pn|10.14|14}}Et grammaticus sudans multum ac rubens multum, cum id plerique prolixius riderent, exsurgit et abiens “tibi,” inquit “Fronto, postea uni dicam, ne inscitiores audiant ac discant.” Atque ita omnes relicta ibi quaestione verbi consurreximus. ===XI.=== {{c|Ponit versus Platonis amatorios quos admodum iuvenis lusit, dum tragoediis contendit.}} {{pn|11.1|1}}Celebrantur duo isti Graeci versiculi multorumque doctorum hominum memoria dignantur, quod sint lepidissimi et venustissimae brevitatis. {{pn|11.2|2}}Neque adeo pauci sunt veteres scriptores, qui eos Platonis esse philosophi adfirmant, quibus ille adulescens luserit, cum tragoediis quoque eodem tempore faciendis praeluderet:<BR> ten psychen Agathona philon epi cheilesin eschon;<BR> elthe gar he tlemon hos diabesomene. {{pn|11.3|3}}Hoc distichon amicus meus, ouk amousos adulescens, in plures versiculos licentius liberiusque vertit. Qui quoniam mihi quidem visi sunt non esse memoratu indigni, subdidi: {{pn|11.4|4}}Dum semihiulco savio<BR> meum puellum savior<BR> dulcemque florem spiritus<BR> duco ex aperto tramite,<BR> anima aegra et saucia<BR> cucurrit ad labeas mihi,<BR> rictumque in oris pervium<BR> et labra pueri mollia,<BR> rimata itineri transitus,<BR> ut transiliret, nititur.<BR> Tum si morae quid plusculae<BR> fuisset in coetu osculi,<BR> Amoris igni percita<BR> transisset et me linqueret,<BR> et mira prorsum res foret,<BR> ut fierem ad me mortuus,<BR> ad puerulum intus viverem. ===XII.=== {{c|Dissertatio Herodis Attici super vi et natura doloris suaeque opinionis affirmatio per exemplum indocti rustici, qui cum rubis fructiferas arbores praecidit.}} {{pn|12.1|1}}Herodem Atticum, consularem virum, Athenis disserentem audivi Graeca oratione, in qua fere omnes memoriae nostrae universos gravitate atque copia et elegantia vocum longe praestitit. {{pn|12.2|2}}Disseruit autem contra apatheian Stoicorum lacessitus a quodam Stoico, tamquam minus sapienter et parum viriliter dolorem ferret ex morte pueri, quem amaverat. {{pn|12.3|3}}In ea dissertione, quantulum memini, huiuscemodi sensus est: quod nullus usquam homo, qui secundum naturam sentiret et saperet, adfectionibus istis animi, quas pathe appellabat, aegritudinis, cupiditatis, timoris, irae, voluptatis, carere et vacare totis posset, atque, si posset etiam obniti, ut totis careret, non fore id melius, quoniam langueret animus et torperet adfectionum quarundam adminiculis ut necessaria plurium temperie privatus. {{pn|12.4|4}}Dicebat enim sensus istos motusque animi, qui cum inmoderatiores sunt, vitia fiunt, innexos inplicatosque esse vigoribus quibusdam mentium et alacritatibus, {{pn|12.5|5}}ac propterea, si omnino omnis eos inperitius convellamus, periculum esse, ne eis adhaerentes bonas quoque et utiles animi indoles amittamus. {{pn|12.6|6}}Moderandos esse igitur et scite considerateque purgandos censebat, ut ea tantum, quae aliena sunt contraque naturam videntur et cum pernicie adgnata sunt, detrahantur, ne profecto id accidat, quod cuipiam Thraco insipienti et rudi in agro, quem emerat, procurando venisse usu fabulast. {{pn|12.7|7}}“Homo Thracus” inquit “ex ultima barbaria ruris colendi insolens, cum in terras cultiores humanioris vitae cupidine conmigrasset, fundum mercatus est oleo atque vino consitum. Qui nihil admodum super vite aut arbore colenda sciret, videt forte vicinum rubos alte atque late obortas excidentem, fraxinos ad summum prope verticem deputantem, suboles vitium e radicibus caudicum super terram fusas revellentem, stolones in pomis aut in oleis proceros atque derectos amputantem, acceditque prope et cur tantam ligni atque frondium caedem faceret percontatus est. {{pn|12.8|8}}Et vicinus ita respondit: “Vt ager” inquit “mundus purusque fiat, eius arbor atque vitis fecundior.” {{pn|12.9|9}}Discedit ille a vicino gratias agens et laetus tamquam adeptus rei rusticae disciplinam. Tum falcem ibi ac securim capit; atque ibi homo misere inperitus vites suas sibi omnis et oleas detruncat comasque arborum laetissimas uberrimosque vitium palmites decidit et frutecta atque virgulta simul omnia pomis frugibusque gignendis felicia cum sentibus et rubis purificandi agri gratia convellit mala mercede doctus audaciam fiduciamque peccandi imitatione falsa eruditus. {{pn|12.10|10}}Sic” inquit “isti apathiae sectatores, qui videri se esse tranquillos et intrepidos et inmobiles volunt, dum nihil cupiunt, nihil dolent, nihil irascuntur, nihil gaudent, omnibus vehementioris animi officiis amputatis in torpore ignavae et quasi enervatae vitae consenescunt.” ===XIII.=== {{c|Quos “pumiliones” dicimus, Graece {{graeca|''νάνους''}} appellari.}} {{pn|13.1|1}}Stabant forte una in vestibulo Palatii fabulantes Fronto Cornelius et Festus Postumius et Apollinaris Sulpicius, atque ego ibi adsistens cum quibusdam aliis sermones eorum, quos de litterarum disciplinis habebant, curiosius captabam. {{pn|13.2|2}}Tum Fronto Apollinari “fac me,” inquit “oro, magister, ut sim certus, an recte supersederim “nanos” dicere parva nimis statura homines maluerimque eos “pumiliones” appellare, quoniam hoc scriptum esse in libris veterum memineram, “nanos” autem sordidum esse verbum et barbarum credebam.” {{pn|13.3|3}}“Est quidem” inquit “hoc” Apollinaris “in consuetudine inperiti vulgi frequens, sed barbarum non est censeturque linguae Graecae origine; nanous enim Graeci vocaverunt brevi atque humili corpore homines paulum supra terram exstantes idque ita dixerunt adhibita quadam ratione etymologiae cum sententia vocabuli competente et, si memoria” inquit “mihi non labat, scriptum hoc est in comoedia Aristophanis, cui nomen est Holkades. Fuisset autem verbum hoc a te civitate donatum aut in Latinam coloniam deductum, si tu eo uti dignatus fores, essetque id inpendio probabilius, quam quae a Laberio ignobilia nimis et sordentia in usum linguae Latinae intromissa sunt.” {{pn|13.4|4}}Tum Festus Postumius grammatico cuipiam Latino, Frontonis familiari “docuit” inquit “nos Apollinaris “nanos” verbum Graecum esse, tu nos doce, in quo de mulis aut eculeis humilioribus vulgo dicitur, anne Latinum sit et aput quem scriptum reperiatur.” {{pn|13.5|5}}Atque ille grammaticus, homo sane perquam in noscendis veteribus scriptis exercitus, “si piaculum” inquit “non committitur praesente Apollinare, quid de voce ulla Graeca Latinave sentiam, dicere, audeo tibi, Feste, quaerenti respondere esse hoc verbum Latinum scriptumque inveniri in poematis Helvi Cinnae, non ignobilis neque indocti poetae”, versusque eius ipsos dixit, quos, quoniam memoriae mihi forte aderant, adscripsi:<BR> at nunc me Genumana per salicta<BR> bigis raeda rapit citata nanis. ===XIV.=== {{c|Contemporaneos fuisse Caesari et Ciceroni M. Varronem et P. Nigidium, aetatis suae doctissimos Ronanos; et quod Nigidii commentationes propter earum obscuritatem subtilitatemque in vulgus non exeunt.}} {{pn|14.1|1}}Aetas M. Ciceronis et C. Caesaris praestanti facundia viros paucos habuit, doctrinarum autem multiformium variarumque artium, quibus humanitas erudita est, columina habuit M. Varronem et P. Nigidium. {{pn|14.2|2}}Sed Varronis quidem monumenta rerum ac disciplinarum, quae per litteras condidit, in propatulo frequentique usu feruntur, {{pn|14.3|3}}Nigidianae autem commentationes non proinde in volgus exeunt, et obscuritas subtilitasque earum tamquam parum utilis derelicta est. {{pn|14.4|4}}Sicuti sunt, quae paulo ante legimus in commentariis eius, quos grammaticos inscripsit, ex quibus quaedam ad demonstrandum scripturae genus exempli gratia sumpsi. {{pn|14.5|5}}Nam cum de natura atque ordine litterarum dissereret, quas grammatici “vocales” appellant, verba haec scripsit, quae reliquimus inenarrata ad exercendam legentium intentionem: {{pn|14.6|6}}“”a” et “o” semper principes sunt, “i” et “u” semper subditae, “e” et subit et praeit; praeit in “Euripo”, subit in “Aemilio”. Si quis putat praeire “u” in his: “Valerius”, “Vennonius”, “Volusius”, aut “i” in his: “iampridem”, “iecur”, “iocus”, “iucundum”, errabit, quod hae litterae, cum praeeunt, ne vocales quidem sunt.” {{pn|14.7|7}}Item ex eodem libro verba haec sunt: “Inter litteram “n” et “g” est alia vis, ut in nomine “anguis” et “angari” et “ancorae” et “increpat” et “incurrit” et “ingenuus”. In omnibus enim his non verum “n”, sed adulterinum ponitur. Nam “n” non esse lingua indicio est; nam si ea littera esset, lingua palatum tangeret.” {{pn|14.8|8}}Alio deinde in loco ita scriptum: “Graecos non tantae inscitiae arcesso, qui ou ex o et u scripserunt, quantae, qui “ei” ex “e” et “i”; illud enim inopia fecerunt, hoc nulla re subacti.” {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX }} {{finis}} bszcb97zu689sykr55t1iixyexzgv9s 269142 269132 2026-06-06T12:51:02Z Saumache 27923 269142 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XIX }} {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|Responsio cuiusdam philosophi, interrogati quam ob causam maris tempestate palluerit.}} {{pn|1.1|1}}Navigabamus a Cassiopa Brundisium mare Ionium violentum et vastum et iactabundum. {{pn|1.2|2}}Nox deinde, quae diem primum secuta est, in ea fere tota ventus a latere saeviens navem undis compleverat. {{pn|1.3|3}}Tum postea complorantibus nostris omnibus atque in sentina satis agentibus dies quidem tandem inluxit. Sed nihil de periculo neque de saevitia venti remissum; quin turbines etiam crebriores et caelum atrum et fumigantes globi et figurae quaedam nubium metuendae, quos typhonas vocabant, inpendere inminereque ac depressurae navem videbantur. {{pn|1.4|4}}In eadem fuit philosophus in disciplina Stoica celebratus, quem ego Athenis cognoveram non parva virum auctoritate satisque attente discipulos iuvenes continentem. {{pn|1.5|5}}Eum tunc in tantis periculis inque illo tumultu caeli marisque requirebam oculis scire cupiens, quonam statu animi et an interritus intrepidusque esset. {{pn|1.6|6}}Atque ibi hominem conspicimus pavidum et exterritum ploratus quidem nullos sicuti ceteri omnes nec ullas eiusmodi voces cientem, sed coloris et voltus turbatione non multum a ceteris differentem. {{pn|1.7|7}}At ubi caelum enituit et deferbuit mare et ardor ille periculi deflagravit, accedit ad Stoicum Graecus quispiam dives ex Asia magno, ut videbamus, cultu paratuque rerum et familiae, atque ipse erat multis corporis animique deliciis diffluens. {pn|1.8|8}}Is quasi inludens: “quid hoc est,” inquit “o philosophe, quod, cum in periculis essemus, timuisti tu et palluisti? ego neque timui neque pallui.” {{pn|1.9|9}}Et philosophus aliquantum cunctatus, an respondere ei conveniret, “si quid ego” inquit “in tanta violentia tempestatum videor paulum pavefactus, non tu istius rei ratione audienda dignus es. {{pn|1.10|10}}Set tibi sane Aristippus ille ... discipulus, pro me responderit, qui cum in simili tempore a simillimo tui homine esset interrogatus, quare philosophus timeret, cum ille contra nihil metueret, non eandem esse causam sibi atque illi respondit, quoniam is quidem esset non magno opere sollicitus pro anima nequissimi nebulonis, ipsum autem pro Aristippi anima timere.” {{pn|1.11|11}}His tunc verbis Stoicus divitem illum Asiaticum a sese molitus est. {{pn|1.12|12}}Sed postea cum Brundisium adventaremus malaciaque esset venti ac maris, percontatus eum sum, quaenam illa ratio esset pavoris sui, quam dicere ei supersedisset, a quo fuerat non satis digne compellatus. {{pn|1.13|13}}Atque ille mihi placide et comiter “quoniam” inquit “audiendi cupidus es, audi, quid super isto brevi quidem, sed necessario et naturali pavore maiores nostri, conditores sectae Stoicae, senserint, vel potius” inquit “lege; nam et facilius credideris, si legas, et memineris magis.” {{pn|1.14|14}}Atque ibi coram ex sarcinula sua librum protulit Epicteti philosophi quintum {{graeca|''διαλέξεων''}}, quas ab Arriano digestas congruere scriptis {{graeca|''ζήνωνος''}} et Chrysippi non dubium est. {{pn|1.15|15}}In eo libro Graeca scilicet oratione scriptum ad hanc sententiam legimus: “Visa animi, quas {{graeca|''φαντασίας''}} philosophi appellant, quibus mens hominis prima statim specie accidentis ad animum rei pellitur, non voluntatis sunt neque arbitraria, sed vi quadam sua inferunt sese hominibus noscitanda; {{pn|1.16|16}}probationes autem, quas {{graeca|''συγκαταφέσεις''}} vocant, quibus eadem visa noscuntur ac diiudicantur voluntariae sunt fiuntque hominum arbitratu. {{pn|1.17|17}}Propterea cum sonus aliquis formidabilis aut caelo aut ex ruina, aut repentinus nescio cuius periculi nuntius vel quid aliud est eiusmodi factum, sapientis quoque animum paulisper moveri et contrahi et pallescere necessum est non opinione alicuius mali praecepta, sed quibusdam motibus rapidis et inconsultis officium mentis atque rationis praevertentibus. {{pn|1.18|18}}Mox tamen ille sapiens ibidem {{graeca|''τὰς τοιαύτας φαντασίας''}}, id est visa istaec animi sui terrifica, non adprobat, hoc est {{graeca|''οὐ συγκαττατιθεται οὐδὲ προσεπιδοξάζει''}}, sed abicit respuitque, nec ei metuendum esse in hisquicquam videtur. {{pn|1.19|19}}Atque hoc inter insipientis sapientisque animum differre dicunt, quod insipiens, qualia sibi esse primo animi sui pulsu visa sunt saeva et aspera, talia esse vero putat et eadem incepta, tamquam si iure metuenda sint, sua quoque adsensione adprobat {{graeca|''καὶ προσεπιδοξάζει''}} - hoc enim verbo Stoici, cum super ista re disserunt, utuntur -, {{pn|1.20|20}}sapiens autem, cum breviter et strictim colore atque vultu motus est, {{graeca|''οὐ συγκατατίθεαι''}}, sed statum vigoremque sententiae suae retinet, quam de huiuscemodi visis semper habuit ut de minime metuendis, sed fronte falsa et formidine inani territantibus.” {{pn|1.21|21}}Haec Epictetum philosophum ex decretis Stoicorum sensisse atque dixisse in eo, quo dixi, libro legimus adnotandaque esse idcirco existimavimus, ut rebus forte id genus, quibus dixi, obortis pavescere sensim et quasi albescere non insipientis esse hominis neque ignavi putemus et in eo tamen brevi motu naturali magis infirmitati cedamus, quam quod esse ea, qualia visa sunt, censeamus. ===II.=== {{c|Ex quinque corporis sensibus duos esse cum beluis maxiem communes; quodque turpis et improba est voluptas quae ex auditu, visu odoratuque procedit, quae vero ex gustu tactuque est, rerum omium foedissima est, cum hae duae bestiarum etiam sint, reliquae hominum tantum.}} {{pn|2.1|1}}Quinque sunt hominum sensus, quos Graeci aistheseis appellant, per quos voluptas animo aut corpori quaeri videatur: gustus, tactus, odoratus, visus, auditus. Ex his omnibus quae inmodice voluptas capitur, ea turpis atque inproba existimatur. {{pn|2.2|2}}Sed enim quae nimia ex gustu atque tactu est, ea voluptas, sicuti sapientes viri censuerunt, omnium rerum foedissima est, eosque maxime, qui duabus istis beluinis voluptatibus sese dediderunt, gravissimi vitii vocabulis Graeci appellant vel akrateis vel akolastous: nos eos vel “incontinentes” dicimus vel “intemperantes”; akolastous enim si interpretari coactius velis, nimis id verbum insolens erit. {{pn|2.3|3}}Istae autem voluptates duae gustus atque tactus, id est libidines in cibos atque in Venerem prodigae, solae sunt hominibus communes cum beluis et idcirco in pecudum ferorumque animalium numero habetur, quisquis est his ferinis voluptatibus praevinctus; {{pn|2.4|4}}ceterae ex tribus aliis sensibus proficiscentes hominum esse tantum propriae videntur. {{pn|2.5|5}}Verba super hac re Aristotelis philosophi adscripsi, ut vel auctoritas clari atque incluti viri tam infamibus nos voluptatibus deterreret: Dia ti hoi kata ten tes haphes e geuseos hedonen gignomenen, an hyperballosin, akrateis legontai? hoi te gar peri ta aphrodisia akolastoi toioutoi, hoi te peri tas tes trophes apolauseis; ton de kata ten trophen ap'enion men en tei glottoi to hedy, ap'enion de en toi laryngi, dio kai Philoxenos geranou larynga eucheto echein. E dia to tas apo touton gignomenas hedonas koinas einai hemin kai tois allois zoiois? hate ouson koinon atimotatai eisi kai malista e monai eponeidistoi, hos ton hypo touton hettomenon psegomen kai akrate kai akolaston legomen dia to hypo ton cheiriston hedonen hettasthai. Ouson de ton aistheseon pente ta alla zoia apo ton dyo monon ton proeiremenon hedetai, kata de tas allas e holos ouch hedetai e kata symbebekos touto paschei. {{pn|2.6|6}}Quis igitur habens aliquid humani pudoris voluptatibus istis duabus coeundi atque comedendi, quae sunt homini cum sue atque asino communes, gaudeat? {{pn|2.7|7}}Socrates quidem dicebat multos homines propterea velle vivere, ut ederent et biberent, se bibere atque esse, ut viveret. {{pn|2.8|8}}Hippocrates autem, divina vir scientia, de coitu venerio ita existimabat partem esse quandam morbi taeterrimi, quem nostri comitialem dixerunt; namque ipsius verba haec traduntur: ten synousian einai mikran epilepsian. ===III.=== {{c|Quod turpius est frigide laudari quam acerbius vituperari.}} {{pn|3.1|1}}Turpius esse dicebat Favorinus philosophus exigue atque frigide laudari quam insectanter et graviter vituperari: {{pn|3.2|2}}“quoniam,” inquit “qui maledicit et vituperat, quanto id acerbius facit, tam maxime pro iniquo et inimico ducitur et plerumque propterea fidem non capit. Sed qui infecunde atque ieiune laudat, destitui a causa videtur et amicus quidem creditur eius, quem laudare vult, sed nihil posse reperire, quod iure laudet.” ===IV.=== {{c|Quamobrem venter repentino timore effluat; quare etiam ignis urinam lacessat.}} {{pn|4.1|1}}Aristotelis libri sunt, qui problemata physica inscribuntur, lepidissimi et elegantiarum omnigenus referti. {{pn|4.2|2}}In his quaerit, quam ob causam eveniat, ut quibus invasit repentinus rei magnae timor, plerumque alvo statim cita fiant. {{pn|4.3|3}}Item quaerit, cur accidat, ut eum, qui propter ignem diutius stetit, libido urinae lacessat. {{pn|4.4|4}}Ac de alvo quidem inter timendum prona atque praecipiti causam esse dicit, quod timor omnis sit algificus, quem ille appellat psychropoion, eaque vi frigoris sanguinem caldoremque omnem de summa corporis cute cogat penitus et depellat faciatque simul, uti, qui timent, sanguine ex ore decedente pallescant. {{pn|4.5|5}}“Is autem” inquit “sanguis et caldor in intuma coactus movet plerumque alvum et incitat. {{pn|4.6|6}}De urina celebri ex igni proximo facta verba haec posuit: To de pyr diachalai to pepegos hosper helios ten chiona. ===V.=== {{c|Ex Aristotelis libris sumptum quod nivis aqua potui pessima sit; et quod ex nive crystallus concreatur.}} {{pn|5.1|1}}In Tiburte rus concesseramus hominis amici divitis aestate anni flagrantissima ego et quidam alii aequales et familiares mei, eloquentiae aut philosophiae sectatores. {{pn|5.2|2}}Erat nobiscum vir bonus ex peripatetica disciplina bene doctus et Aristotelis unice studiosissimus. {{pn|5.3|3}}Is nos aquam multam ex diluta nive bibentis coercebat severiusque increpabat. Adhibebat nobis auctoritates nobilium medicorum et cumprimis Aristotelis philosophi, rei omnis humanae peritissimi, qui aquam nivalem frugibus sane et arboribus fecundam diceret, sed hominibus potu nimio insalubrem esse tabemque et morbos sensim atque in diem longam visceribus inseminare. {{pn|5.4|4}}Haec quidem ille ad nos prudenter et benivole et adsidue dictitabat. Sed cum bibendae nivis pausa fieret nulla, promit e bibliotheca Tiburti, quae tunc in Herculis templo satis commode instructa libris erat, Aristotelis librum eumque ad nos adfert et “huius saltem” inquit “sapientissimi viri verbis credite ac desinite valitudinem vestram profligare.” {{pn|5.5|5}}In eo libro scriptum fuit deterrimam esse potu aquam e nive itemque solidius altiusque concretam eam, quam krystallon Graeci appellant; causaque ibi adscripta est huiuscemodi: {{pn|5.6|6}}“quoniam, cum aqua frigore aeris duratur et coit, necessum est fieri evaporationem et quandam quasi auram tenuissimam exprimi ex ea et emanare. {{pn|5.7|7}}Id autem” inquit “in ea levissimum est, quod evaporatur; manet autem,quod est gravius et sordidius et insalubrius, atque id pulsu aeris verberatum in modum coloremque spumae candidae oritur. {{pn|5.8|8}}Sed aliquantum, quod est salubrius, difflari atque evaporari ex nive indicium illud est, quod minor fit illo, quod ante fuerat quam concresceret.” {{pn|5.9|9}}Verba ipsa Aristotelis ex eo libro pauca sumpsi et adscripsi: Dia ti ta apo chionos kai krystallon hydata phaula estin? hoti pantos hydatos pegnymenou to leptotaton kai kouphotaton exatmizei. Semeion de, hoti elatton ginetai e proteron, hotan takei pagen. Apelelythotos oun tou hygieinotatou ananke aei to kataleipomenon cheiron einai. {{pn|5.10|10}}Hoc ubi legimus, placuit honorem doctissimo viro haberi Aristoteli. Atque ita postea ego bellum et odium nivi indixi, alii indutias cum ea varie factitabant. ===VI.=== {{c|Quod pudor sanguinem ad extera diffundit, timor vero contrahit.}} {{pn|6.1|1}}In problematis Aristotelis philosophi ita scriptum est: {{graeca|''διὰ τί οἱ μὲν αἰσχυνόμενοι ἐρυθριῶσιν, οἱ δὲ φοβούμενοι ὠχριῶσιν, παραπλησίων τῶν παθῶν ὄντων; ὅτι τῶν μὲν αἰσχυνομένων διαχεῖται τὸ αἷμα ἐκ τῆς καρδίας εἰς ἅπαντα τὰ μέρη τοῦ σώματος, ὥστε ἐπιπολάζειν: τοῖς δὲ φοβηθεῖσιν συντρέχει εἰς τὴν καρδίαν, ὥστε ἐκλείπειν ἐκ τῶν ἄλλων μερῶν''}}. {{pn|6.2|2}}Hoc ego Athenis cum Tauro nostro legissem percontatusque essem, quid de ratione ista reddita sentiret, “dixit quidem” inquit “probe et vere, quid accideret diffuso sanguine aut contracto, sed cur ita fieret, non dixit. {{pn|6.3|3}}Adhuc enim quaeri potest, quam ob causam pudor sanguinem diffundat, timor contrahat, cum sit pudor species timoris atque ita definiatur: “timor iustae reprehensionis”. Ita enim philosophi definiunt: {{graeca|''αἰσχύνη ἐστὶν φόβος δικαίου ψόγου''}}.” ===VII.=== {{c|Quid sit “obesum”; nonnullaque alia prisca vocabula.}} {{pn|7.1|1}}In agro Vaticano Iulius Paulus poeta, vir bonus et rerum litterarumque veterum inpense doctus, herediolum tenue possidebat. Eo saepe nos ad esse sese vocabat et olusculis pomisque satis comiter copioseque invitabat. {{pn|7.2|2}}Atque ita molli quodam tempestatis autumnae die ego et Iulius Celsinus, cum ad eum cenassemus et apud mensam eius audissemus legi Laevii Alcestin rediremusque in urbem sole iam fere occiduo, figuras habitusque verborum nove aut insigniter dictorum in Laeviano illo carmine ruminabamur et, ut quaeque vox indidem digna animadverti subvenerat, qua nos quoque possemus uti, memoriae mandabamus. {{pn|7.3|3}}Erant autem verba, quae tunc suppetebant, huiuscemodi: :“corpore” inquit “pectoreque undique obeso ac :mente exsensa tardigenuclo :senio obpressum.” “Obesum” hic notavimus proprie magis quam usitate dictum pro exili atque gracilento; vulgus enim {{graeca|''ἀκύρως''}} vel {{graeca|''κατὰ ἀντίφρασιν''}} “obesum” pro “uberi” atque “pingui” dicit. {{pn|7.4|4}}Item notavimus, quod “oblitteram” gentem pro “oblitterata” dixit; {{pn|7.5|5}}item, quod hostis, qui foedera frangerent, “foedifragos”, non “foederifragos” dixit; {{pn|7.6|6}}item, quod rubentem auroram “pudoricolorem” appellavit et Memnonem “nocticolorem”; {{pn|7.7|7}}item, quod forte “dubitanter” et ab eo, quod est “sileo”, “silenta loca” dixit et “pulverulenta” et “pestilenta” et quod {{pn|7.8|8}}“carendum tui est” pro “te” quodque “magno impete” pro “impetu”; {{pn|7.9|9}}item quod “fortescere” posuit pro “fortem fieri” quodque “dolentiam” pro “dolore” et “avens” pro “libens”; {{pn|7.10|10}}item “curis intolerantibus “pro “intolerandis”, quodque “manciolis” inquit “tenellis” pro “manibus” et “quis tam siliceo?” ... Item “fiere” inquit “inpendio infit”, id est “fieri inpense incipit”; {{pn|7.11|11}}quodque “accipitret” posuit pro “laceret”. {{pn|7.12|12}}His nos inter viam verborum Laevianorum adnotatiunculis oblectabamus. {{pn|7.13|13}}Cetera enim, quae videbantur nimium poetica, ex prosae orationis usu alieniora praetermisimus; veluti fuit quod de Nestore ait “trisaeclisenex” et “dulciorelocus”, {{pn|7.14|14}}item quod de tumidis magnisque fluctibus “fluctibus” inquit “multigrumis” {{pn|7.15|15}}et flumina gelu concreta “tegmine” esse “onychino” dixit et quae multiplica ludens conposuit, {{pn|7.16|16}}quale illud est, quod vituperones suos “subductisupercilicarptores” appellavit. ===VIII.=== {{c|Quaestio an “harena.” “caelum,” “triticum” pluralia inveniantur; atque inibi de “quadrigis,” “inimicitiis,” nonnullis praeterea vocabulis, an singulari numero comperiantur.}} {{pn|8.1|1}}Adulescentulus Romae, priusquam Athenas concederem, quando erat a magistris auditionibusque obeundis otium, ad Frontonem Cornelium visendi gratia pergebam sermonibusque eius purissimis bonarumque doctrinarum plenis fruebar. Nec umquam factum est, quotiens eum vidimus loquentemque audivimus, quin rediremus fere cultiores doctioresque. {{pn|8.2|2}}Veluti fuit illa quodam die sermocinatio illius levi quidem de re, sed a Latinae tamen linguae studio non abhorrens. {{pn|8.3|3}}Nam cum quispiam familiaris eius, bene eruditus homo et tum poeta inlustris, liberatum esse se aquae intercutis morbo diceret, quod “harenis calentibus” esset usus, tum adludens Fronto “morbo quidem” inquit “cares, sed verbi vitio non cares. Gaius enim Caesar, ille perpetuus dictator, Cn. Pompei socer, a quo familia et appellatio Caesarum deinceps propagata est, vir ingenii praecellentis, sermonis praeter alios suae aetatis castissimi? in libris, quos ad M. Ciceronem de analogia conscripsit, “harenas” vitiose dici existimat, quod “harena” numquam multitudinis numero appellanda sit, sicuti neque “caelum” neque “triticum”; {{pn|8.4|4}}contra autem “quadrigas”, etiamsi currus unus, equorum quattuor iunctorum agmen unum sit, plurativo semper numero dicendas putat sicut “arma” et “moenia” et “comitia” et “inimicitias”, nisi quid contra ea dicis, poetarum pulcherrime, quo et te purges et non esse id vitium demonstres.” {{pn|8.5|5}}“De “caelo”” inquit ille “et “tritico” non infitias eo, quin singulo semper numero dicenda sint, neque de “armis” et “moenibus” et “comitiis”, quin figura multitudinis perpetua censeantur; {{pn|8.6|6}}videbimus autem potius de “inimicitiis” et “quadrigis”. Ac fortassean de “quadrigis” veterum auctoritati concessero, “inimicitiam” tamen, sicuti“inscientiam” et “inpotentiam” et “iniuriam”, quae ratio est, quamobrem C. Caesar vel dictam esse a veteribus vel dicendam a nobis non putat, quando Plautus, linguae Latinae decus, “deliciam” quoque {{graeca|''ἐνικῶς''}} dixerit pro deliciis?<poem>::“mea” inquit “voluptas, mea delicia.”</poem>“Inimicitiam” autem Q. Ennius in illo memoratissimo libro dixit: :“eo ego” inquit “ingenio natus sum: :amicitiam atque inimicitiam in frontem promptam gero.”<BR> Sed enim “harenas” parum Latine dici quis, oro te, alius aut scripsit aut dixit? Ac propterea peto, ut, si Gai Caesaris liber prae manibus est, promi iubeas, ut quam confidenter hoc dicat, aestimari a te possit.” {{pn|8.7|7}}Tunc prolato libro de analogia primo verba haec ex eo pauca memoriae mandavi. {{pn|8.8|8}}Nam cum supra dixisset neque “caelum” “triticum”ve neque “harenam” multitudinis significationem pati, “num tu” inquit “harum rerum natura accidere arbitraris, quod “unam terram” ac “plures terras” et “urbem” et“urbes” et “imperium” et “imperia” dicamus, neque “quadrigas” in unam nominis figuram redigere neque “harenam” in multitudinis appellationem convertere possimus?” {{pn|8.9|9}}His deinde verbis lectis ibi Fronto ad illum poetam “videturne tibi” inquit “C. Caesar de statu verbi contra te satis aperte satisque constanter pronuntiasse?” {{pn|8.10|10}}Tunc permotus auctoritate libri poeta: “si a Caesare” inquit “ius provocandi foret, ego nunc ab hoc Caesaris libro provocassem. Sed quoniam ipse rationem sententiae suae reddere supersedit, nos te nunc rogamus, ut dicas, quam esse causam vitii putes et in “quadriga” dicenda et in “harenis”.” {{pn|8.11|11}}Tum Fronto ita respondit: “Quadrigae” semper, etsi multiiugae non sunt, multitudinis tamen numero tenentur, quoniam quattuor simul equi iuncti “quadrigae” quasi “quadriiugae” vocantur, neque debet prorsus appellatio equorum plurium includi in singularis numeri unitatem. {{pn|8.12|12}}Eandemque rationem habet “harena”, sed in specie dispari; nam cum “harena” singulari numero dicta multitudinem tamen et copiam significet minimarum, ex quibus constat, partium, indocte et inscite “harenae” dici videntur, tamquam id vocabulum indigeat numeri amplitudine, cum ei singulariter dicto ingenita sit naturalis sui multitudo. Sed haec ego” inquit “dixi, non ut huius sententiae legisque fundus subscriptorque fierem, sed ut ne Caesaris, viri docti, opinionem aparamytheton destituerem. {{pn|8.13|13}}Nam cur “caelum” semper henikos dicatur, “mare” et “terra” non semper, et “pulvis”, “ventus” et “fumus” non semper, cur “indutias” et “caerimonias” scriptores veteres nonnumquam singulari numero appellaverint, “ferias” et “nundinas” et “inferias” et “exsequias” numquam, cur “mel” et “vinum” atque id genus cetera numerum multitudinis capiant, “lac” non capiat, quaeri, inquam, ista omnia et enucleari et extundi ab hominibus negotiosis in civitate tam occupata non queunt. {{pn|8.14|14}}Quin his quoque ipsis, quae iam dixi, demoratos vos esse video alicui, opinor, negotio destinatos. {{pn|8.15|15}}Ite ergo nunc et, quando forte erit otium, quaerite, an “quadrigam” et “harenas” dixerit e cohorte illa dumtaxat antiquiore vel oratorum aliquis vel poetarum, id est classicus adsiduusque aliquis scriptor, non proletarius.” {{pn|8.16|16}}Haec quidem Fronto requirere nos iussit vocabula non ea re, opinor, quod scripta esse in ullis veterum libris existumaret, sed ut nobis studium lectitandi in quaerendis rarioribus verbis exerceret. {{pn|8.17|17}}Quod unum ergo rarissimum videbatur, invenimus “quadrigam” numero singulari dictam in libro saturarum M. Varronis, qui inscriptus est Ecdemeticus. {{pn|8.18|18}}“Harenas” autem plethyntikos dictas minore studio quaerimus, quia praeter C. Caesarem, quod equidem meminerim, nemo id doctorum hominum dedit. ===IX.=== {{c|Antonii Iuliani in convivio ad quosdam Graecos lepidissima responsio.}} {{pn|9.1|1}}Adulescens e terra Asia de equestri loco laetae indolis moribusque et fortuna bene ornatus et ad rem musicam facili ingenio ac lubenti cenam dabat amicis ac magistris sub urbe in rusculo celebrandae lucis annuae, quam principem sibi vitae habuerat. {{pn|9.2|2}}Venerat tum nobiscum ad eandem cenam Antonius Iulianus rhetor, docendis publice iuvenibus magister, Hispano ore florentisque homo facundiae et rerum litterarumque veterum peritus. {{pn|9.3|3}}Is, ubi eduliis finis et poculis mox sermonibusque tempus fuit, desideravit exhiberi, quos habere eum adulescentem sciebat, scitissimos utriusque sexus, qui canerent voce et qui psallerent. {{pn|9.4|4}}Ac posteaquam introducti pueri puellaeque sunt, iucundum in modum Anakreonteia pleraque et Sapphica et poetarum quoque recentium elegeia quaedam erotica dulcia et venusta cecinerunt. {{pn|9.5|5}}Oblectati autem sumus praeter multa alia versiculis lepidissimis Anacreontis senis, quos equidem scripsi, ut interea labor hic vigiliarum et inquies suavitate paulisper vocum atque modulorum adquiesceret: {{pn|9.6|6}}ton argyron toreusas<BR> Hephaiste moi poieson<BR> panoplias men ouchi,<BR> ti gar machaisi kamoi?<BR> poterion de koilon,<BR> hoson dynei, bathynon.<BR> kai me poiei kat'auto<BR> met'astra met'amaxas;<BR> ti Pleiadon melei moi,<BR> ti d'asteros Booteo?<BR> poieson ampelous moi<BR> kai botryas kat'auton<BR> kai chryseos patountas<BR> homou kaloi Liaioi<BR> Erota kai Bathyllon. {{pn|9.7|7}}Tum Graeci plusculi, qui in eo convivio erant, homines amoeni et nostras quoque litteras haut incuriose docti, Iulianum rhetorem lacessere insectarique adorti sunt tamquam prorsus barbarum et agrestem, qui ortus terra Hispania foret clamatorque tantum et facundia rabida iurgiosaque esset eiusque linguae exercitationes doceret, quae nullas voluptates nullamque mulcedinem Veneris atque Musae haberet; saepeque eum percontabantur, quid de Anacreonte ceterisque id genus poetis sentiret et ecquis nostrorum poetarum tam fluentes carminum delicias fecisset, “nisi Catullus” inquiunt “forte pauca et Calvus itidem pauca. Nam Laevius inplicata et Hortensius invenusta et Cinna inlepida et Memmius dura ac deinceps omnes rudia fecerunt atque absona.” {{pn|9.8|8}}Tum ille pro lingua patria tamquam pro aris et focis animo inritato indignabundus “cedere equidem” inquit “vobis debui, ut in tali asotia atque nequitia Alcinoum vinceretis et sicut in voluptatibus cultus atque victus, ita in cantilenarum quoque mollitiis anteiretis. {{pn|9.9|9}}Sed ne nos, id est nomen Latinum, tamquam profecto vastos quosdam et insubidos anaphrodisias condemnetis, permittite mihi, quaeso, operire pallio caput, quod in quadam parum pudica oratione Socraten fecisse aiunt, et audite ac discite nostros quoque antiquiores ante eos, quos nominastis, poetas amasios ac venerios fuisse.” {{pn|9.10|10}}Tum resupinus capite convelato voce admodum quam suavi versus cecinit Valerii Aeditui, veteris poetae, item Porcii Licini et Q. Catuli, quibus mundius, venustius, limatius, tersius Graecum Latinumve nihil quicquam reperiri puto. {{pn|9.11|11}}Aeditui versus:<BR> dicere cum conor curam tibi, Pamphila, cordis,<BR> quid mi abs te quaeram, verba labris abeunt,<BR> per pectus manat subito subido mihi sudor:<BR> sic tacitus, subidus, dum pudeo, pereo. {{pn|9.12|12}}Atque item alios versus eiusdem addidit, non hercle minus dulces quam priores:<BR> quid faculam praefers, Phileros, qua est nil opus nobis?<BR> ibimus sic, lucet pectore flamma satis.<BR> Istam nam potis est vis saeva extinguere venti<BR> aut imber caelo candidus praecipitans;<BR> at contra hunc ignem Veneris, nisi si Venus ipsa,<BR> nullast quae possit vis alia opprimere. {{pn|9.13|13}}Item dixit versus Porcii Licini hosce: <BR> custodes ovium tenerae propaginis, agnum,<BR> quaeritis ignem? ite huc; quaeritis? ignis homost.<BR> si digito attigero, incendam silvam simul omnem,<BR> omne pecus flammast, omnia qua video. {{pn|9.14|14}}Quinti Catuli versus illi fuerunt:<BR> aufugit mi animus; credo, ut solet, ad Theotimum<BR> devenit. Sic est: perfugium illud habet.<BR> Quid, si non interdixem, ne illunc fugitivum<BR> mitteret ad se intro, sed magis eiceret?<BR> ibimus quaesitum. Verum, ne ipsi teneamur,<BR> formido. Quid ago? da, Venus, consilium. ===X.=== {{c|Verba haec, “praeter propter,” in usu vulgi protrita, 1 etiam Ennii fuisse.}} {{pn|10.1|1}}Memini me quodam et Celsinum Iulium Numidam ad Frontonem Cornelium pedes tunc graviter aegrum ire et visere. Atque ubi introducti sumus, offendimus eum cubantem in scimpodio Graeciensi circumundique sedentibus multis doctrina aut genere aut fortuna nobilibus viris. {{pn|10.2|2}}Adsistebant fabri aedium complures balneis novis moliendis adhibiti ostendebantque depictas in membranulis varias species balnearum. {{pn|10.3|3}}Ex quibus cum elegisset unam formam speciemque veris, interrogavit, quantus esset pecuniae sumptus ad id totum opus absolvendum, {{pn|10.4|4}}cumque architectus dixisset necessaria videri esse sestertia ferme trecenta, unus ex amicis Frontonis “et praeterpropter” inquit “alia quinquaginta”. {{pn|10.5|5}}Tum Fronto dilatis sermonibus, quos habere de balnearum sumptu institerat, aspiciens ad eum amicum, qui dixerat quinquaginta esse alia praeterpropter necessaria, eum interrogavit, quid significaret verbum “praeterpropter”. {{pn|10.6|6}}Atque ille amicus “non meum” inquit “hoc verbum est, sed multorum hominum, quos loquentis id audias; {{pn|10.7|7}}quid autem id verbum significet, non ex me, sed ex grammatico quaerundum est”, ac simul digito demonstrat grammaticum haud incelebri nomine Romae docentem. {{pn|10.8|8}}Tum grammaticus usitati pervulgatique verbi obscuritate motus “quaerimus” inquit “quod honore quaestionis minime dignum est. {{pn|10.9|9}}Nam nescio quid hoc praenimis plebeium est et in opificum sermonibus quam ... notius.” {{pn|10.10|10}}At enim Fronto iam voce atque vultu intentiore “itane,” inquit “magister, dehonestum tibi deculpatumque hoc verbum videtur, quo et M. Cato et M. Varro et pleraque aetas superior ut necessario et Latino usi sunt?” {{pn|10.11|11}}Atque ibi Iulius Celsinus admonuit in tragoedia quoque Enni, quae Iphigenia inscripta est, id ipsum, de quo quaerebatur, scriptum esse et a grammaticis contaminari magis solitum quam enarrari. {{pn|10.12|12}}Quocirca statim proferri Iphigeniam Q. Enni iubet. In eius tragoediae choro inscriptos esse hos versus legimus:<BR> otio qui nescit uti,<BR> plus negoti habet quam, cum est negotium, in negotio.<BR> Nam cui, quod agat, institutum in otio est negotium,<BR> id agit, id studet, ibi mentem atque animum delectat suum;<BR> otioso in otio animus nescit quid velit.<BR> Hoc idem est; em neque domi nunc nos nec militiae sumus:<BR> imus huc, hinc illuc; cum illuc ventum est, ire illinc lubet.<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur. {{pn|10.13|13}}Hoc ubi lectum est, tum deinde Fronto ad grammaticum iam labentem “audistine,” inquit “magister optime, Ennium tuum dixisse “praeterpropter” et cum sententia quidem tali, quali severissimae philosophorum esse obiurgationes solent? petimus igitur, dicas, quoniam de Enniano iam verbo quaeritur, qui sit remotus huiusce versus sensus:<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur.” {{pn|10.14|14}}Et grammaticus sudans multum ac rubens multum, cum id plerique prolixius riderent, exsurgit et abiens “tibi,” inquit “Fronto, postea uni dicam, ne inscitiores audiant ac discant.” Atque ita omnes relicta ibi quaestione verbi consurreximus. ===XI.=== {{c|Ponit versus Platonis amatorios quos admodum iuvenis lusit, dum tragoediis contendit.}} {{pn|11.1|1}}Celebrantur duo isti Graeci versiculi multorumque doctorum hominum memoria dignantur, quod sint lepidissimi et venustissimae brevitatis. {{pn|11.2|2}}Neque adeo pauci sunt veteres scriptores, qui eos Platonis esse philosophi adfirmant, quibus ille adulescens luserit, cum tragoediis quoque eodem tempore faciendis praeluderet:<BR> ten psychen Agathona philon epi cheilesin eschon;<BR> elthe gar he tlemon hos diabesomene. {{pn|11.3|3}}Hoc distichon amicus meus, ouk amousos adulescens, in plures versiculos licentius liberiusque vertit. Qui quoniam mihi quidem visi sunt non esse memoratu indigni, subdidi: {{pn|11.4|4}}Dum semihiulco savio<BR> meum puellum savior<BR> dulcemque florem spiritus<BR> duco ex aperto tramite,<BR> anima aegra et saucia<BR> cucurrit ad labeas mihi,<BR> rictumque in oris pervium<BR> et labra pueri mollia,<BR> rimata itineri transitus,<BR> ut transiliret, nititur.<BR> Tum si morae quid plusculae<BR> fuisset in coetu osculi,<BR> Amoris igni percita<BR> transisset et me linqueret,<BR> et mira prorsum res foret,<BR> ut fierem ad me mortuus,<BR> ad puerulum intus viverem. ===XII.=== {{c|Dissertatio Herodis Attici super vi et natura doloris suaeque opinionis affirmatio per exemplum indocti rustici, qui cum rubis fructiferas arbores praecidit.}} {{pn|12.1|1}}Herodem Atticum, consularem virum, Athenis disserentem audivi Graeca oratione, in qua fere omnes memoriae nostrae universos gravitate atque copia et elegantia vocum longe praestitit. {{pn|12.2|2}}Disseruit autem contra apatheian Stoicorum lacessitus a quodam Stoico, tamquam minus sapienter et parum viriliter dolorem ferret ex morte pueri, quem amaverat. {{pn|12.3|3}}In ea dissertione, quantulum memini, huiuscemodi sensus est: quod nullus usquam homo, qui secundum naturam sentiret et saperet, adfectionibus istis animi, quas pathe appellabat, aegritudinis, cupiditatis, timoris, irae, voluptatis, carere et vacare totis posset, atque, si posset etiam obniti, ut totis careret, non fore id melius, quoniam langueret animus et torperet adfectionum quarundam adminiculis ut necessaria plurium temperie privatus. {{pn|12.4|4}}Dicebat enim sensus istos motusque animi, qui cum inmoderatiores sunt, vitia fiunt, innexos inplicatosque esse vigoribus quibusdam mentium et alacritatibus, {{pn|12.5|5}}ac propterea, si omnino omnis eos inperitius convellamus, periculum esse, ne eis adhaerentes bonas quoque et utiles animi indoles amittamus. {{pn|12.6|6}}Moderandos esse igitur et scite considerateque purgandos censebat, ut ea tantum, quae aliena sunt contraque naturam videntur et cum pernicie adgnata sunt, detrahantur, ne profecto id accidat, quod cuipiam Thraco insipienti et rudi in agro, quem emerat, procurando venisse usu fabulast. {{pn|12.7|7}}“Homo Thracus” inquit “ex ultima barbaria ruris colendi insolens, cum in terras cultiores humanioris vitae cupidine conmigrasset, fundum mercatus est oleo atque vino consitum. Qui nihil admodum super vite aut arbore colenda sciret, videt forte vicinum rubos alte atque late obortas excidentem, fraxinos ad summum prope verticem deputantem, suboles vitium e radicibus caudicum super terram fusas revellentem, stolones in pomis aut in oleis proceros atque derectos amputantem, acceditque prope et cur tantam ligni atque frondium caedem faceret percontatus est. {{pn|12.8|8}}Et vicinus ita respondit: “Vt ager” inquit “mundus purusque fiat, eius arbor atque vitis fecundior.” {{pn|12.9|9}}Discedit ille a vicino gratias agens et laetus tamquam adeptus rei rusticae disciplinam. Tum falcem ibi ac securim capit; atque ibi homo misere inperitus vites suas sibi omnis et oleas detruncat comasque arborum laetissimas uberrimosque vitium palmites decidit et frutecta atque virgulta simul omnia pomis frugibusque gignendis felicia cum sentibus et rubis purificandi agri gratia convellit mala mercede doctus audaciam fiduciamque peccandi imitatione falsa eruditus. {{pn|12.10|10}}Sic” inquit “isti apathiae sectatores, qui videri se esse tranquillos et intrepidos et inmobiles volunt, dum nihil cupiunt, nihil dolent, nihil irascuntur, nihil gaudent, omnibus vehementioris animi officiis amputatis in torpore ignavae et quasi enervatae vitae consenescunt.” ===XIII.=== {{c|Quos “pumiliones” dicimus, Graece {{graeca|''νάνους''}} appellari.}} {{pn|13.1|1}}Stabant forte una in vestibulo Palatii fabulantes Fronto Cornelius et Festus Postumius et Apollinaris Sulpicius, atque ego ibi adsistens cum quibusdam aliis sermones eorum, quos de litterarum disciplinis habebant, curiosius captabam. {{pn|13.2|2}}Tum Fronto Apollinari “fac me,” inquit “oro, magister, ut sim certus, an recte supersederim “nanos” dicere parva nimis statura homines maluerimque eos “pumiliones” appellare, quoniam hoc scriptum esse in libris veterum memineram, “nanos” autem sordidum esse verbum et barbarum credebam.” {{pn|13.3|3}}“Est quidem” inquit “hoc” Apollinaris “in consuetudine inperiti vulgi frequens, sed barbarum non est censeturque linguae Graecae origine; nanous enim Graeci vocaverunt brevi atque humili corpore homines paulum supra terram exstantes idque ita dixerunt adhibita quadam ratione etymologiae cum sententia vocabuli competente et, si memoria” inquit “mihi non labat, scriptum hoc est in comoedia Aristophanis, cui nomen est Holkades. Fuisset autem verbum hoc a te civitate donatum aut in Latinam coloniam deductum, si tu eo uti dignatus fores, essetque id inpendio probabilius, quam quae a Laberio ignobilia nimis et sordentia in usum linguae Latinae intromissa sunt.” {{pn|13.4|4}}Tum Festus Postumius grammatico cuipiam Latino, Frontonis familiari “docuit” inquit “nos Apollinaris “nanos” verbum Graecum esse, tu nos doce, in quo de mulis aut eculeis humilioribus vulgo dicitur, anne Latinum sit et aput quem scriptum reperiatur.” {{pn|13.5|5}}Atque ille grammaticus, homo sane perquam in noscendis veteribus scriptis exercitus, “si piaculum” inquit “non committitur praesente Apollinare, quid de voce ulla Graeca Latinave sentiam, dicere, audeo tibi, Feste, quaerenti respondere esse hoc verbum Latinum scriptumque inveniri in poematis Helvi Cinnae, non ignobilis neque indocti poetae”, versusque eius ipsos dixit, quos, quoniam memoriae mihi forte aderant, adscripsi:<BR> at nunc me Genumana per salicta<BR> bigis raeda rapit citata nanis. ===XIV.=== {{c|Contemporaneos fuisse Caesari et Ciceroni M. Varronem et P. Nigidium, aetatis suae doctissimos Ronanos; et quod Nigidii commentationes propter earum obscuritatem subtilitatemque in vulgus non exeunt.}} {{pn|14.1|1}}Aetas M. Ciceronis et C. Caesaris praestanti facundia viros paucos habuit, doctrinarum autem multiformium variarumque artium, quibus humanitas erudita est, columina habuit M. Varronem et P. Nigidium. {{pn|14.2|2}}Sed Varronis quidem monumenta rerum ac disciplinarum, quae per litteras condidit, in propatulo frequentique usu feruntur, {{pn|14.3|3}}Nigidianae autem commentationes non proinde in volgus exeunt, et obscuritas subtilitasque earum tamquam parum utilis derelicta est. {{pn|14.4|4}}Sicuti sunt, quae paulo ante legimus in commentariis eius, quos grammaticos inscripsit, ex quibus quaedam ad demonstrandum scripturae genus exempli gratia sumpsi. {{pn|14.5|5}}Nam cum de natura atque ordine litterarum dissereret, quas grammatici “vocales” appellant, verba haec scripsit, quae reliquimus inenarrata ad exercendam legentium intentionem: {{pn|14.6|6}}“”a” et “o” semper principes sunt, “i” et “u” semper subditae, “e” et subit et praeit; praeit in “Euripo”, subit in “Aemilio”. Si quis putat praeire “u” in his: “Valerius”, “Vennonius”, “Volusius”, aut “i” in his: “iampridem”, “iecur”, “iocus”, “iucundum”, errabit, quod hae litterae, cum praeeunt, ne vocales quidem sunt.” {{pn|14.7|7}}Item ex eodem libro verba haec sunt: “Inter litteram “n” et “g” est alia vis, ut in nomine “anguis” et “angari” et “ancorae” et “increpat” et “incurrit” et “ingenuus”. In omnibus enim his non verum “n”, sed adulterinum ponitur. Nam “n” non esse lingua indicio est; nam si ea littera esset, lingua palatum tangeret.” {{pn|14.8|8}}Alio deinde in loco ita scriptum: “Graecos non tantae inscitiae arcesso, qui ou ex o et u scripserunt, quantae, qui “ei” ex “e” et “i”; illud enim inopia fecerunt, hoc nulla re subacti.” {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX }} {{finis}} c2xrw8emxmwl4e1clnowaf8fbnz3gsz 269143 269142 2026-06-06T12:53:56Z Saumache 27923 269143 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XIX }} {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Responsio cuiusdam philosophi, interrogati quam ob causam maris tempestate palluerit.''}} {{pn|1.1|1}}Navigabamus a Cassiopa Brundisium mare Ionium violentum et vastum et iactabundum. {{pn|1.2|2}}Nox deinde, quae diem primum secuta est, in ea fere tota ventus a latere saeviens navem undis compleverat. {{pn|1.3|3}}Tum postea complorantibus nostris omnibus atque in sentina satis agentibus dies quidem tandem inluxit. Sed nihil de periculo neque de saevitia venti remissum; quin turbines etiam crebriores et caelum atrum et fumigantes globi et figurae quaedam nubium metuendae, quos typhonas vocabant, inpendere inminereque ac depressurae navem videbantur. {{pn|1.4|4}}In eadem fuit philosophus in disciplina Stoica celebratus, quem ego Athenis cognoveram non parva virum auctoritate satisque attente discipulos iuvenes continentem. {{pn|1.5|5}}Eum tunc in tantis periculis inque illo tumultu caeli marisque requirebam oculis scire cupiens, quonam statu animi et an interritus intrepidusque esset. {{pn|1.6|6}}Atque ibi hominem conspicimus pavidum et exterritum ploratus quidem nullos sicuti ceteri omnes nec ullas eiusmodi voces cientem, sed coloris et voltus turbatione non multum a ceteris differentem. {{pn|1.7|7}}At ubi caelum enituit et deferbuit mare et ardor ille periculi deflagravit, accedit ad Stoicum Graecus quispiam dives ex Asia magno, ut videbamus, cultu paratuque rerum et familiae, atque ipse erat multis corporis animique deliciis diffluens. {pn|1.8|8}}Is quasi inludens: “quid hoc est,” inquit “o philosophe, quod, cum in periculis essemus, timuisti tu et palluisti? ego neque timui neque pallui.” {{pn|1.9|9}}Et philosophus aliquantum cunctatus, an respondere ei conveniret, “si quid ego” inquit “in tanta violentia tempestatum videor paulum pavefactus, non tu istius rei ratione audienda dignus es. {{pn|1.10|10}}Set tibi sane Aristippus ille ... discipulus, pro me responderit, qui cum in simili tempore a simillimo tui homine esset interrogatus, quare philosophus timeret, cum ille contra nihil metueret, non eandem esse causam sibi atque illi respondit, quoniam is quidem esset non magno opere sollicitus pro anima nequissimi nebulonis, ipsum autem pro Aristippi anima timere.” {{pn|1.11|11}}His tunc verbis Stoicus divitem illum Asiaticum a sese molitus est. {{pn|1.12|12}}Sed postea cum Brundisium adventaremus malaciaque esset venti ac maris, percontatus eum sum, quaenam illa ratio esset pavoris sui, quam dicere ei supersedisset, a quo fuerat non satis digne compellatus. {{pn|1.13|13}}Atque ille mihi placide et comiter “quoniam” inquit “audiendi cupidus es, audi, quid super isto brevi quidem, sed necessario et naturali pavore maiores nostri, conditores sectae Stoicae, senserint, vel potius” inquit “lege; nam et facilius credideris, si legas, et memineris magis.” {{pn|1.14|14}}Atque ibi coram ex sarcinula sua librum protulit Epicteti philosophi quintum {{graeca|''διαλέξεων''}}, quas ab Arriano digestas congruere scriptis {{graeca|''ζήνωνος''}} et Chrysippi non dubium est. {{pn|1.15|15}}In eo libro Graeca scilicet oratione scriptum ad hanc sententiam legimus: “Visa animi, quas {{graeca|''φαντασίας''}} philosophi appellant, quibus mens hominis prima statim specie accidentis ad animum rei pellitur, non voluntatis sunt neque arbitraria, sed vi quadam sua inferunt sese hominibus noscitanda; {{pn|1.16|16}}probationes autem, quas {{graeca|''συγκαταφέσεις''}} vocant, quibus eadem visa noscuntur ac diiudicantur voluntariae sunt fiuntque hominum arbitratu. {{pn|1.17|17}}Propterea cum sonus aliquis formidabilis aut caelo aut ex ruina, aut repentinus nescio cuius periculi nuntius vel quid aliud est eiusmodi factum, sapientis quoque animum paulisper moveri et contrahi et pallescere necessum est non opinione alicuius mali praecepta, sed quibusdam motibus rapidis et inconsultis officium mentis atque rationis praevertentibus. {{pn|1.18|18}}Mox tamen ille sapiens ibidem {{graeca|''τὰς τοιαύτας φαντασίας''}}, id est visa istaec animi sui terrifica, non adprobat, hoc est {{graeca|''οὐ συγκαττατιθεται οὐδὲ προσεπιδοξάζει''}}, sed abicit respuitque, nec ei metuendum esse in hisquicquam videtur. {{pn|1.19|19}}Atque hoc inter insipientis sapientisque animum differre dicunt, quod insipiens, qualia sibi esse primo animi sui pulsu visa sunt saeva et aspera, talia esse vero putat et eadem incepta, tamquam si iure metuenda sint, sua quoque adsensione adprobat {{graeca|''καὶ προσεπιδοξάζει''}} - hoc enim verbo Stoici, cum super ista re disserunt, utuntur -, {{pn|1.20|20}}sapiens autem, cum breviter et strictim colore atque vultu motus est, {{graeca|''οὐ συγκατατίθεαι''}}, sed statum vigoremque sententiae suae retinet, quam de huiuscemodi visis semper habuit ut de minime metuendis, sed fronte falsa et formidine inani territantibus.” {{pn|1.21|21}}Haec Epictetum philosophum ex decretis Stoicorum sensisse atque dixisse in eo, quo dixi, libro legimus adnotandaque esse idcirco existimavimus, ut rebus forte id genus, quibus dixi, obortis pavescere sensim et quasi albescere non insipientis esse hominis neque ignavi putemus et in eo tamen brevi motu naturali magis infirmitati cedamus, quam quod esse ea, qualia visa sunt, censeamus. ===II.=== {{c|''Ex quinque corporis sensibus duos esse cum beluis maxiem communes; quodque turpis et improba est voluptas quae ex auditu, visu odoratuque procedit, quae vero ex gustu tactuque est, rerum omium foedissima est, cum hae duae bestiarum etiam sint, reliquae hominum tantum.''}} {{pn|2.1|1}}Quinque sunt hominum sensus, quos Graeci aistheseis appellant, per quos voluptas animo aut corpori quaeri videatur: gustus, tactus, odoratus, visus, auditus. Ex his omnibus quae inmodice voluptas capitur, ea turpis atque inproba existimatur. {{pn|2.2|2}}Sed enim quae nimia ex gustu atque tactu est, ea voluptas, sicuti sapientes viri censuerunt, omnium rerum foedissima est, eosque maxime, qui duabus istis beluinis voluptatibus sese dediderunt, gravissimi vitii vocabulis Graeci appellant vel akrateis vel akolastous: nos eos vel “incontinentes” dicimus vel “intemperantes”; akolastous enim si interpretari coactius velis, nimis id verbum insolens erit. {{pn|2.3|3}}Istae autem voluptates duae gustus atque tactus, id est libidines in cibos atque in Venerem prodigae, solae sunt hominibus communes cum beluis et idcirco in pecudum ferorumque animalium numero habetur, quisquis est his ferinis voluptatibus praevinctus; {{pn|2.4|4}}ceterae ex tribus aliis sensibus proficiscentes hominum esse tantum propriae videntur. {{pn|2.5|5}}Verba super hac re Aristotelis philosophi adscripsi, ut vel auctoritas clari atque incluti viri tam infamibus nos voluptatibus deterreret: Dia ti hoi kata ten tes haphes e geuseos hedonen gignomenen, an hyperballosin, akrateis legontai? hoi te gar peri ta aphrodisia akolastoi toioutoi, hoi te peri tas tes trophes apolauseis; ton de kata ten trophen ap'enion men en tei glottoi to hedy, ap'enion de en toi laryngi, dio kai Philoxenos geranou larynga eucheto echein. E dia to tas apo touton gignomenas hedonas koinas einai hemin kai tois allois zoiois? hate ouson koinon atimotatai eisi kai malista e monai eponeidistoi, hos ton hypo touton hettomenon psegomen kai akrate kai akolaston legomen dia to hypo ton cheiriston hedonen hettasthai. Ouson de ton aistheseon pente ta alla zoia apo ton dyo monon ton proeiremenon hedetai, kata de tas allas e holos ouch hedetai e kata symbebekos touto paschei. {{pn|2.6|6}}Quis igitur habens aliquid humani pudoris voluptatibus istis duabus coeundi atque comedendi, quae sunt homini cum sue atque asino communes, gaudeat? {{pn|2.7|7}}Socrates quidem dicebat multos homines propterea velle vivere, ut ederent et biberent, se bibere atque esse, ut viveret. {{pn|2.8|8}}Hippocrates autem, divina vir scientia, de coitu venerio ita existimabat partem esse quandam morbi taeterrimi, quem nostri comitialem dixerunt; namque ipsius verba haec traduntur: ten synousian einai mikran epilepsian. ===III.=== {{c|''Quod turpius est frigide laudari quam acerbius vituperari.''}} {{pn|3.1|1}}Turpius esse dicebat Favorinus philosophus exigue atque frigide laudari quam insectanter et graviter vituperari: {{pn|3.2|2}}“quoniam,” inquit “qui maledicit et vituperat, quanto id acerbius facit, tam maxime pro iniquo et inimico ducitur et plerumque propterea fidem non capit. Sed qui infecunde atque ieiune laudat, destitui a causa videtur et amicus quidem creditur eius, quem laudare vult, sed nihil posse reperire, quod iure laudet.” ===IV.=== {{c|''Quamobrem venter repentino timore effluat; quare etiam ignis urinam lacessat.''}} {{pn|4.1|1}}Aristotelis libri sunt, qui problemata physica inscribuntur, lepidissimi et elegantiarum omnigenus referti. {{pn|4.2|2}}In his quaerit, quam ob causam eveniat, ut quibus invasit repentinus rei magnae timor, plerumque alvo statim cita fiant. {{pn|4.3|3}}Item quaerit, cur accidat, ut eum, qui propter ignem diutius stetit, libido urinae lacessat. {{pn|4.4|4}}Ac de alvo quidem inter timendum prona atque praecipiti causam esse dicit, quod timor omnis sit algificus, quem ille appellat psychropoion, eaque vi frigoris sanguinem caldoremque omnem de summa corporis cute cogat penitus et depellat faciatque simul, uti, qui timent, sanguine ex ore decedente pallescant. {{pn|4.5|5}}“Is autem” inquit “sanguis et caldor in intuma coactus movet plerumque alvum et incitat. {{pn|4.6|6}}De urina celebri ex igni proximo facta verba haec posuit: To de pyr diachalai to pepegos hosper helios ten chiona. ===V.=== {{c|''Ex Aristotelis libris sumptum quod nivis aqua potui pessima sit; et quod ex nive crystallus concreatur.''}} {{pn|5.1|1}}In Tiburte rus concesseramus hominis amici divitis aestate anni flagrantissima ego et quidam alii aequales et familiares mei, eloquentiae aut philosophiae sectatores. {{pn|5.2|2}}Erat nobiscum vir bonus ex peripatetica disciplina bene doctus et Aristotelis unice studiosissimus. {{pn|5.3|3}}Is nos aquam multam ex diluta nive bibentis coercebat severiusque increpabat. Adhibebat nobis auctoritates nobilium medicorum et cumprimis Aristotelis philosophi, rei omnis humanae peritissimi, qui aquam nivalem frugibus sane et arboribus fecundam diceret, sed hominibus potu nimio insalubrem esse tabemque et morbos sensim atque in diem longam visceribus inseminare. {{pn|5.4|4}}Haec quidem ille ad nos prudenter et benivole et adsidue dictitabat. Sed cum bibendae nivis pausa fieret nulla, promit e bibliotheca Tiburti, quae tunc in Herculis templo satis commode instructa libris erat, Aristotelis librum eumque ad nos adfert et “huius saltem” inquit “sapientissimi viri verbis credite ac desinite valitudinem vestram profligare.” {{pn|5.5|5}}In eo libro scriptum fuit deterrimam esse potu aquam e nive itemque solidius altiusque concretam eam, quam krystallon Graeci appellant; causaque ibi adscripta est huiuscemodi: {{pn|5.6|6}}“quoniam, cum aqua frigore aeris duratur et coit, necessum est fieri evaporationem et quandam quasi auram tenuissimam exprimi ex ea et emanare. {{pn|5.7|7}}Id autem” inquit “in ea levissimum est, quod evaporatur; manet autem,quod est gravius et sordidius et insalubrius, atque id pulsu aeris verberatum in modum coloremque spumae candidae oritur. {{pn|5.8|8}}Sed aliquantum, quod est salubrius, difflari atque evaporari ex nive indicium illud est, quod minor fit illo, quod ante fuerat quam concresceret.” {{pn|5.9|9}}Verba ipsa Aristotelis ex eo libro pauca sumpsi et adscripsi: Dia ti ta apo chionos kai krystallon hydata phaula estin? hoti pantos hydatos pegnymenou to leptotaton kai kouphotaton exatmizei. Semeion de, hoti elatton ginetai e proteron, hotan takei pagen. Apelelythotos oun tou hygieinotatou ananke aei to kataleipomenon cheiron einai. {{pn|5.10|10}}Hoc ubi legimus, placuit honorem doctissimo viro haberi Aristoteli. Atque ita postea ego bellum et odium nivi indixi, alii indutias cum ea varie factitabant. ===VI.=== {{c|''Quod pudor sanguinem ad extera diffundit, timor vero contrahit.''}} {{pn|6.1|1}}In problematis Aristotelis philosophi ita scriptum est: {{graeca|''διὰ τί οἱ μὲν αἰσχυνόμενοι ἐρυθριῶσιν, οἱ δὲ φοβούμενοι ὠχριῶσιν, παραπλησίων τῶν παθῶν ὄντων; ὅτι τῶν μὲν αἰσχυνομένων διαχεῖται τὸ αἷμα ἐκ τῆς καρδίας εἰς ἅπαντα τὰ μέρη τοῦ σώματος, ὥστε ἐπιπολάζειν: τοῖς δὲ φοβηθεῖσιν συντρέχει εἰς τὴν καρδίαν, ὥστε ἐκλείπειν ἐκ τῶν ἄλλων μερῶν''}}. {{pn|6.2|2}}Hoc ego Athenis cum Tauro nostro legissem percontatusque essem, quid de ratione ista reddita sentiret, “dixit quidem” inquit “probe et vere, quid accideret diffuso sanguine aut contracto, sed cur ita fieret, non dixit. {{pn|6.3|3}}Adhuc enim quaeri potest, quam ob causam pudor sanguinem diffundat, timor contrahat, cum sit pudor species timoris atque ita definiatur: “timor iustae reprehensionis”. Ita enim philosophi definiunt: {{graeca|''αἰσχύνη ἐστὶν φόβος δικαίου ψόγου''}}.” ===VII.=== {{c|''Quid sit “obesum”; nonnullaque alia prisca vocabula.''}} {{pn|7.1|1}}In agro Vaticano Iulius Paulus poeta, vir bonus et rerum litterarumque veterum inpense doctus, herediolum tenue possidebat. Eo saepe nos ad esse sese vocabat et olusculis pomisque satis comiter copioseque invitabat. {{pn|7.2|2}}Atque ita molli quodam tempestatis autumnae die ego et Iulius Celsinus, cum ad eum cenassemus et apud mensam eius audissemus legi Laevii Alcestin rediremusque in urbem sole iam fere occiduo, figuras habitusque verborum nove aut insigniter dictorum in Laeviano illo carmine ruminabamur et, ut quaeque vox indidem digna animadverti subvenerat, qua nos quoque possemus uti, memoriae mandabamus. {{pn|7.3|3}}Erant autem verba, quae tunc suppetebant, huiuscemodi: :“corpore” inquit “pectoreque undique obeso ac :mente exsensa tardigenuclo :senio obpressum.” “Obesum” hic notavimus proprie magis quam usitate dictum pro exili atque gracilento; vulgus enim {{graeca|''ἀκύρως''}} vel {{graeca|''κατὰ ἀντίφρασιν''}} “obesum” pro “uberi” atque “pingui” dicit. {{pn|7.4|4}}Item notavimus, quod “oblitteram” gentem pro “oblitterata” dixit; {{pn|7.5|5}}item, quod hostis, qui foedera frangerent, “foedifragos”, non “foederifragos” dixit; {{pn|7.6|6}}item, quod rubentem auroram “pudoricolorem” appellavit et Memnonem “nocticolorem”; {{pn|7.7|7}}item, quod forte “dubitanter” et ab eo, quod est “sileo”, “silenta loca” dixit et “pulverulenta” et “pestilenta” et quod {{pn|7.8|8}}“carendum tui est” pro “te” quodque “magno impete” pro “impetu”; {{pn|7.9|9}}item quod “fortescere” posuit pro “fortem fieri” quodque “dolentiam” pro “dolore” et “avens” pro “libens”; {{pn|7.10|10}}item “curis intolerantibus “pro “intolerandis”, quodque “manciolis” inquit “tenellis” pro “manibus” et “quis tam siliceo?” ... Item “fiere” inquit “inpendio infit”, id est “fieri inpense incipit”; {{pn|7.11|11}}quodque “accipitret” posuit pro “laceret”. {{pn|7.12|12}}His nos inter viam verborum Laevianorum adnotatiunculis oblectabamus. {{pn|7.13|13}}Cetera enim, quae videbantur nimium poetica, ex prosae orationis usu alieniora praetermisimus; veluti fuit quod de Nestore ait “trisaeclisenex” et “dulciorelocus”, {{pn|7.14|14}}item quod de tumidis magnisque fluctibus “fluctibus” inquit “multigrumis” {{pn|7.15|15}}et flumina gelu concreta “tegmine” esse “onychino” dixit et quae multiplica ludens conposuit, {{pn|7.16|16}}quale illud est, quod vituperones suos “subductisupercilicarptores” appellavit. ===VIII.=== {{c|''Quaestio an “harena.” “caelum,” “triticum” pluralia inveniantur; atque inibi de “quadrigis,” “inimicitiis,” nonnullis praeterea vocabulis, an singulari numero comperiantur.''}} {{pn|8.1|1}}Adulescentulus Romae, priusquam Athenas concederem, quando erat a magistris auditionibusque obeundis otium, ad Frontonem Cornelium visendi gratia pergebam sermonibusque eius purissimis bonarumque doctrinarum plenis fruebar. Nec umquam factum est, quotiens eum vidimus loquentemque audivimus, quin rediremus fere cultiores doctioresque. {{pn|8.2|2}}Veluti fuit illa quodam die sermocinatio illius levi quidem de re, sed a Latinae tamen linguae studio non abhorrens. {{pn|8.3|3}}Nam cum quispiam familiaris eius, bene eruditus homo et tum poeta inlustris, liberatum esse se aquae intercutis morbo diceret, quod “harenis calentibus” esset usus, tum adludens Fronto “morbo quidem” inquit “cares, sed verbi vitio non cares. Gaius enim Caesar, ille perpetuus dictator, Cn. Pompei socer, a quo familia et appellatio Caesarum deinceps propagata est, vir ingenii praecellentis, sermonis praeter alios suae aetatis castissimi? in libris, quos ad M. Ciceronem de analogia conscripsit, “harenas” vitiose dici existimat, quod “harena” numquam multitudinis numero appellanda sit, sicuti neque “caelum” neque “triticum”; {{pn|8.4|4}}contra autem “quadrigas”, etiamsi currus unus, equorum quattuor iunctorum agmen unum sit, plurativo semper numero dicendas putat sicut “arma” et “moenia” et “comitia” et “inimicitias”, nisi quid contra ea dicis, poetarum pulcherrime, quo et te purges et non esse id vitium demonstres.” {{pn|8.5|5}}“De “caelo”” inquit ille “et “tritico” non infitias eo, quin singulo semper numero dicenda sint, neque de “armis” et “moenibus” et “comitiis”, quin figura multitudinis perpetua censeantur; {{pn|8.6|6}}videbimus autem potius de “inimicitiis” et “quadrigis”. Ac fortassean de “quadrigis” veterum auctoritati concessero, “inimicitiam” tamen, sicuti“inscientiam” et “inpotentiam” et “iniuriam”, quae ratio est, quamobrem C. Caesar vel dictam esse a veteribus vel dicendam a nobis non putat, quando Plautus, linguae Latinae decus, “deliciam” quoque {{graeca|''ἐνικῶς''}} dixerit pro deliciis?<poem>::“mea” inquit “voluptas, mea delicia.”</poem>“Inimicitiam” autem Q. Ennius in illo memoratissimo libro dixit: :“eo ego” inquit “ingenio natus sum: :amicitiam atque inimicitiam in frontem promptam gero.”<BR> Sed enim “harenas” parum Latine dici quis, oro te, alius aut scripsit aut dixit? Ac propterea peto, ut, si Gai Caesaris liber prae manibus est, promi iubeas, ut quam confidenter hoc dicat, aestimari a te possit.” {{pn|8.7|7}}Tunc prolato libro de analogia primo verba haec ex eo pauca memoriae mandavi. {{pn|8.8|8}}Nam cum supra dixisset neque “caelum” “triticum”ve neque “harenam” multitudinis significationem pati, “num tu” inquit “harum rerum natura accidere arbitraris, quod “unam terram” ac “plures terras” et “urbem” et“urbes” et “imperium” et “imperia” dicamus, neque “quadrigas” in unam nominis figuram redigere neque “harenam” in multitudinis appellationem convertere possimus?” {{pn|8.9|9}}His deinde verbis lectis ibi Fronto ad illum poetam “videturne tibi” inquit “C. Caesar de statu verbi contra te satis aperte satisque constanter pronuntiasse?” {{pn|8.10|10}}Tunc permotus auctoritate libri poeta: “si a Caesare” inquit “ius provocandi foret, ego nunc ab hoc Caesaris libro provocassem. Sed quoniam ipse rationem sententiae suae reddere supersedit, nos te nunc rogamus, ut dicas, quam esse causam vitii putes et in “quadriga” dicenda et in “harenis”.” {{pn|8.11|11}}Tum Fronto ita respondit: “Quadrigae” semper, etsi multiiugae non sunt, multitudinis tamen numero tenentur, quoniam quattuor simul equi iuncti “quadrigae” quasi “quadriiugae” vocantur, neque debet prorsus appellatio equorum plurium includi in singularis numeri unitatem. {{pn|8.12|12}}Eandemque rationem habet “harena”, sed in specie dispari; nam cum “harena” singulari numero dicta multitudinem tamen et copiam significet minimarum, ex quibus constat, partium, indocte et inscite “harenae” dici videntur, tamquam id vocabulum indigeat numeri amplitudine, cum ei singulariter dicto ingenita sit naturalis sui multitudo. Sed haec ego” inquit “dixi, non ut huius sententiae legisque fundus subscriptorque fierem, sed ut ne Caesaris, viri docti, opinionem aparamytheton destituerem. {{pn|8.13|13}}Nam cur “caelum” semper henikos dicatur, “mare” et “terra” non semper, et “pulvis”, “ventus” et “fumus” non semper, cur “indutias” et “caerimonias” scriptores veteres nonnumquam singulari numero appellaverint, “ferias” et “nundinas” et “inferias” et “exsequias” numquam, cur “mel” et “vinum” atque id genus cetera numerum multitudinis capiant, “lac” non capiat, quaeri, inquam, ista omnia et enucleari et extundi ab hominibus negotiosis in civitate tam occupata non queunt. {{pn|8.14|14}}Quin his quoque ipsis, quae iam dixi, demoratos vos esse video alicui, opinor, negotio destinatos. {{pn|8.15|15}}Ite ergo nunc et, quando forte erit otium, quaerite, an “quadrigam” et “harenas” dixerit e cohorte illa dumtaxat antiquiore vel oratorum aliquis vel poetarum, id est classicus adsiduusque aliquis scriptor, non proletarius.” {{pn|8.16|16}}Haec quidem Fronto requirere nos iussit vocabula non ea re, opinor, quod scripta esse in ullis veterum libris existumaret, sed ut nobis studium lectitandi in quaerendis rarioribus verbis exerceret. {{pn|8.17|17}}Quod unum ergo rarissimum videbatur, invenimus “quadrigam” numero singulari dictam in libro saturarum M. Varronis, qui inscriptus est Ecdemeticus. {{pn|8.18|18}}“Harenas” autem plethyntikos dictas minore studio quaerimus, quia praeter C. Caesarem, quod equidem meminerim, nemo id doctorum hominum dedit. ===IX.=== {{c|''Antonii Iuliani in convivio ad quosdam Graecos lepidissima responsio.''}} {{pn|9.1|1}}Adulescens e terra Asia de equestri loco laetae indolis moribusque et fortuna bene ornatus et ad rem musicam facili ingenio ac lubenti cenam dabat amicis ac magistris sub urbe in rusculo celebrandae lucis annuae, quam principem sibi vitae habuerat. {{pn|9.2|2}}Venerat tum nobiscum ad eandem cenam Antonius Iulianus rhetor, docendis publice iuvenibus magister, Hispano ore florentisque homo facundiae et rerum litterarumque veterum peritus. {{pn|9.3|3}}Is, ubi eduliis finis et poculis mox sermonibusque tempus fuit, desideravit exhiberi, quos habere eum adulescentem sciebat, scitissimos utriusque sexus, qui canerent voce et qui psallerent. {{pn|9.4|4}}Ac posteaquam introducti pueri puellaeque sunt, iucundum in modum Anakreonteia pleraque et Sapphica et poetarum quoque recentium elegeia quaedam erotica dulcia et venusta cecinerunt. {{pn|9.5|5}}Oblectati autem sumus praeter multa alia versiculis lepidissimis Anacreontis senis, quos equidem scripsi, ut interea labor hic vigiliarum et inquies suavitate paulisper vocum atque modulorum adquiesceret: {{pn|9.6|6}}ton argyron toreusas<BR> Hephaiste moi poieson<BR> panoplias men ouchi,<BR> ti gar machaisi kamoi?<BR> poterion de koilon,<BR> hoson dynei, bathynon.<BR> kai me poiei kat'auto<BR> met'astra met'amaxas;<BR> ti Pleiadon melei moi,<BR> ti d'asteros Booteo?<BR> poieson ampelous moi<BR> kai botryas kat'auton<BR> kai chryseos patountas<BR> homou kaloi Liaioi<BR> Erota kai Bathyllon. {{pn|9.7|7}}Tum Graeci plusculi, qui in eo convivio erant, homines amoeni et nostras quoque litteras haut incuriose docti, Iulianum rhetorem lacessere insectarique adorti sunt tamquam prorsus barbarum et agrestem, qui ortus terra Hispania foret clamatorque tantum et facundia rabida iurgiosaque esset eiusque linguae exercitationes doceret, quae nullas voluptates nullamque mulcedinem Veneris atque Musae haberet; saepeque eum percontabantur, quid de Anacreonte ceterisque id genus poetis sentiret et ecquis nostrorum poetarum tam fluentes carminum delicias fecisset, “nisi Catullus” inquiunt “forte pauca et Calvus itidem pauca. Nam Laevius inplicata et Hortensius invenusta et Cinna inlepida et Memmius dura ac deinceps omnes rudia fecerunt atque absona.” {{pn|9.8|8}}Tum ille pro lingua patria tamquam pro aris et focis animo inritato indignabundus “cedere equidem” inquit “vobis debui, ut in tali asotia atque nequitia Alcinoum vinceretis et sicut in voluptatibus cultus atque victus, ita in cantilenarum quoque mollitiis anteiretis. {{pn|9.9|9}}Sed ne nos, id est nomen Latinum, tamquam profecto vastos quosdam et insubidos anaphrodisias condemnetis, permittite mihi, quaeso, operire pallio caput, quod in quadam parum pudica oratione Socraten fecisse aiunt, et audite ac discite nostros quoque antiquiores ante eos, quos nominastis, poetas amasios ac venerios fuisse.” {{pn|9.10|10}}Tum resupinus capite convelato voce admodum quam suavi versus cecinit Valerii Aeditui, veteris poetae, item Porcii Licini et Q. Catuli, quibus mundius, venustius, limatius, tersius Graecum Latinumve nihil quicquam reperiri puto. {{pn|9.11|11}}Aeditui versus:<BR> dicere cum conor curam tibi, Pamphila, cordis,<BR> quid mi abs te quaeram, verba labris abeunt,<BR> per pectus manat subito subido mihi sudor:<BR> sic tacitus, subidus, dum pudeo, pereo. {{pn|9.12|12}}Atque item alios versus eiusdem addidit, non hercle minus dulces quam priores:<BR> quid faculam praefers, Phileros, qua est nil opus nobis?<BR> ibimus sic, lucet pectore flamma satis.<BR> Istam nam potis est vis saeva extinguere venti<BR> aut imber caelo candidus praecipitans;<BR> at contra hunc ignem Veneris, nisi si Venus ipsa,<BR> nullast quae possit vis alia opprimere. {{pn|9.13|13}}Item dixit versus Porcii Licini hosce: <BR> custodes ovium tenerae propaginis, agnum,<BR> quaeritis ignem? ite huc; quaeritis? ignis homost.<BR> si digito attigero, incendam silvam simul omnem,<BR> omne pecus flammast, omnia qua video. {{pn|9.14|14}}Quinti Catuli versus illi fuerunt:<BR> aufugit mi animus; credo, ut solet, ad Theotimum<BR> devenit. Sic est: perfugium illud habet.<BR> Quid, si non interdixem, ne illunc fugitivum<BR> mitteret ad se intro, sed magis eiceret?<BR> ibimus quaesitum. Verum, ne ipsi teneamur,<BR> formido. Quid ago? da, Venus, consilium. ===X.=== {{c|''Verba haec, “praeter propter,” in usu vulgi protrita, 1 etiam Ennii fuisse.}} {{pn|10.1|1}}Memini me quodam et Celsinum Iulium Numidam ad Frontonem Cornelium pedes tunc graviter aegrum ire et visere. Atque ubi introducti sumus, offendimus eum cubantem in scimpodio Graeciensi circumundique sedentibus multis doctrina aut genere aut fortuna nobilibus viris. {{pn|10.2|2}}Adsistebant fabri aedium complures balneis novis moliendis adhibiti ostendebantque depictas in membranulis varias species balnearum. {{pn|10.3|3}}Ex quibus cum elegisset unam formam speciemque veris, interrogavit, quantus esset pecuniae sumptus ad id totum opus absolvendum, {{pn|10.4|4}}cumque architectus dixisset necessaria videri esse sestertia ferme trecenta, unus ex amicis Frontonis “et praeterpropter” inquit “alia quinquaginta”. {{pn|10.5|5}}Tum Fronto dilatis sermonibus, quos habere de balnearum sumptu institerat, aspiciens ad eum amicum, qui dixerat quinquaginta esse alia praeterpropter necessaria, eum interrogavit, quid significaret verbum “praeterpropter”. {{pn|10.6|6}}Atque ille amicus “non meum” inquit “hoc verbum est, sed multorum hominum, quos loquentis id audias; {{pn|10.7|7}}quid autem id verbum significet, non ex me, sed ex grammatico quaerundum est”, ac simul digito demonstrat grammaticum haud incelebri nomine Romae docentem. {{pn|10.8|8}}Tum grammaticus usitati pervulgatique verbi obscuritate motus “quaerimus” inquit “quod honore quaestionis minime dignum est. {{pn|10.9|9}}Nam nescio quid hoc praenimis plebeium est et in opificum sermonibus quam ... notius.” {{pn|10.10|10}}At enim Fronto iam voce atque vultu intentiore “itane,” inquit “magister, dehonestum tibi deculpatumque hoc verbum videtur, quo et M. Cato et M. Varro et pleraque aetas superior ut necessario et Latino usi sunt?” {{pn|10.11|11}}Atque ibi Iulius Celsinus admonuit in tragoedia quoque Enni, quae Iphigenia inscripta est, id ipsum, de quo quaerebatur, scriptum esse et a grammaticis contaminari magis solitum quam enarrari. {{pn|10.12|12}}Quocirca statim proferri Iphigeniam Q. Enni iubet. In eius tragoediae choro inscriptos esse hos versus legimus:<BR> otio qui nescit uti,<BR> plus negoti habet quam, cum est negotium, in negotio.<BR> Nam cui, quod agat, institutum in otio est negotium,<BR> id agit, id studet, ibi mentem atque animum delectat suum;<BR> otioso in otio animus nescit quid velit.<BR> Hoc idem est; em neque domi nunc nos nec militiae sumus:<BR> imus huc, hinc illuc; cum illuc ventum est, ire illinc lubet.<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur. {{pn|10.13|13}}Hoc ubi lectum est, tum deinde Fronto ad grammaticum iam labentem “audistine,” inquit “magister optime, Ennium tuum dixisse “praeterpropter” et cum sententia quidem tali, quali severissimae philosophorum esse obiurgationes solent? petimus igitur, dicas, quoniam de Enniano iam verbo quaeritur, qui sit remotus huiusce versus sensus:<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur.” {{pn|10.14|14}}Et grammaticus sudans multum ac rubens multum, cum id plerique prolixius riderent, exsurgit et abiens “tibi,” inquit “Fronto, postea uni dicam, ne inscitiores audiant ac discant.” Atque ita omnes relicta ibi quaestione verbi consurreximus. ===XI.=== {{c|''Ponit versus Platonis amatorios quos admodum iuvenis lusit, dum tragoediis contendit.''}} {{pn|11.1|1}}Celebrantur duo isti Graeci versiculi multorumque doctorum hominum memoria dignantur, quod sint lepidissimi et venustissimae brevitatis. {{pn|11.2|2}}Neque adeo pauci sunt veteres scriptores, qui eos Platonis esse philosophi adfirmant, quibus ille adulescens luserit, cum tragoediis quoque eodem tempore faciendis praeluderet:<BR> ten psychen Agathona philon epi cheilesin eschon;<BR> elthe gar he tlemon hos diabesomene. {{pn|11.3|3}}Hoc distichon amicus meus, ouk amousos adulescens, in plures versiculos licentius liberiusque vertit. Qui quoniam mihi quidem visi sunt non esse memoratu indigni, subdidi: {{pn|11.4|4}}Dum semihiulco savio<BR> meum puellum savior<BR> dulcemque florem spiritus<BR> duco ex aperto tramite,<BR> anima aegra et saucia<BR> cucurrit ad labeas mihi,<BR> rictumque in oris pervium<BR> et labra pueri mollia,<BR> rimata itineri transitus,<BR> ut transiliret, nititur.<BR> Tum si morae quid plusculae<BR> fuisset in coetu osculi,<BR> Amoris igni percita<BR> transisset et me linqueret,<BR> et mira prorsum res foret,<BR> ut fierem ad me mortuus,<BR> ad puerulum intus viverem. ===XII.=== {{c|''Dissertatio Herodis Attici super vi et natura doloris suaeque opinionis affirmatio per exemplum indocti rustici, qui cum rubis fructiferas arbores praecidit.''}} {{pn|12.1|1}}Herodem Atticum, consularem virum, Athenis disserentem audivi Graeca oratione, in qua fere omnes memoriae nostrae universos gravitate atque copia et elegantia vocum longe praestitit. {{pn|12.2|2}}Disseruit autem contra apatheian Stoicorum lacessitus a quodam Stoico, tamquam minus sapienter et parum viriliter dolorem ferret ex morte pueri, quem amaverat. {{pn|12.3|3}}In ea dissertione, quantulum memini, huiuscemodi sensus est: quod nullus usquam homo, qui secundum naturam sentiret et saperet, adfectionibus istis animi, quas pathe appellabat, aegritudinis, cupiditatis, timoris, irae, voluptatis, carere et vacare totis posset, atque, si posset etiam obniti, ut totis careret, non fore id melius, quoniam langueret animus et torperet adfectionum quarundam adminiculis ut necessaria plurium temperie privatus. {{pn|12.4|4}}Dicebat enim sensus istos motusque animi, qui cum inmoderatiores sunt, vitia fiunt, innexos inplicatosque esse vigoribus quibusdam mentium et alacritatibus, {{pn|12.5|5}}ac propterea, si omnino omnis eos inperitius convellamus, periculum esse, ne eis adhaerentes bonas quoque et utiles animi indoles amittamus. {{pn|12.6|6}}Moderandos esse igitur et scite considerateque purgandos censebat, ut ea tantum, quae aliena sunt contraque naturam videntur et cum pernicie adgnata sunt, detrahantur, ne profecto id accidat, quod cuipiam Thraco insipienti et rudi in agro, quem emerat, procurando venisse usu fabulast. {{pn|12.7|7}}“Homo Thracus” inquit “ex ultima barbaria ruris colendi insolens, cum in terras cultiores humanioris vitae cupidine conmigrasset, fundum mercatus est oleo atque vino consitum. Qui nihil admodum super vite aut arbore colenda sciret, videt forte vicinum rubos alte atque late obortas excidentem, fraxinos ad summum prope verticem deputantem, suboles vitium e radicibus caudicum super terram fusas revellentem, stolones in pomis aut in oleis proceros atque derectos amputantem, acceditque prope et cur tantam ligni atque frondium caedem faceret percontatus est. {{pn|12.8|8}}Et vicinus ita respondit: “Vt ager” inquit “mundus purusque fiat, eius arbor atque vitis fecundior.” {{pn|12.9|9}}Discedit ille a vicino gratias agens et laetus tamquam adeptus rei rusticae disciplinam. Tum falcem ibi ac securim capit; atque ibi homo misere inperitus vites suas sibi omnis et oleas detruncat comasque arborum laetissimas uberrimosque vitium palmites decidit et frutecta atque virgulta simul omnia pomis frugibusque gignendis felicia cum sentibus et rubis purificandi agri gratia convellit mala mercede doctus audaciam fiduciamque peccandi imitatione falsa eruditus. {{pn|12.10|10}}Sic” inquit “isti apathiae sectatores, qui videri se esse tranquillos et intrepidos et inmobiles volunt, dum nihil cupiunt, nihil dolent, nihil irascuntur, nihil gaudent, omnibus vehementioris animi officiis amputatis in torpore ignavae et quasi enervatae vitae consenescunt.” ===XIII.=== {{c|''Quos “pumiliones” dicimus, Graece {{graeca|''νάνους''}} appellari.''}} {{pn|13.1|1}}Stabant forte una in vestibulo Palatii fabulantes Fronto Cornelius et Festus Postumius et Apollinaris Sulpicius, atque ego ibi adsistens cum quibusdam aliis sermones eorum, quos de litterarum disciplinis habebant, curiosius captabam. {{pn|13.2|2}}Tum Fronto Apollinari “fac me,” inquit “oro, magister, ut sim certus, an recte supersederim “nanos” dicere parva nimis statura homines maluerimque eos “pumiliones” appellare, quoniam hoc scriptum esse in libris veterum memineram, “nanos” autem sordidum esse verbum et barbarum credebam.” {{pn|13.3|3}}“Est quidem” inquit “hoc” Apollinaris “in consuetudine inperiti vulgi frequens, sed barbarum non est censeturque linguae Graecae origine; nanous enim Graeci vocaverunt brevi atque humili corpore homines paulum supra terram exstantes idque ita dixerunt adhibita quadam ratione etymologiae cum sententia vocabuli competente et, si memoria” inquit “mihi non labat, scriptum hoc est in comoedia Aristophanis, cui nomen est Holkades. Fuisset autem verbum hoc a te civitate donatum aut in Latinam coloniam deductum, si tu eo uti dignatus fores, essetque id inpendio probabilius, quam quae a Laberio ignobilia nimis et sordentia in usum linguae Latinae intromissa sunt.” {{pn|13.4|4}}Tum Festus Postumius grammatico cuipiam Latino, Frontonis familiari “docuit” inquit “nos Apollinaris “nanos” verbum Graecum esse, tu nos doce, in quo de mulis aut eculeis humilioribus vulgo dicitur, anne Latinum sit et aput quem scriptum reperiatur.” {{pn|13.5|5}}Atque ille grammaticus, homo sane perquam in noscendis veteribus scriptis exercitus, “si piaculum” inquit “non committitur praesente Apollinare, quid de voce ulla Graeca Latinave sentiam, dicere, audeo tibi, Feste, quaerenti respondere esse hoc verbum Latinum scriptumque inveniri in poematis Helvi Cinnae, non ignobilis neque indocti poetae”, versusque eius ipsos dixit, quos, quoniam memoriae mihi forte aderant, adscripsi:<BR> at nunc me Genumana per salicta<BR> bigis raeda rapit citata nanis. ===XIV.=== {{c|''Contemporaneos fuisse Caesari et Ciceroni M. Varronem et P. Nigidium, aetatis suae doctissimos Ronanos; et quod Nigidii commentationes propter earum obscuritatem subtilitatemque in vulgus non exeunt.''}} {{pn|14.1|1}}Aetas M. Ciceronis et C. Caesaris praestanti facundia viros paucos habuit, doctrinarum autem multiformium variarumque artium, quibus humanitas erudita est, columina habuit M. Varronem et P. Nigidium. {{pn|14.2|2}}Sed Varronis quidem monumenta rerum ac disciplinarum, quae per litteras condidit, in propatulo frequentique usu feruntur, {{pn|14.3|3}}Nigidianae autem commentationes non proinde in volgus exeunt, et obscuritas subtilitasque earum tamquam parum utilis derelicta est. {{pn|14.4|4}}Sicuti sunt, quae paulo ante legimus in commentariis eius, quos grammaticos inscripsit, ex quibus quaedam ad demonstrandum scripturae genus exempli gratia sumpsi. {{pn|14.5|5}}Nam cum de natura atque ordine litterarum dissereret, quas grammatici “vocales” appellant, verba haec scripsit, quae reliquimus inenarrata ad exercendam legentium intentionem: {{pn|14.6|6}}“”a” et “o” semper principes sunt, “i” et “u” semper subditae, “e” et subit et praeit; praeit in “Euripo”, subit in “Aemilio”. Si quis putat praeire “u” in his: “Valerius”, “Vennonius”, “Volusius”, aut “i” in his: “iampridem”, “iecur”, “iocus”, “iucundum”, errabit, quod hae litterae, cum praeeunt, ne vocales quidem sunt.” {{pn|14.7|7}}Item ex eodem libro verba haec sunt: “Inter litteram “n” et “g” est alia vis, ut in nomine “anguis” et “angari” et “ancorae” et “increpat” et “incurrit” et “ingenuus”. In omnibus enim his non verum “n”, sed adulterinum ponitur. Nam “n” non esse lingua indicio est; nam si ea littera esset, lingua palatum tangeret.” {{pn|14.8|8}}Alio deinde in loco ita scriptum: “Graecos non tantae inscitiae arcesso, qui ou ex o et u scripserunt, quantae, qui “ei” ex “e” et “i”; illud enim inopia fecerunt, hoc nulla re subacti.” {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX}} {{finis}} 0tpermeghdjj3sypaeajjqrf4dknlnw 269263 269143 2026-06-06T17:04:21Z Saumache 27923 /* I. */ 269263 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XIX }} {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Responsio cuiusdam philosophi, interrogati quam ob causam maris tempestate palluerit.''}} {{pn|1.1|1}}Navigabamus a Cassiopa Brundisium mare Ionium violentum et vastum et iactabundum. {{pn|1.2|2}}Nox deinde, quae diem primum secuta est, in ea fere tota ventus a latere saeviens navem undis compleverat. {{pn|1.3|3}}Tum postea complorantibus nostris omnibus atque in sentina satis agentibus dies quidem tandem inluxit. Sed nihil de periculo neque de saevitia venti remissum; quin turbines etiam crebriores et caelum atrum et fumigantes globi et figurae quaedam nubium metuendae, quos typhonas vocabant, inpendere inminereque ac depressurae navem videbantur. {{pn|1.4|4}}In eadem fuit philosophus in disciplina Stoica celebratus, quem ego Athenis cognoveram non parva virum auctoritate satisque attente discipulos iuvenes continentem. {{pn|1.5|5}}Eum tunc in tantis periculis inque illo tumultu caeli marisque requirebam oculis scire cupiens, quonam statu animi et an interritus intrepidusque esset. {{pn|1.6|6}}Atque ibi hominem conspicimus pavidum et exterritum ploratus quidem nullos sicuti ceteri omnes nec ullas eiusmodi voces cientem, sed coloris et voltus turbatione non multum a ceteris differentem. {{pn|1.7|7}}At ubi caelum enituit et deferbuit mare et ardor ille periculi deflagravit, accedit ad Stoicum Graecus quispiam dives ex Asia magno, ut videbamus, cultu paratuque rerum et familiae, atque ipse erat multis corporis animique deliciis diffluens. {{pn|1.8|8}}Is quasi inludens: “quid hoc est,” inquit “o philosophe, quod, cum in periculis essemus, timuisti tu et palluisti? ego neque timui neque pallui.” {{pn|1.9|9}}Et philosophus aliquantum cunctatus, an respondere ei conveniret, “si quid ego” inquit “in tanta violentia tempestatum videor paulum pavefactus, non tu istius rei ratione audienda dignus es. {{pn|1.10|10}}Set tibi sane Aristippus ille ... discipulus, pro me responderit, qui cum in simili tempore a simillimo tui homine esset interrogatus, quare philosophus timeret, cum ille contra nihil metueret, non eandem esse causam sibi atque illi respondit, quoniam is quidem esset non magno opere sollicitus pro anima nequissimi nebulonis, ipsum autem pro Aristippi anima timere.” {{pn|1.11|11}}His tunc verbis Stoicus divitem illum Asiaticum a sese molitus est. {{pn|1.12|12}}Sed postea cum Brundisium adventaremus malaciaque esset venti ac maris, percontatus eum sum, quaenam illa ratio esset pavoris sui, quam dicere ei supersedisset, a quo fuerat non satis digne compellatus. {{pn|1.13|13}}Atque ille mihi placide et comiter “quoniam” inquit “audiendi cupidus es, audi, quid super isto brevi quidem, sed necessario et naturali pavore maiores nostri, conditores sectae Stoicae, senserint, vel potius” inquit “lege; nam et facilius credideris, si legas, et memineris magis.” {{pn|1.14|14}}Atque ibi coram ex sarcinula sua librum protulit Epicteti philosophi quintum {{graeca|''διαλέξεων''}}, quas ab Arriano digestas congruere scriptis {{graeca|''ζήνωνος''}} et Chrysippi non dubium est. {{pn|1.15|15}}In eo libro Graeca scilicet oratione scriptum ad hanc sententiam legimus: “Visa animi, quas {{graeca|''φαντασίας''}} philosophi appellant, quibus mens hominis prima statim specie accidentis ad animum rei pellitur, non voluntatis sunt neque arbitraria, sed vi quadam sua inferunt sese hominibus noscitanda; {{pn|1.16|16}}probationes autem, quas {{graeca|''συγκαταφέσεις''}} vocant, quibus eadem visa noscuntur ac diiudicantur voluntariae sunt fiuntque hominum arbitratu. {{pn|1.17|17}}Propterea cum sonus aliquis formidabilis aut caelo aut ex ruina, aut repentinus nescio cuius periculi nuntius vel quid aliud est eiusmodi factum, sapientis quoque animum paulisper moveri et contrahi et pallescere necessum est non opinione alicuius mali praecepta, sed quibusdam motibus rapidis et inconsultis officium mentis atque rationis praevertentibus. {{pn|1.18|18}}Mox tamen ille sapiens ibidem {{graeca|''τὰς τοιαύτας φαντασίας''}}, id est visa istaec animi sui terrifica, non adprobat, hoc est {{graeca|''οὐ συγκαττατιθεται οὐδὲ προσεπιδοξάζει''}}, sed abicit respuitque, nec ei metuendum esse in hisquicquam videtur. {{pn|1.19|19}}Atque hoc inter insipientis sapientisque animum differre dicunt, quod insipiens, qualia sibi esse primo animi sui pulsu visa sunt saeva et aspera, talia esse vero putat et eadem incepta, tamquam si iure metuenda sint, sua quoque adsensione adprobat {{graeca|''καὶ προσεπιδοξάζει''}} - hoc enim verbo Stoici, cum super ista re disserunt, utuntur -, {{pn|1.20|20}}sapiens autem, cum breviter et strictim colore atque vultu motus est, {{graeca|''οὐ συγκατατίθεαι''}}, sed statum vigoremque sententiae suae retinet, quam de huiuscemodi visis semper habuit ut de minime metuendis, sed fronte falsa et formidine inani territantibus.” {{pn|1.21|21}}Haec Epictetum philosophum ex decretis Stoicorum sensisse atque dixisse in eo, quo dixi, libro legimus adnotandaque esse idcirco existimavimus, ut rebus forte id genus, quibus dixi, obortis pavescere sensim et quasi albescere non insipientis esse hominis neque ignavi putemus et in eo tamen brevi motu naturali magis infirmitati cedamus, quam quod esse ea, qualia visa sunt, censeamus. ===II.=== {{c|''Ex quinque corporis sensibus duos esse cum beluis maxiem communes; quodque turpis et improba est voluptas quae ex auditu, visu odoratuque procedit, quae vero ex gustu tactuque est, rerum omium foedissima est, cum hae duae bestiarum etiam sint, reliquae hominum tantum.''}} {{pn|2.1|1}}Quinque sunt hominum sensus, quos Graeci aistheseis appellant, per quos voluptas animo aut corpori quaeri videatur: gustus, tactus, odoratus, visus, auditus. Ex his omnibus quae inmodice voluptas capitur, ea turpis atque inproba existimatur. {{pn|2.2|2}}Sed enim quae nimia ex gustu atque tactu est, ea voluptas, sicuti sapientes viri censuerunt, omnium rerum foedissima est, eosque maxime, qui duabus istis beluinis voluptatibus sese dediderunt, gravissimi vitii vocabulis Graeci appellant vel akrateis vel akolastous: nos eos vel “incontinentes” dicimus vel “intemperantes”; akolastous enim si interpretari coactius velis, nimis id verbum insolens erit. {{pn|2.3|3}}Istae autem voluptates duae gustus atque tactus, id est libidines in cibos atque in Venerem prodigae, solae sunt hominibus communes cum beluis et idcirco in pecudum ferorumque animalium numero habetur, quisquis est his ferinis voluptatibus praevinctus; {{pn|2.4|4}}ceterae ex tribus aliis sensibus proficiscentes hominum esse tantum propriae videntur. {{pn|2.5|5}}Verba super hac re Aristotelis philosophi adscripsi, ut vel auctoritas clari atque incluti viri tam infamibus nos voluptatibus deterreret: Dia ti hoi kata ten tes haphes e geuseos hedonen gignomenen, an hyperballosin, akrateis legontai? hoi te gar peri ta aphrodisia akolastoi toioutoi, hoi te peri tas tes trophes apolauseis; ton de kata ten trophen ap'enion men en tei glottoi to hedy, ap'enion de en toi laryngi, dio kai Philoxenos geranou larynga eucheto echein. E dia to tas apo touton gignomenas hedonas koinas einai hemin kai tois allois zoiois? hate ouson koinon atimotatai eisi kai malista e monai eponeidistoi, hos ton hypo touton hettomenon psegomen kai akrate kai akolaston legomen dia to hypo ton cheiriston hedonen hettasthai. Ouson de ton aistheseon pente ta alla zoia apo ton dyo monon ton proeiremenon hedetai, kata de tas allas e holos ouch hedetai e kata symbebekos touto paschei. {{pn|2.6|6}}Quis igitur habens aliquid humani pudoris voluptatibus istis duabus coeundi atque comedendi, quae sunt homini cum sue atque asino communes, gaudeat? {{pn|2.7|7}}Socrates quidem dicebat multos homines propterea velle vivere, ut ederent et biberent, se bibere atque esse, ut viveret. {{pn|2.8|8}}Hippocrates autem, divina vir scientia, de coitu venerio ita existimabat partem esse quandam morbi taeterrimi, quem nostri comitialem dixerunt; namque ipsius verba haec traduntur: ten synousian einai mikran epilepsian. ===III.=== {{c|''Quod turpius est frigide laudari quam acerbius vituperari.''}} {{pn|3.1|1}}Turpius esse dicebat Favorinus philosophus exigue atque frigide laudari quam insectanter et graviter vituperari: {{pn|3.2|2}}“quoniam,” inquit “qui maledicit et vituperat, quanto id acerbius facit, tam maxime pro iniquo et inimico ducitur et plerumque propterea fidem non capit. Sed qui infecunde atque ieiune laudat, destitui a causa videtur et amicus quidem creditur eius, quem laudare vult, sed nihil posse reperire, quod iure laudet.” ===IV.=== {{c|''Quamobrem venter repentino timore effluat; quare etiam ignis urinam lacessat.''}} {{pn|4.1|1}}Aristotelis libri sunt, qui problemata physica inscribuntur, lepidissimi et elegantiarum omnigenus referti. {{pn|4.2|2}}In his quaerit, quam ob causam eveniat, ut quibus invasit repentinus rei magnae timor, plerumque alvo statim cita fiant. {{pn|4.3|3}}Item quaerit, cur accidat, ut eum, qui propter ignem diutius stetit, libido urinae lacessat. {{pn|4.4|4}}Ac de alvo quidem inter timendum prona atque praecipiti causam esse dicit, quod timor omnis sit algificus, quem ille appellat psychropoion, eaque vi frigoris sanguinem caldoremque omnem de summa corporis cute cogat penitus et depellat faciatque simul, uti, qui timent, sanguine ex ore decedente pallescant. {{pn|4.5|5}}“Is autem” inquit “sanguis et caldor in intuma coactus movet plerumque alvum et incitat. {{pn|4.6|6}}De urina celebri ex igni proximo facta verba haec posuit: To de pyr diachalai to pepegos hosper helios ten chiona. ===V.=== {{c|''Ex Aristotelis libris sumptum quod nivis aqua potui pessima sit; et quod ex nive crystallus concreatur.''}} {{pn|5.1|1}}In Tiburte rus concesseramus hominis amici divitis aestate anni flagrantissima ego et quidam alii aequales et familiares mei, eloquentiae aut philosophiae sectatores. {{pn|5.2|2}}Erat nobiscum vir bonus ex peripatetica disciplina bene doctus et Aristotelis unice studiosissimus. {{pn|5.3|3}}Is nos aquam multam ex diluta nive bibentis coercebat severiusque increpabat. Adhibebat nobis auctoritates nobilium medicorum et cumprimis Aristotelis philosophi, rei omnis humanae peritissimi, qui aquam nivalem frugibus sane et arboribus fecundam diceret, sed hominibus potu nimio insalubrem esse tabemque et morbos sensim atque in diem longam visceribus inseminare. {{pn|5.4|4}}Haec quidem ille ad nos prudenter et benivole et adsidue dictitabat. Sed cum bibendae nivis pausa fieret nulla, promit e bibliotheca Tiburti, quae tunc in Herculis templo satis commode instructa libris erat, Aristotelis librum eumque ad nos adfert et “huius saltem” inquit “sapientissimi viri verbis credite ac desinite valitudinem vestram profligare.” {{pn|5.5|5}}In eo libro scriptum fuit deterrimam esse potu aquam e nive itemque solidius altiusque concretam eam, quam krystallon Graeci appellant; causaque ibi adscripta est huiuscemodi: {{pn|5.6|6}}“quoniam, cum aqua frigore aeris duratur et coit, necessum est fieri evaporationem et quandam quasi auram tenuissimam exprimi ex ea et emanare. {{pn|5.7|7}}Id autem” inquit “in ea levissimum est, quod evaporatur; manet autem,quod est gravius et sordidius et insalubrius, atque id pulsu aeris verberatum in modum coloremque spumae candidae oritur. {{pn|5.8|8}}Sed aliquantum, quod est salubrius, difflari atque evaporari ex nive indicium illud est, quod minor fit illo, quod ante fuerat quam concresceret.” {{pn|5.9|9}}Verba ipsa Aristotelis ex eo libro pauca sumpsi et adscripsi: Dia ti ta apo chionos kai krystallon hydata phaula estin? hoti pantos hydatos pegnymenou to leptotaton kai kouphotaton exatmizei. Semeion de, hoti elatton ginetai e proteron, hotan takei pagen. Apelelythotos oun tou hygieinotatou ananke aei to kataleipomenon cheiron einai. {{pn|5.10|10}}Hoc ubi legimus, placuit honorem doctissimo viro haberi Aristoteli. Atque ita postea ego bellum et odium nivi indixi, alii indutias cum ea varie factitabant. ===VI.=== {{c|''Quod pudor sanguinem ad extera diffundit, timor vero contrahit.''}} {{pn|6.1|1}}In problematis Aristotelis philosophi ita scriptum est: {{graeca|''διὰ τί οἱ μὲν αἰσχυνόμενοι ἐρυθριῶσιν, οἱ δὲ φοβούμενοι ὠχριῶσιν, παραπλησίων τῶν παθῶν ὄντων; ὅτι τῶν μὲν αἰσχυνομένων διαχεῖται τὸ αἷμα ἐκ τῆς καρδίας εἰς ἅπαντα τὰ μέρη τοῦ σώματος, ὥστε ἐπιπολάζειν: τοῖς δὲ φοβηθεῖσιν συντρέχει εἰς τὴν καρδίαν, ὥστε ἐκλείπειν ἐκ τῶν ἄλλων μερῶν''}}. {{pn|6.2|2}}Hoc ego Athenis cum Tauro nostro legissem percontatusque essem, quid de ratione ista reddita sentiret, “dixit quidem” inquit “probe et vere, quid accideret diffuso sanguine aut contracto, sed cur ita fieret, non dixit. {{pn|6.3|3}}Adhuc enim quaeri potest, quam ob causam pudor sanguinem diffundat, timor contrahat, cum sit pudor species timoris atque ita definiatur: “timor iustae reprehensionis”. Ita enim philosophi definiunt: {{graeca|''αἰσχύνη ἐστὶν φόβος δικαίου ψόγου''}}.” ===VII.=== {{c|''Quid sit “obesum”; nonnullaque alia prisca vocabula.''}} {{pn|7.1|1}}In agro Vaticano Iulius Paulus poeta, vir bonus et rerum litterarumque veterum inpense doctus, herediolum tenue possidebat. Eo saepe nos ad esse sese vocabat et olusculis pomisque satis comiter copioseque invitabat. {{pn|7.2|2}}Atque ita molli quodam tempestatis autumnae die ego et Iulius Celsinus, cum ad eum cenassemus et apud mensam eius audissemus legi Laevii Alcestin rediremusque in urbem sole iam fere occiduo, figuras habitusque verborum nove aut insigniter dictorum in Laeviano illo carmine ruminabamur et, ut quaeque vox indidem digna animadverti subvenerat, qua nos quoque possemus uti, memoriae mandabamus. {{pn|7.3|3}}Erant autem verba, quae tunc suppetebant, huiuscemodi: :“corpore” inquit “pectoreque undique obeso ac :mente exsensa tardigenuclo :senio obpressum.” “Obesum” hic notavimus proprie magis quam usitate dictum pro exili atque gracilento; vulgus enim {{graeca|''ἀκύρως''}} vel {{graeca|''κατὰ ἀντίφρασιν''}} “obesum” pro “uberi” atque “pingui” dicit. {{pn|7.4|4}}Item notavimus, quod “oblitteram” gentem pro “oblitterata” dixit; {{pn|7.5|5}}item, quod hostis, qui foedera frangerent, “foedifragos”, non “foederifragos” dixit; {{pn|7.6|6}}item, quod rubentem auroram “pudoricolorem” appellavit et Memnonem “nocticolorem”; {{pn|7.7|7}}item, quod forte “dubitanter” et ab eo, quod est “sileo”, “silenta loca” dixit et “pulverulenta” et “pestilenta” et quod {{pn|7.8|8}}“carendum tui est” pro “te” quodque “magno impete” pro “impetu”; {{pn|7.9|9}}item quod “fortescere” posuit pro “fortem fieri” quodque “dolentiam” pro “dolore” et “avens” pro “libens”; {{pn|7.10|10}}item “curis intolerantibus “pro “intolerandis”, quodque “manciolis” inquit “tenellis” pro “manibus” et “quis tam siliceo?” ... Item “fiere” inquit “inpendio infit”, id est “fieri inpense incipit”; {{pn|7.11|11}}quodque “accipitret” posuit pro “laceret”. {{pn|7.12|12}}His nos inter viam verborum Laevianorum adnotatiunculis oblectabamus. {{pn|7.13|13}}Cetera enim, quae videbantur nimium poetica, ex prosae orationis usu alieniora praetermisimus; veluti fuit quod de Nestore ait “trisaeclisenex” et “dulciorelocus”, {{pn|7.14|14}}item quod de tumidis magnisque fluctibus “fluctibus” inquit “multigrumis” {{pn|7.15|15}}et flumina gelu concreta “tegmine” esse “onychino” dixit et quae multiplica ludens conposuit, {{pn|7.16|16}}quale illud est, quod vituperones suos “subductisupercilicarptores” appellavit. ===VIII.=== {{c|''Quaestio an “harena.” “caelum,” “triticum” pluralia inveniantur; atque inibi de “quadrigis,” “inimicitiis,” nonnullis praeterea vocabulis, an singulari numero comperiantur.''}} {{pn|8.1|1}}Adulescentulus Romae, priusquam Athenas concederem, quando erat a magistris auditionibusque obeundis otium, ad Frontonem Cornelium visendi gratia pergebam sermonibusque eius purissimis bonarumque doctrinarum plenis fruebar. Nec umquam factum est, quotiens eum vidimus loquentemque audivimus, quin rediremus fere cultiores doctioresque. {{pn|8.2|2}}Veluti fuit illa quodam die sermocinatio illius levi quidem de re, sed a Latinae tamen linguae studio non abhorrens. {{pn|8.3|3}}Nam cum quispiam familiaris eius, bene eruditus homo et tum poeta inlustris, liberatum esse se aquae intercutis morbo diceret, quod “harenis calentibus” esset usus, tum adludens Fronto “morbo quidem” inquit “cares, sed verbi vitio non cares. Gaius enim Caesar, ille perpetuus dictator, Cn. Pompei socer, a quo familia et appellatio Caesarum deinceps propagata est, vir ingenii praecellentis, sermonis praeter alios suae aetatis castissimi? in libris, quos ad M. Ciceronem de analogia conscripsit, “harenas” vitiose dici existimat, quod “harena” numquam multitudinis numero appellanda sit, sicuti neque “caelum” neque “triticum”; {{pn|8.4|4}}contra autem “quadrigas”, etiamsi currus unus, equorum quattuor iunctorum agmen unum sit, plurativo semper numero dicendas putat sicut “arma” et “moenia” et “comitia” et “inimicitias”, nisi quid contra ea dicis, poetarum pulcherrime, quo et te purges et non esse id vitium demonstres.” {{pn|8.5|5}}“De “caelo”” inquit ille “et “tritico” non infitias eo, quin singulo semper numero dicenda sint, neque de “armis” et “moenibus” et “comitiis”, quin figura multitudinis perpetua censeantur; {{pn|8.6|6}}videbimus autem potius de “inimicitiis” et “quadrigis”. Ac fortassean de “quadrigis” veterum auctoritati concessero, “inimicitiam” tamen, sicuti“inscientiam” et “inpotentiam” et “iniuriam”, quae ratio est, quamobrem C. Caesar vel dictam esse a veteribus vel dicendam a nobis non putat, quando Plautus, linguae Latinae decus, “deliciam” quoque {{graeca|''ἐνικῶς''}} dixerit pro deliciis?<poem>::“mea” inquit “voluptas, mea delicia.”</poem>“Inimicitiam” autem Q. Ennius in illo memoratissimo libro dixit: :“eo ego” inquit “ingenio natus sum: :amicitiam atque inimicitiam in frontem promptam gero.”<BR> Sed enim “harenas” parum Latine dici quis, oro te, alius aut scripsit aut dixit? Ac propterea peto, ut, si Gai Caesaris liber prae manibus est, promi iubeas, ut quam confidenter hoc dicat, aestimari a te possit.” {{pn|8.7|7}}Tunc prolato libro de analogia primo verba haec ex eo pauca memoriae mandavi. {{pn|8.8|8}}Nam cum supra dixisset neque “caelum” “triticum”ve neque “harenam” multitudinis significationem pati, “num tu” inquit “harum rerum natura accidere arbitraris, quod “unam terram” ac “plures terras” et “urbem” et“urbes” et “imperium” et “imperia” dicamus, neque “quadrigas” in unam nominis figuram redigere neque “harenam” in multitudinis appellationem convertere possimus?” {{pn|8.9|9}}His deinde verbis lectis ibi Fronto ad illum poetam “videturne tibi” inquit “C. Caesar de statu verbi contra te satis aperte satisque constanter pronuntiasse?” {{pn|8.10|10}}Tunc permotus auctoritate libri poeta: “si a Caesare” inquit “ius provocandi foret, ego nunc ab hoc Caesaris libro provocassem. Sed quoniam ipse rationem sententiae suae reddere supersedit, nos te nunc rogamus, ut dicas, quam esse causam vitii putes et in “quadriga” dicenda et in “harenis”.” {{pn|8.11|11}}Tum Fronto ita respondit: “Quadrigae” semper, etsi multiiugae non sunt, multitudinis tamen numero tenentur, quoniam quattuor simul equi iuncti “quadrigae” quasi “quadriiugae” vocantur, neque debet prorsus appellatio equorum plurium includi in singularis numeri unitatem. {{pn|8.12|12}}Eandemque rationem habet “harena”, sed in specie dispari; nam cum “harena” singulari numero dicta multitudinem tamen et copiam significet minimarum, ex quibus constat, partium, indocte et inscite “harenae” dici videntur, tamquam id vocabulum indigeat numeri amplitudine, cum ei singulariter dicto ingenita sit naturalis sui multitudo. Sed haec ego” inquit “dixi, non ut huius sententiae legisque fundus subscriptorque fierem, sed ut ne Caesaris, viri docti, opinionem aparamytheton destituerem. {{pn|8.13|13}}Nam cur “caelum” semper henikos dicatur, “mare” et “terra” non semper, et “pulvis”, “ventus” et “fumus” non semper, cur “indutias” et “caerimonias” scriptores veteres nonnumquam singulari numero appellaverint, “ferias” et “nundinas” et “inferias” et “exsequias” numquam, cur “mel” et “vinum” atque id genus cetera numerum multitudinis capiant, “lac” non capiat, quaeri, inquam, ista omnia et enucleari et extundi ab hominibus negotiosis in civitate tam occupata non queunt. {{pn|8.14|14}}Quin his quoque ipsis, quae iam dixi, demoratos vos esse video alicui, opinor, negotio destinatos. {{pn|8.15|15}}Ite ergo nunc et, quando forte erit otium, quaerite, an “quadrigam” et “harenas” dixerit e cohorte illa dumtaxat antiquiore vel oratorum aliquis vel poetarum, id est classicus adsiduusque aliquis scriptor, non proletarius.” {{pn|8.16|16}}Haec quidem Fronto requirere nos iussit vocabula non ea re, opinor, quod scripta esse in ullis veterum libris existumaret, sed ut nobis studium lectitandi in quaerendis rarioribus verbis exerceret. {{pn|8.17|17}}Quod unum ergo rarissimum videbatur, invenimus “quadrigam” numero singulari dictam in libro saturarum M. Varronis, qui inscriptus est Ecdemeticus. {{pn|8.18|18}}“Harenas” autem plethyntikos dictas minore studio quaerimus, quia praeter C. Caesarem, quod equidem meminerim, nemo id doctorum hominum dedit. ===IX.=== {{c|''Antonii Iuliani in convivio ad quosdam Graecos lepidissima responsio.''}} {{pn|9.1|1}}Adulescens e terra Asia de equestri loco laetae indolis moribusque et fortuna bene ornatus et ad rem musicam facili ingenio ac lubenti cenam dabat amicis ac magistris sub urbe in rusculo celebrandae lucis annuae, quam principem sibi vitae habuerat. {{pn|9.2|2}}Venerat tum nobiscum ad eandem cenam Antonius Iulianus rhetor, docendis publice iuvenibus magister, Hispano ore florentisque homo facundiae et rerum litterarumque veterum peritus. {{pn|9.3|3}}Is, ubi eduliis finis et poculis mox sermonibusque tempus fuit, desideravit exhiberi, quos habere eum adulescentem sciebat, scitissimos utriusque sexus, qui canerent voce et qui psallerent. {{pn|9.4|4}}Ac posteaquam introducti pueri puellaeque sunt, iucundum in modum Anakreonteia pleraque et Sapphica et poetarum quoque recentium elegeia quaedam erotica dulcia et venusta cecinerunt. {{pn|9.5|5}}Oblectati autem sumus praeter multa alia versiculis lepidissimis Anacreontis senis, quos equidem scripsi, ut interea labor hic vigiliarum et inquies suavitate paulisper vocum atque modulorum adquiesceret: {{pn|9.6|6}}ton argyron toreusas<BR> Hephaiste moi poieson<BR> panoplias men ouchi,<BR> ti gar machaisi kamoi?<BR> poterion de koilon,<BR> hoson dynei, bathynon.<BR> kai me poiei kat'auto<BR> met'astra met'amaxas;<BR> ti Pleiadon melei moi,<BR> ti d'asteros Booteo?<BR> poieson ampelous moi<BR> kai botryas kat'auton<BR> kai chryseos patountas<BR> homou kaloi Liaioi<BR> Erota kai Bathyllon. {{pn|9.7|7}}Tum Graeci plusculi, qui in eo convivio erant, homines amoeni et nostras quoque litteras haut incuriose docti, Iulianum rhetorem lacessere insectarique adorti sunt tamquam prorsus barbarum et agrestem, qui ortus terra Hispania foret clamatorque tantum et facundia rabida iurgiosaque esset eiusque linguae exercitationes doceret, quae nullas voluptates nullamque mulcedinem Veneris atque Musae haberet; saepeque eum percontabantur, quid de Anacreonte ceterisque id genus poetis sentiret et ecquis nostrorum poetarum tam fluentes carminum delicias fecisset, “nisi Catullus” inquiunt “forte pauca et Calvus itidem pauca. Nam Laevius inplicata et Hortensius invenusta et Cinna inlepida et Memmius dura ac deinceps omnes rudia fecerunt atque absona.” {{pn|9.8|8}}Tum ille pro lingua patria tamquam pro aris et focis animo inritato indignabundus “cedere equidem” inquit “vobis debui, ut in tali asotia atque nequitia Alcinoum vinceretis et sicut in voluptatibus cultus atque victus, ita in cantilenarum quoque mollitiis anteiretis. {{pn|9.9|9}}Sed ne nos, id est nomen Latinum, tamquam profecto vastos quosdam et insubidos anaphrodisias condemnetis, permittite mihi, quaeso, operire pallio caput, quod in quadam parum pudica oratione Socraten fecisse aiunt, et audite ac discite nostros quoque antiquiores ante eos, quos nominastis, poetas amasios ac venerios fuisse.” {{pn|9.10|10}}Tum resupinus capite convelato voce admodum quam suavi versus cecinit Valerii Aeditui, veteris poetae, item Porcii Licini et Q. Catuli, quibus mundius, venustius, limatius, tersius Graecum Latinumve nihil quicquam reperiri puto. {{pn|9.11|11}}Aeditui versus:<BR> dicere cum conor curam tibi, Pamphila, cordis,<BR> quid mi abs te quaeram, verba labris abeunt,<BR> per pectus manat subito subido mihi sudor:<BR> sic tacitus, subidus, dum pudeo, pereo. {{pn|9.12|12}}Atque item alios versus eiusdem addidit, non hercle minus dulces quam priores:<BR> quid faculam praefers, Phileros, qua est nil opus nobis?<BR> ibimus sic, lucet pectore flamma satis.<BR> Istam nam potis est vis saeva extinguere venti<BR> aut imber caelo candidus praecipitans;<BR> at contra hunc ignem Veneris, nisi si Venus ipsa,<BR> nullast quae possit vis alia opprimere. {{pn|9.13|13}}Item dixit versus Porcii Licini hosce: <BR> custodes ovium tenerae propaginis, agnum,<BR> quaeritis ignem? ite huc; quaeritis? ignis homost.<BR> si digito attigero, incendam silvam simul omnem,<BR> omne pecus flammast, omnia qua video. {{pn|9.14|14}}Quinti Catuli versus illi fuerunt:<BR> aufugit mi animus; credo, ut solet, ad Theotimum<BR> devenit. Sic est: perfugium illud habet.<BR> Quid, si non interdixem, ne illunc fugitivum<BR> mitteret ad se intro, sed magis eiceret?<BR> ibimus quaesitum. Verum, ne ipsi teneamur,<BR> formido. Quid ago? da, Venus, consilium. ===X.=== {{c|''Verba haec, “praeter propter,” in usu vulgi protrita, 1 etiam Ennii fuisse.}} {{pn|10.1|1}}Memini me quodam et Celsinum Iulium Numidam ad Frontonem Cornelium pedes tunc graviter aegrum ire et visere. Atque ubi introducti sumus, offendimus eum cubantem in scimpodio Graeciensi circumundique sedentibus multis doctrina aut genere aut fortuna nobilibus viris. {{pn|10.2|2}}Adsistebant fabri aedium complures balneis novis moliendis adhibiti ostendebantque depictas in membranulis varias species balnearum. {{pn|10.3|3}}Ex quibus cum elegisset unam formam speciemque veris, interrogavit, quantus esset pecuniae sumptus ad id totum opus absolvendum, {{pn|10.4|4}}cumque architectus dixisset necessaria videri esse sestertia ferme trecenta, unus ex amicis Frontonis “et praeterpropter” inquit “alia quinquaginta”. {{pn|10.5|5}}Tum Fronto dilatis sermonibus, quos habere de balnearum sumptu institerat, aspiciens ad eum amicum, qui dixerat quinquaginta esse alia praeterpropter necessaria, eum interrogavit, quid significaret verbum “praeterpropter”. {{pn|10.6|6}}Atque ille amicus “non meum” inquit “hoc verbum est, sed multorum hominum, quos loquentis id audias; {{pn|10.7|7}}quid autem id verbum significet, non ex me, sed ex grammatico quaerundum est”, ac simul digito demonstrat grammaticum haud incelebri nomine Romae docentem. {{pn|10.8|8}}Tum grammaticus usitati pervulgatique verbi obscuritate motus “quaerimus” inquit “quod honore quaestionis minime dignum est. {{pn|10.9|9}}Nam nescio quid hoc praenimis plebeium est et in opificum sermonibus quam ... notius.” {{pn|10.10|10}}At enim Fronto iam voce atque vultu intentiore “itane,” inquit “magister, dehonestum tibi deculpatumque hoc verbum videtur, quo et M. Cato et M. Varro et pleraque aetas superior ut necessario et Latino usi sunt?” {{pn|10.11|11}}Atque ibi Iulius Celsinus admonuit in tragoedia quoque Enni, quae Iphigenia inscripta est, id ipsum, de quo quaerebatur, scriptum esse et a grammaticis contaminari magis solitum quam enarrari. {{pn|10.12|12}}Quocirca statim proferri Iphigeniam Q. Enni iubet. In eius tragoediae choro inscriptos esse hos versus legimus:<BR> otio qui nescit uti,<BR> plus negoti habet quam, cum est negotium, in negotio.<BR> Nam cui, quod agat, institutum in otio est negotium,<BR> id agit, id studet, ibi mentem atque animum delectat suum;<BR> otioso in otio animus nescit quid velit.<BR> Hoc idem est; em neque domi nunc nos nec militiae sumus:<BR> imus huc, hinc illuc; cum illuc ventum est, ire illinc lubet.<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur. {{pn|10.13|13}}Hoc ubi lectum est, tum deinde Fronto ad grammaticum iam labentem “audistine,” inquit “magister optime, Ennium tuum dixisse “praeterpropter” et cum sententia quidem tali, quali severissimae philosophorum esse obiurgationes solent? petimus igitur, dicas, quoniam de Enniano iam verbo quaeritur, qui sit remotus huiusce versus sensus:<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur.” {{pn|10.14|14}}Et grammaticus sudans multum ac rubens multum, cum id plerique prolixius riderent, exsurgit et abiens “tibi,” inquit “Fronto, postea uni dicam, ne inscitiores audiant ac discant.” Atque ita omnes relicta ibi quaestione verbi consurreximus. ===XI.=== {{c|''Ponit versus Platonis amatorios quos admodum iuvenis lusit, dum tragoediis contendit.''}} {{pn|11.1|1}}Celebrantur duo isti Graeci versiculi multorumque doctorum hominum memoria dignantur, quod sint lepidissimi et venustissimae brevitatis. {{pn|11.2|2}}Neque adeo pauci sunt veteres scriptores, qui eos Platonis esse philosophi adfirmant, quibus ille adulescens luserit, cum tragoediis quoque eodem tempore faciendis praeluderet:<BR> ten psychen Agathona philon epi cheilesin eschon;<BR> elthe gar he tlemon hos diabesomene. {{pn|11.3|3}}Hoc distichon amicus meus, ouk amousos adulescens, in plures versiculos licentius liberiusque vertit. Qui quoniam mihi quidem visi sunt non esse memoratu indigni, subdidi: {{pn|11.4|4}}Dum semihiulco savio<BR> meum puellum savior<BR> dulcemque florem spiritus<BR> duco ex aperto tramite,<BR> anima aegra et saucia<BR> cucurrit ad labeas mihi,<BR> rictumque in oris pervium<BR> et labra pueri mollia,<BR> rimata itineri transitus,<BR> ut transiliret, nititur.<BR> Tum si morae quid plusculae<BR> fuisset in coetu osculi,<BR> Amoris igni percita<BR> transisset et me linqueret,<BR> et mira prorsum res foret,<BR> ut fierem ad me mortuus,<BR> ad puerulum intus viverem. ===XII.=== {{c|''Dissertatio Herodis Attici super vi et natura doloris suaeque opinionis affirmatio per exemplum indocti rustici, qui cum rubis fructiferas arbores praecidit.''}} {{pn|12.1|1}}Herodem Atticum, consularem virum, Athenis disserentem audivi Graeca oratione, in qua fere omnes memoriae nostrae universos gravitate atque copia et elegantia vocum longe praestitit. {{pn|12.2|2}}Disseruit autem contra apatheian Stoicorum lacessitus a quodam Stoico, tamquam minus sapienter et parum viriliter dolorem ferret ex morte pueri, quem amaverat. {{pn|12.3|3}}In ea dissertione, quantulum memini, huiuscemodi sensus est: quod nullus usquam homo, qui secundum naturam sentiret et saperet, adfectionibus istis animi, quas pathe appellabat, aegritudinis, cupiditatis, timoris, irae, voluptatis, carere et vacare totis posset, atque, si posset etiam obniti, ut totis careret, non fore id melius, quoniam langueret animus et torperet adfectionum quarundam adminiculis ut necessaria plurium temperie privatus. {{pn|12.4|4}}Dicebat enim sensus istos motusque animi, qui cum inmoderatiores sunt, vitia fiunt, innexos inplicatosque esse vigoribus quibusdam mentium et alacritatibus, {{pn|12.5|5}}ac propterea, si omnino omnis eos inperitius convellamus, periculum esse, ne eis adhaerentes bonas quoque et utiles animi indoles amittamus. {{pn|12.6|6}}Moderandos esse igitur et scite considerateque purgandos censebat, ut ea tantum, quae aliena sunt contraque naturam videntur et cum pernicie adgnata sunt, detrahantur, ne profecto id accidat, quod cuipiam Thraco insipienti et rudi in agro, quem emerat, procurando venisse usu fabulast. {{pn|12.7|7}}“Homo Thracus” inquit “ex ultima barbaria ruris colendi insolens, cum in terras cultiores humanioris vitae cupidine conmigrasset, fundum mercatus est oleo atque vino consitum. Qui nihil admodum super vite aut arbore colenda sciret, videt forte vicinum rubos alte atque late obortas excidentem, fraxinos ad summum prope verticem deputantem, suboles vitium e radicibus caudicum super terram fusas revellentem, stolones in pomis aut in oleis proceros atque derectos amputantem, acceditque prope et cur tantam ligni atque frondium caedem faceret percontatus est. {{pn|12.8|8}}Et vicinus ita respondit: “Vt ager” inquit “mundus purusque fiat, eius arbor atque vitis fecundior.” {{pn|12.9|9}}Discedit ille a vicino gratias agens et laetus tamquam adeptus rei rusticae disciplinam. Tum falcem ibi ac securim capit; atque ibi homo misere inperitus vites suas sibi omnis et oleas detruncat comasque arborum laetissimas uberrimosque vitium palmites decidit et frutecta atque virgulta simul omnia pomis frugibusque gignendis felicia cum sentibus et rubis purificandi agri gratia convellit mala mercede doctus audaciam fiduciamque peccandi imitatione falsa eruditus. {{pn|12.10|10}}Sic” inquit “isti apathiae sectatores, qui videri se esse tranquillos et intrepidos et inmobiles volunt, dum nihil cupiunt, nihil dolent, nihil irascuntur, nihil gaudent, omnibus vehementioris animi officiis amputatis in torpore ignavae et quasi enervatae vitae consenescunt.” ===XIII.=== {{c|''Quos “pumiliones” dicimus, Graece {{graeca|''νάνους''}} appellari.''}} {{pn|13.1|1}}Stabant forte una in vestibulo Palatii fabulantes Fronto Cornelius et Festus Postumius et Apollinaris Sulpicius, atque ego ibi adsistens cum quibusdam aliis sermones eorum, quos de litterarum disciplinis habebant, curiosius captabam. {{pn|13.2|2}}Tum Fronto Apollinari “fac me,” inquit “oro, magister, ut sim certus, an recte supersederim “nanos” dicere parva nimis statura homines maluerimque eos “pumiliones” appellare, quoniam hoc scriptum esse in libris veterum memineram, “nanos” autem sordidum esse verbum et barbarum credebam.” {{pn|13.3|3}}“Est quidem” inquit “hoc” Apollinaris “in consuetudine inperiti vulgi frequens, sed barbarum non est censeturque linguae Graecae origine; nanous enim Graeci vocaverunt brevi atque humili corpore homines paulum supra terram exstantes idque ita dixerunt adhibita quadam ratione etymologiae cum sententia vocabuli competente et, si memoria” inquit “mihi non labat, scriptum hoc est in comoedia Aristophanis, cui nomen est Holkades. Fuisset autem verbum hoc a te civitate donatum aut in Latinam coloniam deductum, si tu eo uti dignatus fores, essetque id inpendio probabilius, quam quae a Laberio ignobilia nimis et sordentia in usum linguae Latinae intromissa sunt.” {{pn|13.4|4}}Tum Festus Postumius grammatico cuipiam Latino, Frontonis familiari “docuit” inquit “nos Apollinaris “nanos” verbum Graecum esse, tu nos doce, in quo de mulis aut eculeis humilioribus vulgo dicitur, anne Latinum sit et aput quem scriptum reperiatur.” {{pn|13.5|5}}Atque ille grammaticus, homo sane perquam in noscendis veteribus scriptis exercitus, “si piaculum” inquit “non committitur praesente Apollinare, quid de voce ulla Graeca Latinave sentiam, dicere, audeo tibi, Feste, quaerenti respondere esse hoc verbum Latinum scriptumque inveniri in poematis Helvi Cinnae, non ignobilis neque indocti poetae”, versusque eius ipsos dixit, quos, quoniam memoriae mihi forte aderant, adscripsi:<BR> at nunc me Genumana per salicta<BR> bigis raeda rapit citata nanis. ===XIV.=== {{c|''Contemporaneos fuisse Caesari et Ciceroni M. Varronem et P. Nigidium, aetatis suae doctissimos Ronanos; et quod Nigidii commentationes propter earum obscuritatem subtilitatemque in vulgus non exeunt.''}} {{pn|14.1|1}}Aetas M. Ciceronis et C. Caesaris praestanti facundia viros paucos habuit, doctrinarum autem multiformium variarumque artium, quibus humanitas erudita est, columina habuit M. Varronem et P. Nigidium. {{pn|14.2|2}}Sed Varronis quidem monumenta rerum ac disciplinarum, quae per litteras condidit, in propatulo frequentique usu feruntur, {{pn|14.3|3}}Nigidianae autem commentationes non proinde in volgus exeunt, et obscuritas subtilitasque earum tamquam parum utilis derelicta est. {{pn|14.4|4}}Sicuti sunt, quae paulo ante legimus in commentariis eius, quos grammaticos inscripsit, ex quibus quaedam ad demonstrandum scripturae genus exempli gratia sumpsi. {{pn|14.5|5}}Nam cum de natura atque ordine litterarum dissereret, quas grammatici “vocales” appellant, verba haec scripsit, quae reliquimus inenarrata ad exercendam legentium intentionem: {{pn|14.6|6}}“”a” et “o” semper principes sunt, “i” et “u” semper subditae, “e” et subit et praeit; praeit in “Euripo”, subit in “Aemilio”. Si quis putat praeire “u” in his: “Valerius”, “Vennonius”, “Volusius”, aut “i” in his: “iampridem”, “iecur”, “iocus”, “iucundum”, errabit, quod hae litterae, cum praeeunt, ne vocales quidem sunt.” {{pn|14.7|7}}Item ex eodem libro verba haec sunt: “Inter litteram “n” et “g” est alia vis, ut in nomine “anguis” et “angari” et “ancorae” et “increpat” et “incurrit” et “ingenuus”. In omnibus enim his non verum “n”, sed adulterinum ponitur. Nam “n” non esse lingua indicio est; nam si ea littera esset, lingua palatum tangeret.” {{pn|14.8|8}}Alio deinde in loco ita scriptum: “Graecos non tantae inscitiae arcesso, qui ou ex o et u scripserunt, quantae, qui “ei” ex “e” et “i”; illud enim inopia fecerunt, hoc nulla re subacti.” {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX}} {{finis}} 79v2kb6hwho79ymhnz63imnxjlwdndu 269264 269263 2026-06-06T17:07:00Z Saumache 27923 /* II. */ 269264 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XIX }} {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Responsio cuiusdam philosophi, interrogati quam ob causam maris tempestate palluerit.''}} {{pn|1.1|1}}Navigabamus a Cassiopa Brundisium mare Ionium violentum et vastum et iactabundum. {{pn|1.2|2}}Nox deinde, quae diem primum secuta est, in ea fere tota ventus a latere saeviens navem undis compleverat. {{pn|1.3|3}}Tum postea complorantibus nostris omnibus atque in sentina satis agentibus dies quidem tandem inluxit. Sed nihil de periculo neque de saevitia venti remissum; quin turbines etiam crebriores et caelum atrum et fumigantes globi et figurae quaedam nubium metuendae, quos typhonas vocabant, inpendere inminereque ac depressurae navem videbantur. {{pn|1.4|4}}In eadem fuit philosophus in disciplina Stoica celebratus, quem ego Athenis cognoveram non parva virum auctoritate satisque attente discipulos iuvenes continentem. {{pn|1.5|5}}Eum tunc in tantis periculis inque illo tumultu caeli marisque requirebam oculis scire cupiens, quonam statu animi et an interritus intrepidusque esset. {{pn|1.6|6}}Atque ibi hominem conspicimus pavidum et exterritum ploratus quidem nullos sicuti ceteri omnes nec ullas eiusmodi voces cientem, sed coloris et voltus turbatione non multum a ceteris differentem. {{pn|1.7|7}}At ubi caelum enituit et deferbuit mare et ardor ille periculi deflagravit, accedit ad Stoicum Graecus quispiam dives ex Asia magno, ut videbamus, cultu paratuque rerum et familiae, atque ipse erat multis corporis animique deliciis diffluens. {{pn|1.8|8}}Is quasi inludens: “quid hoc est,” inquit “o philosophe, quod, cum in periculis essemus, timuisti tu et palluisti? ego neque timui neque pallui.” {{pn|1.9|9}}Et philosophus aliquantum cunctatus, an respondere ei conveniret, “si quid ego” inquit “in tanta violentia tempestatum videor paulum pavefactus, non tu istius rei ratione audienda dignus es. {{pn|1.10|10}}Set tibi sane Aristippus ille ... discipulus, pro me responderit, qui cum in simili tempore a simillimo tui homine esset interrogatus, quare philosophus timeret, cum ille contra nihil metueret, non eandem esse causam sibi atque illi respondit, quoniam is quidem esset non magno opere sollicitus pro anima nequissimi nebulonis, ipsum autem pro Aristippi anima timere.” {{pn|1.11|11}}His tunc verbis Stoicus divitem illum Asiaticum a sese molitus est. {{pn|1.12|12}}Sed postea cum Brundisium adventaremus malaciaque esset venti ac maris, percontatus eum sum, quaenam illa ratio esset pavoris sui, quam dicere ei supersedisset, a quo fuerat non satis digne compellatus. {{pn|1.13|13}}Atque ille mihi placide et comiter “quoniam” inquit “audiendi cupidus es, audi, quid super isto brevi quidem, sed necessario et naturali pavore maiores nostri, conditores sectae Stoicae, senserint, vel potius” inquit “lege; nam et facilius credideris, si legas, et memineris magis.” {{pn|1.14|14}}Atque ibi coram ex sarcinula sua librum protulit Epicteti philosophi quintum {{graeca|''διαλέξεων''}}, quas ab Arriano digestas congruere scriptis {{graeca|''ζήνωνος''}} et Chrysippi non dubium est. {{pn|1.15|15}}In eo libro Graeca scilicet oratione scriptum ad hanc sententiam legimus: “Visa animi, quas {{graeca|''φαντασίας''}} philosophi appellant, quibus mens hominis prima statim specie accidentis ad animum rei pellitur, non voluntatis sunt neque arbitraria, sed vi quadam sua inferunt sese hominibus noscitanda; {{pn|1.16|16}}probationes autem, quas {{graeca|''συγκαταφέσεις''}} vocant, quibus eadem visa noscuntur ac diiudicantur voluntariae sunt fiuntque hominum arbitratu. {{pn|1.17|17}}Propterea cum sonus aliquis formidabilis aut caelo aut ex ruina, aut repentinus nescio cuius periculi nuntius vel quid aliud est eiusmodi factum, sapientis quoque animum paulisper moveri et contrahi et pallescere necessum est non opinione alicuius mali praecepta, sed quibusdam motibus rapidis et inconsultis officium mentis atque rationis praevertentibus. {{pn|1.18|18}}Mox tamen ille sapiens ibidem {{graeca|''τὰς τοιαύτας φαντασίας''}}, id est visa istaec animi sui terrifica, non adprobat, hoc est {{graeca|''οὐ συγκαττατιθεται οὐδὲ προσεπιδοξάζει''}}, sed abicit respuitque, nec ei metuendum esse in hisquicquam videtur. {{pn|1.19|19}}Atque hoc inter insipientis sapientisque animum differre dicunt, quod insipiens, qualia sibi esse primo animi sui pulsu visa sunt saeva et aspera, talia esse vero putat et eadem incepta, tamquam si iure metuenda sint, sua quoque adsensione adprobat {{graeca|''καὶ προσεπιδοξάζει''}} - hoc enim verbo Stoici, cum super ista re disserunt, utuntur -, {{pn|1.20|20}}sapiens autem, cum breviter et strictim colore atque vultu motus est, {{graeca|''οὐ συγκατατίθεαι''}}, sed statum vigoremque sententiae suae retinet, quam de huiuscemodi visis semper habuit ut de minime metuendis, sed fronte falsa et formidine inani territantibus.” {{pn|1.21|21}}Haec Epictetum philosophum ex decretis Stoicorum sensisse atque dixisse in eo, quo dixi, libro legimus adnotandaque esse idcirco existimavimus, ut rebus forte id genus, quibus dixi, obortis pavescere sensim et quasi albescere non insipientis esse hominis neque ignavi putemus et in eo tamen brevi motu naturali magis infirmitati cedamus, quam quod esse ea, qualia visa sunt, censeamus. ===II.=== {{c|''Ex quinque corporis sensibus duos esse cum beluis {{corr|maxiem|maxime}} communes; quodque turpis et improba est voluptas quae ex auditu, visu odoratuque procedit, quae vero ex gustu tactuque est, rerum omium foedissima est, cum hae duae bestiarum etiam sint, reliquae hominum tantum.''}} {{pn|2.1|1}}Quinque sunt hominum sensus, quos Graeci aistheseis appellant, per quos voluptas animo aut corpori quaeri videatur: gustus, tactus, odoratus, visus, auditus. Ex his omnibus quae inmodice voluptas capitur, ea turpis atque inproba existimatur. {{pn|2.2|2}}Sed enim quae nimia ex gustu atque tactu est, ea voluptas, sicuti sapientes viri censuerunt, omnium rerum foedissima est, eosque maxime, qui duabus istis beluinis voluptatibus sese dediderunt, gravissimi vitii vocabulis Graeci appellant vel akrateis vel akolastous: nos eos vel “incontinentes” dicimus vel “intemperantes”; akolastous enim si interpretari coactius velis, nimis id verbum insolens erit. {{pn|2.3|3}}Istae autem voluptates duae gustus atque tactus, id est libidines in cibos atque in Venerem prodigae, solae sunt hominibus communes cum beluis et idcirco in pecudum ferorumque animalium numero habetur, quisquis est his ferinis voluptatibus praevinctus; {{pn|2.4|4}}ceterae ex tribus aliis sensibus proficiscentes hominum esse tantum propriae videntur. {{pn|2.5|5}}Verba super hac re Aristotelis philosophi adscripsi, ut vel auctoritas clari atque incluti viri tam infamibus nos voluptatibus deterreret: Dia ti hoi kata ten tes haphes e geuseos hedonen gignomenen, an hyperballosin, akrateis legontai? hoi te gar peri ta aphrodisia akolastoi toioutoi, hoi te peri tas tes trophes apolauseis; ton de kata ten trophen ap'enion men en tei glottoi to hedy, ap'enion de en toi laryngi, dio kai Philoxenos geranou larynga eucheto echein. E dia to tas apo touton gignomenas hedonas koinas einai hemin kai tois allois zoiois? hate ouson koinon atimotatai eisi kai malista e monai eponeidistoi, hos ton hypo touton hettomenon psegomen kai akrate kai akolaston legomen dia to hypo ton cheiriston hedonen hettasthai. Ouson de ton aistheseon pente ta alla zoia apo ton dyo monon ton proeiremenon hedetai, kata de tas allas e holos ouch hedetai e kata symbebekos touto paschei. {{pn|2.6|6}}Quis igitur habens aliquid humani pudoris voluptatibus istis duabus coeundi atque comedendi, quae sunt homini cum sue atque asino communes, gaudeat? {{pn|2.7|7}}Socrates quidem dicebat multos homines propterea velle vivere, ut ederent et biberent, se bibere atque esse, ut viveret. {{pn|2.8|8}}Hippocrates autem, divina vir scientia, de coitu venerio ita existimabat partem esse quandam morbi taeterrimi, quem nostri comitialem dixerunt; namque ipsius verba haec traduntur: ten synousian einai mikran epilepsian. ===III.=== {{c|''Quod turpius est frigide laudari quam acerbius vituperari.''}} {{pn|3.1|1}}Turpius esse dicebat Favorinus philosophus exigue atque frigide laudari quam insectanter et graviter vituperari: {{pn|3.2|2}}“quoniam,” inquit “qui maledicit et vituperat, quanto id acerbius facit, tam maxime pro iniquo et inimico ducitur et plerumque propterea fidem non capit. Sed qui infecunde atque ieiune laudat, destitui a causa videtur et amicus quidem creditur eius, quem laudare vult, sed nihil posse reperire, quod iure laudet.” ===IV.=== {{c|''Quamobrem venter repentino timore effluat; quare etiam ignis urinam lacessat.''}} {{pn|4.1|1}}Aristotelis libri sunt, qui problemata physica inscribuntur, lepidissimi et elegantiarum omnigenus referti. {{pn|4.2|2}}In his quaerit, quam ob causam eveniat, ut quibus invasit repentinus rei magnae timor, plerumque alvo statim cita fiant. {{pn|4.3|3}}Item quaerit, cur accidat, ut eum, qui propter ignem diutius stetit, libido urinae lacessat. {{pn|4.4|4}}Ac de alvo quidem inter timendum prona atque praecipiti causam esse dicit, quod timor omnis sit algificus, quem ille appellat psychropoion, eaque vi frigoris sanguinem caldoremque omnem de summa corporis cute cogat penitus et depellat faciatque simul, uti, qui timent, sanguine ex ore decedente pallescant. {{pn|4.5|5}}“Is autem” inquit “sanguis et caldor in intuma coactus movet plerumque alvum et incitat. {{pn|4.6|6}}De urina celebri ex igni proximo facta verba haec posuit: To de pyr diachalai to pepegos hosper helios ten chiona. ===V.=== {{c|''Ex Aristotelis libris sumptum quod nivis aqua potui pessima sit; et quod ex nive crystallus concreatur.''}} {{pn|5.1|1}}In Tiburte rus concesseramus hominis amici divitis aestate anni flagrantissima ego et quidam alii aequales et familiares mei, eloquentiae aut philosophiae sectatores. {{pn|5.2|2}}Erat nobiscum vir bonus ex peripatetica disciplina bene doctus et Aristotelis unice studiosissimus. {{pn|5.3|3}}Is nos aquam multam ex diluta nive bibentis coercebat severiusque increpabat. Adhibebat nobis auctoritates nobilium medicorum et cumprimis Aristotelis philosophi, rei omnis humanae peritissimi, qui aquam nivalem frugibus sane et arboribus fecundam diceret, sed hominibus potu nimio insalubrem esse tabemque et morbos sensim atque in diem longam visceribus inseminare. {{pn|5.4|4}}Haec quidem ille ad nos prudenter et benivole et adsidue dictitabat. Sed cum bibendae nivis pausa fieret nulla, promit e bibliotheca Tiburti, quae tunc in Herculis templo satis commode instructa libris erat, Aristotelis librum eumque ad nos adfert et “huius saltem” inquit “sapientissimi viri verbis credite ac desinite valitudinem vestram profligare.” {{pn|5.5|5}}In eo libro scriptum fuit deterrimam esse potu aquam e nive itemque solidius altiusque concretam eam, quam krystallon Graeci appellant; causaque ibi adscripta est huiuscemodi: {{pn|5.6|6}}“quoniam, cum aqua frigore aeris duratur et coit, necessum est fieri evaporationem et quandam quasi auram tenuissimam exprimi ex ea et emanare. {{pn|5.7|7}}Id autem” inquit “in ea levissimum est, quod evaporatur; manet autem,quod est gravius et sordidius et insalubrius, atque id pulsu aeris verberatum in modum coloremque spumae candidae oritur. {{pn|5.8|8}}Sed aliquantum, quod est salubrius, difflari atque evaporari ex nive indicium illud est, quod minor fit illo, quod ante fuerat quam concresceret.” {{pn|5.9|9}}Verba ipsa Aristotelis ex eo libro pauca sumpsi et adscripsi: Dia ti ta apo chionos kai krystallon hydata phaula estin? hoti pantos hydatos pegnymenou to leptotaton kai kouphotaton exatmizei. Semeion de, hoti elatton ginetai e proteron, hotan takei pagen. Apelelythotos oun tou hygieinotatou ananke aei to kataleipomenon cheiron einai. {{pn|5.10|10}}Hoc ubi legimus, placuit honorem doctissimo viro haberi Aristoteli. Atque ita postea ego bellum et odium nivi indixi, alii indutias cum ea varie factitabant. ===VI.=== {{c|''Quod pudor sanguinem ad extera diffundit, timor vero contrahit.''}} {{pn|6.1|1}}In problematis Aristotelis philosophi ita scriptum est: {{graeca|''διὰ τί οἱ μὲν αἰσχυνόμενοι ἐρυθριῶσιν, οἱ δὲ φοβούμενοι ὠχριῶσιν, παραπλησίων τῶν παθῶν ὄντων; ὅτι τῶν μὲν αἰσχυνομένων διαχεῖται τὸ αἷμα ἐκ τῆς καρδίας εἰς ἅπαντα τὰ μέρη τοῦ σώματος, ὥστε ἐπιπολάζειν: τοῖς δὲ φοβηθεῖσιν συντρέχει εἰς τὴν καρδίαν, ὥστε ἐκλείπειν ἐκ τῶν ἄλλων μερῶν''}}. {{pn|6.2|2}}Hoc ego Athenis cum Tauro nostro legissem percontatusque essem, quid de ratione ista reddita sentiret, “dixit quidem” inquit “probe et vere, quid accideret diffuso sanguine aut contracto, sed cur ita fieret, non dixit. {{pn|6.3|3}}Adhuc enim quaeri potest, quam ob causam pudor sanguinem diffundat, timor contrahat, cum sit pudor species timoris atque ita definiatur: “timor iustae reprehensionis”. Ita enim philosophi definiunt: {{graeca|''αἰσχύνη ἐστὶν φόβος δικαίου ψόγου''}}.” ===VII.=== {{c|''Quid sit “obesum”; nonnullaque alia prisca vocabula.''}} {{pn|7.1|1}}In agro Vaticano Iulius Paulus poeta, vir bonus et rerum litterarumque veterum inpense doctus, herediolum tenue possidebat. Eo saepe nos ad esse sese vocabat et olusculis pomisque satis comiter copioseque invitabat. {{pn|7.2|2}}Atque ita molli quodam tempestatis autumnae die ego et Iulius Celsinus, cum ad eum cenassemus et apud mensam eius audissemus legi Laevii Alcestin rediremusque in urbem sole iam fere occiduo, figuras habitusque verborum nove aut insigniter dictorum in Laeviano illo carmine ruminabamur et, ut quaeque vox indidem digna animadverti subvenerat, qua nos quoque possemus uti, memoriae mandabamus. {{pn|7.3|3}}Erant autem verba, quae tunc suppetebant, huiuscemodi: :“corpore” inquit “pectoreque undique obeso ac :mente exsensa tardigenuclo :senio obpressum.” “Obesum” hic notavimus proprie magis quam usitate dictum pro exili atque gracilento; vulgus enim {{graeca|''ἀκύρως''}} vel {{graeca|''κατὰ ἀντίφρασιν''}} “obesum” pro “uberi” atque “pingui” dicit. {{pn|7.4|4}}Item notavimus, quod “oblitteram” gentem pro “oblitterata” dixit; {{pn|7.5|5}}item, quod hostis, qui foedera frangerent, “foedifragos”, non “foederifragos” dixit; {{pn|7.6|6}}item, quod rubentem auroram “pudoricolorem” appellavit et Memnonem “nocticolorem”; {{pn|7.7|7}}item, quod forte “dubitanter” et ab eo, quod est “sileo”, “silenta loca” dixit et “pulverulenta” et “pestilenta” et quod {{pn|7.8|8}}“carendum tui est” pro “te” quodque “magno impete” pro “impetu”; {{pn|7.9|9}}item quod “fortescere” posuit pro “fortem fieri” quodque “dolentiam” pro “dolore” et “avens” pro “libens”; {{pn|7.10|10}}item “curis intolerantibus “pro “intolerandis”, quodque “manciolis” inquit “tenellis” pro “manibus” et “quis tam siliceo?” ... Item “fiere” inquit “inpendio infit”, id est “fieri inpense incipit”; {{pn|7.11|11}}quodque “accipitret” posuit pro “laceret”. {{pn|7.12|12}}His nos inter viam verborum Laevianorum adnotatiunculis oblectabamus. {{pn|7.13|13}}Cetera enim, quae videbantur nimium poetica, ex prosae orationis usu alieniora praetermisimus; veluti fuit quod de Nestore ait “trisaeclisenex” et “dulciorelocus”, {{pn|7.14|14}}item quod de tumidis magnisque fluctibus “fluctibus” inquit “multigrumis” {{pn|7.15|15}}et flumina gelu concreta “tegmine” esse “onychino” dixit et quae multiplica ludens conposuit, {{pn|7.16|16}}quale illud est, quod vituperones suos “subductisupercilicarptores” appellavit. ===VIII.=== {{c|''Quaestio an “harena.” “caelum,” “triticum” pluralia inveniantur; atque inibi de “quadrigis,” “inimicitiis,” nonnullis praeterea vocabulis, an singulari numero comperiantur.''}} {{pn|8.1|1}}Adulescentulus Romae, priusquam Athenas concederem, quando erat a magistris auditionibusque obeundis otium, ad Frontonem Cornelium visendi gratia pergebam sermonibusque eius purissimis bonarumque doctrinarum plenis fruebar. Nec umquam factum est, quotiens eum vidimus loquentemque audivimus, quin rediremus fere cultiores doctioresque. {{pn|8.2|2}}Veluti fuit illa quodam die sermocinatio illius levi quidem de re, sed a Latinae tamen linguae studio non abhorrens. {{pn|8.3|3}}Nam cum quispiam familiaris eius, bene eruditus homo et tum poeta inlustris, liberatum esse se aquae intercutis morbo diceret, quod “harenis calentibus” esset usus, tum adludens Fronto “morbo quidem” inquit “cares, sed verbi vitio non cares. Gaius enim Caesar, ille perpetuus dictator, Cn. Pompei socer, a quo familia et appellatio Caesarum deinceps propagata est, vir ingenii praecellentis, sermonis praeter alios suae aetatis castissimi? in libris, quos ad M. Ciceronem de analogia conscripsit, “harenas” vitiose dici existimat, quod “harena” numquam multitudinis numero appellanda sit, sicuti neque “caelum” neque “triticum”; {{pn|8.4|4}}contra autem “quadrigas”, etiamsi currus unus, equorum quattuor iunctorum agmen unum sit, plurativo semper numero dicendas putat sicut “arma” et “moenia” et “comitia” et “inimicitias”, nisi quid contra ea dicis, poetarum pulcherrime, quo et te purges et non esse id vitium demonstres.” {{pn|8.5|5}}“De “caelo”” inquit ille “et “tritico” non infitias eo, quin singulo semper numero dicenda sint, neque de “armis” et “moenibus” et “comitiis”, quin figura multitudinis perpetua censeantur; {{pn|8.6|6}}videbimus autem potius de “inimicitiis” et “quadrigis”. Ac fortassean de “quadrigis” veterum auctoritati concessero, “inimicitiam” tamen, sicuti“inscientiam” et “inpotentiam” et “iniuriam”, quae ratio est, quamobrem C. Caesar vel dictam esse a veteribus vel dicendam a nobis non putat, quando Plautus, linguae Latinae decus, “deliciam” quoque {{graeca|''ἐνικῶς''}} dixerit pro deliciis?<poem>::“mea” inquit “voluptas, mea delicia.”</poem>“Inimicitiam” autem Q. Ennius in illo memoratissimo libro dixit: :“eo ego” inquit “ingenio natus sum: :amicitiam atque inimicitiam in frontem promptam gero.”<BR> Sed enim “harenas” parum Latine dici quis, oro te, alius aut scripsit aut dixit? Ac propterea peto, ut, si Gai Caesaris liber prae manibus est, promi iubeas, ut quam confidenter hoc dicat, aestimari a te possit.” {{pn|8.7|7}}Tunc prolato libro de analogia primo verba haec ex eo pauca memoriae mandavi. {{pn|8.8|8}}Nam cum supra dixisset neque “caelum” “triticum”ve neque “harenam” multitudinis significationem pati, “num tu” inquit “harum rerum natura accidere arbitraris, quod “unam terram” ac “plures terras” et “urbem” et“urbes” et “imperium” et “imperia” dicamus, neque “quadrigas” in unam nominis figuram redigere neque “harenam” in multitudinis appellationem convertere possimus?” {{pn|8.9|9}}His deinde verbis lectis ibi Fronto ad illum poetam “videturne tibi” inquit “C. Caesar de statu verbi contra te satis aperte satisque constanter pronuntiasse?” {{pn|8.10|10}}Tunc permotus auctoritate libri poeta: “si a Caesare” inquit “ius provocandi foret, ego nunc ab hoc Caesaris libro provocassem. Sed quoniam ipse rationem sententiae suae reddere supersedit, nos te nunc rogamus, ut dicas, quam esse causam vitii putes et in “quadriga” dicenda et in “harenis”.” {{pn|8.11|11}}Tum Fronto ita respondit: “Quadrigae” semper, etsi multiiugae non sunt, multitudinis tamen numero tenentur, quoniam quattuor simul equi iuncti “quadrigae” quasi “quadriiugae” vocantur, neque debet prorsus appellatio equorum plurium includi in singularis numeri unitatem. {{pn|8.12|12}}Eandemque rationem habet “harena”, sed in specie dispari; nam cum “harena” singulari numero dicta multitudinem tamen et copiam significet minimarum, ex quibus constat, partium, indocte et inscite “harenae” dici videntur, tamquam id vocabulum indigeat numeri amplitudine, cum ei singulariter dicto ingenita sit naturalis sui multitudo. Sed haec ego” inquit “dixi, non ut huius sententiae legisque fundus subscriptorque fierem, sed ut ne Caesaris, viri docti, opinionem aparamytheton destituerem. {{pn|8.13|13}}Nam cur “caelum” semper henikos dicatur, “mare” et “terra” non semper, et “pulvis”, “ventus” et “fumus” non semper, cur “indutias” et “caerimonias” scriptores veteres nonnumquam singulari numero appellaverint, “ferias” et “nundinas” et “inferias” et “exsequias” numquam, cur “mel” et “vinum” atque id genus cetera numerum multitudinis capiant, “lac” non capiat, quaeri, inquam, ista omnia et enucleari et extundi ab hominibus negotiosis in civitate tam occupata non queunt. {{pn|8.14|14}}Quin his quoque ipsis, quae iam dixi, demoratos vos esse video alicui, opinor, negotio destinatos. {{pn|8.15|15}}Ite ergo nunc et, quando forte erit otium, quaerite, an “quadrigam” et “harenas” dixerit e cohorte illa dumtaxat antiquiore vel oratorum aliquis vel poetarum, id est classicus adsiduusque aliquis scriptor, non proletarius.” {{pn|8.16|16}}Haec quidem Fronto requirere nos iussit vocabula non ea re, opinor, quod scripta esse in ullis veterum libris existumaret, sed ut nobis studium lectitandi in quaerendis rarioribus verbis exerceret. {{pn|8.17|17}}Quod unum ergo rarissimum videbatur, invenimus “quadrigam” numero singulari dictam in libro saturarum M. Varronis, qui inscriptus est Ecdemeticus. {{pn|8.18|18}}“Harenas” autem plethyntikos dictas minore studio quaerimus, quia praeter C. Caesarem, quod equidem meminerim, nemo id doctorum hominum dedit. ===IX.=== {{c|''Antonii Iuliani in convivio ad quosdam Graecos lepidissima responsio.''}} {{pn|9.1|1}}Adulescens e terra Asia de equestri loco laetae indolis moribusque et fortuna bene ornatus et ad rem musicam facili ingenio ac lubenti cenam dabat amicis ac magistris sub urbe in rusculo celebrandae lucis annuae, quam principem sibi vitae habuerat. {{pn|9.2|2}}Venerat tum nobiscum ad eandem cenam Antonius Iulianus rhetor, docendis publice iuvenibus magister, Hispano ore florentisque homo facundiae et rerum litterarumque veterum peritus. {{pn|9.3|3}}Is, ubi eduliis finis et poculis mox sermonibusque tempus fuit, desideravit exhiberi, quos habere eum adulescentem sciebat, scitissimos utriusque sexus, qui canerent voce et qui psallerent. {{pn|9.4|4}}Ac posteaquam introducti pueri puellaeque sunt, iucundum in modum Anakreonteia pleraque et Sapphica et poetarum quoque recentium elegeia quaedam erotica dulcia et venusta cecinerunt. {{pn|9.5|5}}Oblectati autem sumus praeter multa alia versiculis lepidissimis Anacreontis senis, quos equidem scripsi, ut interea labor hic vigiliarum et inquies suavitate paulisper vocum atque modulorum adquiesceret: {{pn|9.6|6}}ton argyron toreusas<BR> Hephaiste moi poieson<BR> panoplias men ouchi,<BR> ti gar machaisi kamoi?<BR> poterion de koilon,<BR> hoson dynei, bathynon.<BR> kai me poiei kat'auto<BR> met'astra met'amaxas;<BR> ti Pleiadon melei moi,<BR> ti d'asteros Booteo?<BR> poieson ampelous moi<BR> kai botryas kat'auton<BR> kai chryseos patountas<BR> homou kaloi Liaioi<BR> Erota kai Bathyllon. {{pn|9.7|7}}Tum Graeci plusculi, qui in eo convivio erant, homines amoeni et nostras quoque litteras haut incuriose docti, Iulianum rhetorem lacessere insectarique adorti sunt tamquam prorsus barbarum et agrestem, qui ortus terra Hispania foret clamatorque tantum et facundia rabida iurgiosaque esset eiusque linguae exercitationes doceret, quae nullas voluptates nullamque mulcedinem Veneris atque Musae haberet; saepeque eum percontabantur, quid de Anacreonte ceterisque id genus poetis sentiret et ecquis nostrorum poetarum tam fluentes carminum delicias fecisset, “nisi Catullus” inquiunt “forte pauca et Calvus itidem pauca. Nam Laevius inplicata et Hortensius invenusta et Cinna inlepida et Memmius dura ac deinceps omnes rudia fecerunt atque absona.” {{pn|9.8|8}}Tum ille pro lingua patria tamquam pro aris et focis animo inritato indignabundus “cedere equidem” inquit “vobis debui, ut in tali asotia atque nequitia Alcinoum vinceretis et sicut in voluptatibus cultus atque victus, ita in cantilenarum quoque mollitiis anteiretis. {{pn|9.9|9}}Sed ne nos, id est nomen Latinum, tamquam profecto vastos quosdam et insubidos anaphrodisias condemnetis, permittite mihi, quaeso, operire pallio caput, quod in quadam parum pudica oratione Socraten fecisse aiunt, et audite ac discite nostros quoque antiquiores ante eos, quos nominastis, poetas amasios ac venerios fuisse.” {{pn|9.10|10}}Tum resupinus capite convelato voce admodum quam suavi versus cecinit Valerii Aeditui, veteris poetae, item Porcii Licini et Q. Catuli, quibus mundius, venustius, limatius, tersius Graecum Latinumve nihil quicquam reperiri puto. {{pn|9.11|11}}Aeditui versus:<BR> dicere cum conor curam tibi, Pamphila, cordis,<BR> quid mi abs te quaeram, verba labris abeunt,<BR> per pectus manat subito subido mihi sudor:<BR> sic tacitus, subidus, dum pudeo, pereo. {{pn|9.12|12}}Atque item alios versus eiusdem addidit, non hercle minus dulces quam priores:<BR> quid faculam praefers, Phileros, qua est nil opus nobis?<BR> ibimus sic, lucet pectore flamma satis.<BR> Istam nam potis est vis saeva extinguere venti<BR> aut imber caelo candidus praecipitans;<BR> at contra hunc ignem Veneris, nisi si Venus ipsa,<BR> nullast quae possit vis alia opprimere. {{pn|9.13|13}}Item dixit versus Porcii Licini hosce: <BR> custodes ovium tenerae propaginis, agnum,<BR> quaeritis ignem? ite huc; quaeritis? ignis homost.<BR> si digito attigero, incendam silvam simul omnem,<BR> omne pecus flammast, omnia qua video. {{pn|9.14|14}}Quinti Catuli versus illi fuerunt:<BR> aufugit mi animus; credo, ut solet, ad Theotimum<BR> devenit. Sic est: perfugium illud habet.<BR> Quid, si non interdixem, ne illunc fugitivum<BR> mitteret ad se intro, sed magis eiceret?<BR> ibimus quaesitum. Verum, ne ipsi teneamur,<BR> formido. Quid ago? da, Venus, consilium. ===X.=== {{c|''Verba haec, “praeter propter,” in usu vulgi protrita, 1 etiam Ennii fuisse.}} {{pn|10.1|1}}Memini me quodam et Celsinum Iulium Numidam ad Frontonem Cornelium pedes tunc graviter aegrum ire et visere. Atque ubi introducti sumus, offendimus eum cubantem in scimpodio Graeciensi circumundique sedentibus multis doctrina aut genere aut fortuna nobilibus viris. {{pn|10.2|2}}Adsistebant fabri aedium complures balneis novis moliendis adhibiti ostendebantque depictas in membranulis varias species balnearum. {{pn|10.3|3}}Ex quibus cum elegisset unam formam speciemque veris, interrogavit, quantus esset pecuniae sumptus ad id totum opus absolvendum, {{pn|10.4|4}}cumque architectus dixisset necessaria videri esse sestertia ferme trecenta, unus ex amicis Frontonis “et praeterpropter” inquit “alia quinquaginta”. {{pn|10.5|5}}Tum Fronto dilatis sermonibus, quos habere de balnearum sumptu institerat, aspiciens ad eum amicum, qui dixerat quinquaginta esse alia praeterpropter necessaria, eum interrogavit, quid significaret verbum “praeterpropter”. {{pn|10.6|6}}Atque ille amicus “non meum” inquit “hoc verbum est, sed multorum hominum, quos loquentis id audias; {{pn|10.7|7}}quid autem id verbum significet, non ex me, sed ex grammatico quaerundum est”, ac simul digito demonstrat grammaticum haud incelebri nomine Romae docentem. {{pn|10.8|8}}Tum grammaticus usitati pervulgatique verbi obscuritate motus “quaerimus” inquit “quod honore quaestionis minime dignum est. {{pn|10.9|9}}Nam nescio quid hoc praenimis plebeium est et in opificum sermonibus quam ... notius.” {{pn|10.10|10}}At enim Fronto iam voce atque vultu intentiore “itane,” inquit “magister, dehonestum tibi deculpatumque hoc verbum videtur, quo et M. Cato et M. Varro et pleraque aetas superior ut necessario et Latino usi sunt?” {{pn|10.11|11}}Atque ibi Iulius Celsinus admonuit in tragoedia quoque Enni, quae Iphigenia inscripta est, id ipsum, de quo quaerebatur, scriptum esse et a grammaticis contaminari magis solitum quam enarrari. {{pn|10.12|12}}Quocirca statim proferri Iphigeniam Q. Enni iubet. In eius tragoediae choro inscriptos esse hos versus legimus:<BR> otio qui nescit uti,<BR> plus negoti habet quam, cum est negotium, in negotio.<BR> Nam cui, quod agat, institutum in otio est negotium,<BR> id agit, id studet, ibi mentem atque animum delectat suum;<BR> otioso in otio animus nescit quid velit.<BR> Hoc idem est; em neque domi nunc nos nec militiae sumus:<BR> imus huc, hinc illuc; cum illuc ventum est, ire illinc lubet.<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur. {{pn|10.13|13}}Hoc ubi lectum est, tum deinde Fronto ad grammaticum iam labentem “audistine,” inquit “magister optime, Ennium tuum dixisse “praeterpropter” et cum sententia quidem tali, quali severissimae philosophorum esse obiurgationes solent? petimus igitur, dicas, quoniam de Enniano iam verbo quaeritur, qui sit remotus huiusce versus sensus:<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur.” {{pn|10.14|14}}Et grammaticus sudans multum ac rubens multum, cum id plerique prolixius riderent, exsurgit et abiens “tibi,” inquit “Fronto, postea uni dicam, ne inscitiores audiant ac discant.” Atque ita omnes relicta ibi quaestione verbi consurreximus. ===XI.=== {{c|''Ponit versus Platonis amatorios quos admodum iuvenis lusit, dum tragoediis contendit.''}} {{pn|11.1|1}}Celebrantur duo isti Graeci versiculi multorumque doctorum hominum memoria dignantur, quod sint lepidissimi et venustissimae brevitatis. {{pn|11.2|2}}Neque adeo pauci sunt veteres scriptores, qui eos Platonis esse philosophi adfirmant, quibus ille adulescens luserit, cum tragoediis quoque eodem tempore faciendis praeluderet:<BR> ten psychen Agathona philon epi cheilesin eschon;<BR> elthe gar he tlemon hos diabesomene. {{pn|11.3|3}}Hoc distichon amicus meus, ouk amousos adulescens, in plures versiculos licentius liberiusque vertit. Qui quoniam mihi quidem visi sunt non esse memoratu indigni, subdidi: {{pn|11.4|4}}Dum semihiulco savio<BR> meum puellum savior<BR> dulcemque florem spiritus<BR> duco ex aperto tramite,<BR> anima aegra et saucia<BR> cucurrit ad labeas mihi,<BR> rictumque in oris pervium<BR> et labra pueri mollia,<BR> rimata itineri transitus,<BR> ut transiliret, nititur.<BR> Tum si morae quid plusculae<BR> fuisset in coetu osculi,<BR> Amoris igni percita<BR> transisset et me linqueret,<BR> et mira prorsum res foret,<BR> ut fierem ad me mortuus,<BR> ad puerulum intus viverem. ===XII.=== {{c|''Dissertatio Herodis Attici super vi et natura doloris suaeque opinionis affirmatio per exemplum indocti rustici, qui cum rubis fructiferas arbores praecidit.''}} {{pn|12.1|1}}Herodem Atticum, consularem virum, Athenis disserentem audivi Graeca oratione, in qua fere omnes memoriae nostrae universos gravitate atque copia et elegantia vocum longe praestitit. {{pn|12.2|2}}Disseruit autem contra apatheian Stoicorum lacessitus a quodam Stoico, tamquam minus sapienter et parum viriliter dolorem ferret ex morte pueri, quem amaverat. {{pn|12.3|3}}In ea dissertione, quantulum memini, huiuscemodi sensus est: quod nullus usquam homo, qui secundum naturam sentiret et saperet, adfectionibus istis animi, quas pathe appellabat, aegritudinis, cupiditatis, timoris, irae, voluptatis, carere et vacare totis posset, atque, si posset etiam obniti, ut totis careret, non fore id melius, quoniam langueret animus et torperet adfectionum quarundam adminiculis ut necessaria plurium temperie privatus. {{pn|12.4|4}}Dicebat enim sensus istos motusque animi, qui cum inmoderatiores sunt, vitia fiunt, innexos inplicatosque esse vigoribus quibusdam mentium et alacritatibus, {{pn|12.5|5}}ac propterea, si omnino omnis eos inperitius convellamus, periculum esse, ne eis adhaerentes bonas quoque et utiles animi indoles amittamus. {{pn|12.6|6}}Moderandos esse igitur et scite considerateque purgandos censebat, ut ea tantum, quae aliena sunt contraque naturam videntur et cum pernicie adgnata sunt, detrahantur, ne profecto id accidat, quod cuipiam Thraco insipienti et rudi in agro, quem emerat, procurando venisse usu fabulast. {{pn|12.7|7}}“Homo Thracus” inquit “ex ultima barbaria ruris colendi insolens, cum in terras cultiores humanioris vitae cupidine conmigrasset, fundum mercatus est oleo atque vino consitum. Qui nihil admodum super vite aut arbore colenda sciret, videt forte vicinum rubos alte atque late obortas excidentem, fraxinos ad summum prope verticem deputantem, suboles vitium e radicibus caudicum super terram fusas revellentem, stolones in pomis aut in oleis proceros atque derectos amputantem, acceditque prope et cur tantam ligni atque frondium caedem faceret percontatus est. {{pn|12.8|8}}Et vicinus ita respondit: “Vt ager” inquit “mundus purusque fiat, eius arbor atque vitis fecundior.” {{pn|12.9|9}}Discedit ille a vicino gratias agens et laetus tamquam adeptus rei rusticae disciplinam. Tum falcem ibi ac securim capit; atque ibi homo misere inperitus vites suas sibi omnis et oleas detruncat comasque arborum laetissimas uberrimosque vitium palmites decidit et frutecta atque virgulta simul omnia pomis frugibusque gignendis felicia cum sentibus et rubis purificandi agri gratia convellit mala mercede doctus audaciam fiduciamque peccandi imitatione falsa eruditus. {{pn|12.10|10}}Sic” inquit “isti apathiae sectatores, qui videri se esse tranquillos et intrepidos et inmobiles volunt, dum nihil cupiunt, nihil dolent, nihil irascuntur, nihil gaudent, omnibus vehementioris animi officiis amputatis in torpore ignavae et quasi enervatae vitae consenescunt.” ===XIII.=== {{c|''Quos “pumiliones” dicimus, Graece {{graeca|''νάνους''}} appellari.''}} {{pn|13.1|1}}Stabant forte una in vestibulo Palatii fabulantes Fronto Cornelius et Festus Postumius et Apollinaris Sulpicius, atque ego ibi adsistens cum quibusdam aliis sermones eorum, quos de litterarum disciplinis habebant, curiosius captabam. {{pn|13.2|2}}Tum Fronto Apollinari “fac me,” inquit “oro, magister, ut sim certus, an recte supersederim “nanos” dicere parva nimis statura homines maluerimque eos “pumiliones” appellare, quoniam hoc scriptum esse in libris veterum memineram, “nanos” autem sordidum esse verbum et barbarum credebam.” {{pn|13.3|3}}“Est quidem” inquit “hoc” Apollinaris “in consuetudine inperiti vulgi frequens, sed barbarum non est censeturque linguae Graecae origine; nanous enim Graeci vocaverunt brevi atque humili corpore homines paulum supra terram exstantes idque ita dixerunt adhibita quadam ratione etymologiae cum sententia vocabuli competente et, si memoria” inquit “mihi non labat, scriptum hoc est in comoedia Aristophanis, cui nomen est Holkades. Fuisset autem verbum hoc a te civitate donatum aut in Latinam coloniam deductum, si tu eo uti dignatus fores, essetque id inpendio probabilius, quam quae a Laberio ignobilia nimis et sordentia in usum linguae Latinae intromissa sunt.” {{pn|13.4|4}}Tum Festus Postumius grammatico cuipiam Latino, Frontonis familiari “docuit” inquit “nos Apollinaris “nanos” verbum Graecum esse, tu nos doce, in quo de mulis aut eculeis humilioribus vulgo dicitur, anne Latinum sit et aput quem scriptum reperiatur.” {{pn|13.5|5}}Atque ille grammaticus, homo sane perquam in noscendis veteribus scriptis exercitus, “si piaculum” inquit “non committitur praesente Apollinare, quid de voce ulla Graeca Latinave sentiam, dicere, audeo tibi, Feste, quaerenti respondere esse hoc verbum Latinum scriptumque inveniri in poematis Helvi Cinnae, non ignobilis neque indocti poetae”, versusque eius ipsos dixit, quos, quoniam memoriae mihi forte aderant, adscripsi:<BR> at nunc me Genumana per salicta<BR> bigis raeda rapit citata nanis. ===XIV.=== {{c|''Contemporaneos fuisse Caesari et Ciceroni M. Varronem et P. Nigidium, aetatis suae doctissimos Ronanos; et quod Nigidii commentationes propter earum obscuritatem subtilitatemque in vulgus non exeunt.''}} {{pn|14.1|1}}Aetas M. Ciceronis et C. Caesaris praestanti facundia viros paucos habuit, doctrinarum autem multiformium variarumque artium, quibus humanitas erudita est, columina habuit M. Varronem et P. Nigidium. {{pn|14.2|2}}Sed Varronis quidem monumenta rerum ac disciplinarum, quae per litteras condidit, in propatulo frequentique usu feruntur, {{pn|14.3|3}}Nigidianae autem commentationes non proinde in volgus exeunt, et obscuritas subtilitasque earum tamquam parum utilis derelicta est. {{pn|14.4|4}}Sicuti sunt, quae paulo ante legimus in commentariis eius, quos grammaticos inscripsit, ex quibus quaedam ad demonstrandum scripturae genus exempli gratia sumpsi. {{pn|14.5|5}}Nam cum de natura atque ordine litterarum dissereret, quas grammatici “vocales” appellant, verba haec scripsit, quae reliquimus inenarrata ad exercendam legentium intentionem: {{pn|14.6|6}}“”a” et “o” semper principes sunt, “i” et “u” semper subditae, “e” et subit et praeit; praeit in “Euripo”, subit in “Aemilio”. Si quis putat praeire “u” in his: “Valerius”, “Vennonius”, “Volusius”, aut “i” in his: “iampridem”, “iecur”, “iocus”, “iucundum”, errabit, quod hae litterae, cum praeeunt, ne vocales quidem sunt.” {{pn|14.7|7}}Item ex eodem libro verba haec sunt: “Inter litteram “n” et “g” est alia vis, ut in nomine “anguis” et “angari” et “ancorae” et “increpat” et “incurrit” et “ingenuus”. In omnibus enim his non verum “n”, sed adulterinum ponitur. Nam “n” non esse lingua indicio est; nam si ea littera esset, lingua palatum tangeret.” {{pn|14.8|8}}Alio deinde in loco ita scriptum: “Graecos non tantae inscitiae arcesso, qui ou ex o et u scripserunt, quantae, qui “ei” ex “e” et “i”; illud enim inopia fecerunt, hoc nulla re subacti.” {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX}} {{finis}} 8ed3lg9ienwvp9cmpsqqoyz7m8obh63 0 6387 269141 266130 2026-06-06T12:50:42Z Saumache 27923 269141 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XX }} {{Liber |Ante=Liber XIX |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XIX |Post= |PostNomen= }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Disceptatio Sex. Caecilii iureconsulti et Favorini philosophi de legibus duodecim tabularum.''}} {{pn|1.1|1}}Sextus Caecilius in disciplina iuris atque in legibus populi Romani noscendis interpretandisque scientia, usu auctoritateque inlustri fuit. {{pn|1.2|2}}Ad eum forte in area Palatina, cum salutationem Caesaris opperiremur, philosophus Favorinus accessit conlocutusque est nobis multisque aliis praesentibus. {{pn|1.3|3}}In illis tunc eorum sermonibus orta mentiost legum decemviralium, quas decemviri eius rei gratia a populo creati conposuerunt, in duodecim tabulas conscripserunt. {{pn|1.4|4}}Eas leges cum Sex. Caecilius inquisitis exploratisque multarum urbium legibus eleganti atque absoluta brevitate verborum scriptas diceret, “sit” inquit “hoc” Favorinus “in pleraque earum legum parte ita, uti dicis; non enim minus cupide tabulas istas duodecim legi quam illos duodecim libros Platonis de legibus. Sed quaedam istic esse animadvertuntur aut obscurissima aut durissima aut lenia contra nimis et remissa aut nequaquam ita, ut scriptum est, consistentia.” {{pn|1.5|5}}“Obscuritates” inquit Sex. Caecilius “non adsignemus culpae scribentium, sed inscitiae non adsequentium, quamquam hi quoque ipsi, qui, quae scripta sunt, minus percipiunt, culpa vacant. {{pn|1.6|6}}Nam longa aetas verba atque mores veteres oblitteravit, quibus verbis moribusque sententia legum conprehensa est. Trecentesimo quippe anno post Romam conditam tabulae conpositae scriptaeque sunt, a quo tempore ad hunc diem anni esse non longe minus sescenti videntur. {{pn|1.7|7}}Dure autem scriptum esse in istis legibus quid existimari potest? nisi duram esse legem putas, quae iudicem arbitrumve iure datum, qui ob rem dicendam pecuniam accepisse convictus est, capite poenitur aut quae furem manifestum ei, cui furtum factum est, in servitutem tradit, nocturnum autem furem ius occidendi tribuit. {{pn|1.8|8}}Dic enim, quaeso, dic, vir sapientiae studiosissime, an aut iudicis illius perfidiam contra omnia iura divina atque humana iusiurandum suum pecunia vendentis aut furis manifesti intolerandam audaciam aut nocturni grassatoris insidiosam violentiam non dignam esse capitis poena existumes?” {{pn|1.9|9}}“Noli” inquit Favorinus “ex me quaerere, quid ego existumem. Scis enim solitum esse me pro disciplina sectae, quam colo, inquirere potius quam decernere. {{pn|1.10|10}}Sed non levis existimator neque aspernabilis est populus Romanus, cui delicta quidem istaec vindicanda, poenae tamen huiuscemodi nimis durae esse visae sunt; passus enim est leges istas de tam inmodico supplicio situ atque senio emori. {{pn|1.11|11}}Sicut illud quoque non humaniter scriptum improbavit, quod, si homo in ius vocatus morbo aut aetate aeger ad ingrediendum invalidus est, arcera non sternitur, sed ipse aufertur et iumento imponitur atque ex domo sua ad praetorem in comitium nova funeris facie effertur. Quam enim ob causam morbo adfectus et ad respondendum pro sese non idoneus iumento adhaerens in ius adversario deportatur? {{pn|1.12|12}}Quod vero dixi videri quaedam esse inpendio molliora, nonne tibi quoque videtur nimis esse dilutum, quod ita de iniuria poenienda scriptum est: “Si iniuriam alteri faxit, viginti quinque aeris poenae sunto.” Quis enim erit tam inops, quem ab iniuriae faciendae libidine viginti quinque asses deterreant? {{pn|1.13|13}}Itaque cum eam legem Labeo quoque vester in libris quos ad duodecim tabulas conscripsit, non probaret: “...” inquit “L. Veratius fuit egregie homo inprobus atque inmani vecordia. Is pro delectamento habebat os hominis liberi manus suae palma verberare. Eum servus sequebatur ferens crumenam plenam assium; ut quemque depalmaverat, numerari statim secundum duodecim tabulas quinque et viginti asses iubebat.” Propterea” inquit “praetores postea hanc abolescere et relinqui censuerunt iniuriisque aestumandis recuperatores se daturos edixerunt. {{pn|1.14|14}}Nonnulla autem in istis legibus ne consistere quidem, sicuti dixi, visa sunt, velut illa lex talionis, cuius verba, nisi memoria me fallit, haec sunt: “si membrum rupit, ni cum e pacto, talio esto.” {{pn|1.15|15}}Praeter enim ulciscendi acerbitatem ne procedere quoque exsecutio iustae talionis potest. Nam cui membrum ab alio ruptum est, si ipsi itidem rumpere per talionem velit, quaero, an efficere possit rumpendi pariter membri aequilibrium? In qua re primum ea difficultas est inexplicabilis. {{pn|1.16|16}}Quid si membrum” inquit “alteri inprudens ruperit? quod enim per inprudentiam factum est, retaliari per inprudentiam debet. Ictus quippe fortuitus et consultus non cadunt sub eiusdem talionis similitudinem. Quonam igitur modo inprudentem poterit imitari, qui in exsequenda talione non licentiae ius habet, sed inprudentiae? {{pn|1.17|17}}Sed et si prudens ruperit, nequaquam patietur aut altius se laedi aut latius. Quod cuiusmodi libra atque mensura caveri possit, non reperio. {{pn|1.18|18}}Quin etiam, si quid plus erit aliterve conmissum, res fiet ridiculae atrocitatis, ut contraria actio mutuae talionis oriatur et adolescat infinita quaedam reciprocatio talionum. {{pn|1.19|19}}Nam de inmanitate illa secandi partiendique humani corporis, si unus ob pecuniam debitam iudicatus addictusque sit pluribus, non libet meminisse et piget dicere. Quid enim videri potest efferatius, quid ab hominis ingenio diversius, quam quod membra et artus inopis debitoris saevissimo laniatu distrahebantur, sicuti nunc bona venum distrahuntur?” {{pn|1.20|20}}Tum Sex. Caecilius amplexus utraque manu Favorinum “tu es” inquit “unus profecto in nostra memoria non Graiae modo, sed Romanae quoque rei peritissimus. Quis enim philosophorum disciplinae suae leges tam scite atque docte callet, quam leges tu nostras decemvirales percalluisti?{{pn|1.21|21}}sed quaeso tecum tamen, degrediare paulisper e curriculis istis disputationum vestrarum academicis omissoque studio, quicquid lubitum est, arguendi tuendique, consideres gravius, cuimodi sint ea, quae reprehendisti, nec ideo contemnas legum istarum antiquitates, quod plerisque ipse iam populus Romanus uti desiverit. {{pn|1.22|22}}Non enim profecto ignoras legum opportunitates et medelas pro temporum moribus et pro rerum publicarum generibus ac pro utilitatum praesentium rationibus proque vitiorum, quibus medendum est, fervoribus mutari atque flecti neque uno statu consistere, quin, ut facies caeli et maris, ita rerum atque fortunae tempestatibus varientur. {{pn|1.23|23}}Quid salubrius visum est rogatione illa Stolonis iugerum de numero praefinito? quid utilius plebisscito Voconio de coercendis mulierum hereditatibus? quid tam necessarium existimatum est propulsandae civium luxuriae quam lex Licinia et Fannia aliaeque item leges sumptuariae? Omnia tamen haec oblitterata et operta sunt civitatis opulentia quasi quibusdam fluctibus exaestuantis. {{pn|1.24|24}}Sed cur tibi esse visa est inhumana lex omnium mea quidem sententia humanissima, quae iumentum dari iubet aegro aut seni in ius vocato? Verba sunt haec de lege “si in ius vocat”: {{pn|1.25|25}}“Si morbus aevitasve vitium escit, qui in ius vocabit, iumentum dato; si nolet, arceram ne sternito.” {{pn|1.26|26}}An tu forte morbum appellari hic putas aegrotationem gravem cum febri rapida et quercera iumentumque dici pecus aliquod unicum tergo vehens? ac propterea minus fuisse humanum existumas aegrotum domi suae cubantem iumento inpositum in ius rapi? Hoc, mi Favorine, nequaquam ita est. {{pn|1.27|27}}Nam “morbus” in lege ista non febriculosus neque nimium gravis, sed vitium aliquod inbecillitatis atque invalentiae demonstratur, non periculum vitae ostenditur. Ceteroqui morbum vehementiorem vim graviter nocendi habentem legum istarum scriptores alio in loco non per se “morbum”, sed “morbum sonticum” appellant. {{pn|1.28|28}}“Iumentum” quoque non id solum significat, quod nunc dicitur; sed vectaculum etiam, quod adiunctis pecoribus trahebatur, veteres nostri “iumentum” a “iungendo” dixerunt. {{pn|1.29|29}}“Arcera” autem vocabatur plaustrum tectum undique et munitum quasi arca quaedam magna vestimentis instrata, qua nimis aegri aut senes portari cubantes solebant. {{pn|1.30|30}}Quaenam tibi igitur acerbitas esse visa est, quod in ius vocato paupertino homini vel inopi, qui aut pedibus forte aegris esset aut quo alio casu ingredi non quiret, plaustrum esse dandum censuerunt? neque insterni tamen delicate, arceram iusserunt, quoniam satis esset invalido cuimodi vectaculum. Atque id fecerunt, ne causatio ista aegri corporis perpetuam vacationem daret fidem detractantibus iurisque actiones declinantibus. {{pn|1.31|31}}Sed enim ipsum vide. Iniurias factas quinque et viginti assibus sanxerunt. Non omnino omnes, mi Favorine, iniurias aere isto pauco diluerunt, tametsi haec ipsa paucitas assium grave pondus aeris fuit; nam librariis assibus in ea tempestate populus usus est. {{pn|1.32|32}}Sed iniurias atrociores, ut de osse fracto, non liberis modo, verum etiam servis factas inpensiore damno vindicaverunt, quibusdam autem iniuriis talionem quoque adposuerunt. {{pn|1.33|33}}Quam quidem tu talionem, vir optime, iniquius paulo insectatus es ac ne consistere quidem dixisti lepida quadam sollertia verborum, quoniam talioni par non sit talio neque rumpi membrum facile possit ad alterius rupturae, ut ais tu, “aequilibrium”. {{pn|1.34|34}}Verum est, mi Favorine, talionem parissimam fieri difficillime. Sed decemviri minuere atque exstinguere volentes huiuscemodi violentiam pulsandi atque laedendi talione, eo quoque metu coercendos esse homines putaverunt neque eius, qui membrum alteri rupisset et pacisci tamen de talione redimenda nollet, tantam esse habendam rationem arbitrati sunt, ut, an prudens inprudensne rupisset, spectandum putarent aut talionem in eo vel ad amussim aequiperarent vel in librili perpenderent; sed potius eundem animum eundemque impetum in eadem parte corporis rumpenda, non eundem quoque casum exigi voluerunt, quoniam modus voluntatis praestari posset, casus ictus non posset. {{pn|1.35|35}}Quod si ita est, ut dico et ut ipse aequitatis habitus demonstrat, taliones illae tuae reciprocae argutiores profecto quam veriores fuerunt. {{pn|1.36|36}}Sed quoniam acerbum quoque esse hoc genus poenae putas, vae, obsecro te, ista acerbitas est, si idem fiat in te, quod tute in alio feceris? praesertim cum habeas facultatem paciscendi et non necesse sit pati talionem, nisi eam tu elegeris. {{pn|1.37|37}}Quod edictum autem praetorum de aestimandis iniuriis probabilius esse existimas nolo hoc ignores hanc quoque ipsam talionem ad aestimationem iudicis redigi necessario solitam. {{pn|1.38|38}}Nam si reus, qui depecisci noluerat, iudici talionem imperanti non parebat, aestimata lite iudex hominem pecuniae damnabat, atque ita, si reo et pactio gravis et acerba talio visa fuerat, severitas legis ad pecuniae multam redibat. {{pn|1.39|39}}Restat, ut ei, quod de sectione partitioneque corporis inmanissimum esse tibi visum est, respondeam. Omnibus quidem virtutum generibus exercendis colendisque populus Romanus e parva origine ad tantae amplitudinis instar emicuit, sed omnium maxime atque praecipue fidem coluit sanctamque habuit tam privatim quam publice. {{pn|1.40|40}}Sic consules, clarissimos viros, hostibus confirmandae fidei publicae causa dedidit, sic clientem in fidem acceptum cariorem haberi quam propinquos tuendumque esse contra cognatos censuit, neque peius ullum facinus existimatum est, quam si qui probaretur clientem divisui habuisse. {{pn|1.41|41}}Hanc autem fidem maiores nostri non modo in officiorum vicibus, sed in negotiorum quoque contractibus sanxerunt maximeque in pecuniae mutuaticae usu atque commercio: adimi enim putaverunt subsidium hoc inopiae temporariae, quo communis omnium vita indiget, si perfidia debitorum sine gravi poena eluderet. {{pn|1.42|42}}Confessi igitur aeris ac debiti iudicatis triginta dies sunt dati conquirendae pecuniae causa, quam dissoluerent, eosque dies decemviri “iustos” appellaverunt, {{pn|1.43|43}}velut quoddam iustitium, id est iuris inter eos quasi interstitionem quandam et cessationem, quibus diebus nihil cum his agi iure posset. {{pn|1.44|44}}Post deinde, nisi dissoluerant, ad praetorem vocabantur et ab eo, quibus erant iudicati, addicebantur, nervo quoque aut compedibus vinciebantur. {{pn|1.45|45}}Sic enim sunt, opinor, verba legis: “Aeris confessi rebusque iure iudicatis triginta dies iusti sunto. Post deinde manus iniectio esto, in ius ducito. Ni iudicatum facit aut quis endo eo in iure vindicit, secum ducito, vincito aut nervo aut compedibus. Quindecim pondo ne minore aut si volet maiore vincito. Si volet, suo vivito. Ni suo vivit, qui eum vinctum habebit, libras farris endo dies dato. Si volet, plus dato.” {{pn|1.46|46}}Erat autem ius interea paciscendi ac, nisi pacti forent, habebantur in vinculis dies sexaginta. {{pn|1.47|47}}Inter eos dies trinis nundinis continuis ad praetorem in comitium producebantur, quantaeque pecuniae iudicati essent, praedicabatur. Tertiis autem nundinis capite poenas dabant aut trans Tiberim peregre venum ibant. {{pn|1.48|48}}Sed eam capitis poenam sanciendae, sicuti dixi, fidei gratia horrificam atrocitatis ostentu novisque terroribus metuendam reddiderunt. Nam si plures forent, quibus reus esset iudicatus, secare, si vellent, atque partiri corpus addicti sibi hominis permiserunt. {{pn|1.49|49}}Et quidem verba ipsa legis dicam, ne existimes invidiam me istam forte formidare: “Tertiis” inquit “nundinis partis secanto. Si plus minusve secuerunt, se fraude esto.” {{pn|1.50|50}}Nihil profecto inmitius, nihil inmanius, nisi, ut reapse apparet, eo consilio tanta inmanitas poenae denuntiatast, ne ad eam umquam perveniretur. {{pn|1.51|51}}Addici namque nunc et vinciri multos videmus, quia vinculorum poenam deterrimi homines contemnunt, {{pn|1.52|52}}dissectum esse antiquitus neminem equidem neque legi neque audivi, quoniam saevitia ista poenae contemni non quitast. {{pn|1.53|53}}An putas, Favorine, si non illa etiam ex duodecim tabulis de testimoniis falsis poena abolevisset et si nunc quoque, ut antea, qui falsum testimonium dixisse convictus esset, e saxo Tarpeio deiceretur, mentituros fuisse pro testimonio tam multos, quam videmus? Acerbitas plerumque ulciscendi maleficii bene atque caute vivendi disciplinast. {{pn|1.54|54}}Historia de Metto Fufetio Albano nobis quoque non admodum numero istiusmodi libros lectitantibus ignota non est, qui, quoniam pactum atque condictum cum rege populi Romani perfide ruperat, binis quadrigis evinctus in diversa nitentibus laceratus est. Novum atque asperum supplicium quis negat? sed, quid elegantissimus poeta dicat, vide: at tu dictis, Albane, maneres.” {{pn|1.55|55}}Haec taliaque alia ubi Sextus Caecilius omnibus, qui aderant, ipso quoque Favorino adprobante atque laudante disseruit, nuntiatum est Caesarem iam salutari, et separati sumus. ===II.=== {{c|''Vocabulum “siticinum” in M. Catonis oratione quid significet.''}} {{pn|1.1|1}}“Siticines” scriptum est in oratione M. Catonis, quae scribitur ne imperium sit veteri, ubi novus venerit. “Siticines” inquit “et liticines et tubicines.” {{pn|1.2|2}}Sed Caesellius Vindex in conmentariis lectionum antiquarum scire quidem se ait liticines lituo cantare et tubicines tuba; quid istuc autem sit, quo siticines cantant, homo ingenuae veritatis scire sese negat.{{pn|1.3|3}}Nos autem in Capitonis Atei coniectaneis invenimus “siticines” appellatos, qui apud sitos canere soliti essent, hoc est vita functos et sepultos, eosque habuisse proprium genus tubae, qua canerent, a ceterorum tubicinum differens. ===III.=== {{c|''Quam ob causam L. Accius poeta in pragmaticis sicinnistas “nebuloso nomine” esse dixerit.''}} {{pn|1.1|1}}Quos “sicinistas” vulgus dicit, qui rectius locuti sunt, “sicinnistas” “n” littera gemina dixerunt. {{pn|1.2|2}}Sicinnium enim genus veteris saltationis fuit. Saltabundi autem canebant, quae nunc stantes canunt. {{pn|1.3|3}}Posuit hoc verbum L. Accius poeta in pragmaticis appellarique “sicinnistas” ait “nebuloso nomine”; credo propterea “nebuloso”, quod, sicinnium cur diceretur, obscurum esset. ===IV.=== {{c|''Artificum scaenicorum studium amoremque inhonestum probrosumque esse; et super ea re verba Aristotelis philosophi adscripta.''}} {{pn|1.1|1}}Comoedos quispiam et tragoedos et tibicines dives adulescens, Tauri philosophi discipulus, ut liberos homines in deliciis atque in delectamentis habebat. {{pn|1.2|2}}Id genus autem artifices Graece appellantur hoi peri ton Dionyson technitai. {{pn|1.3|3}}Eum adulescentem Taurus a sodalitatibus convictuque hominum scaenicorum abducere volens misit ei verba haec ex Aristotelis libro exscripta, qui problemata enkyklia inscriptus est, iussitque uti ea cotidie lectitaret: {{pn|1.4|4}}Dia ti hoi Dionysiakoi technitai hos epi to poly poneroi eisin? hoti hekista logou kai philosophias koinonousi dia to poly meros tou biou einai, kai hoti en akrasiais ton polyn chronon eisin, hote de en aporiais; amphotera de phaulotetos paraskevastika. ===V.=== {{c|''Exempla epistularum Alexandri regis et Aristotelis philosophi Graeca ita uti sunt edita; eaque in linguam Latinam versa.''}} {{pn|1.1|1}}Commentationum suarum artiumque, quas discipulis tradebat, Aristoteles philosophus, regis Alexandri magister, duas species habuisse dicitur. Alia erant, quae nominabat exoterika, alia quae appellabat akroatika.{{pn|1.2|2}}Exoterika dicebantur quae ad rhetoricas meditationes facultatemque argutiarum civiliumque rerum notitiam conducebant, {{pn|1.3|3}}akroatika autem vocabantur, in quibus philosophia remotior subtiliorque agitabatur quaeque ad naturae contemplationes disceptationesve dialecticas pertinebant.{{pn|1.4|4}}Huic disciplinae, quam dixi, akroatikei tempus exercendae dabat in Lycio matutinum nec ad eam quemquam temere admittebat, nisi quorum ante ingenium et eruditionis elementa atque in discendo studium laboremque explorasset. {{pn|1.5|5}}Illas vero exotericas auditiones exercitiumque dicendi eodem in loco vesperi faciebat easque vulgo iuvenibus sine dilectu praebebat, atque eum deilinon peripateton appellabat, illum alterum supra heothinon; utroque enim tempore ambulans disserebat. {{pn|1.6|6}}Libros quoque suos, earum omnium rerum conmentarios, seorsum divisit, ut alii “exoterici” dicerentur, partim “acroatici”. {{pn|1.7|7}}Eos libros generis “acroatici” cum in vulgus ab eo editos rex Alexander cognovisset atque ea tempestate armis exercitum omnem prope Asiam teneret regemque ipsum Darium proeliis et victoriis urgeret, in illis tamen tantis negotiis litteras ad Aristotelem misit non eum recte fecisse, quod disciplinas acroaticas, quibus ab eo ipse eruditus foret, libris foras editis involgasset: {{pn|1.8|8}}“Nam qua” inquit “alia re praestare ceteris poterimus, si ea, quae ex te accepimus, omnium prosus fient communia? quippe ego doctrina anteire malim quam copiis atque opulentiis.”{{pn|1.9|9}}Rescripsit ei Aristoteles ad hanc sententiam: “Acroaticos libros, quos editos quereris et non proinde ut arcana absconditos, neque editos scito esse neque non editos, quoniam his solis cognobiles erunt, qui nos audiverunt.” {{pn|1.10|10}}Exempla utrarumque litterarum sumpta ex Andronici philosophi libro subdidi. An autem prosus in utriusque epistula brevitatis elegantissimae filum tenuissimum ...{{pn|1.11|11}}Alexandros Aristotelei eu prattein. Ouk orthos epoiesas ekdous tous akroatikous ton logon. Tini gar de dioisomen hmeis ton allon, ei kath'hous epaideuthemen logous, houtoi panton esontai koinoi? Ego de bouloimen an tais peri ta arista empeiriais e tais dynamesin diapherein. Erroso.{{pn|1.12|12}}Aristoteles basilei Alexandroi eu prattein. Egrapsas moiperi ton akroatikon logon oiomenos dein autous phylattein en aporrhetois. Isthi oun autous kai ekdedomenous kai me ekdedomenous; xynetoi gar eisin monois tois hemon akousasin. Errhoso, Alexandre basileu.{{pn|1.13|13}}Hoc ego verbum xynetoi gar eisin quaerens uno itidem verbo dicere aliud non repperi, quam est scriptum a M. Catone in sexta origine: “Itaque ego” inquit “cognobiliorem cognitionem esse arbitror.” ===VI.=== {{c|''Quaesitum atque tractatum, utrum siet rectius dicere, “habeo curam vestri”, an “vestrum”.''}} {{pn|1.1|1}}Percontabar Apollinarem Sulpicium, cum eum Romae adulescentulus sectarer, qua ratione diceretur “habeo curam vestri” aut “misereor vestri” et iste casus “vestri” eo in loco quem videretur habere casum rectum. {{pn|1.2|2}}Is hic mihi ita respondit: “Quaeris” inquit “ex me, quod mihi quoque est iamdiu in perpetua quaestione. Videtur enim non “vestri” oportere dici, sed “vestrum”, sicuti Graeci locuntur: epimeloumai hymon, kedomai hymon, in quo loco hymon aptius “vestrum” dicitur quam “vestri” et habet casum nominandi, quem tu “rectum” appellasti, “vos”. {{pn|1.3|3}}Invenio tamen” inquit “non paucis in locis “nostri” atque “vestri” dictum, non “nostrum” aut “vestrum”. L. Sulla rerum gestarum libro secundo:<BR>“Quod si fieri potest, ut etiam nunc nostri vobis in mentem veniat, nosque magis dignos credatis, quibus civibus quam hostibus utamini quique pro vobis potius quam contra vos pugnemus, neque nostro neque maiorum nostrorum immerito nobis id continget.” {{pn|1.4|4}}Terentius in Phormione:<BR> ita plerique ingenio sumus omnes, nostri nosmet paenitet. {{pn|1.5|5}}Afranius in togata:<BR> nescioqui nostri miseritust tandem deus. {{pn|1.6|6}}Et Laberius in Necyomantia:<BR> dum diutius detinetur, nostri oblitus est. {{pn|1.7|7}}“Dubium porro” inquit “non est, quin eodem haec omnia casu dicantur: “nostri paenitet,” “nostri oblitus est”, “nostri misertus est”, quo dicitur: “mei paenitet”, “mei misertus est”, “mei oblitus est”. {{pn|1.8|8}}“Mei” autem casus interrogandi est, quem “genetivum” grammatici vocant, et ab eo declinatur, quod est “ego”; huius deinde plurativum est “nos”. [”Tui” aeque declinatur ab eo, quod est “tu”; huius itidem plurativum est “vos”.] {{pn|1.9|9}}Sic namque Plautus declinavit in Pseudolo in hisce versibus:<BR> si ex te tacente fieri possem certior,<BR> ere, quae miseriae te tam misere macerent,<BR> duorum labori ego hominum parsissem lubens:<BR> mei te rogandi et tis respondendi mihi.<BR>“Mei” enim Plautus hoc in loco non ab eo dixit, quod est “meus”, sed ab eo, quod est “ego”. {{pn|1.10|10}}Itaque si dicere velis “patrem mei” pro “patrem meum”, quo Graeci modo ton patera mou dicunt, inusitate quidem, sed recte profecto eaque ratione dices, qua Plautus dixit “labori mei” pro “labori meo”. {{pn|1.11|11}}Haec autem ipsa ratio est in numero plurativo, qua Gracchus “misereri vestrum” dixit et qua M. Cicero “contentio vestrum” et “contentione nostrum” dixit quaque item ratione Quadrigarius in annali undevicesimo verba haec posuit: “C. Mari, ecquando te nostrum et reipublicae miserebitur!” Cur igitur Terentius “paenitet nostri”, non “nostrum”, et Afranius “nostri miseritus est”, non “nostrum”? {{pn|1.12|12}}Nihil hercle” inquit “mihi de ista re in mentem venit, nisi auctoritas quaedam vetustatis non nimis anxie neque superstitiose loquentis. Nam sicuti multifariam scriptum est “vestrorum” pro “vestrum”, ut in Plauti Mostellaria in hoc versu:<BR> verum illuc esse maxima pars vestrorum intellegit,<BR> cum vellet “maxima pars” dicere “vestrum”, ita nonnumquam “vestri” quoque dictum est pro “vestrum”. {{pn|1.13|13}}Sed procul dubio, qui rectissime loqui volet, “vestrum” potius dixerit quam “vestri”. {{pn|1.14|14}}Et idcirco inportunissime” inquit “fecerunt, qui in plerisque Sallusti exemplaribus scripturam istam sincerissimam corruperunt. Nam cum ita in Catilina scriptum esset: “Saepe maiores vestrum miseriti plebis Romanae”, “vestrum” obleverunt et “vestri” superscripserunt. Ex quo in plures libros mendae istius indoles manavit.”{{pn|1.15|15}}Haec memini mihi Apollinarem dicere, eaque tunc ipsa, ita ut dicta fuerant, notavi. ===VII.=== {{c|''Quam diversae Graecorum sint sententiae super numero Niobae filiorum.''}} {{pn|1.1|1}}Mira et prope adeo ridicula diversitas fabulae apud Graecos poetas deprenditur super numero Niobae filiorum.{{pn|1.2|2}}Nam Homerus pueros puellasque eius bis senos dicit fuisse, Euripides bis septenos, Sappho bis novenos, Bacchylides et Pindarus bis denos, quidam alii scriptores tres fuisse solos dixerunt. ===VIII.=== {{c|''De his, quae habere symptosian videntur cum luna mansuescente ac senescente.''}} {{pn|1.1|1}}Annianus poeta in fundo suo, quem in agro Falisco possidebat, agitare erat solitus vindemiam hilare atque amoeniter. {{pn|1.2|2}}Ad eos dies me et quosdam item alios familiaris vocavit. {{pn|1.3|3}}Ibi tum cenantibus nobis magnus ostrearum numerus Roma missus est. Quae cum adpositae fuissent et multae quidem, sed inuberes macriusculaeque essent, “luna” inquit Annianus “nunc videlicet senescit; ea re ostrea quoque, sicuti quaedam alia, tenuis exsuctaque est.”{{pn|1.4|4}}Cum quaereremus, quae alia item senescente luna tabescerent, “nonne Lucilium” inquit “nostrum meministis dicere:<BR> luna alit ostrea et implet echinos, muribus fibras<BR> et iecur addit?{{pn|1.5|5}}Eadem autem ipsa, quae crescente luna gliscunt, deficiente contra defiunt. {{pn|1.6|6}}Aelurorum quoque oculi ad easdem vices lunae aut ampliores fiunt aut minores. {{pn|1.7|7}}Id etiam” inquit “multo mirandum est magis, quod apud Plutarchum in quarto in Hesiodum commentario legi: “Cepetum revirescit et congerminat decedente luna, contra autem inarescit adolescente. Eam causam esse dicunt sacerdotes Aegyptii, cur Pelusiotae cepe non edint, quia solum olerum omnium contra lunae augmenta atque damna vices minuendi et augendi habeat contrarias”.” ===IX.=== {{c|''Qualibus verbis delectari solitus sit Antonius Iulianus positis in mimiambis Cn. Matii; et quid significet M. Cato in oratione, quam scripsit de innocentia sua, cum ita dictitat: “numquam vestimenta a populo poposci”.''}} {{pn|1.1|1}}Delectari mulcerique aures suas dicebat Antonius Iulianus figmentis verborum novis Cn. Matii, hominis eruditi, qualia haec quoque essent, quae scripta ab eo in mimiambis memorabat:{{pn|1.2|2}}sinuque amicam refice frigidam caldo<BR> columbulatim labra conserens labris.{{pn|1.3|3}}Item id quoque iucunde lepideque fictum dictitabat:<BR> iam tonsiles tapetes ebrii fuco<BR> quos concha purpura imbuens venenavit.<BR> ... ===X.=== {{c|''Quid vocabulum “ex iure manuni consertum” signiticet.''}} {{pn|10.1|1}}. “Ex iure manum consertum” verba sunt ex antiquis actionibus, quae, cum lege agitur et vindiciae contenduntur, dici nunc quoque apud praetorem solent. <BR>{{pn|10.2|2}}. Rogavi ego Romae grammaticum, celebri hominem fama et multo nomine, quid haec verba essent? Tum ille me despiciens “aut erras,” inquit “adulescens, aut ludis; rem enim doceo grammaticam, non ius respondeo; si quid igitur ex Vergilio, Plauto, Ennio quaerere habes, quaeras licet.” <BR>{{pn|10.3|3}}. “Ex Ennio ergo” inquam “est, magister, quod {{ancora+|X.quaero|quaero}}. <BR>{{pn|10.4|4}}. Ennius enim verbis hisce usus est.” Cumque ille demiratus aliena haec esse a poetis et haud usquam inveniri in carminibus Ennii diceret, tum ego hos versus ex octavo annali absentes dixi - nam forte eos tamquam insigniter praeter alios factos memineram -:<BR> pellitur e medio sapientia, vi geritur res;<BR> spernitur orator bonus, horridus miles amatur.<BR> Haut doctis dictis certantes nec maledictis<BR> miscent inter sese inimicitiam agitantes,<BR> non ex iure manum consertum, sed magis ferro<BR> rem repetunt regnumque petunt, vadunt solida vi. <BR>{{pn|10.5|5}}. Cum hos ego versus Ennianos dixissem, “credo” inquit grammaticus “iam tibi. Sed tu velim credas mihi Quintum Ennium didicisse hoc non ex poeticae litteris, set ex iuris aliquo {{ancora+|X.perito|perito}}. Eas igitur tu quoque” inquit “et discas, unde Ennius didicit.” <BR>{{pn|10.6|6}}. Vsus consilio sum magistri, quod docere ipse debuerat, a quo discerem, praetermonstrantis. Itaque id, quod ex iureconsultis quodque ex libris eorum didici, inferendum his conmentariis existimavi, quoniam, in medio rerum et hominum vitam qui colunt, ignorare non oportet verba actionum civilium celebriora. <BR>{{pn|10.7|7}}. “Manum conserere” ... Nam de qua re disceptatur in iure in re praesenti, sive ager sive quid aliud est, cum adversario simul manu prendere et in ea re sollemnibus verbis vindicare, id est “vindicia”. <BR>{{pn|10.8|8}}. Correptio manus in re atque in loco praesenti apud praetorem ex duodecim tabulis fiebat, in quibus ita scriptum est: “si qui in iure manum conserunt.” <BR>{{pn|10.9|9}}. Sed postquam praetores propagatis Italiae finibus datis iurisdictionibus negotiis occupati proficisci vindiciarum dicendarum causa ad longinquas res gravabantur, institutum est contra duodecim tabulas tacito consensu, ut litigantes non in iure apud praetorem manum consererent, sed “ex iure manum consertum” vocarent, id est alter alterum ex iure ad conserendam manum in rem, de qua ageretur, vocaret atque profecti simul in agrum, de quo litigabatur, terrae aliquid ex eo, uti unam glebam, in ius in urbem ad praetorem deferrent et in ea gleba tamquam in toto agro vindicarent. <BR>{{pn|10.10|10}}. Idcirco Ennius significare volens non, ut ad praetorem solitum est, legitumis actionibus neque ex iure manum consertum, sed bello ferroque et vera vi atque solida ...; quod videtur dixisse conferens vim illam civilem et festucariam, quae verbo diceretur, non quae manu fieret, cum vi bellica et cruenta. ===XI.=== {{c|''Quid sit “sculuae” verbum positum apud M. Varronem.''}} {{pn|1.1|1}}P. Lavini liber est non incuriose factus. Is inscriptus est de verbis sordidis. {{pn|1.2|2}}In eo scripsit “sculnam” vulgo dici quasi “seculnam”; “quem, qui elegantius” inquit “loquuntur, “sequestrem” appellant.” {{pn|1.3|3}}Vtrumque vocabulum a sequendo factum est, quod eius, qui electus sit, utraque pars fidem sequatur. {{pn|1.4|4}}“Sculnam” autem scriptum esse in logistorico M. Varronis, qui inscribitur Catus, idem Lavinius in eodem libro admonet. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud sequestrem depositum erat, “sequestro positum” per adverbium dicebant. Cato de Ptolomaeo contra Thermum: “Per deos immortales, nolite vos atque ...” {{Liber |Ante=Liber XIX |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XIX |Post= |PostNomen= }} {{finis}} dbcl1kiqvlve5m80syq0xf2io91uqub 269144 269141 2026-06-06T12:54:31Z Saumache 27923 /* II. */ 269144 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XX }} {{Liber |Ante=Liber XIX |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XIX |Post= |PostNomen= }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Disceptatio Sex. Caecilii iureconsulti et Favorini philosophi de legibus duodecim tabularum.''}} {{pn|1.1|1}}Sextus Caecilius in disciplina iuris atque in legibus populi Romani noscendis interpretandisque scientia, usu auctoritateque inlustri fuit. {{pn|1.2|2}}Ad eum forte in area Palatina, cum salutationem Caesaris opperiremur, philosophus Favorinus accessit conlocutusque est nobis multisque aliis praesentibus. {{pn|1.3|3}}In illis tunc eorum sermonibus orta mentiost legum decemviralium, quas decemviri eius rei gratia a populo creati conposuerunt, in duodecim tabulas conscripserunt. {{pn|1.4|4}}Eas leges cum Sex. Caecilius inquisitis exploratisque multarum urbium legibus eleganti atque absoluta brevitate verborum scriptas diceret, “sit” inquit “hoc” Favorinus “in pleraque earum legum parte ita, uti dicis; non enim minus cupide tabulas istas duodecim legi quam illos duodecim libros Platonis de legibus. Sed quaedam istic esse animadvertuntur aut obscurissima aut durissima aut lenia contra nimis et remissa aut nequaquam ita, ut scriptum est, consistentia.” {{pn|1.5|5}}“Obscuritates” inquit Sex. Caecilius “non adsignemus culpae scribentium, sed inscitiae non adsequentium, quamquam hi quoque ipsi, qui, quae scripta sunt, minus percipiunt, culpa vacant. {{pn|1.6|6}}Nam longa aetas verba atque mores veteres oblitteravit, quibus verbis moribusque sententia legum conprehensa est. Trecentesimo quippe anno post Romam conditam tabulae conpositae scriptaeque sunt, a quo tempore ad hunc diem anni esse non longe minus sescenti videntur. {{pn|1.7|7}}Dure autem scriptum esse in istis legibus quid existimari potest? nisi duram esse legem putas, quae iudicem arbitrumve iure datum, qui ob rem dicendam pecuniam accepisse convictus est, capite poenitur aut quae furem manifestum ei, cui furtum factum est, in servitutem tradit, nocturnum autem furem ius occidendi tribuit. {{pn|1.8|8}}Dic enim, quaeso, dic, vir sapientiae studiosissime, an aut iudicis illius perfidiam contra omnia iura divina atque humana iusiurandum suum pecunia vendentis aut furis manifesti intolerandam audaciam aut nocturni grassatoris insidiosam violentiam non dignam esse capitis poena existumes?” {{pn|1.9|9}}“Noli” inquit Favorinus “ex me quaerere, quid ego existumem. Scis enim solitum esse me pro disciplina sectae, quam colo, inquirere potius quam decernere. {{pn|1.10|10}}Sed non levis existimator neque aspernabilis est populus Romanus, cui delicta quidem istaec vindicanda, poenae tamen huiuscemodi nimis durae esse visae sunt; passus enim est leges istas de tam inmodico supplicio situ atque senio emori. {{pn|1.11|11}}Sicut illud quoque non humaniter scriptum improbavit, quod, si homo in ius vocatus morbo aut aetate aeger ad ingrediendum invalidus est, arcera non sternitur, sed ipse aufertur et iumento imponitur atque ex domo sua ad praetorem in comitium nova funeris facie effertur. Quam enim ob causam morbo adfectus et ad respondendum pro sese non idoneus iumento adhaerens in ius adversario deportatur? {{pn|1.12|12}}Quod vero dixi videri quaedam esse inpendio molliora, nonne tibi quoque videtur nimis esse dilutum, quod ita de iniuria poenienda scriptum est: “Si iniuriam alteri faxit, viginti quinque aeris poenae sunto.” Quis enim erit tam inops, quem ab iniuriae faciendae libidine viginti quinque asses deterreant? {{pn|1.13|13}}Itaque cum eam legem Labeo quoque vester in libris quos ad duodecim tabulas conscripsit, non probaret: “...” inquit “L. Veratius fuit egregie homo inprobus atque inmani vecordia. Is pro delectamento habebat os hominis liberi manus suae palma verberare. Eum servus sequebatur ferens crumenam plenam assium; ut quemque depalmaverat, numerari statim secundum duodecim tabulas quinque et viginti asses iubebat.” Propterea” inquit “praetores postea hanc abolescere et relinqui censuerunt iniuriisque aestumandis recuperatores se daturos edixerunt. {{pn|1.14|14}}Nonnulla autem in istis legibus ne consistere quidem, sicuti dixi, visa sunt, velut illa lex talionis, cuius verba, nisi memoria me fallit, haec sunt: “si membrum rupit, ni cum e pacto, talio esto.” {{pn|1.15|15}}Praeter enim ulciscendi acerbitatem ne procedere quoque exsecutio iustae talionis potest. Nam cui membrum ab alio ruptum est, si ipsi itidem rumpere per talionem velit, quaero, an efficere possit rumpendi pariter membri aequilibrium? In qua re primum ea difficultas est inexplicabilis. {{pn|1.16|16}}Quid si membrum” inquit “alteri inprudens ruperit? quod enim per inprudentiam factum est, retaliari per inprudentiam debet. Ictus quippe fortuitus et consultus non cadunt sub eiusdem talionis similitudinem. Quonam igitur modo inprudentem poterit imitari, qui in exsequenda talione non licentiae ius habet, sed inprudentiae? {{pn|1.17|17}}Sed et si prudens ruperit, nequaquam patietur aut altius se laedi aut latius. Quod cuiusmodi libra atque mensura caveri possit, non reperio. {{pn|1.18|18}}Quin etiam, si quid plus erit aliterve conmissum, res fiet ridiculae atrocitatis, ut contraria actio mutuae talionis oriatur et adolescat infinita quaedam reciprocatio talionum. {{pn|1.19|19}}Nam de inmanitate illa secandi partiendique humani corporis, si unus ob pecuniam debitam iudicatus addictusque sit pluribus, non libet meminisse et piget dicere. Quid enim videri potest efferatius, quid ab hominis ingenio diversius, quam quod membra et artus inopis debitoris saevissimo laniatu distrahebantur, sicuti nunc bona venum distrahuntur?” {{pn|1.20|20}}Tum Sex. Caecilius amplexus utraque manu Favorinum “tu es” inquit “unus profecto in nostra memoria non Graiae modo, sed Romanae quoque rei peritissimus. Quis enim philosophorum disciplinae suae leges tam scite atque docte callet, quam leges tu nostras decemvirales percalluisti?{{pn|1.21|21}}sed quaeso tecum tamen, degrediare paulisper e curriculis istis disputationum vestrarum academicis omissoque studio, quicquid lubitum est, arguendi tuendique, consideres gravius, cuimodi sint ea, quae reprehendisti, nec ideo contemnas legum istarum antiquitates, quod plerisque ipse iam populus Romanus uti desiverit. {{pn|1.22|22}}Non enim profecto ignoras legum opportunitates et medelas pro temporum moribus et pro rerum publicarum generibus ac pro utilitatum praesentium rationibus proque vitiorum, quibus medendum est, fervoribus mutari atque flecti neque uno statu consistere, quin, ut facies caeli et maris, ita rerum atque fortunae tempestatibus varientur. {{pn|1.23|23}}Quid salubrius visum est rogatione illa Stolonis iugerum de numero praefinito? quid utilius plebisscito Voconio de coercendis mulierum hereditatibus? quid tam necessarium existimatum est propulsandae civium luxuriae quam lex Licinia et Fannia aliaeque item leges sumptuariae? Omnia tamen haec oblitterata et operta sunt civitatis opulentia quasi quibusdam fluctibus exaestuantis. {{pn|1.24|24}}Sed cur tibi esse visa est inhumana lex omnium mea quidem sententia humanissima, quae iumentum dari iubet aegro aut seni in ius vocato? Verba sunt haec de lege “si in ius vocat”: {{pn|1.25|25}}“Si morbus aevitasve vitium escit, qui in ius vocabit, iumentum dato; si nolet, arceram ne sternito.” {{pn|1.26|26}}An tu forte morbum appellari hic putas aegrotationem gravem cum febri rapida et quercera iumentumque dici pecus aliquod unicum tergo vehens? ac propterea minus fuisse humanum existumas aegrotum domi suae cubantem iumento inpositum in ius rapi? Hoc, mi Favorine, nequaquam ita est. {{pn|1.27|27}}Nam “morbus” in lege ista non febriculosus neque nimium gravis, sed vitium aliquod inbecillitatis atque invalentiae demonstratur, non periculum vitae ostenditur. Ceteroqui morbum vehementiorem vim graviter nocendi habentem legum istarum scriptores alio in loco non per se “morbum”, sed “morbum sonticum” appellant. {{pn|1.28|28}}“Iumentum” quoque non id solum significat, quod nunc dicitur; sed vectaculum etiam, quod adiunctis pecoribus trahebatur, veteres nostri “iumentum” a “iungendo” dixerunt. {{pn|1.29|29}}“Arcera” autem vocabatur plaustrum tectum undique et munitum quasi arca quaedam magna vestimentis instrata, qua nimis aegri aut senes portari cubantes solebant. {{pn|1.30|30}}Quaenam tibi igitur acerbitas esse visa est, quod in ius vocato paupertino homini vel inopi, qui aut pedibus forte aegris esset aut quo alio casu ingredi non quiret, plaustrum esse dandum censuerunt? neque insterni tamen delicate, arceram iusserunt, quoniam satis esset invalido cuimodi vectaculum. Atque id fecerunt, ne causatio ista aegri corporis perpetuam vacationem daret fidem detractantibus iurisque actiones declinantibus. {{pn|1.31|31}}Sed enim ipsum vide. Iniurias factas quinque et viginti assibus sanxerunt. Non omnino omnes, mi Favorine, iniurias aere isto pauco diluerunt, tametsi haec ipsa paucitas assium grave pondus aeris fuit; nam librariis assibus in ea tempestate populus usus est. {{pn|1.32|32}}Sed iniurias atrociores, ut de osse fracto, non liberis modo, verum etiam servis factas inpensiore damno vindicaverunt, quibusdam autem iniuriis talionem quoque adposuerunt. {{pn|1.33|33}}Quam quidem tu talionem, vir optime, iniquius paulo insectatus es ac ne consistere quidem dixisti lepida quadam sollertia verborum, quoniam talioni par non sit talio neque rumpi membrum facile possit ad alterius rupturae, ut ais tu, “aequilibrium”. {{pn|1.34|34}}Verum est, mi Favorine, talionem parissimam fieri difficillime. Sed decemviri minuere atque exstinguere volentes huiuscemodi violentiam pulsandi atque laedendi talione, eo quoque metu coercendos esse homines putaverunt neque eius, qui membrum alteri rupisset et pacisci tamen de talione redimenda nollet, tantam esse habendam rationem arbitrati sunt, ut, an prudens inprudensne rupisset, spectandum putarent aut talionem in eo vel ad amussim aequiperarent vel in librili perpenderent; sed potius eundem animum eundemque impetum in eadem parte corporis rumpenda, non eundem quoque casum exigi voluerunt, quoniam modus voluntatis praestari posset, casus ictus non posset. {{pn|1.35|35}}Quod si ita est, ut dico et ut ipse aequitatis habitus demonstrat, taliones illae tuae reciprocae argutiores profecto quam veriores fuerunt. {{pn|1.36|36}}Sed quoniam acerbum quoque esse hoc genus poenae putas, vae, obsecro te, ista acerbitas est, si idem fiat in te, quod tute in alio feceris? praesertim cum habeas facultatem paciscendi et non necesse sit pati talionem, nisi eam tu elegeris. {{pn|1.37|37}}Quod edictum autem praetorum de aestimandis iniuriis probabilius esse existimas nolo hoc ignores hanc quoque ipsam talionem ad aestimationem iudicis redigi necessario solitam. {{pn|1.38|38}}Nam si reus, qui depecisci noluerat, iudici talionem imperanti non parebat, aestimata lite iudex hominem pecuniae damnabat, atque ita, si reo et pactio gravis et acerba talio visa fuerat, severitas legis ad pecuniae multam redibat. {{pn|1.39|39}}Restat, ut ei, quod de sectione partitioneque corporis inmanissimum esse tibi visum est, respondeam. Omnibus quidem virtutum generibus exercendis colendisque populus Romanus e parva origine ad tantae amplitudinis instar emicuit, sed omnium maxime atque praecipue fidem coluit sanctamque habuit tam privatim quam publice. {{pn|1.40|40}}Sic consules, clarissimos viros, hostibus confirmandae fidei publicae causa dedidit, sic clientem in fidem acceptum cariorem haberi quam propinquos tuendumque esse contra cognatos censuit, neque peius ullum facinus existimatum est, quam si qui probaretur clientem divisui habuisse. {{pn|1.41|41}}Hanc autem fidem maiores nostri non modo in officiorum vicibus, sed in negotiorum quoque contractibus sanxerunt maximeque in pecuniae mutuaticae usu atque commercio: adimi enim putaverunt subsidium hoc inopiae temporariae, quo communis omnium vita indiget, si perfidia debitorum sine gravi poena eluderet. {{pn|1.42|42}}Confessi igitur aeris ac debiti iudicatis triginta dies sunt dati conquirendae pecuniae causa, quam dissoluerent, eosque dies decemviri “iustos” appellaverunt, {{pn|1.43|43}}velut quoddam iustitium, id est iuris inter eos quasi interstitionem quandam et cessationem, quibus diebus nihil cum his agi iure posset. {{pn|1.44|44}}Post deinde, nisi dissoluerant, ad praetorem vocabantur et ab eo, quibus erant iudicati, addicebantur, nervo quoque aut compedibus vinciebantur. {{pn|1.45|45}}Sic enim sunt, opinor, verba legis: “Aeris confessi rebusque iure iudicatis triginta dies iusti sunto. Post deinde manus iniectio esto, in ius ducito. Ni iudicatum facit aut quis endo eo in iure vindicit, secum ducito, vincito aut nervo aut compedibus. Quindecim pondo ne minore aut si volet maiore vincito. Si volet, suo vivito. Ni suo vivit, qui eum vinctum habebit, libras farris endo dies dato. Si volet, plus dato.” {{pn|1.46|46}}Erat autem ius interea paciscendi ac, nisi pacti forent, habebantur in vinculis dies sexaginta. {{pn|1.47|47}}Inter eos dies trinis nundinis continuis ad praetorem in comitium producebantur, quantaeque pecuniae iudicati essent, praedicabatur. Tertiis autem nundinis capite poenas dabant aut trans Tiberim peregre venum ibant. {{pn|1.48|48}}Sed eam capitis poenam sanciendae, sicuti dixi, fidei gratia horrificam atrocitatis ostentu novisque terroribus metuendam reddiderunt. Nam si plures forent, quibus reus esset iudicatus, secare, si vellent, atque partiri corpus addicti sibi hominis permiserunt. {{pn|1.49|49}}Et quidem verba ipsa legis dicam, ne existimes invidiam me istam forte formidare: “Tertiis” inquit “nundinis partis secanto. Si plus minusve secuerunt, se fraude esto.” {{pn|1.50|50}}Nihil profecto inmitius, nihil inmanius, nisi, ut reapse apparet, eo consilio tanta inmanitas poenae denuntiatast, ne ad eam umquam perveniretur. {{pn|1.51|51}}Addici namque nunc et vinciri multos videmus, quia vinculorum poenam deterrimi homines contemnunt, {{pn|1.52|52}}dissectum esse antiquitus neminem equidem neque legi neque audivi, quoniam saevitia ista poenae contemni non quitast. {{pn|1.53|53}}An putas, Favorine, si non illa etiam ex duodecim tabulis de testimoniis falsis poena abolevisset et si nunc quoque, ut antea, qui falsum testimonium dixisse convictus esset, e saxo Tarpeio deiceretur, mentituros fuisse pro testimonio tam multos, quam videmus? Acerbitas plerumque ulciscendi maleficii bene atque caute vivendi disciplinast. {{pn|1.54|54}}Historia de Metto Fufetio Albano nobis quoque non admodum numero istiusmodi libros lectitantibus ignota non est, qui, quoniam pactum atque condictum cum rege populi Romani perfide ruperat, binis quadrigis evinctus in diversa nitentibus laceratus est. Novum atque asperum supplicium quis negat? sed, quid elegantissimus poeta dicat, vide: at tu dictis, Albane, maneres.” {{pn|1.55|55}}Haec taliaque alia ubi Sextus Caecilius omnibus, qui aderant, ipso quoque Favorino adprobante atque laudante disseruit, nuntiatum est Caesarem iam salutari, et separati sumus. ===II.=== {{c|''Vocabulum “siticinum” in M. Catonis oratione quid significet.''}} {{pn|2.1|1}}“Siticines” scriptum est in oratione M. Catonis, quae scribitur ne imperium sit veteri, ubi novus venerit. “Siticines” inquit “et liticines et tubicines.” {{pn|2.2|2}}Sed Caesellius Vindex in conmentariis lectionum antiquarum scire quidem se ait liticines lituo cantare et tubicines tuba; quid istuc autem sit, quo siticines cantant, homo ingenuae veritatis scire sese negat.{{pn|2.3|3}}Nos autem in Capitonis Atei coniectaneis invenimus “siticines” appellatos, qui apud sitos canere soliti essent, hoc est vita functos et sepultos, eosque habuisse proprium genus tubae, qua canerent, a ceterorum tubicinum differens. ===III.=== {{c|''Quam ob causam L. Accius poeta in pragmaticis sicinnistas “nebuloso nomine” esse dixerit.''}} {{pn|1.1|1}}Quos “sicinistas” vulgus dicit, qui rectius locuti sunt, “sicinnistas” “n” littera gemina dixerunt. {{pn|1.2|2}}Sicinnium enim genus veteris saltationis fuit. Saltabundi autem canebant, quae nunc stantes canunt. {{pn|1.3|3}}Posuit hoc verbum L. Accius poeta in pragmaticis appellarique “sicinnistas” ait “nebuloso nomine”; credo propterea “nebuloso”, quod, sicinnium cur diceretur, obscurum esset. ===IV.=== {{c|''Artificum scaenicorum studium amoremque inhonestum probrosumque esse; et super ea re verba Aristotelis philosophi adscripta.''}} {{pn|1.1|1}}Comoedos quispiam et tragoedos et tibicines dives adulescens, Tauri philosophi discipulus, ut liberos homines in deliciis atque in delectamentis habebat. {{pn|1.2|2}}Id genus autem artifices Graece appellantur hoi peri ton Dionyson technitai. {{pn|1.3|3}}Eum adulescentem Taurus a sodalitatibus convictuque hominum scaenicorum abducere volens misit ei verba haec ex Aristotelis libro exscripta, qui problemata enkyklia inscriptus est, iussitque uti ea cotidie lectitaret: {{pn|1.4|4}}Dia ti hoi Dionysiakoi technitai hos epi to poly poneroi eisin? hoti hekista logou kai philosophias koinonousi dia to poly meros tou biou einai, kai hoti en akrasiais ton polyn chronon eisin, hote de en aporiais; amphotera de phaulotetos paraskevastika. ===V.=== {{c|''Exempla epistularum Alexandri regis et Aristotelis philosophi Graeca ita uti sunt edita; eaque in linguam Latinam versa.''}} {{pn|1.1|1}}Commentationum suarum artiumque, quas discipulis tradebat, Aristoteles philosophus, regis Alexandri magister, duas species habuisse dicitur. Alia erant, quae nominabat exoterika, alia quae appellabat akroatika.{{pn|1.2|2}}Exoterika dicebantur quae ad rhetoricas meditationes facultatemque argutiarum civiliumque rerum notitiam conducebant, {{pn|1.3|3}}akroatika autem vocabantur, in quibus philosophia remotior subtiliorque agitabatur quaeque ad naturae contemplationes disceptationesve dialecticas pertinebant.{{pn|1.4|4}}Huic disciplinae, quam dixi, akroatikei tempus exercendae dabat in Lycio matutinum nec ad eam quemquam temere admittebat, nisi quorum ante ingenium et eruditionis elementa atque in discendo studium laboremque explorasset. {{pn|1.5|5}}Illas vero exotericas auditiones exercitiumque dicendi eodem in loco vesperi faciebat easque vulgo iuvenibus sine dilectu praebebat, atque eum deilinon peripateton appellabat, illum alterum supra heothinon; utroque enim tempore ambulans disserebat. {{pn|1.6|6}}Libros quoque suos, earum omnium rerum conmentarios, seorsum divisit, ut alii “exoterici” dicerentur, partim “acroatici”. {{pn|1.7|7}}Eos libros generis “acroatici” cum in vulgus ab eo editos rex Alexander cognovisset atque ea tempestate armis exercitum omnem prope Asiam teneret regemque ipsum Darium proeliis et victoriis urgeret, in illis tamen tantis negotiis litteras ad Aristotelem misit non eum recte fecisse, quod disciplinas acroaticas, quibus ab eo ipse eruditus foret, libris foras editis involgasset: {{pn|1.8|8}}“Nam qua” inquit “alia re praestare ceteris poterimus, si ea, quae ex te accepimus, omnium prosus fient communia? quippe ego doctrina anteire malim quam copiis atque opulentiis.”{{pn|1.9|9}}Rescripsit ei Aristoteles ad hanc sententiam: “Acroaticos libros, quos editos quereris et non proinde ut arcana absconditos, neque editos scito esse neque non editos, quoniam his solis cognobiles erunt, qui nos audiverunt.” {{pn|1.10|10}}Exempla utrarumque litterarum sumpta ex Andronici philosophi libro subdidi. An autem prosus in utriusque epistula brevitatis elegantissimae filum tenuissimum ...{{pn|1.11|11}}Alexandros Aristotelei eu prattein. Ouk orthos epoiesas ekdous tous akroatikous ton logon. Tini gar de dioisomen hmeis ton allon, ei kath'hous epaideuthemen logous, houtoi panton esontai koinoi? Ego de bouloimen an tais peri ta arista empeiriais e tais dynamesin diapherein. Erroso.{{pn|1.12|12}}Aristoteles basilei Alexandroi eu prattein. Egrapsas moiperi ton akroatikon logon oiomenos dein autous phylattein en aporrhetois. Isthi oun autous kai ekdedomenous kai me ekdedomenous; xynetoi gar eisin monois tois hemon akousasin. Errhoso, Alexandre basileu.{{pn|1.13|13}}Hoc ego verbum xynetoi gar eisin quaerens uno itidem verbo dicere aliud non repperi, quam est scriptum a M. Catone in sexta origine: “Itaque ego” inquit “cognobiliorem cognitionem esse arbitror.” ===VI.=== {{c|''Quaesitum atque tractatum, utrum siet rectius dicere, “habeo curam vestri”, an “vestrum”.''}} {{pn|1.1|1}}Percontabar Apollinarem Sulpicium, cum eum Romae adulescentulus sectarer, qua ratione diceretur “habeo curam vestri” aut “misereor vestri” et iste casus “vestri” eo in loco quem videretur habere casum rectum. {{pn|1.2|2}}Is hic mihi ita respondit: “Quaeris” inquit “ex me, quod mihi quoque est iamdiu in perpetua quaestione. Videtur enim non “vestri” oportere dici, sed “vestrum”, sicuti Graeci locuntur: epimeloumai hymon, kedomai hymon, in quo loco hymon aptius “vestrum” dicitur quam “vestri” et habet casum nominandi, quem tu “rectum” appellasti, “vos”. {{pn|1.3|3}}Invenio tamen” inquit “non paucis in locis “nostri” atque “vestri” dictum, non “nostrum” aut “vestrum”. L. Sulla rerum gestarum libro secundo:<BR>“Quod si fieri potest, ut etiam nunc nostri vobis in mentem veniat, nosque magis dignos credatis, quibus civibus quam hostibus utamini quique pro vobis potius quam contra vos pugnemus, neque nostro neque maiorum nostrorum immerito nobis id continget.” {{pn|1.4|4}}Terentius in Phormione:<BR> ita plerique ingenio sumus omnes, nostri nosmet paenitet. {{pn|1.5|5}}Afranius in togata:<BR> nescioqui nostri miseritust tandem deus. {{pn|1.6|6}}Et Laberius in Necyomantia:<BR> dum diutius detinetur, nostri oblitus est. {{pn|1.7|7}}“Dubium porro” inquit “non est, quin eodem haec omnia casu dicantur: “nostri paenitet,” “nostri oblitus est”, “nostri misertus est”, quo dicitur: “mei paenitet”, “mei misertus est”, “mei oblitus est”. {{pn|1.8|8}}“Mei” autem casus interrogandi est, quem “genetivum” grammatici vocant, et ab eo declinatur, quod est “ego”; huius deinde plurativum est “nos”. [”Tui” aeque declinatur ab eo, quod est “tu”; huius itidem plurativum est “vos”.] {{pn|1.9|9}}Sic namque Plautus declinavit in Pseudolo in hisce versibus:<BR> si ex te tacente fieri possem certior,<BR> ere, quae miseriae te tam misere macerent,<BR> duorum labori ego hominum parsissem lubens:<BR> mei te rogandi et tis respondendi mihi.<BR>“Mei” enim Plautus hoc in loco non ab eo dixit, quod est “meus”, sed ab eo, quod est “ego”. {{pn|1.10|10}}Itaque si dicere velis “patrem mei” pro “patrem meum”, quo Graeci modo ton patera mou dicunt, inusitate quidem, sed recte profecto eaque ratione dices, qua Plautus dixit “labori mei” pro “labori meo”. {{pn|1.11|11}}Haec autem ipsa ratio est in numero plurativo, qua Gracchus “misereri vestrum” dixit et qua M. Cicero “contentio vestrum” et “contentione nostrum” dixit quaque item ratione Quadrigarius in annali undevicesimo verba haec posuit: “C. Mari, ecquando te nostrum et reipublicae miserebitur!” Cur igitur Terentius “paenitet nostri”, non “nostrum”, et Afranius “nostri miseritus est”, non “nostrum”? {{pn|1.12|12}}Nihil hercle” inquit “mihi de ista re in mentem venit, nisi auctoritas quaedam vetustatis non nimis anxie neque superstitiose loquentis. Nam sicuti multifariam scriptum est “vestrorum” pro “vestrum”, ut in Plauti Mostellaria in hoc versu:<BR> verum illuc esse maxima pars vestrorum intellegit,<BR> cum vellet “maxima pars” dicere “vestrum”, ita nonnumquam “vestri” quoque dictum est pro “vestrum”. {{pn|1.13|13}}Sed procul dubio, qui rectissime loqui volet, “vestrum” potius dixerit quam “vestri”. {{pn|1.14|14}}Et idcirco inportunissime” inquit “fecerunt, qui in plerisque Sallusti exemplaribus scripturam istam sincerissimam corruperunt. Nam cum ita in Catilina scriptum esset: “Saepe maiores vestrum miseriti plebis Romanae”, “vestrum” obleverunt et “vestri” superscripserunt. Ex quo in plures libros mendae istius indoles manavit.”{{pn|1.15|15}}Haec memini mihi Apollinarem dicere, eaque tunc ipsa, ita ut dicta fuerant, notavi. ===VII.=== {{c|''Quam diversae Graecorum sint sententiae super numero Niobae filiorum.''}} {{pn|1.1|1}}Mira et prope adeo ridicula diversitas fabulae apud Graecos poetas deprenditur super numero Niobae filiorum.{{pn|1.2|2}}Nam Homerus pueros puellasque eius bis senos dicit fuisse, Euripides bis septenos, Sappho bis novenos, Bacchylides et Pindarus bis denos, quidam alii scriptores tres fuisse solos dixerunt. ===VIII.=== {{c|''De his, quae habere symptosian videntur cum luna mansuescente ac senescente.''}} {{pn|1.1|1}}Annianus poeta in fundo suo, quem in agro Falisco possidebat, agitare erat solitus vindemiam hilare atque amoeniter. {{pn|1.2|2}}Ad eos dies me et quosdam item alios familiaris vocavit. {{pn|1.3|3}}Ibi tum cenantibus nobis magnus ostrearum numerus Roma missus est. Quae cum adpositae fuissent et multae quidem, sed inuberes macriusculaeque essent, “luna” inquit Annianus “nunc videlicet senescit; ea re ostrea quoque, sicuti quaedam alia, tenuis exsuctaque est.”{{pn|1.4|4}}Cum quaereremus, quae alia item senescente luna tabescerent, “nonne Lucilium” inquit “nostrum meministis dicere:<BR> luna alit ostrea et implet echinos, muribus fibras<BR> et iecur addit?{{pn|1.5|5}}Eadem autem ipsa, quae crescente luna gliscunt, deficiente contra defiunt. {{pn|1.6|6}}Aelurorum quoque oculi ad easdem vices lunae aut ampliores fiunt aut minores. {{pn|1.7|7}}Id etiam” inquit “multo mirandum est magis, quod apud Plutarchum in quarto in Hesiodum commentario legi: “Cepetum revirescit et congerminat decedente luna, contra autem inarescit adolescente. Eam causam esse dicunt sacerdotes Aegyptii, cur Pelusiotae cepe non edint, quia solum olerum omnium contra lunae augmenta atque damna vices minuendi et augendi habeat contrarias”.” ===IX.=== {{c|''Qualibus verbis delectari solitus sit Antonius Iulianus positis in mimiambis Cn. Matii; et quid significet M. Cato in oratione, quam scripsit de innocentia sua, cum ita dictitat: “numquam vestimenta a populo poposci”.''}} {{pn|1.1|1}}Delectari mulcerique aures suas dicebat Antonius Iulianus figmentis verborum novis Cn. Matii, hominis eruditi, qualia haec quoque essent, quae scripta ab eo in mimiambis memorabat:{{pn|1.2|2}}sinuque amicam refice frigidam caldo<BR> columbulatim labra conserens labris.{{pn|1.3|3}}Item id quoque iucunde lepideque fictum dictitabat:<BR> iam tonsiles tapetes ebrii fuco<BR> quos concha purpura imbuens venenavit.<BR> ... ===X.=== {{c|''Quid vocabulum “ex iure manuni consertum” signiticet.''}} {{pn|10.1|1}}. “Ex iure manum consertum” verba sunt ex antiquis actionibus, quae, cum lege agitur et vindiciae contenduntur, dici nunc quoque apud praetorem solent. <BR>{{pn|10.2|2}}. Rogavi ego Romae grammaticum, celebri hominem fama et multo nomine, quid haec verba essent? Tum ille me despiciens “aut erras,” inquit “adulescens, aut ludis; rem enim doceo grammaticam, non ius respondeo; si quid igitur ex Vergilio, Plauto, Ennio quaerere habes, quaeras licet.” <BR>{{pn|10.3|3}}. “Ex Ennio ergo” inquam “est, magister, quod {{ancora+|X.quaero|quaero}}. <BR>{{pn|10.4|4}}. Ennius enim verbis hisce usus est.” Cumque ille demiratus aliena haec esse a poetis et haud usquam inveniri in carminibus Ennii diceret, tum ego hos versus ex octavo annali absentes dixi - nam forte eos tamquam insigniter praeter alios factos memineram -:<BR> pellitur e medio sapientia, vi geritur res;<BR> spernitur orator bonus, horridus miles amatur.<BR> Haut doctis dictis certantes nec maledictis<BR> miscent inter sese inimicitiam agitantes,<BR> non ex iure manum consertum, sed magis ferro<BR> rem repetunt regnumque petunt, vadunt solida vi. <BR>{{pn|10.5|5}}. Cum hos ego versus Ennianos dixissem, “credo” inquit grammaticus “iam tibi. Sed tu velim credas mihi Quintum Ennium didicisse hoc non ex poeticae litteris, set ex iuris aliquo {{ancora+|X.perito|perito}}. Eas igitur tu quoque” inquit “et discas, unde Ennius didicit.” <BR>{{pn|10.6|6}}. Vsus consilio sum magistri, quod docere ipse debuerat, a quo discerem, praetermonstrantis. Itaque id, quod ex iureconsultis quodque ex libris eorum didici, inferendum his conmentariis existimavi, quoniam, in medio rerum et hominum vitam qui colunt, ignorare non oportet verba actionum civilium celebriora. <BR>{{pn|10.7|7}}. “Manum conserere” ... Nam de qua re disceptatur in iure in re praesenti, sive ager sive quid aliud est, cum adversario simul manu prendere et in ea re sollemnibus verbis vindicare, id est “vindicia”. <BR>{{pn|10.8|8}}. Correptio manus in re atque in loco praesenti apud praetorem ex duodecim tabulis fiebat, in quibus ita scriptum est: “si qui in iure manum conserunt.” <BR>{{pn|10.9|9}}. Sed postquam praetores propagatis Italiae finibus datis iurisdictionibus negotiis occupati proficisci vindiciarum dicendarum causa ad longinquas res gravabantur, institutum est contra duodecim tabulas tacito consensu, ut litigantes non in iure apud praetorem manum consererent, sed “ex iure manum consertum” vocarent, id est alter alterum ex iure ad conserendam manum in rem, de qua ageretur, vocaret atque profecti simul in agrum, de quo litigabatur, terrae aliquid ex eo, uti unam glebam, in ius in urbem ad praetorem deferrent et in ea gleba tamquam in toto agro vindicarent. <BR>{{pn|10.10|10}}. Idcirco Ennius significare volens non, ut ad praetorem solitum est, legitumis actionibus neque ex iure manum consertum, sed bello ferroque et vera vi atque solida ...; quod videtur dixisse conferens vim illam civilem et festucariam, quae verbo diceretur, non quae manu fieret, cum vi bellica et cruenta. ===XI.=== {{c|''Quid sit “sculuae” verbum positum apud M. Varronem.''}} {{pn|1.1|1}}P. Lavini liber est non incuriose factus. Is inscriptus est de verbis sordidis. {{pn|1.2|2}}In eo scripsit “sculnam” vulgo dici quasi “seculnam”; “quem, qui elegantius” inquit “loquuntur, “sequestrem” appellant.” {{pn|1.3|3}}Vtrumque vocabulum a sequendo factum est, quod eius, qui electus sit, utraque pars fidem sequatur. {{pn|1.4|4}}“Sculnam” autem scriptum esse in logistorico M. Varronis, qui inscribitur Catus, idem Lavinius in eodem libro admonet. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud sequestrem depositum erat, “sequestro positum” per adverbium dicebant. Cato de Ptolomaeo contra Thermum: “Per deos immortales, nolite vos atque ...” {{Liber |Ante=Liber XIX |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XIX |Post= |PostNomen= }} {{finis}} qz8rngkv5h50pu682felwf8g75c8wkf 269145 269144 2026-06-06T12:54:43Z Saumache 27923 /* III. */ 269145 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XX }} {{Liber |Ante=Liber XIX |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XIX |Post= |PostNomen= }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Disceptatio Sex. Caecilii iureconsulti et Favorini philosophi de legibus duodecim tabularum.''}} {{pn|1.1|1}}Sextus Caecilius in disciplina iuris atque in legibus populi Romani noscendis interpretandisque scientia, usu auctoritateque inlustri fuit. {{pn|1.2|2}}Ad eum forte in area Palatina, cum salutationem Caesaris opperiremur, philosophus Favorinus accessit conlocutusque est nobis multisque aliis praesentibus. {{pn|1.3|3}}In illis tunc eorum sermonibus orta mentiost legum decemviralium, quas decemviri eius rei gratia a populo creati conposuerunt, in duodecim tabulas conscripserunt. {{pn|1.4|4}}Eas leges cum Sex. Caecilius inquisitis exploratisque multarum urbium legibus eleganti atque absoluta brevitate verborum scriptas diceret, “sit” inquit “hoc” Favorinus “in pleraque earum legum parte ita, uti dicis; non enim minus cupide tabulas istas duodecim legi quam illos duodecim libros Platonis de legibus. Sed quaedam istic esse animadvertuntur aut obscurissima aut durissima aut lenia contra nimis et remissa aut nequaquam ita, ut scriptum est, consistentia.” {{pn|1.5|5}}“Obscuritates” inquit Sex. Caecilius “non adsignemus culpae scribentium, sed inscitiae non adsequentium, quamquam hi quoque ipsi, qui, quae scripta sunt, minus percipiunt, culpa vacant. {{pn|1.6|6}}Nam longa aetas verba atque mores veteres oblitteravit, quibus verbis moribusque sententia legum conprehensa est. Trecentesimo quippe anno post Romam conditam tabulae conpositae scriptaeque sunt, a quo tempore ad hunc diem anni esse non longe minus sescenti videntur. {{pn|1.7|7}}Dure autem scriptum esse in istis legibus quid existimari potest? nisi duram esse legem putas, quae iudicem arbitrumve iure datum, qui ob rem dicendam pecuniam accepisse convictus est, capite poenitur aut quae furem manifestum ei, cui furtum factum est, in servitutem tradit, nocturnum autem furem ius occidendi tribuit. {{pn|1.8|8}}Dic enim, quaeso, dic, vir sapientiae studiosissime, an aut iudicis illius perfidiam contra omnia iura divina atque humana iusiurandum suum pecunia vendentis aut furis manifesti intolerandam audaciam aut nocturni grassatoris insidiosam violentiam non dignam esse capitis poena existumes?” {{pn|1.9|9}}“Noli” inquit Favorinus “ex me quaerere, quid ego existumem. Scis enim solitum esse me pro disciplina sectae, quam colo, inquirere potius quam decernere. {{pn|1.10|10}}Sed non levis existimator neque aspernabilis est populus Romanus, cui delicta quidem istaec vindicanda, poenae tamen huiuscemodi nimis durae esse visae sunt; passus enim est leges istas de tam inmodico supplicio situ atque senio emori. {{pn|1.11|11}}Sicut illud quoque non humaniter scriptum improbavit, quod, si homo in ius vocatus morbo aut aetate aeger ad ingrediendum invalidus est, arcera non sternitur, sed ipse aufertur et iumento imponitur atque ex domo sua ad praetorem in comitium nova funeris facie effertur. Quam enim ob causam morbo adfectus et ad respondendum pro sese non idoneus iumento adhaerens in ius adversario deportatur? {{pn|1.12|12}}Quod vero dixi videri quaedam esse inpendio molliora, nonne tibi quoque videtur nimis esse dilutum, quod ita de iniuria poenienda scriptum est: “Si iniuriam alteri faxit, viginti quinque aeris poenae sunto.” Quis enim erit tam inops, quem ab iniuriae faciendae libidine viginti quinque asses deterreant? {{pn|1.13|13}}Itaque cum eam legem Labeo quoque vester in libris quos ad duodecim tabulas conscripsit, non probaret: “...” inquit “L. Veratius fuit egregie homo inprobus atque inmani vecordia. Is pro delectamento habebat os hominis liberi manus suae palma verberare. Eum servus sequebatur ferens crumenam plenam assium; ut quemque depalmaverat, numerari statim secundum duodecim tabulas quinque et viginti asses iubebat.” Propterea” inquit “praetores postea hanc abolescere et relinqui censuerunt iniuriisque aestumandis recuperatores se daturos edixerunt. {{pn|1.14|14}}Nonnulla autem in istis legibus ne consistere quidem, sicuti dixi, visa sunt, velut illa lex talionis, cuius verba, nisi memoria me fallit, haec sunt: “si membrum rupit, ni cum e pacto, talio esto.” {{pn|1.15|15}}Praeter enim ulciscendi acerbitatem ne procedere quoque exsecutio iustae talionis potest. Nam cui membrum ab alio ruptum est, si ipsi itidem rumpere per talionem velit, quaero, an efficere possit rumpendi pariter membri aequilibrium? In qua re primum ea difficultas est inexplicabilis. {{pn|1.16|16}}Quid si membrum” inquit “alteri inprudens ruperit? quod enim per inprudentiam factum est, retaliari per inprudentiam debet. Ictus quippe fortuitus et consultus non cadunt sub eiusdem talionis similitudinem. Quonam igitur modo inprudentem poterit imitari, qui in exsequenda talione non licentiae ius habet, sed inprudentiae? {{pn|1.17|17}}Sed et si prudens ruperit, nequaquam patietur aut altius se laedi aut latius. Quod cuiusmodi libra atque mensura caveri possit, non reperio. {{pn|1.18|18}}Quin etiam, si quid plus erit aliterve conmissum, res fiet ridiculae atrocitatis, ut contraria actio mutuae talionis oriatur et adolescat infinita quaedam reciprocatio talionum. {{pn|1.19|19}}Nam de inmanitate illa secandi partiendique humani corporis, si unus ob pecuniam debitam iudicatus addictusque sit pluribus, non libet meminisse et piget dicere. Quid enim videri potest efferatius, quid ab hominis ingenio diversius, quam quod membra et artus inopis debitoris saevissimo laniatu distrahebantur, sicuti nunc bona venum distrahuntur?” {{pn|1.20|20}}Tum Sex. Caecilius amplexus utraque manu Favorinum “tu es” inquit “unus profecto in nostra memoria non Graiae modo, sed Romanae quoque rei peritissimus. Quis enim philosophorum disciplinae suae leges tam scite atque docte callet, quam leges tu nostras decemvirales percalluisti?{{pn|1.21|21}}sed quaeso tecum tamen, degrediare paulisper e curriculis istis disputationum vestrarum academicis omissoque studio, quicquid lubitum est, arguendi tuendique, consideres gravius, cuimodi sint ea, quae reprehendisti, nec ideo contemnas legum istarum antiquitates, quod plerisque ipse iam populus Romanus uti desiverit. {{pn|1.22|22}}Non enim profecto ignoras legum opportunitates et medelas pro temporum moribus et pro rerum publicarum generibus ac pro utilitatum praesentium rationibus proque vitiorum, quibus medendum est, fervoribus mutari atque flecti neque uno statu consistere, quin, ut facies caeli et maris, ita rerum atque fortunae tempestatibus varientur. {{pn|1.23|23}}Quid salubrius visum est rogatione illa Stolonis iugerum de numero praefinito? quid utilius plebisscito Voconio de coercendis mulierum hereditatibus? quid tam necessarium existimatum est propulsandae civium luxuriae quam lex Licinia et Fannia aliaeque item leges sumptuariae? Omnia tamen haec oblitterata et operta sunt civitatis opulentia quasi quibusdam fluctibus exaestuantis. {{pn|1.24|24}}Sed cur tibi esse visa est inhumana lex omnium mea quidem sententia humanissima, quae iumentum dari iubet aegro aut seni in ius vocato? Verba sunt haec de lege “si in ius vocat”: {{pn|1.25|25}}“Si morbus aevitasve vitium escit, qui in ius vocabit, iumentum dato; si nolet, arceram ne sternito.” {{pn|1.26|26}}An tu forte morbum appellari hic putas aegrotationem gravem cum febri rapida et quercera iumentumque dici pecus aliquod unicum tergo vehens? ac propterea minus fuisse humanum existumas aegrotum domi suae cubantem iumento inpositum in ius rapi? Hoc, mi Favorine, nequaquam ita est. {{pn|1.27|27}}Nam “morbus” in lege ista non febriculosus neque nimium gravis, sed vitium aliquod inbecillitatis atque invalentiae demonstratur, non periculum vitae ostenditur. Ceteroqui morbum vehementiorem vim graviter nocendi habentem legum istarum scriptores alio in loco non per se “morbum”, sed “morbum sonticum” appellant. {{pn|1.28|28}}“Iumentum” quoque non id solum significat, quod nunc dicitur; sed vectaculum etiam, quod adiunctis pecoribus trahebatur, veteres nostri “iumentum” a “iungendo” dixerunt. {{pn|1.29|29}}“Arcera” autem vocabatur plaustrum tectum undique et munitum quasi arca quaedam magna vestimentis instrata, qua nimis aegri aut senes portari cubantes solebant. {{pn|1.30|30}}Quaenam tibi igitur acerbitas esse visa est, quod in ius vocato paupertino homini vel inopi, qui aut pedibus forte aegris esset aut quo alio casu ingredi non quiret, plaustrum esse dandum censuerunt? neque insterni tamen delicate, arceram iusserunt, quoniam satis esset invalido cuimodi vectaculum. Atque id fecerunt, ne causatio ista aegri corporis perpetuam vacationem daret fidem detractantibus iurisque actiones declinantibus. {{pn|1.31|31}}Sed enim ipsum vide. Iniurias factas quinque et viginti assibus sanxerunt. Non omnino omnes, mi Favorine, iniurias aere isto pauco diluerunt, tametsi haec ipsa paucitas assium grave pondus aeris fuit; nam librariis assibus in ea tempestate populus usus est. {{pn|1.32|32}}Sed iniurias atrociores, ut de osse fracto, non liberis modo, verum etiam servis factas inpensiore damno vindicaverunt, quibusdam autem iniuriis talionem quoque adposuerunt. {{pn|1.33|33}}Quam quidem tu talionem, vir optime, iniquius paulo insectatus es ac ne consistere quidem dixisti lepida quadam sollertia verborum, quoniam talioni par non sit talio neque rumpi membrum facile possit ad alterius rupturae, ut ais tu, “aequilibrium”. {{pn|1.34|34}}Verum est, mi Favorine, talionem parissimam fieri difficillime. Sed decemviri minuere atque exstinguere volentes huiuscemodi violentiam pulsandi atque laedendi talione, eo quoque metu coercendos esse homines putaverunt neque eius, qui membrum alteri rupisset et pacisci tamen de talione redimenda nollet, tantam esse habendam rationem arbitrati sunt, ut, an prudens inprudensne rupisset, spectandum putarent aut talionem in eo vel ad amussim aequiperarent vel in librili perpenderent; sed potius eundem animum eundemque impetum in eadem parte corporis rumpenda, non eundem quoque casum exigi voluerunt, quoniam modus voluntatis praestari posset, casus ictus non posset. {{pn|1.35|35}}Quod si ita est, ut dico et ut ipse aequitatis habitus demonstrat, taliones illae tuae reciprocae argutiores profecto quam veriores fuerunt. {{pn|1.36|36}}Sed quoniam acerbum quoque esse hoc genus poenae putas, vae, obsecro te, ista acerbitas est, si idem fiat in te, quod tute in alio feceris? praesertim cum habeas facultatem paciscendi et non necesse sit pati talionem, nisi eam tu elegeris. {{pn|1.37|37}}Quod edictum autem praetorum de aestimandis iniuriis probabilius esse existimas nolo hoc ignores hanc quoque ipsam talionem ad aestimationem iudicis redigi necessario solitam. {{pn|1.38|38}}Nam si reus, qui depecisci noluerat, iudici talionem imperanti non parebat, aestimata lite iudex hominem pecuniae damnabat, atque ita, si reo et pactio gravis et acerba talio visa fuerat, severitas legis ad pecuniae multam redibat. {{pn|1.39|39}}Restat, ut ei, quod de sectione partitioneque corporis inmanissimum esse tibi visum est, respondeam. Omnibus quidem virtutum generibus exercendis colendisque populus Romanus e parva origine ad tantae amplitudinis instar emicuit, sed omnium maxime atque praecipue fidem coluit sanctamque habuit tam privatim quam publice. {{pn|1.40|40}}Sic consules, clarissimos viros, hostibus confirmandae fidei publicae causa dedidit, sic clientem in fidem acceptum cariorem haberi quam propinquos tuendumque esse contra cognatos censuit, neque peius ullum facinus existimatum est, quam si qui probaretur clientem divisui habuisse. {{pn|1.41|41}}Hanc autem fidem maiores nostri non modo in officiorum vicibus, sed in negotiorum quoque contractibus sanxerunt maximeque in pecuniae mutuaticae usu atque commercio: adimi enim putaverunt subsidium hoc inopiae temporariae, quo communis omnium vita indiget, si perfidia debitorum sine gravi poena eluderet. {{pn|1.42|42}}Confessi igitur aeris ac debiti iudicatis triginta dies sunt dati conquirendae pecuniae causa, quam dissoluerent, eosque dies decemviri “iustos” appellaverunt, {{pn|1.43|43}}velut quoddam iustitium, id est iuris inter eos quasi interstitionem quandam et cessationem, quibus diebus nihil cum his agi iure posset. {{pn|1.44|44}}Post deinde, nisi dissoluerant, ad praetorem vocabantur et ab eo, quibus erant iudicati, addicebantur, nervo quoque aut compedibus vinciebantur. {{pn|1.45|45}}Sic enim sunt, opinor, verba legis: “Aeris confessi rebusque iure iudicatis triginta dies iusti sunto. Post deinde manus iniectio esto, in ius ducito. Ni iudicatum facit aut quis endo eo in iure vindicit, secum ducito, vincito aut nervo aut compedibus. Quindecim pondo ne minore aut si volet maiore vincito. Si volet, suo vivito. Ni suo vivit, qui eum vinctum habebit, libras farris endo dies dato. Si volet, plus dato.” {{pn|1.46|46}}Erat autem ius interea paciscendi ac, nisi pacti forent, habebantur in vinculis dies sexaginta. {{pn|1.47|47}}Inter eos dies trinis nundinis continuis ad praetorem in comitium producebantur, quantaeque pecuniae iudicati essent, praedicabatur. Tertiis autem nundinis capite poenas dabant aut trans Tiberim peregre venum ibant. {{pn|1.48|48}}Sed eam capitis poenam sanciendae, sicuti dixi, fidei gratia horrificam atrocitatis ostentu novisque terroribus metuendam reddiderunt. Nam si plures forent, quibus reus esset iudicatus, secare, si vellent, atque partiri corpus addicti sibi hominis permiserunt. {{pn|1.49|49}}Et quidem verba ipsa legis dicam, ne existimes invidiam me istam forte formidare: “Tertiis” inquit “nundinis partis secanto. Si plus minusve secuerunt, se fraude esto.” {{pn|1.50|50}}Nihil profecto inmitius, nihil inmanius, nisi, ut reapse apparet, eo consilio tanta inmanitas poenae denuntiatast, ne ad eam umquam perveniretur. {{pn|1.51|51}}Addici namque nunc et vinciri multos videmus, quia vinculorum poenam deterrimi homines contemnunt, {{pn|1.52|52}}dissectum esse antiquitus neminem equidem neque legi neque audivi, quoniam saevitia ista poenae contemni non quitast. {{pn|1.53|53}}An putas, Favorine, si non illa etiam ex duodecim tabulis de testimoniis falsis poena abolevisset et si nunc quoque, ut antea, qui falsum testimonium dixisse convictus esset, e saxo Tarpeio deiceretur, mentituros fuisse pro testimonio tam multos, quam videmus? Acerbitas plerumque ulciscendi maleficii bene atque caute vivendi disciplinast. {{pn|1.54|54}}Historia de Metto Fufetio Albano nobis quoque non admodum numero istiusmodi libros lectitantibus ignota non est, qui, quoniam pactum atque condictum cum rege populi Romani perfide ruperat, binis quadrigis evinctus in diversa nitentibus laceratus est. Novum atque asperum supplicium quis negat? sed, quid elegantissimus poeta dicat, vide: at tu dictis, Albane, maneres.” {{pn|1.55|55}}Haec taliaque alia ubi Sextus Caecilius omnibus, qui aderant, ipso quoque Favorino adprobante atque laudante disseruit, nuntiatum est Caesarem iam salutari, et separati sumus. ===II.=== {{c|''Vocabulum “siticinum” in M. Catonis oratione quid significet.''}} {{pn|2.1|1}}“Siticines” scriptum est in oratione M. Catonis, quae scribitur ne imperium sit veteri, ubi novus venerit. “Siticines” inquit “et liticines et tubicines.” {{pn|2.2|2}}Sed Caesellius Vindex in conmentariis lectionum antiquarum scire quidem se ait liticines lituo cantare et tubicines tuba; quid istuc autem sit, quo siticines cantant, homo ingenuae veritatis scire sese negat.{{pn|2.3|3}}Nos autem in Capitonis Atei coniectaneis invenimus “siticines” appellatos, qui apud sitos canere soliti essent, hoc est vita functos et sepultos, eosque habuisse proprium genus tubae, qua canerent, a ceterorum tubicinum differens. ===III.=== {{c|''Quam ob causam L. Accius poeta in pragmaticis sicinnistas “nebuloso nomine” esse dixerit.''}} {{pn|3.1|1}}Quos “sicinistas” vulgus dicit, qui rectius locuti sunt, “sicinnistas” “n” littera gemina dixerunt. {{pn|3.2|2}}Sicinnium enim genus veteris saltationis fuit. Saltabundi autem canebant, quae nunc stantes canunt. {{pn|3.3|3}}Posuit hoc verbum L. Accius poeta in pragmaticis appellarique “sicinnistas” ait “nebuloso nomine”; credo propterea “nebuloso”, quod, sicinnium cur diceretur, obscurum esset. ===IV.=== {{c|''Artificum scaenicorum studium amoremque inhonestum probrosumque esse; et super ea re verba Aristotelis philosophi adscripta.''}} {{pn|1.1|1}}Comoedos quispiam et tragoedos et tibicines dives adulescens, Tauri philosophi discipulus, ut liberos homines in deliciis atque in delectamentis habebat. {{pn|1.2|2}}Id genus autem artifices Graece appellantur hoi peri ton Dionyson technitai. {{pn|1.3|3}}Eum adulescentem Taurus a sodalitatibus convictuque hominum scaenicorum abducere volens misit ei verba haec ex Aristotelis libro exscripta, qui problemata enkyklia inscriptus est, iussitque uti ea cotidie lectitaret: {{pn|1.4|4}}Dia ti hoi Dionysiakoi technitai hos epi to poly poneroi eisin? hoti hekista logou kai philosophias koinonousi dia to poly meros tou biou einai, kai hoti en akrasiais ton polyn chronon eisin, hote de en aporiais; amphotera de phaulotetos paraskevastika. ===V.=== {{c|''Exempla epistularum Alexandri regis et Aristotelis philosophi Graeca ita uti sunt edita; eaque in linguam Latinam versa.''}} {{pn|1.1|1}}Commentationum suarum artiumque, quas discipulis tradebat, Aristoteles philosophus, regis Alexandri magister, duas species habuisse dicitur. Alia erant, quae nominabat exoterika, alia quae appellabat akroatika.{{pn|1.2|2}}Exoterika dicebantur quae ad rhetoricas meditationes facultatemque argutiarum civiliumque rerum notitiam conducebant, {{pn|1.3|3}}akroatika autem vocabantur, in quibus philosophia remotior subtiliorque agitabatur quaeque ad naturae contemplationes disceptationesve dialecticas pertinebant.{{pn|1.4|4}}Huic disciplinae, quam dixi, akroatikei tempus exercendae dabat in Lycio matutinum nec ad eam quemquam temere admittebat, nisi quorum ante ingenium et eruditionis elementa atque in discendo studium laboremque explorasset. {{pn|1.5|5}}Illas vero exotericas auditiones exercitiumque dicendi eodem in loco vesperi faciebat easque vulgo iuvenibus sine dilectu praebebat, atque eum deilinon peripateton appellabat, illum alterum supra heothinon; utroque enim tempore ambulans disserebat. {{pn|1.6|6}}Libros quoque suos, earum omnium rerum conmentarios, seorsum divisit, ut alii “exoterici” dicerentur, partim “acroatici”. {{pn|1.7|7}}Eos libros generis “acroatici” cum in vulgus ab eo editos rex Alexander cognovisset atque ea tempestate armis exercitum omnem prope Asiam teneret regemque ipsum Darium proeliis et victoriis urgeret, in illis tamen tantis negotiis litteras ad Aristotelem misit non eum recte fecisse, quod disciplinas acroaticas, quibus ab eo ipse eruditus foret, libris foras editis involgasset: {{pn|1.8|8}}“Nam qua” inquit “alia re praestare ceteris poterimus, si ea, quae ex te accepimus, omnium prosus fient communia? quippe ego doctrina anteire malim quam copiis atque opulentiis.”{{pn|1.9|9}}Rescripsit ei Aristoteles ad hanc sententiam: “Acroaticos libros, quos editos quereris et non proinde ut arcana absconditos, neque editos scito esse neque non editos, quoniam his solis cognobiles erunt, qui nos audiverunt.” {{pn|1.10|10}}Exempla utrarumque litterarum sumpta ex Andronici philosophi libro subdidi. An autem prosus in utriusque epistula brevitatis elegantissimae filum tenuissimum ...{{pn|1.11|11}}Alexandros Aristotelei eu prattein. Ouk orthos epoiesas ekdous tous akroatikous ton logon. Tini gar de dioisomen hmeis ton allon, ei kath'hous epaideuthemen logous, houtoi panton esontai koinoi? Ego de bouloimen an tais peri ta arista empeiriais e tais dynamesin diapherein. Erroso.{{pn|1.12|12}}Aristoteles basilei Alexandroi eu prattein. Egrapsas moiperi ton akroatikon logon oiomenos dein autous phylattein en aporrhetois. Isthi oun autous kai ekdedomenous kai me ekdedomenous; xynetoi gar eisin monois tois hemon akousasin. Errhoso, Alexandre basileu.{{pn|1.13|13}}Hoc ego verbum xynetoi gar eisin quaerens uno itidem verbo dicere aliud non repperi, quam est scriptum a M. Catone in sexta origine: “Itaque ego” inquit “cognobiliorem cognitionem esse arbitror.” ===VI.=== {{c|''Quaesitum atque tractatum, utrum siet rectius dicere, “habeo curam vestri”, an “vestrum”.''}} {{pn|1.1|1}}Percontabar Apollinarem Sulpicium, cum eum Romae adulescentulus sectarer, qua ratione diceretur “habeo curam vestri” aut “misereor vestri” et iste casus “vestri” eo in loco quem videretur habere casum rectum. {{pn|1.2|2}}Is hic mihi ita respondit: “Quaeris” inquit “ex me, quod mihi quoque est iamdiu in perpetua quaestione. Videtur enim non “vestri” oportere dici, sed “vestrum”, sicuti Graeci locuntur: epimeloumai hymon, kedomai hymon, in quo loco hymon aptius “vestrum” dicitur quam “vestri” et habet casum nominandi, quem tu “rectum” appellasti, “vos”. {{pn|1.3|3}}Invenio tamen” inquit “non paucis in locis “nostri” atque “vestri” dictum, non “nostrum” aut “vestrum”. L. Sulla rerum gestarum libro secundo:<BR>“Quod si fieri potest, ut etiam nunc nostri vobis in mentem veniat, nosque magis dignos credatis, quibus civibus quam hostibus utamini quique pro vobis potius quam contra vos pugnemus, neque nostro neque maiorum nostrorum immerito nobis id continget.” {{pn|1.4|4}}Terentius in Phormione:<BR> ita plerique ingenio sumus omnes, nostri nosmet paenitet. {{pn|1.5|5}}Afranius in togata:<BR> nescioqui nostri miseritust tandem deus. {{pn|1.6|6}}Et Laberius in Necyomantia:<BR> dum diutius detinetur, nostri oblitus est. {{pn|1.7|7}}“Dubium porro” inquit “non est, quin eodem haec omnia casu dicantur: “nostri paenitet,” “nostri oblitus est”, “nostri misertus est”, quo dicitur: “mei paenitet”, “mei misertus est”, “mei oblitus est”. {{pn|1.8|8}}“Mei” autem casus interrogandi est, quem “genetivum” grammatici vocant, et ab eo declinatur, quod est “ego”; huius deinde plurativum est “nos”. [”Tui” aeque declinatur ab eo, quod est “tu”; huius itidem plurativum est “vos”.] {{pn|1.9|9}}Sic namque Plautus declinavit in Pseudolo in hisce versibus:<BR> si ex te tacente fieri possem certior,<BR> ere, quae miseriae te tam misere macerent,<BR> duorum labori ego hominum parsissem lubens:<BR> mei te rogandi et tis respondendi mihi.<BR>“Mei” enim Plautus hoc in loco non ab eo dixit, quod est “meus”, sed ab eo, quod est “ego”. {{pn|1.10|10}}Itaque si dicere velis “patrem mei” pro “patrem meum”, quo Graeci modo ton patera mou dicunt, inusitate quidem, sed recte profecto eaque ratione dices, qua Plautus dixit “labori mei” pro “labori meo”. {{pn|1.11|11}}Haec autem ipsa ratio est in numero plurativo, qua Gracchus “misereri vestrum” dixit et qua M. Cicero “contentio vestrum” et “contentione nostrum” dixit quaque item ratione Quadrigarius in annali undevicesimo verba haec posuit: “C. Mari, ecquando te nostrum et reipublicae miserebitur!” Cur igitur Terentius “paenitet nostri”, non “nostrum”, et Afranius “nostri miseritus est”, non “nostrum”? {{pn|1.12|12}}Nihil hercle” inquit “mihi de ista re in mentem venit, nisi auctoritas quaedam vetustatis non nimis anxie neque superstitiose loquentis. Nam sicuti multifariam scriptum est “vestrorum” pro “vestrum”, ut in Plauti Mostellaria in hoc versu:<BR> verum illuc esse maxima pars vestrorum intellegit,<BR> cum vellet “maxima pars” dicere “vestrum”, ita nonnumquam “vestri” quoque dictum est pro “vestrum”. {{pn|1.13|13}}Sed procul dubio, qui rectissime loqui volet, “vestrum” potius dixerit quam “vestri”. {{pn|1.14|14}}Et idcirco inportunissime” inquit “fecerunt, qui in plerisque Sallusti exemplaribus scripturam istam sincerissimam corruperunt. Nam cum ita in Catilina scriptum esset: “Saepe maiores vestrum miseriti plebis Romanae”, “vestrum” obleverunt et “vestri” superscripserunt. Ex quo in plures libros mendae istius indoles manavit.”{{pn|1.15|15}}Haec memini mihi Apollinarem dicere, eaque tunc ipsa, ita ut dicta fuerant, notavi. ===VII.=== {{c|''Quam diversae Graecorum sint sententiae super numero Niobae filiorum.''}} {{pn|1.1|1}}Mira et prope adeo ridicula diversitas fabulae apud Graecos poetas deprenditur super numero Niobae filiorum.{{pn|1.2|2}}Nam Homerus pueros puellasque eius bis senos dicit fuisse, Euripides bis septenos, Sappho bis novenos, Bacchylides et Pindarus bis denos, quidam alii scriptores tres fuisse solos dixerunt. ===VIII.=== {{c|''De his, quae habere symptosian videntur cum luna mansuescente ac senescente.''}} {{pn|1.1|1}}Annianus poeta in fundo suo, quem in agro Falisco possidebat, agitare erat solitus vindemiam hilare atque amoeniter. {{pn|1.2|2}}Ad eos dies me et quosdam item alios familiaris vocavit. {{pn|1.3|3}}Ibi tum cenantibus nobis magnus ostrearum numerus Roma missus est. Quae cum adpositae fuissent et multae quidem, sed inuberes macriusculaeque essent, “luna” inquit Annianus “nunc videlicet senescit; ea re ostrea quoque, sicuti quaedam alia, tenuis exsuctaque est.”{{pn|1.4|4}}Cum quaereremus, quae alia item senescente luna tabescerent, “nonne Lucilium” inquit “nostrum meministis dicere:<BR> luna alit ostrea et implet echinos, muribus fibras<BR> et iecur addit?{{pn|1.5|5}}Eadem autem ipsa, quae crescente luna gliscunt, deficiente contra defiunt. {{pn|1.6|6}}Aelurorum quoque oculi ad easdem vices lunae aut ampliores fiunt aut minores. {{pn|1.7|7}}Id etiam” inquit “multo mirandum est magis, quod apud Plutarchum in quarto in Hesiodum commentario legi: “Cepetum revirescit et congerminat decedente luna, contra autem inarescit adolescente. Eam causam esse dicunt sacerdotes Aegyptii, cur Pelusiotae cepe non edint, quia solum olerum omnium contra lunae augmenta atque damna vices minuendi et augendi habeat contrarias”.” ===IX.=== {{c|''Qualibus verbis delectari solitus sit Antonius Iulianus positis in mimiambis Cn. Matii; et quid significet M. Cato in oratione, quam scripsit de innocentia sua, cum ita dictitat: “numquam vestimenta a populo poposci”.''}} {{pn|1.1|1}}Delectari mulcerique aures suas dicebat Antonius Iulianus figmentis verborum novis Cn. Matii, hominis eruditi, qualia haec quoque essent, quae scripta ab eo in mimiambis memorabat:{{pn|1.2|2}}sinuque amicam refice frigidam caldo<BR> columbulatim labra conserens labris.{{pn|1.3|3}}Item id quoque iucunde lepideque fictum dictitabat:<BR> iam tonsiles tapetes ebrii fuco<BR> quos concha purpura imbuens venenavit.<BR> ... ===X.=== {{c|''Quid vocabulum “ex iure manuni consertum” signiticet.''}} {{pn|10.1|1}}. “Ex iure manum consertum” verba sunt ex antiquis actionibus, quae, cum lege agitur et vindiciae contenduntur, dici nunc quoque apud praetorem solent. <BR>{{pn|10.2|2}}. Rogavi ego Romae grammaticum, celebri hominem fama et multo nomine, quid haec verba essent? Tum ille me despiciens “aut erras,” inquit “adulescens, aut ludis; rem enim doceo grammaticam, non ius respondeo; si quid igitur ex Vergilio, Plauto, Ennio quaerere habes, quaeras licet.” <BR>{{pn|10.3|3}}. “Ex Ennio ergo” inquam “est, magister, quod {{ancora+|X.quaero|quaero}}. <BR>{{pn|10.4|4}}. Ennius enim verbis hisce usus est.” Cumque ille demiratus aliena haec esse a poetis et haud usquam inveniri in carminibus Ennii diceret, tum ego hos versus ex octavo annali absentes dixi - nam forte eos tamquam insigniter praeter alios factos memineram -:<BR> pellitur e medio sapientia, vi geritur res;<BR> spernitur orator bonus, horridus miles amatur.<BR> Haut doctis dictis certantes nec maledictis<BR> miscent inter sese inimicitiam agitantes,<BR> non ex iure manum consertum, sed magis ferro<BR> rem repetunt regnumque petunt, vadunt solida vi. <BR>{{pn|10.5|5}}. Cum hos ego versus Ennianos dixissem, “credo” inquit grammaticus “iam tibi. Sed tu velim credas mihi Quintum Ennium didicisse hoc non ex poeticae litteris, set ex iuris aliquo {{ancora+|X.perito|perito}}. Eas igitur tu quoque” inquit “et discas, unde Ennius didicit.” <BR>{{pn|10.6|6}}. Vsus consilio sum magistri, quod docere ipse debuerat, a quo discerem, praetermonstrantis. Itaque id, quod ex iureconsultis quodque ex libris eorum didici, inferendum his conmentariis existimavi, quoniam, in medio rerum et hominum vitam qui colunt, ignorare non oportet verba actionum civilium celebriora. <BR>{{pn|10.7|7}}. “Manum conserere” ... Nam de qua re disceptatur in iure in re praesenti, sive ager sive quid aliud est, cum adversario simul manu prendere et in ea re sollemnibus verbis vindicare, id est “vindicia”. <BR>{{pn|10.8|8}}. Correptio manus in re atque in loco praesenti apud praetorem ex duodecim tabulis fiebat, in quibus ita scriptum est: “si qui in iure manum conserunt.” <BR>{{pn|10.9|9}}. Sed postquam praetores propagatis Italiae finibus datis iurisdictionibus negotiis occupati proficisci vindiciarum dicendarum causa ad longinquas res gravabantur, institutum est contra duodecim tabulas tacito consensu, ut litigantes non in iure apud praetorem manum consererent, sed “ex iure manum consertum” vocarent, id est alter alterum ex iure ad conserendam manum in rem, de qua ageretur, vocaret atque profecti simul in agrum, de quo litigabatur, terrae aliquid ex eo, uti unam glebam, in ius in urbem ad praetorem deferrent et in ea gleba tamquam in toto agro vindicarent. <BR>{{pn|10.10|10}}. Idcirco Ennius significare volens non, ut ad praetorem solitum est, legitumis actionibus neque ex iure manum consertum, sed bello ferroque et vera vi atque solida ...; quod videtur dixisse conferens vim illam civilem et festucariam, quae verbo diceretur, non quae manu fieret, cum vi bellica et cruenta. ===XI.=== {{c|''Quid sit “sculuae” verbum positum apud M. Varronem.''}} {{pn|1.1|1}}P. Lavini liber est non incuriose factus. Is inscriptus est de verbis sordidis. {{pn|1.2|2}}In eo scripsit “sculnam” vulgo dici quasi “seculnam”; “quem, qui elegantius” inquit “loquuntur, “sequestrem” appellant.” {{pn|1.3|3}}Vtrumque vocabulum a sequendo factum est, quod eius, qui electus sit, utraque pars fidem sequatur. {{pn|1.4|4}}“Sculnam” autem scriptum esse in logistorico M. Varronis, qui inscribitur Catus, idem Lavinius in eodem libro admonet. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud sequestrem depositum erat, “sequestro positum” per adverbium dicebant. Cato de Ptolomaeo contra Thermum: “Per deos immortales, nolite vos atque ...” {{Liber |Ante=Liber XIX |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XIX |Post= |PostNomen= }} {{finis}} orkg58h1tuarcp6667stmceo5wqjfvt 269146 269145 2026-06-06T12:54:55Z Saumache 27923 /* IV. */ 269146 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XX }} {{Liber |Ante=Liber XIX |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XIX |Post= |PostNomen= }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Disceptatio Sex. Caecilii iureconsulti et Favorini philosophi de legibus duodecim tabularum.''}} {{pn|1.1|1}}Sextus Caecilius in disciplina iuris atque in legibus populi Romani noscendis interpretandisque scientia, usu auctoritateque inlustri fuit. {{pn|1.2|2}}Ad eum forte in area Palatina, cum salutationem Caesaris opperiremur, philosophus Favorinus accessit conlocutusque est nobis multisque aliis praesentibus. {{pn|1.3|3}}In illis tunc eorum sermonibus orta mentiost legum decemviralium, quas decemviri eius rei gratia a populo creati conposuerunt, in duodecim tabulas conscripserunt. {{pn|1.4|4}}Eas leges cum Sex. Caecilius inquisitis exploratisque multarum urbium legibus eleganti atque absoluta brevitate verborum scriptas diceret, “sit” inquit “hoc” Favorinus “in pleraque earum legum parte ita, uti dicis; non enim minus cupide tabulas istas duodecim legi quam illos duodecim libros Platonis de legibus. Sed quaedam istic esse animadvertuntur aut obscurissima aut durissima aut lenia contra nimis et remissa aut nequaquam ita, ut scriptum est, consistentia.” {{pn|1.5|5}}“Obscuritates” inquit Sex. Caecilius “non adsignemus culpae scribentium, sed inscitiae non adsequentium, quamquam hi quoque ipsi, qui, quae scripta sunt, minus percipiunt, culpa vacant. {{pn|1.6|6}}Nam longa aetas verba atque mores veteres oblitteravit, quibus verbis moribusque sententia legum conprehensa est. Trecentesimo quippe anno post Romam conditam tabulae conpositae scriptaeque sunt, a quo tempore ad hunc diem anni esse non longe minus sescenti videntur. {{pn|1.7|7}}Dure autem scriptum esse in istis legibus quid existimari potest? nisi duram esse legem putas, quae iudicem arbitrumve iure datum, qui ob rem dicendam pecuniam accepisse convictus est, capite poenitur aut quae furem manifestum ei, cui furtum factum est, in servitutem tradit, nocturnum autem furem ius occidendi tribuit. {{pn|1.8|8}}Dic enim, quaeso, dic, vir sapientiae studiosissime, an aut iudicis illius perfidiam contra omnia iura divina atque humana iusiurandum suum pecunia vendentis aut furis manifesti intolerandam audaciam aut nocturni grassatoris insidiosam violentiam non dignam esse capitis poena existumes?” {{pn|1.9|9}}“Noli” inquit Favorinus “ex me quaerere, quid ego existumem. Scis enim solitum esse me pro disciplina sectae, quam colo, inquirere potius quam decernere. {{pn|1.10|10}}Sed non levis existimator neque aspernabilis est populus Romanus, cui delicta quidem istaec vindicanda, poenae tamen huiuscemodi nimis durae esse visae sunt; passus enim est leges istas de tam inmodico supplicio situ atque senio emori. {{pn|1.11|11}}Sicut illud quoque non humaniter scriptum improbavit, quod, si homo in ius vocatus morbo aut aetate aeger ad ingrediendum invalidus est, arcera non sternitur, sed ipse aufertur et iumento imponitur atque ex domo sua ad praetorem in comitium nova funeris facie effertur. Quam enim ob causam morbo adfectus et ad respondendum pro sese non idoneus iumento adhaerens in ius adversario deportatur? {{pn|1.12|12}}Quod vero dixi videri quaedam esse inpendio molliora, nonne tibi quoque videtur nimis esse dilutum, quod ita de iniuria poenienda scriptum est: “Si iniuriam alteri faxit, viginti quinque aeris poenae sunto.” Quis enim erit tam inops, quem ab iniuriae faciendae libidine viginti quinque asses deterreant? {{pn|1.13|13}}Itaque cum eam legem Labeo quoque vester in libris quos ad duodecim tabulas conscripsit, non probaret: “...” inquit “L. Veratius fuit egregie homo inprobus atque inmani vecordia. Is pro delectamento habebat os hominis liberi manus suae palma verberare. Eum servus sequebatur ferens crumenam plenam assium; ut quemque depalmaverat, numerari statim secundum duodecim tabulas quinque et viginti asses iubebat.” Propterea” inquit “praetores postea hanc abolescere et relinqui censuerunt iniuriisque aestumandis recuperatores se daturos edixerunt. {{pn|1.14|14}}Nonnulla autem in istis legibus ne consistere quidem, sicuti dixi, visa sunt, velut illa lex talionis, cuius verba, nisi memoria me fallit, haec sunt: “si membrum rupit, ni cum e pacto, talio esto.” {{pn|1.15|15}}Praeter enim ulciscendi acerbitatem ne procedere quoque exsecutio iustae talionis potest. Nam cui membrum ab alio ruptum est, si ipsi itidem rumpere per talionem velit, quaero, an efficere possit rumpendi pariter membri aequilibrium? In qua re primum ea difficultas est inexplicabilis. {{pn|1.16|16}}Quid si membrum” inquit “alteri inprudens ruperit? quod enim per inprudentiam factum est, retaliari per inprudentiam debet. Ictus quippe fortuitus et consultus non cadunt sub eiusdem talionis similitudinem. Quonam igitur modo inprudentem poterit imitari, qui in exsequenda talione non licentiae ius habet, sed inprudentiae? {{pn|1.17|17}}Sed et si prudens ruperit, nequaquam patietur aut altius se laedi aut latius. Quod cuiusmodi libra atque mensura caveri possit, non reperio. {{pn|1.18|18}}Quin etiam, si quid plus erit aliterve conmissum, res fiet ridiculae atrocitatis, ut contraria actio mutuae talionis oriatur et adolescat infinita quaedam reciprocatio talionum. {{pn|1.19|19}}Nam de inmanitate illa secandi partiendique humani corporis, si unus ob pecuniam debitam iudicatus addictusque sit pluribus, non libet meminisse et piget dicere. Quid enim videri potest efferatius, quid ab hominis ingenio diversius, quam quod membra et artus inopis debitoris saevissimo laniatu distrahebantur, sicuti nunc bona venum distrahuntur?” {{pn|1.20|20}}Tum Sex. Caecilius amplexus utraque manu Favorinum “tu es” inquit “unus profecto in nostra memoria non Graiae modo, sed Romanae quoque rei peritissimus. Quis enim philosophorum disciplinae suae leges tam scite atque docte callet, quam leges tu nostras decemvirales percalluisti?{{pn|1.21|21}}sed quaeso tecum tamen, degrediare paulisper e curriculis istis disputationum vestrarum academicis omissoque studio, quicquid lubitum est, arguendi tuendique, consideres gravius, cuimodi sint ea, quae reprehendisti, nec ideo contemnas legum istarum antiquitates, quod plerisque ipse iam populus Romanus uti desiverit. {{pn|1.22|22}}Non enim profecto ignoras legum opportunitates et medelas pro temporum moribus et pro rerum publicarum generibus ac pro utilitatum praesentium rationibus proque vitiorum, quibus medendum est, fervoribus mutari atque flecti neque uno statu consistere, quin, ut facies caeli et maris, ita rerum atque fortunae tempestatibus varientur. {{pn|1.23|23}}Quid salubrius visum est rogatione illa Stolonis iugerum de numero praefinito? quid utilius plebisscito Voconio de coercendis mulierum hereditatibus? quid tam necessarium existimatum est propulsandae civium luxuriae quam lex Licinia et Fannia aliaeque item leges sumptuariae? Omnia tamen haec oblitterata et operta sunt civitatis opulentia quasi quibusdam fluctibus exaestuantis. {{pn|1.24|24}}Sed cur tibi esse visa est inhumana lex omnium mea quidem sententia humanissima, quae iumentum dari iubet aegro aut seni in ius vocato? Verba sunt haec de lege “si in ius vocat”: {{pn|1.25|25}}“Si morbus aevitasve vitium escit, qui in ius vocabit, iumentum dato; si nolet, arceram ne sternito.” {{pn|1.26|26}}An tu forte morbum appellari hic putas aegrotationem gravem cum febri rapida et quercera iumentumque dici pecus aliquod unicum tergo vehens? ac propterea minus fuisse humanum existumas aegrotum domi suae cubantem iumento inpositum in ius rapi? Hoc, mi Favorine, nequaquam ita est. {{pn|1.27|27}}Nam “morbus” in lege ista non febriculosus neque nimium gravis, sed vitium aliquod inbecillitatis atque invalentiae demonstratur, non periculum vitae ostenditur. Ceteroqui morbum vehementiorem vim graviter nocendi habentem legum istarum scriptores alio in loco non per se “morbum”, sed “morbum sonticum” appellant. {{pn|1.28|28}}“Iumentum” quoque non id solum significat, quod nunc dicitur; sed vectaculum etiam, quod adiunctis pecoribus trahebatur, veteres nostri “iumentum” a “iungendo” dixerunt. {{pn|1.29|29}}“Arcera” autem vocabatur plaustrum tectum undique et munitum quasi arca quaedam magna vestimentis instrata, qua nimis aegri aut senes portari cubantes solebant. {{pn|1.30|30}}Quaenam tibi igitur acerbitas esse visa est, quod in ius vocato paupertino homini vel inopi, qui aut pedibus forte aegris esset aut quo alio casu ingredi non quiret, plaustrum esse dandum censuerunt? neque insterni tamen delicate, arceram iusserunt, quoniam satis esset invalido cuimodi vectaculum. Atque id fecerunt, ne causatio ista aegri corporis perpetuam vacationem daret fidem detractantibus iurisque actiones declinantibus. {{pn|1.31|31}}Sed enim ipsum vide. Iniurias factas quinque et viginti assibus sanxerunt. Non omnino omnes, mi Favorine, iniurias aere isto pauco diluerunt, tametsi haec ipsa paucitas assium grave pondus aeris fuit; nam librariis assibus in ea tempestate populus usus est. {{pn|1.32|32}}Sed iniurias atrociores, ut de osse fracto, non liberis modo, verum etiam servis factas inpensiore damno vindicaverunt, quibusdam autem iniuriis talionem quoque adposuerunt. {{pn|1.33|33}}Quam quidem tu talionem, vir optime, iniquius paulo insectatus es ac ne consistere quidem dixisti lepida quadam sollertia verborum, quoniam talioni par non sit talio neque rumpi membrum facile possit ad alterius rupturae, ut ais tu, “aequilibrium”. {{pn|1.34|34}}Verum est, mi Favorine, talionem parissimam fieri difficillime. Sed decemviri minuere atque exstinguere volentes huiuscemodi violentiam pulsandi atque laedendi talione, eo quoque metu coercendos esse homines putaverunt neque eius, qui membrum alteri rupisset et pacisci tamen de talione redimenda nollet, tantam esse habendam rationem arbitrati sunt, ut, an prudens inprudensne rupisset, spectandum putarent aut talionem in eo vel ad amussim aequiperarent vel in librili perpenderent; sed potius eundem animum eundemque impetum in eadem parte corporis rumpenda, non eundem quoque casum exigi voluerunt, quoniam modus voluntatis praestari posset, casus ictus non posset. {{pn|1.35|35}}Quod si ita est, ut dico et ut ipse aequitatis habitus demonstrat, taliones illae tuae reciprocae argutiores profecto quam veriores fuerunt. {{pn|1.36|36}}Sed quoniam acerbum quoque esse hoc genus poenae putas, vae, obsecro te, ista acerbitas est, si idem fiat in te, quod tute in alio feceris? praesertim cum habeas facultatem paciscendi et non necesse sit pati talionem, nisi eam tu elegeris. {{pn|1.37|37}}Quod edictum autem praetorum de aestimandis iniuriis probabilius esse existimas nolo hoc ignores hanc quoque ipsam talionem ad aestimationem iudicis redigi necessario solitam. {{pn|1.38|38}}Nam si reus, qui depecisci noluerat, iudici talionem imperanti non parebat, aestimata lite iudex hominem pecuniae damnabat, atque ita, si reo et pactio gravis et acerba talio visa fuerat, severitas legis ad pecuniae multam redibat. {{pn|1.39|39}}Restat, ut ei, quod de sectione partitioneque corporis inmanissimum esse tibi visum est, respondeam. Omnibus quidem virtutum generibus exercendis colendisque populus Romanus e parva origine ad tantae amplitudinis instar emicuit, sed omnium maxime atque praecipue fidem coluit sanctamque habuit tam privatim quam publice. {{pn|1.40|40}}Sic consules, clarissimos viros, hostibus confirmandae fidei publicae causa dedidit, sic clientem in fidem acceptum cariorem haberi quam propinquos tuendumque esse contra cognatos censuit, neque peius ullum facinus existimatum est, quam si qui probaretur clientem divisui habuisse. {{pn|1.41|41}}Hanc autem fidem maiores nostri non modo in officiorum vicibus, sed in negotiorum quoque contractibus sanxerunt maximeque in pecuniae mutuaticae usu atque commercio: adimi enim putaverunt subsidium hoc inopiae temporariae, quo communis omnium vita indiget, si perfidia debitorum sine gravi poena eluderet. {{pn|1.42|42}}Confessi igitur aeris ac debiti iudicatis triginta dies sunt dati conquirendae pecuniae causa, quam dissoluerent, eosque dies decemviri “iustos” appellaverunt, {{pn|1.43|43}}velut quoddam iustitium, id est iuris inter eos quasi interstitionem quandam et cessationem, quibus diebus nihil cum his agi iure posset. {{pn|1.44|44}}Post deinde, nisi dissoluerant, ad praetorem vocabantur et ab eo, quibus erant iudicati, addicebantur, nervo quoque aut compedibus vinciebantur. {{pn|1.45|45}}Sic enim sunt, opinor, verba legis: “Aeris confessi rebusque iure iudicatis triginta dies iusti sunto. Post deinde manus iniectio esto, in ius ducito. Ni iudicatum facit aut quis endo eo in iure vindicit, secum ducito, vincito aut nervo aut compedibus. Quindecim pondo ne minore aut si volet maiore vincito. Si volet, suo vivito. Ni suo vivit, qui eum vinctum habebit, libras farris endo dies dato. Si volet, plus dato.” {{pn|1.46|46}}Erat autem ius interea paciscendi ac, nisi pacti forent, habebantur in vinculis dies sexaginta. {{pn|1.47|47}}Inter eos dies trinis nundinis continuis ad praetorem in comitium producebantur, quantaeque pecuniae iudicati essent, praedicabatur. Tertiis autem nundinis capite poenas dabant aut trans Tiberim peregre venum ibant. {{pn|1.48|48}}Sed eam capitis poenam sanciendae, sicuti dixi, fidei gratia horrificam atrocitatis ostentu novisque terroribus metuendam reddiderunt. Nam si plures forent, quibus reus esset iudicatus, secare, si vellent, atque partiri corpus addicti sibi hominis permiserunt. {{pn|1.49|49}}Et quidem verba ipsa legis dicam, ne existimes invidiam me istam forte formidare: “Tertiis” inquit “nundinis partis secanto. Si plus minusve secuerunt, se fraude esto.” {{pn|1.50|50}}Nihil profecto inmitius, nihil inmanius, nisi, ut reapse apparet, eo consilio tanta inmanitas poenae denuntiatast, ne ad eam umquam perveniretur. {{pn|1.51|51}}Addici namque nunc et vinciri multos videmus, quia vinculorum poenam deterrimi homines contemnunt, {{pn|1.52|52}}dissectum esse antiquitus neminem equidem neque legi neque audivi, quoniam saevitia ista poenae contemni non quitast. {{pn|1.53|53}}An putas, Favorine, si non illa etiam ex duodecim tabulis de testimoniis falsis poena abolevisset et si nunc quoque, ut antea, qui falsum testimonium dixisse convictus esset, e saxo Tarpeio deiceretur, mentituros fuisse pro testimonio tam multos, quam videmus? Acerbitas plerumque ulciscendi maleficii bene atque caute vivendi disciplinast. {{pn|1.54|54}}Historia de Metto Fufetio Albano nobis quoque non admodum numero istiusmodi libros lectitantibus ignota non est, qui, quoniam pactum atque condictum cum rege populi Romani perfide ruperat, binis quadrigis evinctus in diversa nitentibus laceratus est. Novum atque asperum supplicium quis negat? sed, quid elegantissimus poeta dicat, vide: at tu dictis, Albane, maneres.” {{pn|1.55|55}}Haec taliaque alia ubi Sextus Caecilius omnibus, qui aderant, ipso quoque Favorino adprobante atque laudante disseruit, nuntiatum est Caesarem iam salutari, et separati sumus. ===II.=== {{c|''Vocabulum “siticinum” in M. Catonis oratione quid significet.''}} {{pn|2.1|1}}“Siticines” scriptum est in oratione M. Catonis, quae scribitur ne imperium sit veteri, ubi novus venerit. “Siticines” inquit “et liticines et tubicines.” {{pn|2.2|2}}Sed Caesellius Vindex in conmentariis lectionum antiquarum scire quidem se ait liticines lituo cantare et tubicines tuba; quid istuc autem sit, quo siticines cantant, homo ingenuae veritatis scire sese negat.{{pn|2.3|3}}Nos autem in Capitonis Atei coniectaneis invenimus “siticines” appellatos, qui apud sitos canere soliti essent, hoc est vita functos et sepultos, eosque habuisse proprium genus tubae, qua canerent, a ceterorum tubicinum differens. ===III.=== {{c|''Quam ob causam L. Accius poeta in pragmaticis sicinnistas “nebuloso nomine” esse dixerit.''}} {{pn|3.1|1}}Quos “sicinistas” vulgus dicit, qui rectius locuti sunt, “sicinnistas” “n” littera gemina dixerunt. {{pn|3.2|2}}Sicinnium enim genus veteris saltationis fuit. Saltabundi autem canebant, quae nunc stantes canunt. {{pn|3.3|3}}Posuit hoc verbum L. Accius poeta in pragmaticis appellarique “sicinnistas” ait “nebuloso nomine”; credo propterea “nebuloso”, quod, sicinnium cur diceretur, obscurum esset. ===IV.=== {{c|''Artificum scaenicorum studium amoremque inhonestum probrosumque esse; et super ea re verba Aristotelis philosophi adscripta.''}} {{pn|4.1|1}}Comoedos quispiam et tragoedos et tibicines dives adulescens, Tauri philosophi discipulus, ut liberos homines in deliciis atque in delectamentis habebat. {{pn|4.2|2}}Id genus autem artifices Graece appellantur hoi peri ton Dionyson technitai. {{pn|4.3|3}}Eum adulescentem Taurus a sodalitatibus convictuque hominum scaenicorum abducere volens misit ei verba haec ex Aristotelis libro exscripta, qui problemata enkyklia inscriptus est, iussitque uti ea cotidie lectitaret: {{pn|4.4|4}}Dia ti hoi Dionysiakoi technitai hos epi to poly poneroi eisin? hoti hekista logou kai philosophias koinonousi dia to poly meros tou biou einai, kai hoti en akrasiais ton polyn chronon eisin, hote de en aporiais; amphotera de phaulotetos paraskevastika. ===V.=== {{c|''Exempla epistularum Alexandri regis et Aristotelis philosophi Graeca ita uti sunt edita; eaque in linguam Latinam versa.''}} {{pn|1.1|1}}Commentationum suarum artiumque, quas discipulis tradebat, Aristoteles philosophus, regis Alexandri magister, duas species habuisse dicitur. Alia erant, quae nominabat exoterika, alia quae appellabat akroatika.{{pn|1.2|2}}Exoterika dicebantur quae ad rhetoricas meditationes facultatemque argutiarum civiliumque rerum notitiam conducebant, {{pn|1.3|3}}akroatika autem vocabantur, in quibus philosophia remotior subtiliorque agitabatur quaeque ad naturae contemplationes disceptationesve dialecticas pertinebant.{{pn|1.4|4}}Huic disciplinae, quam dixi, akroatikei tempus exercendae dabat in Lycio matutinum nec ad eam quemquam temere admittebat, nisi quorum ante ingenium et eruditionis elementa atque in discendo studium laboremque explorasset. {{pn|1.5|5}}Illas vero exotericas auditiones exercitiumque dicendi eodem in loco vesperi faciebat easque vulgo iuvenibus sine dilectu praebebat, atque eum deilinon peripateton appellabat, illum alterum supra heothinon; utroque enim tempore ambulans disserebat. {{pn|1.6|6}}Libros quoque suos, earum omnium rerum conmentarios, seorsum divisit, ut alii “exoterici” dicerentur, partim “acroatici”. {{pn|1.7|7}}Eos libros generis “acroatici” cum in vulgus ab eo editos rex Alexander cognovisset atque ea tempestate armis exercitum omnem prope Asiam teneret regemque ipsum Darium proeliis et victoriis urgeret, in illis tamen tantis negotiis litteras ad Aristotelem misit non eum recte fecisse, quod disciplinas acroaticas, quibus ab eo ipse eruditus foret, libris foras editis involgasset: {{pn|1.8|8}}“Nam qua” inquit “alia re praestare ceteris poterimus, si ea, quae ex te accepimus, omnium prosus fient communia? quippe ego doctrina anteire malim quam copiis atque opulentiis.”{{pn|1.9|9}}Rescripsit ei Aristoteles ad hanc sententiam: “Acroaticos libros, quos editos quereris et non proinde ut arcana absconditos, neque editos scito esse neque non editos, quoniam his solis cognobiles erunt, qui nos audiverunt.” {{pn|1.10|10}}Exempla utrarumque litterarum sumpta ex Andronici philosophi libro subdidi. An autem prosus in utriusque epistula brevitatis elegantissimae filum tenuissimum ...{{pn|1.11|11}}Alexandros Aristotelei eu prattein. Ouk orthos epoiesas ekdous tous akroatikous ton logon. Tini gar de dioisomen hmeis ton allon, ei kath'hous epaideuthemen logous, houtoi panton esontai koinoi? Ego de bouloimen an tais peri ta arista empeiriais e tais dynamesin diapherein. Erroso.{{pn|1.12|12}}Aristoteles basilei Alexandroi eu prattein. Egrapsas moiperi ton akroatikon logon oiomenos dein autous phylattein en aporrhetois. Isthi oun autous kai ekdedomenous kai me ekdedomenous; xynetoi gar eisin monois tois hemon akousasin. Errhoso, Alexandre basileu.{{pn|1.13|13}}Hoc ego verbum xynetoi gar eisin quaerens uno itidem verbo dicere aliud non repperi, quam est scriptum a M. Catone in sexta origine: “Itaque ego” inquit “cognobiliorem cognitionem esse arbitror.” ===VI.=== {{c|''Quaesitum atque tractatum, utrum siet rectius dicere, “habeo curam vestri”, an “vestrum”.''}} {{pn|1.1|1}}Percontabar Apollinarem Sulpicium, cum eum Romae adulescentulus sectarer, qua ratione diceretur “habeo curam vestri” aut “misereor vestri” et iste casus “vestri” eo in loco quem videretur habere casum rectum. {{pn|1.2|2}}Is hic mihi ita respondit: “Quaeris” inquit “ex me, quod mihi quoque est iamdiu in perpetua quaestione. Videtur enim non “vestri” oportere dici, sed “vestrum”, sicuti Graeci locuntur: epimeloumai hymon, kedomai hymon, in quo loco hymon aptius “vestrum” dicitur quam “vestri” et habet casum nominandi, quem tu “rectum” appellasti, “vos”. {{pn|1.3|3}}Invenio tamen” inquit “non paucis in locis “nostri” atque “vestri” dictum, non “nostrum” aut “vestrum”. L. Sulla rerum gestarum libro secundo:<BR>“Quod si fieri potest, ut etiam nunc nostri vobis in mentem veniat, nosque magis dignos credatis, quibus civibus quam hostibus utamini quique pro vobis potius quam contra vos pugnemus, neque nostro neque maiorum nostrorum immerito nobis id continget.” {{pn|1.4|4}}Terentius in Phormione:<BR> ita plerique ingenio sumus omnes, nostri nosmet paenitet. {{pn|1.5|5}}Afranius in togata:<BR> nescioqui nostri miseritust tandem deus. {{pn|1.6|6}}Et Laberius in Necyomantia:<BR> dum diutius detinetur, nostri oblitus est. {{pn|1.7|7}}“Dubium porro” inquit “non est, quin eodem haec omnia casu dicantur: “nostri paenitet,” “nostri oblitus est”, “nostri misertus est”, quo dicitur: “mei paenitet”, “mei misertus est”, “mei oblitus est”. {{pn|1.8|8}}“Mei” autem casus interrogandi est, quem “genetivum” grammatici vocant, et ab eo declinatur, quod est “ego”; huius deinde plurativum est “nos”. [”Tui” aeque declinatur ab eo, quod est “tu”; huius itidem plurativum est “vos”.] {{pn|1.9|9}}Sic namque Plautus declinavit in Pseudolo in hisce versibus:<BR> si ex te tacente fieri possem certior,<BR> ere, quae miseriae te tam misere macerent,<BR> duorum labori ego hominum parsissem lubens:<BR> mei te rogandi et tis respondendi mihi.<BR>“Mei” enim Plautus hoc in loco non ab eo dixit, quod est “meus”, sed ab eo, quod est “ego”. {{pn|1.10|10}}Itaque si dicere velis “patrem mei” pro “patrem meum”, quo Graeci modo ton patera mou dicunt, inusitate quidem, sed recte profecto eaque ratione dices, qua Plautus dixit “labori mei” pro “labori meo”. {{pn|1.11|11}}Haec autem ipsa ratio est in numero plurativo, qua Gracchus “misereri vestrum” dixit et qua M. Cicero “contentio vestrum” et “contentione nostrum” dixit quaque item ratione Quadrigarius in annali undevicesimo verba haec posuit: “C. Mari, ecquando te nostrum et reipublicae miserebitur!” Cur igitur Terentius “paenitet nostri”, non “nostrum”, et Afranius “nostri miseritus est”, non “nostrum”? {{pn|1.12|12}}Nihil hercle” inquit “mihi de ista re in mentem venit, nisi auctoritas quaedam vetustatis non nimis anxie neque superstitiose loquentis. Nam sicuti multifariam scriptum est “vestrorum” pro “vestrum”, ut in Plauti Mostellaria in hoc versu:<BR> verum illuc esse maxima pars vestrorum intellegit,<BR> cum vellet “maxima pars” dicere “vestrum”, ita nonnumquam “vestri” quoque dictum est pro “vestrum”. {{pn|1.13|13}}Sed procul dubio, qui rectissime loqui volet, “vestrum” potius dixerit quam “vestri”. {{pn|1.14|14}}Et idcirco inportunissime” inquit “fecerunt, qui in plerisque Sallusti exemplaribus scripturam istam sincerissimam corruperunt. Nam cum ita in Catilina scriptum esset: “Saepe maiores vestrum miseriti plebis Romanae”, “vestrum” obleverunt et “vestri” superscripserunt. Ex quo in plures libros mendae istius indoles manavit.”{{pn|1.15|15}}Haec memini mihi Apollinarem dicere, eaque tunc ipsa, ita ut dicta fuerant, notavi. ===VII.=== {{c|''Quam diversae Graecorum sint sententiae super numero Niobae filiorum.''}} {{pn|1.1|1}}Mira et prope adeo ridicula diversitas fabulae apud Graecos poetas deprenditur super numero Niobae filiorum.{{pn|1.2|2}}Nam Homerus pueros puellasque eius bis senos dicit fuisse, Euripides bis septenos, Sappho bis novenos, Bacchylides et Pindarus bis denos, quidam alii scriptores tres fuisse solos dixerunt. ===VIII.=== {{c|''De his, quae habere symptosian videntur cum luna mansuescente ac senescente.''}} {{pn|1.1|1}}Annianus poeta in fundo suo, quem in agro Falisco possidebat, agitare erat solitus vindemiam hilare atque amoeniter. {{pn|1.2|2}}Ad eos dies me et quosdam item alios familiaris vocavit. {{pn|1.3|3}}Ibi tum cenantibus nobis magnus ostrearum numerus Roma missus est. Quae cum adpositae fuissent et multae quidem, sed inuberes macriusculaeque essent, “luna” inquit Annianus “nunc videlicet senescit; ea re ostrea quoque, sicuti quaedam alia, tenuis exsuctaque est.”{{pn|1.4|4}}Cum quaereremus, quae alia item senescente luna tabescerent, “nonne Lucilium” inquit “nostrum meministis dicere:<BR> luna alit ostrea et implet echinos, muribus fibras<BR> et iecur addit?{{pn|1.5|5}}Eadem autem ipsa, quae crescente luna gliscunt, deficiente contra defiunt. {{pn|1.6|6}}Aelurorum quoque oculi ad easdem vices lunae aut ampliores fiunt aut minores. {{pn|1.7|7}}Id etiam” inquit “multo mirandum est magis, quod apud Plutarchum in quarto in Hesiodum commentario legi: “Cepetum revirescit et congerminat decedente luna, contra autem inarescit adolescente. Eam causam esse dicunt sacerdotes Aegyptii, cur Pelusiotae cepe non edint, quia solum olerum omnium contra lunae augmenta atque damna vices minuendi et augendi habeat contrarias”.” ===IX.=== {{c|''Qualibus verbis delectari solitus sit Antonius Iulianus positis in mimiambis Cn. Matii; et quid significet M. Cato in oratione, quam scripsit de innocentia sua, cum ita dictitat: “numquam vestimenta a populo poposci”.''}} {{pn|1.1|1}}Delectari mulcerique aures suas dicebat Antonius Iulianus figmentis verborum novis Cn. Matii, hominis eruditi, qualia haec quoque essent, quae scripta ab eo in mimiambis memorabat:{{pn|1.2|2}}sinuque amicam refice frigidam caldo<BR> columbulatim labra conserens labris.{{pn|1.3|3}}Item id quoque iucunde lepideque fictum dictitabat:<BR> iam tonsiles tapetes ebrii fuco<BR> quos concha purpura imbuens venenavit.<BR> ... ===X.=== {{c|''Quid vocabulum “ex iure manuni consertum” signiticet.''}} {{pn|10.1|1}}. “Ex iure manum consertum” verba sunt ex antiquis actionibus, quae, cum lege agitur et vindiciae contenduntur, dici nunc quoque apud praetorem solent. <BR>{{pn|10.2|2}}. Rogavi ego Romae grammaticum, celebri hominem fama et multo nomine, quid haec verba essent? Tum ille me despiciens “aut erras,” inquit “adulescens, aut ludis; rem enim doceo grammaticam, non ius respondeo; si quid igitur ex Vergilio, Plauto, Ennio quaerere habes, quaeras licet.” <BR>{{pn|10.3|3}}. “Ex Ennio ergo” inquam “est, magister, quod {{ancora+|X.quaero|quaero}}. <BR>{{pn|10.4|4}}. Ennius enim verbis hisce usus est.” Cumque ille demiratus aliena haec esse a poetis et haud usquam inveniri in carminibus Ennii diceret, tum ego hos versus ex octavo annali absentes dixi - nam forte eos tamquam insigniter praeter alios factos memineram -:<BR> pellitur e medio sapientia, vi geritur res;<BR> spernitur orator bonus, horridus miles amatur.<BR> Haut doctis dictis certantes nec maledictis<BR> miscent inter sese inimicitiam agitantes,<BR> non ex iure manum consertum, sed magis ferro<BR> rem repetunt regnumque petunt, vadunt solida vi. <BR>{{pn|10.5|5}}. Cum hos ego versus Ennianos dixissem, “credo” inquit grammaticus “iam tibi. Sed tu velim credas mihi Quintum Ennium didicisse hoc non ex poeticae litteris, set ex iuris aliquo {{ancora+|X.perito|perito}}. Eas igitur tu quoque” inquit “et discas, unde Ennius didicit.” <BR>{{pn|10.6|6}}. Vsus consilio sum magistri, quod docere ipse debuerat, a quo discerem, praetermonstrantis. Itaque id, quod ex iureconsultis quodque ex libris eorum didici, inferendum his conmentariis existimavi, quoniam, in medio rerum et hominum vitam qui colunt, ignorare non oportet verba actionum civilium celebriora. <BR>{{pn|10.7|7}}. “Manum conserere” ... Nam de qua re disceptatur in iure in re praesenti, sive ager sive quid aliud est, cum adversario simul manu prendere et in ea re sollemnibus verbis vindicare, id est “vindicia”. <BR>{{pn|10.8|8}}. Correptio manus in re atque in loco praesenti apud praetorem ex duodecim tabulis fiebat, in quibus ita scriptum est: “si qui in iure manum conserunt.” <BR>{{pn|10.9|9}}. Sed postquam praetores propagatis Italiae finibus datis iurisdictionibus negotiis occupati proficisci vindiciarum dicendarum causa ad longinquas res gravabantur, institutum est contra duodecim tabulas tacito consensu, ut litigantes non in iure apud praetorem manum consererent, sed “ex iure manum consertum” vocarent, id est alter alterum ex iure ad conserendam manum in rem, de qua ageretur, vocaret atque profecti simul in agrum, de quo litigabatur, terrae aliquid ex eo, uti unam glebam, in ius in urbem ad praetorem deferrent et in ea gleba tamquam in toto agro vindicarent. <BR>{{pn|10.10|10}}. Idcirco Ennius significare volens non, ut ad praetorem solitum est, legitumis actionibus neque ex iure manum consertum, sed bello ferroque et vera vi atque solida ...; quod videtur dixisse conferens vim illam civilem et festucariam, quae verbo diceretur, non quae manu fieret, cum vi bellica et cruenta. ===XI.=== {{c|''Quid sit “sculuae” verbum positum apud M. Varronem.''}} {{pn|1.1|1}}P. Lavini liber est non incuriose factus. Is inscriptus est de verbis sordidis. {{pn|1.2|2}}In eo scripsit “sculnam” vulgo dici quasi “seculnam”; “quem, qui elegantius” inquit “loquuntur, “sequestrem” appellant.” {{pn|1.3|3}}Vtrumque vocabulum a sequendo factum est, quod eius, qui electus sit, utraque pars fidem sequatur. {{pn|1.4|4}}“Sculnam” autem scriptum esse in logistorico M. Varronis, qui inscribitur Catus, idem Lavinius in eodem libro admonet. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud sequestrem depositum erat, “sequestro positum” per adverbium dicebant. Cato de Ptolomaeo contra Thermum: “Per deos immortales, nolite vos atque ...” {{Liber |Ante=Liber XIX |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XIX |Post= |PostNomen= }} {{finis}} qndu1iye7hqjk16ix3ewso2a4tit3lh 269147 269146 2026-06-06T12:55:07Z Saumache 27923 /* V. */ 269147 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XX }} {{Liber |Ante=Liber XIX |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XIX |Post= |PostNomen= }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Disceptatio Sex. Caecilii iureconsulti et Favorini philosophi de legibus duodecim tabularum.''}} {{pn|1.1|1}}Sextus Caecilius in disciplina iuris atque in legibus populi Romani noscendis interpretandisque scientia, usu auctoritateque inlustri fuit. {{pn|1.2|2}}Ad eum forte in area Palatina, cum salutationem Caesaris opperiremur, philosophus Favorinus accessit conlocutusque est nobis multisque aliis praesentibus. {{pn|1.3|3}}In illis tunc eorum sermonibus orta mentiost legum decemviralium, quas decemviri eius rei gratia a populo creati conposuerunt, in duodecim tabulas conscripserunt. {{pn|1.4|4}}Eas leges cum Sex. Caecilius inquisitis exploratisque multarum urbium legibus eleganti atque absoluta brevitate verborum scriptas diceret, “sit” inquit “hoc” Favorinus “in pleraque earum legum parte ita, uti dicis; non enim minus cupide tabulas istas duodecim legi quam illos duodecim libros Platonis de legibus. Sed quaedam istic esse animadvertuntur aut obscurissima aut durissima aut lenia contra nimis et remissa aut nequaquam ita, ut scriptum est, consistentia.” {{pn|1.5|5}}“Obscuritates” inquit Sex. Caecilius “non adsignemus culpae scribentium, sed inscitiae non adsequentium, quamquam hi quoque ipsi, qui, quae scripta sunt, minus percipiunt, culpa vacant. {{pn|1.6|6}}Nam longa aetas verba atque mores veteres oblitteravit, quibus verbis moribusque sententia legum conprehensa est. Trecentesimo quippe anno post Romam conditam tabulae conpositae scriptaeque sunt, a quo tempore ad hunc diem anni esse non longe minus sescenti videntur. {{pn|1.7|7}}Dure autem scriptum esse in istis legibus quid existimari potest? nisi duram esse legem putas, quae iudicem arbitrumve iure datum, qui ob rem dicendam pecuniam accepisse convictus est, capite poenitur aut quae furem manifestum ei, cui furtum factum est, in servitutem tradit, nocturnum autem furem ius occidendi tribuit. {{pn|1.8|8}}Dic enim, quaeso, dic, vir sapientiae studiosissime, an aut iudicis illius perfidiam contra omnia iura divina atque humana iusiurandum suum pecunia vendentis aut furis manifesti intolerandam audaciam aut nocturni grassatoris insidiosam violentiam non dignam esse capitis poena existumes?” {{pn|1.9|9}}“Noli” inquit Favorinus “ex me quaerere, quid ego existumem. Scis enim solitum esse me pro disciplina sectae, quam colo, inquirere potius quam decernere. {{pn|1.10|10}}Sed non levis existimator neque aspernabilis est populus Romanus, cui delicta quidem istaec vindicanda, poenae tamen huiuscemodi nimis durae esse visae sunt; passus enim est leges istas de tam inmodico supplicio situ atque senio emori. {{pn|1.11|11}}Sicut illud quoque non humaniter scriptum improbavit, quod, si homo in ius vocatus morbo aut aetate aeger ad ingrediendum invalidus est, arcera non sternitur, sed ipse aufertur et iumento imponitur atque ex domo sua ad praetorem in comitium nova funeris facie effertur. Quam enim ob causam morbo adfectus et ad respondendum pro sese non idoneus iumento adhaerens in ius adversario deportatur? {{pn|1.12|12}}Quod vero dixi videri quaedam esse inpendio molliora, nonne tibi quoque videtur nimis esse dilutum, quod ita de iniuria poenienda scriptum est: “Si iniuriam alteri faxit, viginti quinque aeris poenae sunto.” Quis enim erit tam inops, quem ab iniuriae faciendae libidine viginti quinque asses deterreant? {{pn|1.13|13}}Itaque cum eam legem Labeo quoque vester in libris quos ad duodecim tabulas conscripsit, non probaret: “...” inquit “L. Veratius fuit egregie homo inprobus atque inmani vecordia. Is pro delectamento habebat os hominis liberi manus suae palma verberare. Eum servus sequebatur ferens crumenam plenam assium; ut quemque depalmaverat, numerari statim secundum duodecim tabulas quinque et viginti asses iubebat.” Propterea” inquit “praetores postea hanc abolescere et relinqui censuerunt iniuriisque aestumandis recuperatores se daturos edixerunt. {{pn|1.14|14}}Nonnulla autem in istis legibus ne consistere quidem, sicuti dixi, visa sunt, velut illa lex talionis, cuius verba, nisi memoria me fallit, haec sunt: “si membrum rupit, ni cum e pacto, talio esto.” {{pn|1.15|15}}Praeter enim ulciscendi acerbitatem ne procedere quoque exsecutio iustae talionis potest. Nam cui membrum ab alio ruptum est, si ipsi itidem rumpere per talionem velit, quaero, an efficere possit rumpendi pariter membri aequilibrium? In qua re primum ea difficultas est inexplicabilis. {{pn|1.16|16}}Quid si membrum” inquit “alteri inprudens ruperit? quod enim per inprudentiam factum est, retaliari per inprudentiam debet. Ictus quippe fortuitus et consultus non cadunt sub eiusdem talionis similitudinem. Quonam igitur modo inprudentem poterit imitari, qui in exsequenda talione non licentiae ius habet, sed inprudentiae? {{pn|1.17|17}}Sed et si prudens ruperit, nequaquam patietur aut altius se laedi aut latius. Quod cuiusmodi libra atque mensura caveri possit, non reperio. {{pn|1.18|18}}Quin etiam, si quid plus erit aliterve conmissum, res fiet ridiculae atrocitatis, ut contraria actio mutuae talionis oriatur et adolescat infinita quaedam reciprocatio talionum. {{pn|1.19|19}}Nam de inmanitate illa secandi partiendique humani corporis, si unus ob pecuniam debitam iudicatus addictusque sit pluribus, non libet meminisse et piget dicere. Quid enim videri potest efferatius, quid ab hominis ingenio diversius, quam quod membra et artus inopis debitoris saevissimo laniatu distrahebantur, sicuti nunc bona venum distrahuntur?” {{pn|1.20|20}}Tum Sex. Caecilius amplexus utraque manu Favorinum “tu es” inquit “unus profecto in nostra memoria non Graiae modo, sed Romanae quoque rei peritissimus. Quis enim philosophorum disciplinae suae leges tam scite atque docte callet, quam leges tu nostras decemvirales percalluisti?{{pn|1.21|21}}sed quaeso tecum tamen, degrediare paulisper e curriculis istis disputationum vestrarum academicis omissoque studio, quicquid lubitum est, arguendi tuendique, consideres gravius, cuimodi sint ea, quae reprehendisti, nec ideo contemnas legum istarum antiquitates, quod plerisque ipse iam populus Romanus uti desiverit. {{pn|1.22|22}}Non enim profecto ignoras legum opportunitates et medelas pro temporum moribus et pro rerum publicarum generibus ac pro utilitatum praesentium rationibus proque vitiorum, quibus medendum est, fervoribus mutari atque flecti neque uno statu consistere, quin, ut facies caeli et maris, ita rerum atque fortunae tempestatibus varientur. {{pn|1.23|23}}Quid salubrius visum est rogatione illa Stolonis iugerum de numero praefinito? quid utilius plebisscito Voconio de coercendis mulierum hereditatibus? quid tam necessarium existimatum est propulsandae civium luxuriae quam lex Licinia et Fannia aliaeque item leges sumptuariae? Omnia tamen haec oblitterata et operta sunt civitatis opulentia quasi quibusdam fluctibus exaestuantis. {{pn|1.24|24}}Sed cur tibi esse visa est inhumana lex omnium mea quidem sententia humanissima, quae iumentum dari iubet aegro aut seni in ius vocato? Verba sunt haec de lege “si in ius vocat”: {{pn|1.25|25}}“Si morbus aevitasve vitium escit, qui in ius vocabit, iumentum dato; si nolet, arceram ne sternito.” {{pn|1.26|26}}An tu forte morbum appellari hic putas aegrotationem gravem cum febri rapida et quercera iumentumque dici pecus aliquod unicum tergo vehens? ac propterea minus fuisse humanum existumas aegrotum domi suae cubantem iumento inpositum in ius rapi? Hoc, mi Favorine, nequaquam ita est. {{pn|1.27|27}}Nam “morbus” in lege ista non febriculosus neque nimium gravis, sed vitium aliquod inbecillitatis atque invalentiae demonstratur, non periculum vitae ostenditur. Ceteroqui morbum vehementiorem vim graviter nocendi habentem legum istarum scriptores alio in loco non per se “morbum”, sed “morbum sonticum” appellant. {{pn|1.28|28}}“Iumentum” quoque non id solum significat, quod nunc dicitur; sed vectaculum etiam, quod adiunctis pecoribus trahebatur, veteres nostri “iumentum” a “iungendo” dixerunt. {{pn|1.29|29}}“Arcera” autem vocabatur plaustrum tectum undique et munitum quasi arca quaedam magna vestimentis instrata, qua nimis aegri aut senes portari cubantes solebant. {{pn|1.30|30}}Quaenam tibi igitur acerbitas esse visa est, quod in ius vocato paupertino homini vel inopi, qui aut pedibus forte aegris esset aut quo alio casu ingredi non quiret, plaustrum esse dandum censuerunt? neque insterni tamen delicate, arceram iusserunt, quoniam satis esset invalido cuimodi vectaculum. Atque id fecerunt, ne causatio ista aegri corporis perpetuam vacationem daret fidem detractantibus iurisque actiones declinantibus. {{pn|1.31|31}}Sed enim ipsum vide. Iniurias factas quinque et viginti assibus sanxerunt. Non omnino omnes, mi Favorine, iniurias aere isto pauco diluerunt, tametsi haec ipsa paucitas assium grave pondus aeris fuit; nam librariis assibus in ea tempestate populus usus est. {{pn|1.32|32}}Sed iniurias atrociores, ut de osse fracto, non liberis modo, verum etiam servis factas inpensiore damno vindicaverunt, quibusdam autem iniuriis talionem quoque adposuerunt. {{pn|1.33|33}}Quam quidem tu talionem, vir optime, iniquius paulo insectatus es ac ne consistere quidem dixisti lepida quadam sollertia verborum, quoniam talioni par non sit talio neque rumpi membrum facile possit ad alterius rupturae, ut ais tu, “aequilibrium”. {{pn|1.34|34}}Verum est, mi Favorine, talionem parissimam fieri difficillime. Sed decemviri minuere atque exstinguere volentes huiuscemodi violentiam pulsandi atque laedendi talione, eo quoque metu coercendos esse homines putaverunt neque eius, qui membrum alteri rupisset et pacisci tamen de talione redimenda nollet, tantam esse habendam rationem arbitrati sunt, ut, an prudens inprudensne rupisset, spectandum putarent aut talionem in eo vel ad amussim aequiperarent vel in librili perpenderent; sed potius eundem animum eundemque impetum in eadem parte corporis rumpenda, non eundem quoque casum exigi voluerunt, quoniam modus voluntatis praestari posset, casus ictus non posset. {{pn|1.35|35}}Quod si ita est, ut dico et ut ipse aequitatis habitus demonstrat, taliones illae tuae reciprocae argutiores profecto quam veriores fuerunt. {{pn|1.36|36}}Sed quoniam acerbum quoque esse hoc genus poenae putas, vae, obsecro te, ista acerbitas est, si idem fiat in te, quod tute in alio feceris? praesertim cum habeas facultatem paciscendi et non necesse sit pati talionem, nisi eam tu elegeris. {{pn|1.37|37}}Quod edictum autem praetorum de aestimandis iniuriis probabilius esse existimas nolo hoc ignores hanc quoque ipsam talionem ad aestimationem iudicis redigi necessario solitam. {{pn|1.38|38}}Nam si reus, qui depecisci noluerat, iudici talionem imperanti non parebat, aestimata lite iudex hominem pecuniae damnabat, atque ita, si reo et pactio gravis et acerba talio visa fuerat, severitas legis ad pecuniae multam redibat. {{pn|1.39|39}}Restat, ut ei, quod de sectione partitioneque corporis inmanissimum esse tibi visum est, respondeam. Omnibus quidem virtutum generibus exercendis colendisque populus Romanus e parva origine ad tantae amplitudinis instar emicuit, sed omnium maxime atque praecipue fidem coluit sanctamque habuit tam privatim quam publice. {{pn|1.40|40}}Sic consules, clarissimos viros, hostibus confirmandae fidei publicae causa dedidit, sic clientem in fidem acceptum cariorem haberi quam propinquos tuendumque esse contra cognatos censuit, neque peius ullum facinus existimatum est, quam si qui probaretur clientem divisui habuisse. {{pn|1.41|41}}Hanc autem fidem maiores nostri non modo in officiorum vicibus, sed in negotiorum quoque contractibus sanxerunt maximeque in pecuniae mutuaticae usu atque commercio: adimi enim putaverunt subsidium hoc inopiae temporariae, quo communis omnium vita indiget, si perfidia debitorum sine gravi poena eluderet. {{pn|1.42|42}}Confessi igitur aeris ac debiti iudicatis triginta dies sunt dati conquirendae pecuniae causa, quam dissoluerent, eosque dies decemviri “iustos” appellaverunt, {{pn|1.43|43}}velut quoddam iustitium, id est iuris inter eos quasi interstitionem quandam et cessationem, quibus diebus nihil cum his agi iure posset. {{pn|1.44|44}}Post deinde, nisi dissoluerant, ad praetorem vocabantur et ab eo, quibus erant iudicati, addicebantur, nervo quoque aut compedibus vinciebantur. {{pn|1.45|45}}Sic enim sunt, opinor, verba legis: “Aeris confessi rebusque iure iudicatis triginta dies iusti sunto. Post deinde manus iniectio esto, in ius ducito. Ni iudicatum facit aut quis endo eo in iure vindicit, secum ducito, vincito aut nervo aut compedibus. Quindecim pondo ne minore aut si volet maiore vincito. Si volet, suo vivito. Ni suo vivit, qui eum vinctum habebit, libras farris endo dies dato. Si volet, plus dato.” {{pn|1.46|46}}Erat autem ius interea paciscendi ac, nisi pacti forent, habebantur in vinculis dies sexaginta. {{pn|1.47|47}}Inter eos dies trinis nundinis continuis ad praetorem in comitium producebantur, quantaeque pecuniae iudicati essent, praedicabatur. Tertiis autem nundinis capite poenas dabant aut trans Tiberim peregre venum ibant. {{pn|1.48|48}}Sed eam capitis poenam sanciendae, sicuti dixi, fidei gratia horrificam atrocitatis ostentu novisque terroribus metuendam reddiderunt. Nam si plures forent, quibus reus esset iudicatus, secare, si vellent, atque partiri corpus addicti sibi hominis permiserunt. {{pn|1.49|49}}Et quidem verba ipsa legis dicam, ne existimes invidiam me istam forte formidare: “Tertiis” inquit “nundinis partis secanto. Si plus minusve secuerunt, se fraude esto.” {{pn|1.50|50}}Nihil profecto inmitius, nihil inmanius, nisi, ut reapse apparet, eo consilio tanta inmanitas poenae denuntiatast, ne ad eam umquam perveniretur. {{pn|1.51|51}}Addici namque nunc et vinciri multos videmus, quia vinculorum poenam deterrimi homines contemnunt, {{pn|1.52|52}}dissectum esse antiquitus neminem equidem neque legi neque audivi, quoniam saevitia ista poenae contemni non quitast. {{pn|1.53|53}}An putas, Favorine, si non illa etiam ex duodecim tabulis de testimoniis falsis poena abolevisset et si nunc quoque, ut antea, qui falsum testimonium dixisse convictus esset, e saxo Tarpeio deiceretur, mentituros fuisse pro testimonio tam multos, quam videmus? Acerbitas plerumque ulciscendi maleficii bene atque caute vivendi disciplinast. {{pn|1.54|54}}Historia de Metto Fufetio Albano nobis quoque non admodum numero istiusmodi libros lectitantibus ignota non est, qui, quoniam pactum atque condictum cum rege populi Romani perfide ruperat, binis quadrigis evinctus in diversa nitentibus laceratus est. Novum atque asperum supplicium quis negat? sed, quid elegantissimus poeta dicat, vide: at tu dictis, Albane, maneres.” {{pn|1.55|55}}Haec taliaque alia ubi Sextus Caecilius omnibus, qui aderant, ipso quoque Favorino adprobante atque laudante disseruit, nuntiatum est Caesarem iam salutari, et separati sumus. ===II.=== {{c|''Vocabulum “siticinum” in M. Catonis oratione quid significet.''}} {{pn|2.1|1}}“Siticines” scriptum est in oratione M. Catonis, quae scribitur ne imperium sit veteri, ubi novus venerit. “Siticines” inquit “et liticines et tubicines.” {{pn|2.2|2}}Sed Caesellius Vindex in conmentariis lectionum antiquarum scire quidem se ait liticines lituo cantare et tubicines tuba; quid istuc autem sit, quo siticines cantant, homo ingenuae veritatis scire sese negat.{{pn|2.3|3}}Nos autem in Capitonis Atei coniectaneis invenimus “siticines” appellatos, qui apud sitos canere soliti essent, hoc est vita functos et sepultos, eosque habuisse proprium genus tubae, qua canerent, a ceterorum tubicinum differens. ===III.=== {{c|''Quam ob causam L. Accius poeta in pragmaticis sicinnistas “nebuloso nomine” esse dixerit.''}} {{pn|3.1|1}}Quos “sicinistas” vulgus dicit, qui rectius locuti sunt, “sicinnistas” “n” littera gemina dixerunt. {{pn|3.2|2}}Sicinnium enim genus veteris saltationis fuit. Saltabundi autem canebant, quae nunc stantes canunt. {{pn|3.3|3}}Posuit hoc verbum L. Accius poeta in pragmaticis appellarique “sicinnistas” ait “nebuloso nomine”; credo propterea “nebuloso”, quod, sicinnium cur diceretur, obscurum esset. ===IV.=== {{c|''Artificum scaenicorum studium amoremque inhonestum probrosumque esse; et super ea re verba Aristotelis philosophi adscripta.''}} {{pn|4.1|1}}Comoedos quispiam et tragoedos et tibicines dives adulescens, Tauri philosophi discipulus, ut liberos homines in deliciis atque in delectamentis habebat. {{pn|4.2|2}}Id genus autem artifices Graece appellantur hoi peri ton Dionyson technitai. {{pn|4.3|3}}Eum adulescentem Taurus a sodalitatibus convictuque hominum scaenicorum abducere volens misit ei verba haec ex Aristotelis libro exscripta, qui problemata enkyklia inscriptus est, iussitque uti ea cotidie lectitaret: {{pn|4.4|4}}Dia ti hoi Dionysiakoi technitai hos epi to poly poneroi eisin? hoti hekista logou kai philosophias koinonousi dia to poly meros tou biou einai, kai hoti en akrasiais ton polyn chronon eisin, hote de en aporiais; amphotera de phaulotetos paraskevastika. ===V.=== {{c|''Exempla epistularum Alexandri regis et Aristotelis philosophi Graeca ita uti sunt edita; eaque in linguam Latinam versa.''}} {{pn|5.1|1}}Commentationum suarum artiumque, quas discipulis tradebat, Aristoteles philosophus, regis Alexandri magister, duas species habuisse dicitur. Alia erant, quae nominabat exoterika, alia quae appellabat akroatika.{{pn|5.2|2}}Exoterika dicebantur quae ad rhetoricas meditationes facultatemque argutiarum civiliumque rerum notitiam conducebant, {{pn|5.3|3}}akroatika autem vocabantur, in quibus philosophia remotior subtiliorque agitabatur quaeque ad naturae contemplationes disceptationesve dialecticas pertinebant.{{pn|5.4|4}}Huic disciplinae, quam dixi, akroatikei tempus exercendae dabat in Lycio matutinum nec ad eam quemquam temere admittebat, nisi quorum ante ingenium et eruditionis elementa atque in discendo studium laboremque explorasset. {{pn|5.5|5}}Illas vero exotericas auditiones exercitiumque dicendi eodem in loco vesperi faciebat easque vulgo iuvenibus sine dilectu praebebat, atque eum deilinon peripateton appellabat, illum alterum supra heothinon; utroque enim tempore ambulans disserebat. {{pn|5.6|6}}Libros quoque suos, earum omnium rerum conmentarios, seorsum divisit, ut alii “exoterici” dicerentur, partim “acroatici”. {{pn|5.7|7}}Eos libros generis “acroatici” cum in vulgus ab eo editos rex Alexander cognovisset atque ea tempestate armis exercitum omnem prope Asiam teneret regemque ipsum Darium proeliis et victoriis urgeret, in illis tamen tantis negotiis litteras ad Aristotelem misit non eum recte fecisse, quod disciplinas acroaticas, quibus ab eo ipse eruditus foret, libris foras editis involgasset: {{pn|5.8|8}}“Nam qua” inquit “alia re praestare ceteris poterimus, si ea, quae ex te accepimus, omnium prosus fient communia? quippe ego doctrina anteire malim quam copiis atque opulentiis.”{{pn|5.9|9}}Rescripsit ei Aristoteles ad hanc sententiam: “Acroaticos libros, quos editos quereris et non proinde ut arcana absconditos, neque editos scito esse neque non editos, quoniam his solis cognobiles erunt, qui nos audiverunt.” {{pn|5.10|10}}Exempla utrarumque litterarum sumpta ex Andronici philosophi libro subdidi. An autem prosus in utriusque epistula brevitatis elegantissimae filum tenuissimum ...{{pn|5.11|11}}Alexandros Aristotelei eu prattein. Ouk orthos epoiesas ekdous tous akroatikous ton logon. Tini gar de dioisomen hmeis ton allon, ei kath'hous epaideuthemen logous, houtoi panton esontai koinoi? Ego de bouloimen an tais peri ta arista empeiriais e tais dynamesin diapherein. Erroso.{{pn|5.12|12}}Aristoteles basilei Alexandroi eu prattein. Egrapsas moiperi ton akroatikon logon oiomenos dein autous phylattein en aporrhetois. Isthi oun autous kai ekdedomenous kai me ekdedomenous; xynetoi gar eisin monois tois hemon akousasin. Errhoso, Alexandre basileu.{{pn|5.13|13}}Hoc ego verbum xynetoi gar eisin quaerens uno itidem verbo dicere aliud non repperi, quam est scriptum a M. Catone in sexta origine: “Itaque ego” inquit “cognobiliorem cognitionem esse arbitror.” ===VI.=== {{c|''Quaesitum atque tractatum, utrum siet rectius dicere, “habeo curam vestri”, an “vestrum”.''}} {{pn|1.1|1}}Percontabar Apollinarem Sulpicium, cum eum Romae adulescentulus sectarer, qua ratione diceretur “habeo curam vestri” aut “misereor vestri” et iste casus “vestri” eo in loco quem videretur habere casum rectum. {{pn|1.2|2}}Is hic mihi ita respondit: “Quaeris” inquit “ex me, quod mihi quoque est iamdiu in perpetua quaestione. Videtur enim non “vestri” oportere dici, sed “vestrum”, sicuti Graeci locuntur: epimeloumai hymon, kedomai hymon, in quo loco hymon aptius “vestrum” dicitur quam “vestri” et habet casum nominandi, quem tu “rectum” appellasti, “vos”. {{pn|1.3|3}}Invenio tamen” inquit “non paucis in locis “nostri” atque “vestri” dictum, non “nostrum” aut “vestrum”. L. Sulla rerum gestarum libro secundo:<BR>“Quod si fieri potest, ut etiam nunc nostri vobis in mentem veniat, nosque magis dignos credatis, quibus civibus quam hostibus utamini quique pro vobis potius quam contra vos pugnemus, neque nostro neque maiorum nostrorum immerito nobis id continget.” {{pn|1.4|4}}Terentius in Phormione:<BR> ita plerique ingenio sumus omnes, nostri nosmet paenitet. {{pn|1.5|5}}Afranius in togata:<BR> nescioqui nostri miseritust tandem deus. {{pn|1.6|6}}Et Laberius in Necyomantia:<BR> dum diutius detinetur, nostri oblitus est. {{pn|1.7|7}}“Dubium porro” inquit “non est, quin eodem haec omnia casu dicantur: “nostri paenitet,” “nostri oblitus est”, “nostri misertus est”, quo dicitur: “mei paenitet”, “mei misertus est”, “mei oblitus est”. {{pn|1.8|8}}“Mei” autem casus interrogandi est, quem “genetivum” grammatici vocant, et ab eo declinatur, quod est “ego”; huius deinde plurativum est “nos”. [”Tui” aeque declinatur ab eo, quod est “tu”; huius itidem plurativum est “vos”.] {{pn|1.9|9}}Sic namque Plautus declinavit in Pseudolo in hisce versibus:<BR> si ex te tacente fieri possem certior,<BR> ere, quae miseriae te tam misere macerent,<BR> duorum labori ego hominum parsissem lubens:<BR> mei te rogandi et tis respondendi mihi.<BR>“Mei” enim Plautus hoc in loco non ab eo dixit, quod est “meus”, sed ab eo, quod est “ego”. {{pn|1.10|10}}Itaque si dicere velis “patrem mei” pro “patrem meum”, quo Graeci modo ton patera mou dicunt, inusitate quidem, sed recte profecto eaque ratione dices, qua Plautus dixit “labori mei” pro “labori meo”. {{pn|1.11|11}}Haec autem ipsa ratio est in numero plurativo, qua Gracchus “misereri vestrum” dixit et qua M. Cicero “contentio vestrum” et “contentione nostrum” dixit quaque item ratione Quadrigarius in annali undevicesimo verba haec posuit: “C. Mari, ecquando te nostrum et reipublicae miserebitur!” Cur igitur Terentius “paenitet nostri”, non “nostrum”, et Afranius “nostri miseritus est”, non “nostrum”? {{pn|1.12|12}}Nihil hercle” inquit “mihi de ista re in mentem venit, nisi auctoritas quaedam vetustatis non nimis anxie neque superstitiose loquentis. Nam sicuti multifariam scriptum est “vestrorum” pro “vestrum”, ut in Plauti Mostellaria in hoc versu:<BR> verum illuc esse maxima pars vestrorum intellegit,<BR> cum vellet “maxima pars” dicere “vestrum”, ita nonnumquam “vestri” quoque dictum est pro “vestrum”. {{pn|1.13|13}}Sed procul dubio, qui rectissime loqui volet, “vestrum” potius dixerit quam “vestri”. {{pn|1.14|14}}Et idcirco inportunissime” inquit “fecerunt, qui in plerisque Sallusti exemplaribus scripturam istam sincerissimam corruperunt. Nam cum ita in Catilina scriptum esset: “Saepe maiores vestrum miseriti plebis Romanae”, “vestrum” obleverunt et “vestri” superscripserunt. Ex quo in plures libros mendae istius indoles manavit.”{{pn|1.15|15}}Haec memini mihi Apollinarem dicere, eaque tunc ipsa, ita ut dicta fuerant, notavi. ===VII.=== {{c|''Quam diversae Graecorum sint sententiae super numero Niobae filiorum.''}} {{pn|1.1|1}}Mira et prope adeo ridicula diversitas fabulae apud Graecos poetas deprenditur super numero Niobae filiorum.{{pn|1.2|2}}Nam Homerus pueros puellasque eius bis senos dicit fuisse, Euripides bis septenos, Sappho bis novenos, Bacchylides et Pindarus bis denos, quidam alii scriptores tres fuisse solos dixerunt. ===VIII.=== {{c|''De his, quae habere symptosian videntur cum luna mansuescente ac senescente.''}} {{pn|1.1|1}}Annianus poeta in fundo suo, quem in agro Falisco possidebat, agitare erat solitus vindemiam hilare atque amoeniter. {{pn|1.2|2}}Ad eos dies me et quosdam item alios familiaris vocavit. {{pn|1.3|3}}Ibi tum cenantibus nobis magnus ostrearum numerus Roma missus est. Quae cum adpositae fuissent et multae quidem, sed inuberes macriusculaeque essent, “luna” inquit Annianus “nunc videlicet senescit; ea re ostrea quoque, sicuti quaedam alia, tenuis exsuctaque est.”{{pn|1.4|4}}Cum quaereremus, quae alia item senescente luna tabescerent, “nonne Lucilium” inquit “nostrum meministis dicere:<BR> luna alit ostrea et implet echinos, muribus fibras<BR> et iecur addit?{{pn|1.5|5}}Eadem autem ipsa, quae crescente luna gliscunt, deficiente contra defiunt. {{pn|1.6|6}}Aelurorum quoque oculi ad easdem vices lunae aut ampliores fiunt aut minores. {{pn|1.7|7}}Id etiam” inquit “multo mirandum est magis, quod apud Plutarchum in quarto in Hesiodum commentario legi: “Cepetum revirescit et congerminat decedente luna, contra autem inarescit adolescente. Eam causam esse dicunt sacerdotes Aegyptii, cur Pelusiotae cepe non edint, quia solum olerum omnium contra lunae augmenta atque damna vices minuendi et augendi habeat contrarias”.” ===IX.=== {{c|''Qualibus verbis delectari solitus sit Antonius Iulianus positis in mimiambis Cn. Matii; et quid significet M. Cato in oratione, quam scripsit de innocentia sua, cum ita dictitat: “numquam vestimenta a populo poposci”.''}} {{pn|1.1|1}}Delectari mulcerique aures suas dicebat Antonius Iulianus figmentis verborum novis Cn. Matii, hominis eruditi, qualia haec quoque essent, quae scripta ab eo in mimiambis memorabat:{{pn|1.2|2}}sinuque amicam refice frigidam caldo<BR> columbulatim labra conserens labris.{{pn|1.3|3}}Item id quoque iucunde lepideque fictum dictitabat:<BR> iam tonsiles tapetes ebrii fuco<BR> quos concha purpura imbuens venenavit.<BR> ... ===X.=== {{c|''Quid vocabulum “ex iure manuni consertum” signiticet.''}} {{pn|10.1|1}}. “Ex iure manum consertum” verba sunt ex antiquis actionibus, quae, cum lege agitur et vindiciae contenduntur, dici nunc quoque apud praetorem solent. <BR>{{pn|10.2|2}}. Rogavi ego Romae grammaticum, celebri hominem fama et multo nomine, quid haec verba essent? Tum ille me despiciens “aut erras,” inquit “adulescens, aut ludis; rem enim doceo grammaticam, non ius respondeo; si quid igitur ex Vergilio, Plauto, Ennio quaerere habes, quaeras licet.” <BR>{{pn|10.3|3}}. “Ex Ennio ergo” inquam “est, magister, quod {{ancora+|X.quaero|quaero}}. <BR>{{pn|10.4|4}}. Ennius enim verbis hisce usus est.” Cumque ille demiratus aliena haec esse a poetis et haud usquam inveniri in carminibus Ennii diceret, tum ego hos versus ex octavo annali absentes dixi - nam forte eos tamquam insigniter praeter alios factos memineram -:<BR> pellitur e medio sapientia, vi geritur res;<BR> spernitur orator bonus, horridus miles amatur.<BR> Haut doctis dictis certantes nec maledictis<BR> miscent inter sese inimicitiam agitantes,<BR> non ex iure manum consertum, sed magis ferro<BR> rem repetunt regnumque petunt, vadunt solida vi. <BR>{{pn|10.5|5}}. Cum hos ego versus Ennianos dixissem, “credo” inquit grammaticus “iam tibi. Sed tu velim credas mihi Quintum Ennium didicisse hoc non ex poeticae litteris, set ex iuris aliquo {{ancora+|X.perito|perito}}. Eas igitur tu quoque” inquit “et discas, unde Ennius didicit.” <BR>{{pn|10.6|6}}. Vsus consilio sum magistri, quod docere ipse debuerat, a quo discerem, praetermonstrantis. Itaque id, quod ex iureconsultis quodque ex libris eorum didici, inferendum his conmentariis existimavi, quoniam, in medio rerum et hominum vitam qui colunt, ignorare non oportet verba actionum civilium celebriora. <BR>{{pn|10.7|7}}. “Manum conserere” ... Nam de qua re disceptatur in iure in re praesenti, sive ager sive quid aliud est, cum adversario simul manu prendere et in ea re sollemnibus verbis vindicare, id est “vindicia”. <BR>{{pn|10.8|8}}. Correptio manus in re atque in loco praesenti apud praetorem ex duodecim tabulis fiebat, in quibus ita scriptum est: “si qui in iure manum conserunt.” <BR>{{pn|10.9|9}}. Sed postquam praetores propagatis Italiae finibus datis iurisdictionibus negotiis occupati proficisci vindiciarum dicendarum causa ad longinquas res gravabantur, institutum est contra duodecim tabulas tacito consensu, ut litigantes non in iure apud praetorem manum consererent, sed “ex iure manum consertum” vocarent, id est alter alterum ex iure ad conserendam manum in rem, de qua ageretur, vocaret atque profecti simul in agrum, de quo litigabatur, terrae aliquid ex eo, uti unam glebam, in ius in urbem ad praetorem deferrent et in ea gleba tamquam in toto agro vindicarent. <BR>{{pn|10.10|10}}. Idcirco Ennius significare volens non, ut ad praetorem solitum est, legitumis actionibus neque ex iure manum consertum, sed bello ferroque et vera vi atque solida ...; quod videtur dixisse conferens vim illam civilem et festucariam, quae verbo diceretur, non quae manu fieret, cum vi bellica et cruenta. ===XI.=== {{c|''Quid sit “sculuae” verbum positum apud M. Varronem.''}} {{pn|1.1|1}}P. Lavini liber est non incuriose factus. Is inscriptus est de verbis sordidis. {{pn|1.2|2}}In eo scripsit “sculnam” vulgo dici quasi “seculnam”; “quem, qui elegantius” inquit “loquuntur, “sequestrem” appellant.” {{pn|1.3|3}}Vtrumque vocabulum a sequendo factum est, quod eius, qui electus sit, utraque pars fidem sequatur. {{pn|1.4|4}}“Sculnam” autem scriptum esse in logistorico M. Varronis, qui inscribitur Catus, idem Lavinius in eodem libro admonet. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud sequestrem depositum erat, “sequestro positum” per adverbium dicebant. Cato de Ptolomaeo contra Thermum: “Per deos immortales, nolite vos atque ...” {{Liber |Ante=Liber XIX |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XIX |Post= |PostNomen= }} {{finis}} ohphbpmyh8wr1e1b4kcsb3g50xq93dj 269148 269147 2026-06-06T12:55:20Z Saumache 27923 /* VI. */ 269148 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XX }} {{Liber |Ante=Liber XIX |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XIX |Post= |PostNomen= }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Disceptatio Sex. Caecilii iureconsulti et Favorini philosophi de legibus duodecim tabularum.''}} {{pn|1.1|1}}Sextus Caecilius in disciplina iuris atque in legibus populi Romani noscendis interpretandisque scientia, usu auctoritateque inlustri fuit. {{pn|1.2|2}}Ad eum forte in area Palatina, cum salutationem Caesaris opperiremur, philosophus Favorinus accessit conlocutusque est nobis multisque aliis praesentibus. {{pn|1.3|3}}In illis tunc eorum sermonibus orta mentiost legum decemviralium, quas decemviri eius rei gratia a populo creati conposuerunt, in duodecim tabulas conscripserunt. {{pn|1.4|4}}Eas leges cum Sex. Caecilius inquisitis exploratisque multarum urbium legibus eleganti atque absoluta brevitate verborum scriptas diceret, “sit” inquit “hoc” Favorinus “in pleraque earum legum parte ita, uti dicis; non enim minus cupide tabulas istas duodecim legi quam illos duodecim libros Platonis de legibus. Sed quaedam istic esse animadvertuntur aut obscurissima aut durissima aut lenia contra nimis et remissa aut nequaquam ita, ut scriptum est, consistentia.” {{pn|1.5|5}}“Obscuritates” inquit Sex. Caecilius “non adsignemus culpae scribentium, sed inscitiae non adsequentium, quamquam hi quoque ipsi, qui, quae scripta sunt, minus percipiunt, culpa vacant. {{pn|1.6|6}}Nam longa aetas verba atque mores veteres oblitteravit, quibus verbis moribusque sententia legum conprehensa est. Trecentesimo quippe anno post Romam conditam tabulae conpositae scriptaeque sunt, a quo tempore ad hunc diem anni esse non longe minus sescenti videntur. {{pn|1.7|7}}Dure autem scriptum esse in istis legibus quid existimari potest? nisi duram esse legem putas, quae iudicem arbitrumve iure datum, qui ob rem dicendam pecuniam accepisse convictus est, capite poenitur aut quae furem manifestum ei, cui furtum factum est, in servitutem tradit, nocturnum autem furem ius occidendi tribuit. {{pn|1.8|8}}Dic enim, quaeso, dic, vir sapientiae studiosissime, an aut iudicis illius perfidiam contra omnia iura divina atque humana iusiurandum suum pecunia vendentis aut furis manifesti intolerandam audaciam aut nocturni grassatoris insidiosam violentiam non dignam esse capitis poena existumes?” {{pn|1.9|9}}“Noli” inquit Favorinus “ex me quaerere, quid ego existumem. Scis enim solitum esse me pro disciplina sectae, quam colo, inquirere potius quam decernere. {{pn|1.10|10}}Sed non levis existimator neque aspernabilis est populus Romanus, cui delicta quidem istaec vindicanda, poenae tamen huiuscemodi nimis durae esse visae sunt; passus enim est leges istas de tam inmodico supplicio situ atque senio emori. {{pn|1.11|11}}Sicut illud quoque non humaniter scriptum improbavit, quod, si homo in ius vocatus morbo aut aetate aeger ad ingrediendum invalidus est, arcera non sternitur, sed ipse aufertur et iumento imponitur atque ex domo sua ad praetorem in comitium nova funeris facie effertur. Quam enim ob causam morbo adfectus et ad respondendum pro sese non idoneus iumento adhaerens in ius adversario deportatur? {{pn|1.12|12}}Quod vero dixi videri quaedam esse inpendio molliora, nonne tibi quoque videtur nimis esse dilutum, quod ita de iniuria poenienda scriptum est: “Si iniuriam alteri faxit, viginti quinque aeris poenae sunto.” Quis enim erit tam inops, quem ab iniuriae faciendae libidine viginti quinque asses deterreant? {{pn|1.13|13}}Itaque cum eam legem Labeo quoque vester in libris quos ad duodecim tabulas conscripsit, non probaret: “...” inquit “L. Veratius fuit egregie homo inprobus atque inmani vecordia. Is pro delectamento habebat os hominis liberi manus suae palma verberare. Eum servus sequebatur ferens crumenam plenam assium; ut quemque depalmaverat, numerari statim secundum duodecim tabulas quinque et viginti asses iubebat.” Propterea” inquit “praetores postea hanc abolescere et relinqui censuerunt iniuriisque aestumandis recuperatores se daturos edixerunt. {{pn|1.14|14}}Nonnulla autem in istis legibus ne consistere quidem, sicuti dixi, visa sunt, velut illa lex talionis, cuius verba, nisi memoria me fallit, haec sunt: “si membrum rupit, ni cum e pacto, talio esto.” {{pn|1.15|15}}Praeter enim ulciscendi acerbitatem ne procedere quoque exsecutio iustae talionis potest. Nam cui membrum ab alio ruptum est, si ipsi itidem rumpere per talionem velit, quaero, an efficere possit rumpendi pariter membri aequilibrium? In qua re primum ea difficultas est inexplicabilis. {{pn|1.16|16}}Quid si membrum” inquit “alteri inprudens ruperit? quod enim per inprudentiam factum est, retaliari per inprudentiam debet. Ictus quippe fortuitus et consultus non cadunt sub eiusdem talionis similitudinem. Quonam igitur modo inprudentem poterit imitari, qui in exsequenda talione non licentiae ius habet, sed inprudentiae? {{pn|1.17|17}}Sed et si prudens ruperit, nequaquam patietur aut altius se laedi aut latius. Quod cuiusmodi libra atque mensura caveri possit, non reperio. {{pn|1.18|18}}Quin etiam, si quid plus erit aliterve conmissum, res fiet ridiculae atrocitatis, ut contraria actio mutuae talionis oriatur et adolescat infinita quaedam reciprocatio talionum. {{pn|1.19|19}}Nam de inmanitate illa secandi partiendique humani corporis, si unus ob pecuniam debitam iudicatus addictusque sit pluribus, non libet meminisse et piget dicere. Quid enim videri potest efferatius, quid ab hominis ingenio diversius, quam quod membra et artus inopis debitoris saevissimo laniatu distrahebantur, sicuti nunc bona venum distrahuntur?” {{pn|1.20|20}}Tum Sex. Caecilius amplexus utraque manu Favorinum “tu es” inquit “unus profecto in nostra memoria non Graiae modo, sed Romanae quoque rei peritissimus. Quis enim philosophorum disciplinae suae leges tam scite atque docte callet, quam leges tu nostras decemvirales percalluisti?{{pn|1.21|21}}sed quaeso tecum tamen, degrediare paulisper e curriculis istis disputationum vestrarum academicis omissoque studio, quicquid lubitum est, arguendi tuendique, consideres gravius, cuimodi sint ea, quae reprehendisti, nec ideo contemnas legum istarum antiquitates, quod plerisque ipse iam populus Romanus uti desiverit. {{pn|1.22|22}}Non enim profecto ignoras legum opportunitates et medelas pro temporum moribus et pro rerum publicarum generibus ac pro utilitatum praesentium rationibus proque vitiorum, quibus medendum est, fervoribus mutari atque flecti neque uno statu consistere, quin, ut facies caeli et maris, ita rerum atque fortunae tempestatibus varientur. {{pn|1.23|23}}Quid salubrius visum est rogatione illa Stolonis iugerum de numero praefinito? quid utilius plebisscito Voconio de coercendis mulierum hereditatibus? quid tam necessarium existimatum est propulsandae civium luxuriae quam lex Licinia et Fannia aliaeque item leges sumptuariae? Omnia tamen haec oblitterata et operta sunt civitatis opulentia quasi quibusdam fluctibus exaestuantis. {{pn|1.24|24}}Sed cur tibi esse visa est inhumana lex omnium mea quidem sententia humanissima, quae iumentum dari iubet aegro aut seni in ius vocato? Verba sunt haec de lege “si in ius vocat”: {{pn|1.25|25}}“Si morbus aevitasve vitium escit, qui in ius vocabit, iumentum dato; si nolet, arceram ne sternito.” {{pn|1.26|26}}An tu forte morbum appellari hic putas aegrotationem gravem cum febri rapida et quercera iumentumque dici pecus aliquod unicum tergo vehens? ac propterea minus fuisse humanum existumas aegrotum domi suae cubantem iumento inpositum in ius rapi? Hoc, mi Favorine, nequaquam ita est. {{pn|1.27|27}}Nam “morbus” in lege ista non febriculosus neque nimium gravis, sed vitium aliquod inbecillitatis atque invalentiae demonstratur, non periculum vitae ostenditur. Ceteroqui morbum vehementiorem vim graviter nocendi habentem legum istarum scriptores alio in loco non per se “morbum”, sed “morbum sonticum” appellant. {{pn|1.28|28}}“Iumentum” quoque non id solum significat, quod nunc dicitur; sed vectaculum etiam, quod adiunctis pecoribus trahebatur, veteres nostri “iumentum” a “iungendo” dixerunt. {{pn|1.29|29}}“Arcera” autem vocabatur plaustrum tectum undique et munitum quasi arca quaedam magna vestimentis instrata, qua nimis aegri aut senes portari cubantes solebant. {{pn|1.30|30}}Quaenam tibi igitur acerbitas esse visa est, quod in ius vocato paupertino homini vel inopi, qui aut pedibus forte aegris esset aut quo alio casu ingredi non quiret, plaustrum esse dandum censuerunt? neque insterni tamen delicate, arceram iusserunt, quoniam satis esset invalido cuimodi vectaculum. Atque id fecerunt, ne causatio ista aegri corporis perpetuam vacationem daret fidem detractantibus iurisque actiones declinantibus. {{pn|1.31|31}}Sed enim ipsum vide. Iniurias factas quinque et viginti assibus sanxerunt. Non omnino omnes, mi Favorine, iniurias aere isto pauco diluerunt, tametsi haec ipsa paucitas assium grave pondus aeris fuit; nam librariis assibus in ea tempestate populus usus est. {{pn|1.32|32}}Sed iniurias atrociores, ut de osse fracto, non liberis modo, verum etiam servis factas inpensiore damno vindicaverunt, quibusdam autem iniuriis talionem quoque adposuerunt. {{pn|1.33|33}}Quam quidem tu talionem, vir optime, iniquius paulo insectatus es ac ne consistere quidem dixisti lepida quadam sollertia verborum, quoniam talioni par non sit talio neque rumpi membrum facile possit ad alterius rupturae, ut ais tu, “aequilibrium”. {{pn|1.34|34}}Verum est, mi Favorine, talionem parissimam fieri difficillime. Sed decemviri minuere atque exstinguere volentes huiuscemodi violentiam pulsandi atque laedendi talione, eo quoque metu coercendos esse homines putaverunt neque eius, qui membrum alteri rupisset et pacisci tamen de talione redimenda nollet, tantam esse habendam rationem arbitrati sunt, ut, an prudens inprudensne rupisset, spectandum putarent aut talionem in eo vel ad amussim aequiperarent vel in librili perpenderent; sed potius eundem animum eundemque impetum in eadem parte corporis rumpenda, non eundem quoque casum exigi voluerunt, quoniam modus voluntatis praestari posset, casus ictus non posset. {{pn|1.35|35}}Quod si ita est, ut dico et ut ipse aequitatis habitus demonstrat, taliones illae tuae reciprocae argutiores profecto quam veriores fuerunt. {{pn|1.36|36}}Sed quoniam acerbum quoque esse hoc genus poenae putas, vae, obsecro te, ista acerbitas est, si idem fiat in te, quod tute in alio feceris? praesertim cum habeas facultatem paciscendi et non necesse sit pati talionem, nisi eam tu elegeris. {{pn|1.37|37}}Quod edictum autem praetorum de aestimandis iniuriis probabilius esse existimas nolo hoc ignores hanc quoque ipsam talionem ad aestimationem iudicis redigi necessario solitam. {{pn|1.38|38}}Nam si reus, qui depecisci noluerat, iudici talionem imperanti non parebat, aestimata lite iudex hominem pecuniae damnabat, atque ita, si reo et pactio gravis et acerba talio visa fuerat, severitas legis ad pecuniae multam redibat. {{pn|1.39|39}}Restat, ut ei, quod de sectione partitioneque corporis inmanissimum esse tibi visum est, respondeam. Omnibus quidem virtutum generibus exercendis colendisque populus Romanus e parva origine ad tantae amplitudinis instar emicuit, sed omnium maxime atque praecipue fidem coluit sanctamque habuit tam privatim quam publice. {{pn|1.40|40}}Sic consules, clarissimos viros, hostibus confirmandae fidei publicae causa dedidit, sic clientem in fidem acceptum cariorem haberi quam propinquos tuendumque esse contra cognatos censuit, neque peius ullum facinus existimatum est, quam si qui probaretur clientem divisui habuisse. {{pn|1.41|41}}Hanc autem fidem maiores nostri non modo in officiorum vicibus, sed in negotiorum quoque contractibus sanxerunt maximeque in pecuniae mutuaticae usu atque commercio: adimi enim putaverunt subsidium hoc inopiae temporariae, quo communis omnium vita indiget, si perfidia debitorum sine gravi poena eluderet. {{pn|1.42|42}}Confessi igitur aeris ac debiti iudicatis triginta dies sunt dati conquirendae pecuniae causa, quam dissoluerent, eosque dies decemviri “iustos” appellaverunt, {{pn|1.43|43}}velut quoddam iustitium, id est iuris inter eos quasi interstitionem quandam et cessationem, quibus diebus nihil cum his agi iure posset. {{pn|1.44|44}}Post deinde, nisi dissoluerant, ad praetorem vocabantur et ab eo, quibus erant iudicati, addicebantur, nervo quoque aut compedibus vinciebantur. {{pn|1.45|45}}Sic enim sunt, opinor, verba legis: “Aeris confessi rebusque iure iudicatis triginta dies iusti sunto. Post deinde manus iniectio esto, in ius ducito. Ni iudicatum facit aut quis endo eo in iure vindicit, secum ducito, vincito aut nervo aut compedibus. Quindecim pondo ne minore aut si volet maiore vincito. Si volet, suo vivito. Ni suo vivit, qui eum vinctum habebit, libras farris endo dies dato. Si volet, plus dato.” {{pn|1.46|46}}Erat autem ius interea paciscendi ac, nisi pacti forent, habebantur in vinculis dies sexaginta. {{pn|1.47|47}}Inter eos dies trinis nundinis continuis ad praetorem in comitium producebantur, quantaeque pecuniae iudicati essent, praedicabatur. Tertiis autem nundinis capite poenas dabant aut trans Tiberim peregre venum ibant. {{pn|1.48|48}}Sed eam capitis poenam sanciendae, sicuti dixi, fidei gratia horrificam atrocitatis ostentu novisque terroribus metuendam reddiderunt. Nam si plures forent, quibus reus esset iudicatus, secare, si vellent, atque partiri corpus addicti sibi hominis permiserunt. {{pn|1.49|49}}Et quidem verba ipsa legis dicam, ne existimes invidiam me istam forte formidare: “Tertiis” inquit “nundinis partis secanto. Si plus minusve secuerunt, se fraude esto.” {{pn|1.50|50}}Nihil profecto inmitius, nihil inmanius, nisi, ut reapse apparet, eo consilio tanta inmanitas poenae denuntiatast, ne ad eam umquam perveniretur. {{pn|1.51|51}}Addici namque nunc et vinciri multos videmus, quia vinculorum poenam deterrimi homines contemnunt, {{pn|1.52|52}}dissectum esse antiquitus neminem equidem neque legi neque audivi, quoniam saevitia ista poenae contemni non quitast. {{pn|1.53|53}}An putas, Favorine, si non illa etiam ex duodecim tabulis de testimoniis falsis poena abolevisset et si nunc quoque, ut antea, qui falsum testimonium dixisse convictus esset, e saxo Tarpeio deiceretur, mentituros fuisse pro testimonio tam multos, quam videmus? Acerbitas plerumque ulciscendi maleficii bene atque caute vivendi disciplinast. {{pn|1.54|54}}Historia de Metto Fufetio Albano nobis quoque non admodum numero istiusmodi libros lectitantibus ignota non est, qui, quoniam pactum atque condictum cum rege populi Romani perfide ruperat, binis quadrigis evinctus in diversa nitentibus laceratus est. Novum atque asperum supplicium quis negat? sed, quid elegantissimus poeta dicat, vide: at tu dictis, Albane, maneres.” {{pn|1.55|55}}Haec taliaque alia ubi Sextus Caecilius omnibus, qui aderant, ipso quoque Favorino adprobante atque laudante disseruit, nuntiatum est Caesarem iam salutari, et separati sumus. ===II.=== {{c|''Vocabulum “siticinum” in M. Catonis oratione quid significet.''}} {{pn|2.1|1}}“Siticines” scriptum est in oratione M. Catonis, quae scribitur ne imperium sit veteri, ubi novus venerit. “Siticines” inquit “et liticines et tubicines.” {{pn|2.2|2}}Sed Caesellius Vindex in conmentariis lectionum antiquarum scire quidem se ait liticines lituo cantare et tubicines tuba; quid istuc autem sit, quo siticines cantant, homo ingenuae veritatis scire sese negat.{{pn|2.3|3}}Nos autem in Capitonis Atei coniectaneis invenimus “siticines” appellatos, qui apud sitos canere soliti essent, hoc est vita functos et sepultos, eosque habuisse proprium genus tubae, qua canerent, a ceterorum tubicinum differens. ===III.=== {{c|''Quam ob causam L. Accius poeta in pragmaticis sicinnistas “nebuloso nomine” esse dixerit.''}} {{pn|3.1|1}}Quos “sicinistas” vulgus dicit, qui rectius locuti sunt, “sicinnistas” “n” littera gemina dixerunt. {{pn|3.2|2}}Sicinnium enim genus veteris saltationis fuit. Saltabundi autem canebant, quae nunc stantes canunt. {{pn|3.3|3}}Posuit hoc verbum L. Accius poeta in pragmaticis appellarique “sicinnistas” ait “nebuloso nomine”; credo propterea “nebuloso”, quod, sicinnium cur diceretur, obscurum esset. ===IV.=== {{c|''Artificum scaenicorum studium amoremque inhonestum probrosumque esse; et super ea re verba Aristotelis philosophi adscripta.''}} {{pn|4.1|1}}Comoedos quispiam et tragoedos et tibicines dives adulescens, Tauri philosophi discipulus, ut liberos homines in deliciis atque in delectamentis habebat. {{pn|4.2|2}}Id genus autem artifices Graece appellantur hoi peri ton Dionyson technitai. {{pn|4.3|3}}Eum adulescentem Taurus a sodalitatibus convictuque hominum scaenicorum abducere volens misit ei verba haec ex Aristotelis libro exscripta, qui problemata enkyklia inscriptus est, iussitque uti ea cotidie lectitaret: {{pn|4.4|4}}Dia ti hoi Dionysiakoi technitai hos epi to poly poneroi eisin? hoti hekista logou kai philosophias koinonousi dia to poly meros tou biou einai, kai hoti en akrasiais ton polyn chronon eisin, hote de en aporiais; amphotera de phaulotetos paraskevastika. ===V.=== {{c|''Exempla epistularum Alexandri regis et Aristotelis philosophi Graeca ita uti sunt edita; eaque in linguam Latinam versa.''}} {{pn|5.1|1}}Commentationum suarum artiumque, quas discipulis tradebat, Aristoteles philosophus, regis Alexandri magister, duas species habuisse dicitur. Alia erant, quae nominabat exoterika, alia quae appellabat akroatika.{{pn|5.2|2}}Exoterika dicebantur quae ad rhetoricas meditationes facultatemque argutiarum civiliumque rerum notitiam conducebant, {{pn|5.3|3}}akroatika autem vocabantur, in quibus philosophia remotior subtiliorque agitabatur quaeque ad naturae contemplationes disceptationesve dialecticas pertinebant.{{pn|5.4|4}}Huic disciplinae, quam dixi, akroatikei tempus exercendae dabat in Lycio matutinum nec ad eam quemquam temere admittebat, nisi quorum ante ingenium et eruditionis elementa atque in discendo studium laboremque explorasset. {{pn|5.5|5}}Illas vero exotericas auditiones exercitiumque dicendi eodem in loco vesperi faciebat easque vulgo iuvenibus sine dilectu praebebat, atque eum deilinon peripateton appellabat, illum alterum supra heothinon; utroque enim tempore ambulans disserebat. {{pn|5.6|6}}Libros quoque suos, earum omnium rerum conmentarios, seorsum divisit, ut alii “exoterici” dicerentur, partim “acroatici”. {{pn|5.7|7}}Eos libros generis “acroatici” cum in vulgus ab eo editos rex Alexander cognovisset atque ea tempestate armis exercitum omnem prope Asiam teneret regemque ipsum Darium proeliis et victoriis urgeret, in illis tamen tantis negotiis litteras ad Aristotelem misit non eum recte fecisse, quod disciplinas acroaticas, quibus ab eo ipse eruditus foret, libris foras editis involgasset: {{pn|5.8|8}}“Nam qua” inquit “alia re praestare ceteris poterimus, si ea, quae ex te accepimus, omnium prosus fient communia? quippe ego doctrina anteire malim quam copiis atque opulentiis.”{{pn|5.9|9}}Rescripsit ei Aristoteles ad hanc sententiam: “Acroaticos libros, quos editos quereris et non proinde ut arcana absconditos, neque editos scito esse neque non editos, quoniam his solis cognobiles erunt, qui nos audiverunt.” {{pn|5.10|10}}Exempla utrarumque litterarum sumpta ex Andronici philosophi libro subdidi. An autem prosus in utriusque epistula brevitatis elegantissimae filum tenuissimum ...{{pn|5.11|11}}Alexandros Aristotelei eu prattein. Ouk orthos epoiesas ekdous tous akroatikous ton logon. Tini gar de dioisomen hmeis ton allon, ei kath'hous epaideuthemen logous, houtoi panton esontai koinoi? Ego de bouloimen an tais peri ta arista empeiriais e tais dynamesin diapherein. Erroso.{{pn|5.12|12}}Aristoteles basilei Alexandroi eu prattein. Egrapsas moiperi ton akroatikon logon oiomenos dein autous phylattein en aporrhetois. Isthi oun autous kai ekdedomenous kai me ekdedomenous; xynetoi gar eisin monois tois hemon akousasin. Errhoso, Alexandre basileu.{{pn|5.13|13}}Hoc ego verbum xynetoi gar eisin quaerens uno itidem verbo dicere aliud non repperi, quam est scriptum a M. Catone in sexta origine: “Itaque ego” inquit “cognobiliorem cognitionem esse arbitror.” ===VI.=== {{c|''Quaesitum atque tractatum, utrum siet rectius dicere, “habeo curam vestri”, an “vestrum”.''}} {{pn|6.1|1}}Percontabar Apollinarem Sulpicium, cum eum Romae adulescentulus sectarer, qua ratione diceretur “habeo curam vestri” aut “misereor vestri” et iste casus “vestri” eo in loco quem videretur habere casum rectum. {{pn|6.2|2}}Is hic mihi ita respondit: “Quaeris” inquit “ex me, quod mihi quoque est iamdiu in perpetua quaestione. Videtur enim non “vestri” oportere dici, sed “vestrum”, sicuti Graeci locuntur: epimeloumai hymon, kedomai hymon, in quo loco hymon aptius “vestrum” dicitur quam “vestri” et habet casum nominandi, quem tu “rectum” appellasti, “vos”. {{pn|6.3|3}}Invenio tamen” inquit “non paucis in locis “nostri” atque “vestri” dictum, non “nostrum” aut “vestrum”. L. Sulla rerum gestarum libro secundo:<BR>“Quod si fieri potest, ut etiam nunc nostri vobis in mentem veniat, nosque magis dignos credatis, quibus civibus quam hostibus utamini quique pro vobis potius quam contra vos pugnemus, neque nostro neque maiorum nostrorum immerito nobis id continget.” {{pn|6.4|4}}Terentius in Phormione:<BR> ita plerique ingenio sumus omnes, nostri nosmet paenitet. {{pn|6.5|5}}Afranius in togata:<BR> nescioqui nostri miseritust tandem deus. {{pn|6.6|6}}Et Laberius in Necyomantia:<BR> dum diutius detinetur, nostri oblitus est. {{pn|6.7|7}}“Dubium porro” inquit “non est, quin eodem haec omnia casu dicantur: “nostri paenitet,” “nostri oblitus est”, “nostri misertus est”, quo dicitur: “mei paenitet”, “mei misertus est”, “mei oblitus est”. {{pn|6.8|8}}“Mei” autem casus interrogandi est, quem “genetivum” grammatici vocant, et ab eo declinatur, quod est “ego”; huius deinde plurativum est “nos”. [”Tui” aeque declinatur ab eo, quod est “tu”; huius itidem plurativum est “vos”.] {{pn|6.9|9}}Sic namque Plautus declinavit in Pseudolo in hisce versibus:<BR> si ex te tacente fieri possem certior,<BR> ere, quae miseriae te tam misere macerent,<BR> duorum labori ego hominum parsissem lubens:<BR> mei te rogandi et tis respondendi mihi.<BR>“Mei” enim Plautus hoc in loco non ab eo dixit, quod est “meus”, sed ab eo, quod est “ego”. {{pn|6.10|10}}Itaque si dicere velis “patrem mei” pro “patrem meum”, quo Graeci modo ton patera mou dicunt, inusitate quidem, sed recte profecto eaque ratione dices, qua Plautus dixit “labori mei” pro “labori meo”. {{pn|6.11|11}}Haec autem ipsa ratio est in numero plurativo, qua Gracchus “misereri vestrum” dixit et qua M. Cicero “contentio vestrum” et “contentione nostrum” dixit quaque item ratione Quadrigarius in annali undevicesimo verba haec posuit: “C. Mari, ecquando te nostrum et reipublicae miserebitur!” Cur igitur Terentius “paenitet nostri”, non “nostrum”, et Afranius “nostri miseritus est”, non “nostrum”? {{pn|6.12|12}}Nihil hercle” inquit “mihi de ista re in mentem venit, nisi auctoritas quaedam vetustatis non nimis anxie neque superstitiose loquentis. Nam sicuti multifariam scriptum est “vestrorum” pro “vestrum”, ut in Plauti Mostellaria in hoc versu:<BR> verum illuc esse maxima pars vestrorum intellegit,<BR> cum vellet “maxima pars” dicere “vestrum”, ita nonnumquam “vestri” quoque dictum est pro “vestrum”. {{pn|6.13|13}}Sed procul dubio, qui rectissime loqui volet, “vestrum” potius dixerit quam “vestri”. {{pn|6.14|14}}Et idcirco inportunissime” inquit “fecerunt, qui in plerisque Sallusti exemplaribus scripturam istam sincerissimam corruperunt. Nam cum ita in Catilina scriptum esset: “Saepe maiores vestrum miseriti plebis Romanae”, “vestrum” obleverunt et “vestri” superscripserunt. Ex quo in plures libros mendae istius indoles manavit.”{{pn|6.15|15}}Haec memini mihi Apollinarem dicere, eaque tunc ipsa, ita ut dicta fuerant, notavi. ===VII.=== {{c|''Quam diversae Graecorum sint sententiae super numero Niobae filiorum.''}} {{pn|1.1|1}}Mira et prope adeo ridicula diversitas fabulae apud Graecos poetas deprenditur super numero Niobae filiorum.{{pn|1.2|2}}Nam Homerus pueros puellasque eius bis senos dicit fuisse, Euripides bis septenos, Sappho bis novenos, Bacchylides et Pindarus bis denos, quidam alii scriptores tres fuisse solos dixerunt. ===VIII.=== {{c|''De his, quae habere symptosian videntur cum luna mansuescente ac senescente.''}} {{pn|1.1|1}}Annianus poeta in fundo suo, quem in agro Falisco possidebat, agitare erat solitus vindemiam hilare atque amoeniter. {{pn|1.2|2}}Ad eos dies me et quosdam item alios familiaris vocavit. {{pn|1.3|3}}Ibi tum cenantibus nobis magnus ostrearum numerus Roma missus est. Quae cum adpositae fuissent et multae quidem, sed inuberes macriusculaeque essent, “luna” inquit Annianus “nunc videlicet senescit; ea re ostrea quoque, sicuti quaedam alia, tenuis exsuctaque est.”{{pn|1.4|4}}Cum quaereremus, quae alia item senescente luna tabescerent, “nonne Lucilium” inquit “nostrum meministis dicere:<BR> luna alit ostrea et implet echinos, muribus fibras<BR> et iecur addit?{{pn|1.5|5}}Eadem autem ipsa, quae crescente luna gliscunt, deficiente contra defiunt. {{pn|1.6|6}}Aelurorum quoque oculi ad easdem vices lunae aut ampliores fiunt aut minores. {{pn|1.7|7}}Id etiam” inquit “multo mirandum est magis, quod apud Plutarchum in quarto in Hesiodum commentario legi: “Cepetum revirescit et congerminat decedente luna, contra autem inarescit adolescente. Eam causam esse dicunt sacerdotes Aegyptii, cur Pelusiotae cepe non edint, quia solum olerum omnium contra lunae augmenta atque damna vices minuendi et augendi habeat contrarias”.” ===IX.=== {{c|''Qualibus verbis delectari solitus sit Antonius Iulianus positis in mimiambis Cn. Matii; et quid significet M. Cato in oratione, quam scripsit de innocentia sua, cum ita dictitat: “numquam vestimenta a populo poposci”.''}} {{pn|1.1|1}}Delectari mulcerique aures suas dicebat Antonius Iulianus figmentis verborum novis Cn. Matii, hominis eruditi, qualia haec quoque essent, quae scripta ab eo in mimiambis memorabat:{{pn|1.2|2}}sinuque amicam refice frigidam caldo<BR> columbulatim labra conserens labris.{{pn|1.3|3}}Item id quoque iucunde lepideque fictum dictitabat:<BR> iam tonsiles tapetes ebrii fuco<BR> quos concha purpura imbuens venenavit.<BR> ... ===X.=== {{c|''Quid vocabulum “ex iure manuni consertum” signiticet.''}} {{pn|10.1|1}}. “Ex iure manum consertum” verba sunt ex antiquis actionibus, quae, cum lege agitur et vindiciae contenduntur, dici nunc quoque apud praetorem solent. <BR>{{pn|10.2|2}}. Rogavi ego Romae grammaticum, celebri hominem fama et multo nomine, quid haec verba essent? Tum ille me despiciens “aut erras,” inquit “adulescens, aut ludis; rem enim doceo grammaticam, non ius respondeo; si quid igitur ex Vergilio, Plauto, Ennio quaerere habes, quaeras licet.” <BR>{{pn|10.3|3}}. “Ex Ennio ergo” inquam “est, magister, quod {{ancora+|X.quaero|quaero}}. <BR>{{pn|10.4|4}}. Ennius enim verbis hisce usus est.” Cumque ille demiratus aliena haec esse a poetis et haud usquam inveniri in carminibus Ennii diceret, tum ego hos versus ex octavo annali absentes dixi - nam forte eos tamquam insigniter praeter alios factos memineram -:<BR> pellitur e medio sapientia, vi geritur res;<BR> spernitur orator bonus, horridus miles amatur.<BR> Haut doctis dictis certantes nec maledictis<BR> miscent inter sese inimicitiam agitantes,<BR> non ex iure manum consertum, sed magis ferro<BR> rem repetunt regnumque petunt, vadunt solida vi. <BR>{{pn|10.5|5}}. Cum hos ego versus Ennianos dixissem, “credo” inquit grammaticus “iam tibi. Sed tu velim credas mihi Quintum Ennium didicisse hoc non ex poeticae litteris, set ex iuris aliquo {{ancora+|X.perito|perito}}. Eas igitur tu quoque” inquit “et discas, unde Ennius didicit.” <BR>{{pn|10.6|6}}. Vsus consilio sum magistri, quod docere ipse debuerat, a quo discerem, praetermonstrantis. Itaque id, quod ex iureconsultis quodque ex libris eorum didici, inferendum his conmentariis existimavi, quoniam, in medio rerum et hominum vitam qui colunt, ignorare non oportet verba actionum civilium celebriora. <BR>{{pn|10.7|7}}. “Manum conserere” ... Nam de qua re disceptatur in iure in re praesenti, sive ager sive quid aliud est, cum adversario simul manu prendere et in ea re sollemnibus verbis vindicare, id est “vindicia”. <BR>{{pn|10.8|8}}. Correptio manus in re atque in loco praesenti apud praetorem ex duodecim tabulis fiebat, in quibus ita scriptum est: “si qui in iure manum conserunt.” <BR>{{pn|10.9|9}}. Sed postquam praetores propagatis Italiae finibus datis iurisdictionibus negotiis occupati proficisci vindiciarum dicendarum causa ad longinquas res gravabantur, institutum est contra duodecim tabulas tacito consensu, ut litigantes non in iure apud praetorem manum consererent, sed “ex iure manum consertum” vocarent, id est alter alterum ex iure ad conserendam manum in rem, de qua ageretur, vocaret atque profecti simul in agrum, de quo litigabatur, terrae aliquid ex eo, uti unam glebam, in ius in urbem ad praetorem deferrent et in ea gleba tamquam in toto agro vindicarent. <BR>{{pn|10.10|10}}. Idcirco Ennius significare volens non, ut ad praetorem solitum est, legitumis actionibus neque ex iure manum consertum, sed bello ferroque et vera vi atque solida ...; quod videtur dixisse conferens vim illam civilem et festucariam, quae verbo diceretur, non quae manu fieret, cum vi bellica et cruenta. ===XI.=== {{c|''Quid sit “sculuae” verbum positum apud M. Varronem.''}} {{pn|1.1|1}}P. Lavini liber est non incuriose factus. Is inscriptus est de verbis sordidis. {{pn|1.2|2}}In eo scripsit “sculnam” vulgo dici quasi “seculnam”; “quem, qui elegantius” inquit “loquuntur, “sequestrem” appellant.” {{pn|1.3|3}}Vtrumque vocabulum a sequendo factum est, quod eius, qui electus sit, utraque pars fidem sequatur. {{pn|1.4|4}}“Sculnam” autem scriptum esse in logistorico M. Varronis, qui inscribitur Catus, idem Lavinius in eodem libro admonet. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud sequestrem depositum erat, “sequestro positum” per adverbium dicebant. Cato de Ptolomaeo contra Thermum: “Per deos immortales, nolite vos atque ...” {{Liber |Ante=Liber XIX |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XIX |Post= |PostNomen= }} {{finis}} fs3fehn7l7rwrve8hj0jed740tb1iss 269149 269148 2026-06-06T12:55:35Z Saumache 27923 /* VII. */ 269149 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XX }} {{Liber |Ante=Liber XIX |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XIX |Post= |PostNomen= }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Disceptatio Sex. Caecilii iureconsulti et Favorini philosophi de legibus duodecim tabularum.''}} {{pn|1.1|1}}Sextus Caecilius in disciplina iuris atque in legibus populi Romani noscendis interpretandisque scientia, usu auctoritateque inlustri fuit. {{pn|1.2|2}}Ad eum forte in area Palatina, cum salutationem Caesaris opperiremur, philosophus Favorinus accessit conlocutusque est nobis multisque aliis praesentibus. {{pn|1.3|3}}In illis tunc eorum sermonibus orta mentiost legum decemviralium, quas decemviri eius rei gratia a populo creati conposuerunt, in duodecim tabulas conscripserunt. {{pn|1.4|4}}Eas leges cum Sex. Caecilius inquisitis exploratisque multarum urbium legibus eleganti atque absoluta brevitate verborum scriptas diceret, “sit” inquit “hoc” Favorinus “in pleraque earum legum parte ita, uti dicis; non enim minus cupide tabulas istas duodecim legi quam illos duodecim libros Platonis de legibus. Sed quaedam istic esse animadvertuntur aut obscurissima aut durissima aut lenia contra nimis et remissa aut nequaquam ita, ut scriptum est, consistentia.” {{pn|1.5|5}}“Obscuritates” inquit Sex. Caecilius “non adsignemus culpae scribentium, sed inscitiae non adsequentium, quamquam hi quoque ipsi, qui, quae scripta sunt, minus percipiunt, culpa vacant. {{pn|1.6|6}}Nam longa aetas verba atque mores veteres oblitteravit, quibus verbis moribusque sententia legum conprehensa est. Trecentesimo quippe anno post Romam conditam tabulae conpositae scriptaeque sunt, a quo tempore ad hunc diem anni esse non longe minus sescenti videntur. {{pn|1.7|7}}Dure autem scriptum esse in istis legibus quid existimari potest? nisi duram esse legem putas, quae iudicem arbitrumve iure datum, qui ob rem dicendam pecuniam accepisse convictus est, capite poenitur aut quae furem manifestum ei, cui furtum factum est, in servitutem tradit, nocturnum autem furem ius occidendi tribuit. {{pn|1.8|8}}Dic enim, quaeso, dic, vir sapientiae studiosissime, an aut iudicis illius perfidiam contra omnia iura divina atque humana iusiurandum suum pecunia vendentis aut furis manifesti intolerandam audaciam aut nocturni grassatoris insidiosam violentiam non dignam esse capitis poena existumes?” {{pn|1.9|9}}“Noli” inquit Favorinus “ex me quaerere, quid ego existumem. Scis enim solitum esse me pro disciplina sectae, quam colo, inquirere potius quam decernere. {{pn|1.10|10}}Sed non levis existimator neque aspernabilis est populus Romanus, cui delicta quidem istaec vindicanda, poenae tamen huiuscemodi nimis durae esse visae sunt; passus enim est leges istas de tam inmodico supplicio situ atque senio emori. {{pn|1.11|11}}Sicut illud quoque non humaniter scriptum improbavit, quod, si homo in ius vocatus morbo aut aetate aeger ad ingrediendum invalidus est, arcera non sternitur, sed ipse aufertur et iumento imponitur atque ex domo sua ad praetorem in comitium nova funeris facie effertur. Quam enim ob causam morbo adfectus et ad respondendum pro sese non idoneus iumento adhaerens in ius adversario deportatur? {{pn|1.12|12}}Quod vero dixi videri quaedam esse inpendio molliora, nonne tibi quoque videtur nimis esse dilutum, quod ita de iniuria poenienda scriptum est: “Si iniuriam alteri faxit, viginti quinque aeris poenae sunto.” Quis enim erit tam inops, quem ab iniuriae faciendae libidine viginti quinque asses deterreant? {{pn|1.13|13}}Itaque cum eam legem Labeo quoque vester in libris quos ad duodecim tabulas conscripsit, non probaret: “...” inquit “L. Veratius fuit egregie homo inprobus atque inmani vecordia. Is pro delectamento habebat os hominis liberi manus suae palma verberare. Eum servus sequebatur ferens crumenam plenam assium; ut quemque depalmaverat, numerari statim secundum duodecim tabulas quinque et viginti asses iubebat.” Propterea” inquit “praetores postea hanc abolescere et relinqui censuerunt iniuriisque aestumandis recuperatores se daturos edixerunt. {{pn|1.14|14}}Nonnulla autem in istis legibus ne consistere quidem, sicuti dixi, visa sunt, velut illa lex talionis, cuius verba, nisi memoria me fallit, haec sunt: “si membrum rupit, ni cum e pacto, talio esto.” {{pn|1.15|15}}Praeter enim ulciscendi acerbitatem ne procedere quoque exsecutio iustae talionis potest. Nam cui membrum ab alio ruptum est, si ipsi itidem rumpere per talionem velit, quaero, an efficere possit rumpendi pariter membri aequilibrium? In qua re primum ea difficultas est inexplicabilis. {{pn|1.16|16}}Quid si membrum” inquit “alteri inprudens ruperit? quod enim per inprudentiam factum est, retaliari per inprudentiam debet. Ictus quippe fortuitus et consultus non cadunt sub eiusdem talionis similitudinem. Quonam igitur modo inprudentem poterit imitari, qui in exsequenda talione non licentiae ius habet, sed inprudentiae? {{pn|1.17|17}}Sed et si prudens ruperit, nequaquam patietur aut altius se laedi aut latius. Quod cuiusmodi libra atque mensura caveri possit, non reperio. {{pn|1.18|18}}Quin etiam, si quid plus erit aliterve conmissum, res fiet ridiculae atrocitatis, ut contraria actio mutuae talionis oriatur et adolescat infinita quaedam reciprocatio talionum. {{pn|1.19|19}}Nam de inmanitate illa secandi partiendique humani corporis, si unus ob pecuniam debitam iudicatus addictusque sit pluribus, non libet meminisse et piget dicere. Quid enim videri potest efferatius, quid ab hominis ingenio diversius, quam quod membra et artus inopis debitoris saevissimo laniatu distrahebantur, sicuti nunc bona venum distrahuntur?” {{pn|1.20|20}}Tum Sex. Caecilius amplexus utraque manu Favorinum “tu es” inquit “unus profecto in nostra memoria non Graiae modo, sed Romanae quoque rei peritissimus. Quis enim philosophorum disciplinae suae leges tam scite atque docte callet, quam leges tu nostras decemvirales percalluisti?{{pn|1.21|21}}sed quaeso tecum tamen, degrediare paulisper e curriculis istis disputationum vestrarum academicis omissoque studio, quicquid lubitum est, arguendi tuendique, consideres gravius, cuimodi sint ea, quae reprehendisti, nec ideo contemnas legum istarum antiquitates, quod plerisque ipse iam populus Romanus uti desiverit. {{pn|1.22|22}}Non enim profecto ignoras legum opportunitates et medelas pro temporum moribus et pro rerum publicarum generibus ac pro utilitatum praesentium rationibus proque vitiorum, quibus medendum est, fervoribus mutari atque flecti neque uno statu consistere, quin, ut facies caeli et maris, ita rerum atque fortunae tempestatibus varientur. {{pn|1.23|23}}Quid salubrius visum est rogatione illa Stolonis iugerum de numero praefinito? quid utilius plebisscito Voconio de coercendis mulierum hereditatibus? quid tam necessarium existimatum est propulsandae civium luxuriae quam lex Licinia et Fannia aliaeque item leges sumptuariae? Omnia tamen haec oblitterata et operta sunt civitatis opulentia quasi quibusdam fluctibus exaestuantis. {{pn|1.24|24}}Sed cur tibi esse visa est inhumana lex omnium mea quidem sententia humanissima, quae iumentum dari iubet aegro aut seni in ius vocato? Verba sunt haec de lege “si in ius vocat”: {{pn|1.25|25}}“Si morbus aevitasve vitium escit, qui in ius vocabit, iumentum dato; si nolet, arceram ne sternito.” {{pn|1.26|26}}An tu forte morbum appellari hic putas aegrotationem gravem cum febri rapida et quercera iumentumque dici pecus aliquod unicum tergo vehens? ac propterea minus fuisse humanum existumas aegrotum domi suae cubantem iumento inpositum in ius rapi? Hoc, mi Favorine, nequaquam ita est. {{pn|1.27|27}}Nam “morbus” in lege ista non febriculosus neque nimium gravis, sed vitium aliquod inbecillitatis atque invalentiae demonstratur, non periculum vitae ostenditur. Ceteroqui morbum vehementiorem vim graviter nocendi habentem legum istarum scriptores alio in loco non per se “morbum”, sed “morbum sonticum” appellant. {{pn|1.28|28}}“Iumentum” quoque non id solum significat, quod nunc dicitur; sed vectaculum etiam, quod adiunctis pecoribus trahebatur, veteres nostri “iumentum” a “iungendo” dixerunt. {{pn|1.29|29}}“Arcera” autem vocabatur plaustrum tectum undique et munitum quasi arca quaedam magna vestimentis instrata, qua nimis aegri aut senes portari cubantes solebant. {{pn|1.30|30}}Quaenam tibi igitur acerbitas esse visa est, quod in ius vocato paupertino homini vel inopi, qui aut pedibus forte aegris esset aut quo alio casu ingredi non quiret, plaustrum esse dandum censuerunt? neque insterni tamen delicate, arceram iusserunt, quoniam satis esset invalido cuimodi vectaculum. Atque id fecerunt, ne causatio ista aegri corporis perpetuam vacationem daret fidem detractantibus iurisque actiones declinantibus. {{pn|1.31|31}}Sed enim ipsum vide. Iniurias factas quinque et viginti assibus sanxerunt. Non omnino omnes, mi Favorine, iniurias aere isto pauco diluerunt, tametsi haec ipsa paucitas assium grave pondus aeris fuit; nam librariis assibus in ea tempestate populus usus est. {{pn|1.32|32}}Sed iniurias atrociores, ut de osse fracto, non liberis modo, verum etiam servis factas inpensiore damno vindicaverunt, quibusdam autem iniuriis talionem quoque adposuerunt. {{pn|1.33|33}}Quam quidem tu talionem, vir optime, iniquius paulo insectatus es ac ne consistere quidem dixisti lepida quadam sollertia verborum, quoniam talioni par non sit talio neque rumpi membrum facile possit ad alterius rupturae, ut ais tu, “aequilibrium”. {{pn|1.34|34}}Verum est, mi Favorine, talionem parissimam fieri difficillime. Sed decemviri minuere atque exstinguere volentes huiuscemodi violentiam pulsandi atque laedendi talione, eo quoque metu coercendos esse homines putaverunt neque eius, qui membrum alteri rupisset et pacisci tamen de talione redimenda nollet, tantam esse habendam rationem arbitrati sunt, ut, an prudens inprudensne rupisset, spectandum putarent aut talionem in eo vel ad amussim aequiperarent vel in librili perpenderent; sed potius eundem animum eundemque impetum in eadem parte corporis rumpenda, non eundem quoque casum exigi voluerunt, quoniam modus voluntatis praestari posset, casus ictus non posset. {{pn|1.35|35}}Quod si ita est, ut dico et ut ipse aequitatis habitus demonstrat, taliones illae tuae reciprocae argutiores profecto quam veriores fuerunt. {{pn|1.36|36}}Sed quoniam acerbum quoque esse hoc genus poenae putas, vae, obsecro te, ista acerbitas est, si idem fiat in te, quod tute in alio feceris? praesertim cum habeas facultatem paciscendi et non necesse sit pati talionem, nisi eam tu elegeris. {{pn|1.37|37}}Quod edictum autem praetorum de aestimandis iniuriis probabilius esse existimas nolo hoc ignores hanc quoque ipsam talionem ad aestimationem iudicis redigi necessario solitam. {{pn|1.38|38}}Nam si reus, qui depecisci noluerat, iudici talionem imperanti non parebat, aestimata lite iudex hominem pecuniae damnabat, atque ita, si reo et pactio gravis et acerba talio visa fuerat, severitas legis ad pecuniae multam redibat. {{pn|1.39|39}}Restat, ut ei, quod de sectione partitioneque corporis inmanissimum esse tibi visum est, respondeam. Omnibus quidem virtutum generibus exercendis colendisque populus Romanus e parva origine ad tantae amplitudinis instar emicuit, sed omnium maxime atque praecipue fidem coluit sanctamque habuit tam privatim quam publice. {{pn|1.40|40}}Sic consules, clarissimos viros, hostibus confirmandae fidei publicae causa dedidit, sic clientem in fidem acceptum cariorem haberi quam propinquos tuendumque esse contra cognatos censuit, neque peius ullum facinus existimatum est, quam si qui probaretur clientem divisui habuisse. {{pn|1.41|41}}Hanc autem fidem maiores nostri non modo in officiorum vicibus, sed in negotiorum quoque contractibus sanxerunt maximeque in pecuniae mutuaticae usu atque commercio: adimi enim putaverunt subsidium hoc inopiae temporariae, quo communis omnium vita indiget, si perfidia debitorum sine gravi poena eluderet. {{pn|1.42|42}}Confessi igitur aeris ac debiti iudicatis triginta dies sunt dati conquirendae pecuniae causa, quam dissoluerent, eosque dies decemviri “iustos” appellaverunt, {{pn|1.43|43}}velut quoddam iustitium, id est iuris inter eos quasi interstitionem quandam et cessationem, quibus diebus nihil cum his agi iure posset. {{pn|1.44|44}}Post deinde, nisi dissoluerant, ad praetorem vocabantur et ab eo, quibus erant iudicati, addicebantur, nervo quoque aut compedibus vinciebantur. {{pn|1.45|45}}Sic enim sunt, opinor, verba legis: “Aeris confessi rebusque iure iudicatis triginta dies iusti sunto. Post deinde manus iniectio esto, in ius ducito. Ni iudicatum facit aut quis endo eo in iure vindicit, secum ducito, vincito aut nervo aut compedibus. Quindecim pondo ne minore aut si volet maiore vincito. Si volet, suo vivito. Ni suo vivit, qui eum vinctum habebit, libras farris endo dies dato. Si volet, plus dato.” {{pn|1.46|46}}Erat autem ius interea paciscendi ac, nisi pacti forent, habebantur in vinculis dies sexaginta. {{pn|1.47|47}}Inter eos dies trinis nundinis continuis ad praetorem in comitium producebantur, quantaeque pecuniae iudicati essent, praedicabatur. Tertiis autem nundinis capite poenas dabant aut trans Tiberim peregre venum ibant. {{pn|1.48|48}}Sed eam capitis poenam sanciendae, sicuti dixi, fidei gratia horrificam atrocitatis ostentu novisque terroribus metuendam reddiderunt. Nam si plures forent, quibus reus esset iudicatus, secare, si vellent, atque partiri corpus addicti sibi hominis permiserunt. {{pn|1.49|49}}Et quidem verba ipsa legis dicam, ne existimes invidiam me istam forte formidare: “Tertiis” inquit “nundinis partis secanto. Si plus minusve secuerunt, se fraude esto.” {{pn|1.50|50}}Nihil profecto inmitius, nihil inmanius, nisi, ut reapse apparet, eo consilio tanta inmanitas poenae denuntiatast, ne ad eam umquam perveniretur. {{pn|1.51|51}}Addici namque nunc et vinciri multos videmus, quia vinculorum poenam deterrimi homines contemnunt, {{pn|1.52|52}}dissectum esse antiquitus neminem equidem neque legi neque audivi, quoniam saevitia ista poenae contemni non quitast. {{pn|1.53|53}}An putas, Favorine, si non illa etiam ex duodecim tabulis de testimoniis falsis poena abolevisset et si nunc quoque, ut antea, qui falsum testimonium dixisse convictus esset, e saxo Tarpeio deiceretur, mentituros fuisse pro testimonio tam multos, quam videmus? Acerbitas plerumque ulciscendi maleficii bene atque caute vivendi disciplinast. {{pn|1.54|54}}Historia de Metto Fufetio Albano nobis quoque non admodum numero istiusmodi libros lectitantibus ignota non est, qui, quoniam pactum atque condictum cum rege populi Romani perfide ruperat, binis quadrigis evinctus in diversa nitentibus laceratus est. Novum atque asperum supplicium quis negat? sed, quid elegantissimus poeta dicat, vide: at tu dictis, Albane, maneres.” {{pn|1.55|55}}Haec taliaque alia ubi Sextus Caecilius omnibus, qui aderant, ipso quoque Favorino adprobante atque laudante disseruit, nuntiatum est Caesarem iam salutari, et separati sumus. ===II.=== {{c|''Vocabulum “siticinum” in M. Catonis oratione quid significet.''}} {{pn|2.1|1}}“Siticines” scriptum est in oratione M. Catonis, quae scribitur ne imperium sit veteri, ubi novus venerit. “Siticines” inquit “et liticines et tubicines.” {{pn|2.2|2}}Sed Caesellius Vindex in conmentariis lectionum antiquarum scire quidem se ait liticines lituo cantare et tubicines tuba; quid istuc autem sit, quo siticines cantant, homo ingenuae veritatis scire sese negat.{{pn|2.3|3}}Nos autem in Capitonis Atei coniectaneis invenimus “siticines” appellatos, qui apud sitos canere soliti essent, hoc est vita functos et sepultos, eosque habuisse proprium genus tubae, qua canerent, a ceterorum tubicinum differens. ===III.=== {{c|''Quam ob causam L. Accius poeta in pragmaticis sicinnistas “nebuloso nomine” esse dixerit.''}} {{pn|3.1|1}}Quos “sicinistas” vulgus dicit, qui rectius locuti sunt, “sicinnistas” “n” littera gemina dixerunt. {{pn|3.2|2}}Sicinnium enim genus veteris saltationis fuit. Saltabundi autem canebant, quae nunc stantes canunt. {{pn|3.3|3}}Posuit hoc verbum L. Accius poeta in pragmaticis appellarique “sicinnistas” ait “nebuloso nomine”; credo propterea “nebuloso”, quod, sicinnium cur diceretur, obscurum esset. ===IV.=== {{c|''Artificum scaenicorum studium amoremque inhonestum probrosumque esse; et super ea re verba Aristotelis philosophi adscripta.''}} {{pn|4.1|1}}Comoedos quispiam et tragoedos et tibicines dives adulescens, Tauri philosophi discipulus, ut liberos homines in deliciis atque in delectamentis habebat. {{pn|4.2|2}}Id genus autem artifices Graece appellantur hoi peri ton Dionyson technitai. {{pn|4.3|3}}Eum adulescentem Taurus a sodalitatibus convictuque hominum scaenicorum abducere volens misit ei verba haec ex Aristotelis libro exscripta, qui problemata enkyklia inscriptus est, iussitque uti ea cotidie lectitaret: {{pn|4.4|4}}Dia ti hoi Dionysiakoi technitai hos epi to poly poneroi eisin? hoti hekista logou kai philosophias koinonousi dia to poly meros tou biou einai, kai hoti en akrasiais ton polyn chronon eisin, hote de en aporiais; amphotera de phaulotetos paraskevastika. ===V.=== {{c|''Exempla epistularum Alexandri regis et Aristotelis philosophi Graeca ita uti sunt edita; eaque in linguam Latinam versa.''}} {{pn|5.1|1}}Commentationum suarum artiumque, quas discipulis tradebat, Aristoteles philosophus, regis Alexandri magister, duas species habuisse dicitur. Alia erant, quae nominabat exoterika, alia quae appellabat akroatika.{{pn|5.2|2}}Exoterika dicebantur quae ad rhetoricas meditationes facultatemque argutiarum civiliumque rerum notitiam conducebant, {{pn|5.3|3}}akroatika autem vocabantur, in quibus philosophia remotior subtiliorque agitabatur quaeque ad naturae contemplationes disceptationesve dialecticas pertinebant.{{pn|5.4|4}}Huic disciplinae, quam dixi, akroatikei tempus exercendae dabat in Lycio matutinum nec ad eam quemquam temere admittebat, nisi quorum ante ingenium et eruditionis elementa atque in discendo studium laboremque explorasset. {{pn|5.5|5}}Illas vero exotericas auditiones exercitiumque dicendi eodem in loco vesperi faciebat easque vulgo iuvenibus sine dilectu praebebat, atque eum deilinon peripateton appellabat, illum alterum supra heothinon; utroque enim tempore ambulans disserebat. {{pn|5.6|6}}Libros quoque suos, earum omnium rerum conmentarios, seorsum divisit, ut alii “exoterici” dicerentur, partim “acroatici”. {{pn|5.7|7}}Eos libros generis “acroatici” cum in vulgus ab eo editos rex Alexander cognovisset atque ea tempestate armis exercitum omnem prope Asiam teneret regemque ipsum Darium proeliis et victoriis urgeret, in illis tamen tantis negotiis litteras ad Aristotelem misit non eum recte fecisse, quod disciplinas acroaticas, quibus ab eo ipse eruditus foret, libris foras editis involgasset: {{pn|5.8|8}}“Nam qua” inquit “alia re praestare ceteris poterimus, si ea, quae ex te accepimus, omnium prosus fient communia? quippe ego doctrina anteire malim quam copiis atque opulentiis.”{{pn|5.9|9}}Rescripsit ei Aristoteles ad hanc sententiam: “Acroaticos libros, quos editos quereris et non proinde ut arcana absconditos, neque editos scito esse neque non editos, quoniam his solis cognobiles erunt, qui nos audiverunt.” {{pn|5.10|10}}Exempla utrarumque litterarum sumpta ex Andronici philosophi libro subdidi. An autem prosus in utriusque epistula brevitatis elegantissimae filum tenuissimum ...{{pn|5.11|11}}Alexandros Aristotelei eu prattein. Ouk orthos epoiesas ekdous tous akroatikous ton logon. Tini gar de dioisomen hmeis ton allon, ei kath'hous epaideuthemen logous, houtoi panton esontai koinoi? Ego de bouloimen an tais peri ta arista empeiriais e tais dynamesin diapherein. Erroso.{{pn|5.12|12}}Aristoteles basilei Alexandroi eu prattein. Egrapsas moiperi ton akroatikon logon oiomenos dein autous phylattein en aporrhetois. Isthi oun autous kai ekdedomenous kai me ekdedomenous; xynetoi gar eisin monois tois hemon akousasin. Errhoso, Alexandre basileu.{{pn|5.13|13}}Hoc ego verbum xynetoi gar eisin quaerens uno itidem verbo dicere aliud non repperi, quam est scriptum a M. Catone in sexta origine: “Itaque ego” inquit “cognobiliorem cognitionem esse arbitror.” ===VI.=== {{c|''Quaesitum atque tractatum, utrum siet rectius dicere, “habeo curam vestri”, an “vestrum”.''}} {{pn|6.1|1}}Percontabar Apollinarem Sulpicium, cum eum Romae adulescentulus sectarer, qua ratione diceretur “habeo curam vestri” aut “misereor vestri” et iste casus “vestri” eo in loco quem videretur habere casum rectum. {{pn|6.2|2}}Is hic mihi ita respondit: “Quaeris” inquit “ex me, quod mihi quoque est iamdiu in perpetua quaestione. Videtur enim non “vestri” oportere dici, sed “vestrum”, sicuti Graeci locuntur: epimeloumai hymon, kedomai hymon, in quo loco hymon aptius “vestrum” dicitur quam “vestri” et habet casum nominandi, quem tu “rectum” appellasti, “vos”. {{pn|6.3|3}}Invenio tamen” inquit “non paucis in locis “nostri” atque “vestri” dictum, non “nostrum” aut “vestrum”. L. Sulla rerum gestarum libro secundo:<BR>“Quod si fieri potest, ut etiam nunc nostri vobis in mentem veniat, nosque magis dignos credatis, quibus civibus quam hostibus utamini quique pro vobis potius quam contra vos pugnemus, neque nostro neque maiorum nostrorum immerito nobis id continget.” {{pn|6.4|4}}Terentius in Phormione:<BR> ita plerique ingenio sumus omnes, nostri nosmet paenitet. {{pn|6.5|5}}Afranius in togata:<BR> nescioqui nostri miseritust tandem deus. {{pn|6.6|6}}Et Laberius in Necyomantia:<BR> dum diutius detinetur, nostri oblitus est. {{pn|6.7|7}}“Dubium porro” inquit “non est, quin eodem haec omnia casu dicantur: “nostri paenitet,” “nostri oblitus est”, “nostri misertus est”, quo dicitur: “mei paenitet”, “mei misertus est”, “mei oblitus est”. {{pn|6.8|8}}“Mei” autem casus interrogandi est, quem “genetivum” grammatici vocant, et ab eo declinatur, quod est “ego”; huius deinde plurativum est “nos”. [”Tui” aeque declinatur ab eo, quod est “tu”; huius itidem plurativum est “vos”.] {{pn|6.9|9}}Sic namque Plautus declinavit in Pseudolo in hisce versibus:<BR> si ex te tacente fieri possem certior,<BR> ere, quae miseriae te tam misere macerent,<BR> duorum labori ego hominum parsissem lubens:<BR> mei te rogandi et tis respondendi mihi.<BR>“Mei” enim Plautus hoc in loco non ab eo dixit, quod est “meus”, sed ab eo, quod est “ego”. {{pn|6.10|10}}Itaque si dicere velis “patrem mei” pro “patrem meum”, quo Graeci modo ton patera mou dicunt, inusitate quidem, sed recte profecto eaque ratione dices, qua Plautus dixit “labori mei” pro “labori meo”. {{pn|6.11|11}}Haec autem ipsa ratio est in numero plurativo, qua Gracchus “misereri vestrum” dixit et qua M. Cicero “contentio vestrum” et “contentione nostrum” dixit quaque item ratione Quadrigarius in annali undevicesimo verba haec posuit: “C. Mari, ecquando te nostrum et reipublicae miserebitur!” Cur igitur Terentius “paenitet nostri”, non “nostrum”, et Afranius “nostri miseritus est”, non “nostrum”? {{pn|6.12|12}}Nihil hercle” inquit “mihi de ista re in mentem venit, nisi auctoritas quaedam vetustatis non nimis anxie neque superstitiose loquentis. Nam sicuti multifariam scriptum est “vestrorum” pro “vestrum”, ut in Plauti Mostellaria in hoc versu:<BR> verum illuc esse maxima pars vestrorum intellegit,<BR> cum vellet “maxima pars” dicere “vestrum”, ita nonnumquam “vestri” quoque dictum est pro “vestrum”. {{pn|6.13|13}}Sed procul dubio, qui rectissime loqui volet, “vestrum” potius dixerit quam “vestri”. {{pn|6.14|14}}Et idcirco inportunissime” inquit “fecerunt, qui in plerisque Sallusti exemplaribus scripturam istam sincerissimam corruperunt. Nam cum ita in Catilina scriptum esset: “Saepe maiores vestrum miseriti plebis Romanae”, “vestrum” obleverunt et “vestri” superscripserunt. Ex quo in plures libros mendae istius indoles manavit.”{{pn|6.15|15}}Haec memini mihi Apollinarem dicere, eaque tunc ipsa, ita ut dicta fuerant, notavi. ===VII.=== {{c|''Quam diversae Graecorum sint sententiae super numero Niobae filiorum.''}} {{pn|7.1|1}}Mira et prope adeo ridicula diversitas fabulae apud Graecos poetas deprenditur super numero Niobae filiorum.{{pn|7.2|2}}Nam Homerus pueros puellasque eius bis senos dicit fuisse, Euripides bis septenos, Sappho bis novenos, Bacchylides et Pindarus bis denos, quidam alii scriptores tres fuisse solos dixerunt. ===VIII.=== {{c|''De his, quae habere symptosian videntur cum luna mansuescente ac senescente.''}} {{pn|1.1|1}}Annianus poeta in fundo suo, quem in agro Falisco possidebat, agitare erat solitus vindemiam hilare atque amoeniter. {{pn|1.2|2}}Ad eos dies me et quosdam item alios familiaris vocavit. {{pn|1.3|3}}Ibi tum cenantibus nobis magnus ostrearum numerus Roma missus est. Quae cum adpositae fuissent et multae quidem, sed inuberes macriusculaeque essent, “luna” inquit Annianus “nunc videlicet senescit; ea re ostrea quoque, sicuti quaedam alia, tenuis exsuctaque est.”{{pn|1.4|4}}Cum quaereremus, quae alia item senescente luna tabescerent, “nonne Lucilium” inquit “nostrum meministis dicere:<BR> luna alit ostrea et implet echinos, muribus fibras<BR> et iecur addit?{{pn|1.5|5}}Eadem autem ipsa, quae crescente luna gliscunt, deficiente contra defiunt. {{pn|1.6|6}}Aelurorum quoque oculi ad easdem vices lunae aut ampliores fiunt aut minores. {{pn|1.7|7}}Id etiam” inquit “multo mirandum est magis, quod apud Plutarchum in quarto in Hesiodum commentario legi: “Cepetum revirescit et congerminat decedente luna, contra autem inarescit adolescente. Eam causam esse dicunt sacerdotes Aegyptii, cur Pelusiotae cepe non edint, quia solum olerum omnium contra lunae augmenta atque damna vices minuendi et augendi habeat contrarias”.” ===IX.=== {{c|''Qualibus verbis delectari solitus sit Antonius Iulianus positis in mimiambis Cn. Matii; et quid significet M. Cato in oratione, quam scripsit de innocentia sua, cum ita dictitat: “numquam vestimenta a populo poposci”.''}} {{pn|1.1|1}}Delectari mulcerique aures suas dicebat Antonius Iulianus figmentis verborum novis Cn. Matii, hominis eruditi, qualia haec quoque essent, quae scripta ab eo in mimiambis memorabat:{{pn|1.2|2}}sinuque amicam refice frigidam caldo<BR> columbulatim labra conserens labris.{{pn|1.3|3}}Item id quoque iucunde lepideque fictum dictitabat:<BR> iam tonsiles tapetes ebrii fuco<BR> quos concha purpura imbuens venenavit.<BR> ... ===X.=== {{c|''Quid vocabulum “ex iure manuni consertum” signiticet.''}} {{pn|10.1|1}}. “Ex iure manum consertum” verba sunt ex antiquis actionibus, quae, cum lege agitur et vindiciae contenduntur, dici nunc quoque apud praetorem solent. <BR>{{pn|10.2|2}}. Rogavi ego Romae grammaticum, celebri hominem fama et multo nomine, quid haec verba essent? Tum ille me despiciens “aut erras,” inquit “adulescens, aut ludis; rem enim doceo grammaticam, non ius respondeo; si quid igitur ex Vergilio, Plauto, Ennio quaerere habes, quaeras licet.” <BR>{{pn|10.3|3}}. “Ex Ennio ergo” inquam “est, magister, quod {{ancora+|X.quaero|quaero}}. <BR>{{pn|10.4|4}}. Ennius enim verbis hisce usus est.” Cumque ille demiratus aliena haec esse a poetis et haud usquam inveniri in carminibus Ennii diceret, tum ego hos versus ex octavo annali absentes dixi - nam forte eos tamquam insigniter praeter alios factos memineram -:<BR> pellitur e medio sapientia, vi geritur res;<BR> spernitur orator bonus, horridus miles amatur.<BR> Haut doctis dictis certantes nec maledictis<BR> miscent inter sese inimicitiam agitantes,<BR> non ex iure manum consertum, sed magis ferro<BR> rem repetunt regnumque petunt, vadunt solida vi. <BR>{{pn|10.5|5}}. Cum hos ego versus Ennianos dixissem, “credo” inquit grammaticus “iam tibi. Sed tu velim credas mihi Quintum Ennium didicisse hoc non ex poeticae litteris, set ex iuris aliquo {{ancora+|X.perito|perito}}. Eas igitur tu quoque” inquit “et discas, unde Ennius didicit.” <BR>{{pn|10.6|6}}. Vsus consilio sum magistri, quod docere ipse debuerat, a quo discerem, praetermonstrantis. Itaque id, quod ex iureconsultis quodque ex libris eorum didici, inferendum his conmentariis existimavi, quoniam, in medio rerum et hominum vitam qui colunt, ignorare non oportet verba actionum civilium celebriora. <BR>{{pn|10.7|7}}. “Manum conserere” ... Nam de qua re disceptatur in iure in re praesenti, sive ager sive quid aliud est, cum adversario simul manu prendere et in ea re sollemnibus verbis vindicare, id est “vindicia”. <BR>{{pn|10.8|8}}. Correptio manus in re atque in loco praesenti apud praetorem ex duodecim tabulis fiebat, in quibus ita scriptum est: “si qui in iure manum conserunt.” <BR>{{pn|10.9|9}}. Sed postquam praetores propagatis Italiae finibus datis iurisdictionibus negotiis occupati proficisci vindiciarum dicendarum causa ad longinquas res gravabantur, institutum est contra duodecim tabulas tacito consensu, ut litigantes non in iure apud praetorem manum consererent, sed “ex iure manum consertum” vocarent, id est alter alterum ex iure ad conserendam manum in rem, de qua ageretur, vocaret atque profecti simul in agrum, de quo litigabatur, terrae aliquid ex eo, uti unam glebam, in ius in urbem ad praetorem deferrent et in ea gleba tamquam in toto agro vindicarent. <BR>{{pn|10.10|10}}. Idcirco Ennius significare volens non, ut ad praetorem solitum est, legitumis actionibus neque ex iure manum consertum, sed bello ferroque et vera vi atque solida ...; quod videtur dixisse conferens vim illam civilem et festucariam, quae verbo diceretur, non quae manu fieret, cum vi bellica et cruenta. ===XI.=== {{c|''Quid sit “sculuae” verbum positum apud M. Varronem.''}} {{pn|1.1|1}}P. Lavini liber est non incuriose factus. Is inscriptus est de verbis sordidis. {{pn|1.2|2}}In eo scripsit “sculnam” vulgo dici quasi “seculnam”; “quem, qui elegantius” inquit “loquuntur, “sequestrem” appellant.” {{pn|1.3|3}}Vtrumque vocabulum a sequendo factum est, quod eius, qui electus sit, utraque pars fidem sequatur. {{pn|1.4|4}}“Sculnam” autem scriptum esse in logistorico M. Varronis, qui inscribitur Catus, idem Lavinius in eodem libro admonet. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud sequestrem depositum erat, “sequestro positum” per adverbium dicebant. Cato de Ptolomaeo contra Thermum: “Per deos immortales, nolite vos atque ...” {{Liber |Ante=Liber XIX |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XIX |Post= |PostNomen= }} {{finis}} 603apnblop3wwtkjuvrgj90lug78xvd 269150 269149 2026-06-06T12:55:48Z Saumache 27923 /* VIII. */ 269150 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XX }} {{Liber |Ante=Liber XIX |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XIX |Post= |PostNomen= }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Disceptatio Sex. Caecilii iureconsulti et Favorini philosophi de legibus duodecim tabularum.''}} {{pn|1.1|1}}Sextus Caecilius in disciplina iuris atque in legibus populi Romani noscendis interpretandisque scientia, usu auctoritateque inlustri fuit. {{pn|1.2|2}}Ad eum forte in area Palatina, cum salutationem Caesaris opperiremur, philosophus Favorinus accessit conlocutusque est nobis multisque aliis praesentibus. {{pn|1.3|3}}In illis tunc eorum sermonibus orta mentiost legum decemviralium, quas decemviri eius rei gratia a populo creati conposuerunt, in duodecim tabulas conscripserunt. {{pn|1.4|4}}Eas leges cum Sex. Caecilius inquisitis exploratisque multarum urbium legibus eleganti atque absoluta brevitate verborum scriptas diceret, “sit” inquit “hoc” Favorinus “in pleraque earum legum parte ita, uti dicis; non enim minus cupide tabulas istas duodecim legi quam illos duodecim libros Platonis de legibus. Sed quaedam istic esse animadvertuntur aut obscurissima aut durissima aut lenia contra nimis et remissa aut nequaquam ita, ut scriptum est, consistentia.” {{pn|1.5|5}}“Obscuritates” inquit Sex. Caecilius “non adsignemus culpae scribentium, sed inscitiae non adsequentium, quamquam hi quoque ipsi, qui, quae scripta sunt, minus percipiunt, culpa vacant. {{pn|1.6|6}}Nam longa aetas verba atque mores veteres oblitteravit, quibus verbis moribusque sententia legum conprehensa est. Trecentesimo quippe anno post Romam conditam tabulae conpositae scriptaeque sunt, a quo tempore ad hunc diem anni esse non longe minus sescenti videntur. {{pn|1.7|7}}Dure autem scriptum esse in istis legibus quid existimari potest? nisi duram esse legem putas, quae iudicem arbitrumve iure datum, qui ob rem dicendam pecuniam accepisse convictus est, capite poenitur aut quae furem manifestum ei, cui furtum factum est, in servitutem tradit, nocturnum autem furem ius occidendi tribuit. {{pn|1.8|8}}Dic enim, quaeso, dic, vir sapientiae studiosissime, an aut iudicis illius perfidiam contra omnia iura divina atque humana iusiurandum suum pecunia vendentis aut furis manifesti intolerandam audaciam aut nocturni grassatoris insidiosam violentiam non dignam esse capitis poena existumes?” {{pn|1.9|9}}“Noli” inquit Favorinus “ex me quaerere, quid ego existumem. Scis enim solitum esse me pro disciplina sectae, quam colo, inquirere potius quam decernere. {{pn|1.10|10}}Sed non levis existimator neque aspernabilis est populus Romanus, cui delicta quidem istaec vindicanda, poenae tamen huiuscemodi nimis durae esse visae sunt; passus enim est leges istas de tam inmodico supplicio situ atque senio emori. {{pn|1.11|11}}Sicut illud quoque non humaniter scriptum improbavit, quod, si homo in ius vocatus morbo aut aetate aeger ad ingrediendum invalidus est, arcera non sternitur, sed ipse aufertur et iumento imponitur atque ex domo sua ad praetorem in comitium nova funeris facie effertur. Quam enim ob causam morbo adfectus et ad respondendum pro sese non idoneus iumento adhaerens in ius adversario deportatur? {{pn|1.12|12}}Quod vero dixi videri quaedam esse inpendio molliora, nonne tibi quoque videtur nimis esse dilutum, quod ita de iniuria poenienda scriptum est: “Si iniuriam alteri faxit, viginti quinque aeris poenae sunto.” Quis enim erit tam inops, quem ab iniuriae faciendae libidine viginti quinque asses deterreant? {{pn|1.13|13}}Itaque cum eam legem Labeo quoque vester in libris quos ad duodecim tabulas conscripsit, non probaret: “...” inquit “L. Veratius fuit egregie homo inprobus atque inmani vecordia. Is pro delectamento habebat os hominis liberi manus suae palma verberare. Eum servus sequebatur ferens crumenam plenam assium; ut quemque depalmaverat, numerari statim secundum duodecim tabulas quinque et viginti asses iubebat.” Propterea” inquit “praetores postea hanc abolescere et relinqui censuerunt iniuriisque aestumandis recuperatores se daturos edixerunt. {{pn|1.14|14}}Nonnulla autem in istis legibus ne consistere quidem, sicuti dixi, visa sunt, velut illa lex talionis, cuius verba, nisi memoria me fallit, haec sunt: “si membrum rupit, ni cum e pacto, talio esto.” {{pn|1.15|15}}Praeter enim ulciscendi acerbitatem ne procedere quoque exsecutio iustae talionis potest. Nam cui membrum ab alio ruptum est, si ipsi itidem rumpere per talionem velit, quaero, an efficere possit rumpendi pariter membri aequilibrium? In qua re primum ea difficultas est inexplicabilis. {{pn|1.16|16}}Quid si membrum” inquit “alteri inprudens ruperit? quod enim per inprudentiam factum est, retaliari per inprudentiam debet. Ictus quippe fortuitus et consultus non cadunt sub eiusdem talionis similitudinem. Quonam igitur modo inprudentem poterit imitari, qui in exsequenda talione non licentiae ius habet, sed inprudentiae? {{pn|1.17|17}}Sed et si prudens ruperit, nequaquam patietur aut altius se laedi aut latius. Quod cuiusmodi libra atque mensura caveri possit, non reperio. {{pn|1.18|18}}Quin etiam, si quid plus erit aliterve conmissum, res fiet ridiculae atrocitatis, ut contraria actio mutuae talionis oriatur et adolescat infinita quaedam reciprocatio talionum. {{pn|1.19|19}}Nam de inmanitate illa secandi partiendique humani corporis, si unus ob pecuniam debitam iudicatus addictusque sit pluribus, non libet meminisse et piget dicere. Quid enim videri potest efferatius, quid ab hominis ingenio diversius, quam quod membra et artus inopis debitoris saevissimo laniatu distrahebantur, sicuti nunc bona venum distrahuntur?” {{pn|1.20|20}}Tum Sex. Caecilius amplexus utraque manu Favorinum “tu es” inquit “unus profecto in nostra memoria non Graiae modo, sed Romanae quoque rei peritissimus. Quis enim philosophorum disciplinae suae leges tam scite atque docte callet, quam leges tu nostras decemvirales percalluisti?{{pn|1.21|21}}sed quaeso tecum tamen, degrediare paulisper e curriculis istis disputationum vestrarum academicis omissoque studio, quicquid lubitum est, arguendi tuendique, consideres gravius, cuimodi sint ea, quae reprehendisti, nec ideo contemnas legum istarum antiquitates, quod plerisque ipse iam populus Romanus uti desiverit. {{pn|1.22|22}}Non enim profecto ignoras legum opportunitates et medelas pro temporum moribus et pro rerum publicarum generibus ac pro utilitatum praesentium rationibus proque vitiorum, quibus medendum est, fervoribus mutari atque flecti neque uno statu consistere, quin, ut facies caeli et maris, ita rerum atque fortunae tempestatibus varientur. {{pn|1.23|23}}Quid salubrius visum est rogatione illa Stolonis iugerum de numero praefinito? quid utilius plebisscito Voconio de coercendis mulierum hereditatibus? quid tam necessarium existimatum est propulsandae civium luxuriae quam lex Licinia et Fannia aliaeque item leges sumptuariae? Omnia tamen haec oblitterata et operta sunt civitatis opulentia quasi quibusdam fluctibus exaestuantis. {{pn|1.24|24}}Sed cur tibi esse visa est inhumana lex omnium mea quidem sententia humanissima, quae iumentum dari iubet aegro aut seni in ius vocato? Verba sunt haec de lege “si in ius vocat”: {{pn|1.25|25}}“Si morbus aevitasve vitium escit, qui in ius vocabit, iumentum dato; si nolet, arceram ne sternito.” {{pn|1.26|26}}An tu forte morbum appellari hic putas aegrotationem gravem cum febri rapida et quercera iumentumque dici pecus aliquod unicum tergo vehens? ac propterea minus fuisse humanum existumas aegrotum domi suae cubantem iumento inpositum in ius rapi? Hoc, mi Favorine, nequaquam ita est. {{pn|1.27|27}}Nam “morbus” in lege ista non febriculosus neque nimium gravis, sed vitium aliquod inbecillitatis atque invalentiae demonstratur, non periculum vitae ostenditur. Ceteroqui morbum vehementiorem vim graviter nocendi habentem legum istarum scriptores alio in loco non per se “morbum”, sed “morbum sonticum” appellant. {{pn|1.28|28}}“Iumentum” quoque non id solum significat, quod nunc dicitur; sed vectaculum etiam, quod adiunctis pecoribus trahebatur, veteres nostri “iumentum” a “iungendo” dixerunt. {{pn|1.29|29}}“Arcera” autem vocabatur plaustrum tectum undique et munitum quasi arca quaedam magna vestimentis instrata, qua nimis aegri aut senes portari cubantes solebant. {{pn|1.30|30}}Quaenam tibi igitur acerbitas esse visa est, quod in ius vocato paupertino homini vel inopi, qui aut pedibus forte aegris esset aut quo alio casu ingredi non quiret, plaustrum esse dandum censuerunt? neque insterni tamen delicate, arceram iusserunt, quoniam satis esset invalido cuimodi vectaculum. Atque id fecerunt, ne causatio ista aegri corporis perpetuam vacationem daret fidem detractantibus iurisque actiones declinantibus. {{pn|1.31|31}}Sed enim ipsum vide. Iniurias factas quinque et viginti assibus sanxerunt. Non omnino omnes, mi Favorine, iniurias aere isto pauco diluerunt, tametsi haec ipsa paucitas assium grave pondus aeris fuit; nam librariis assibus in ea tempestate populus usus est. {{pn|1.32|32}}Sed iniurias atrociores, ut de osse fracto, non liberis modo, verum etiam servis factas inpensiore damno vindicaverunt, quibusdam autem iniuriis talionem quoque adposuerunt. {{pn|1.33|33}}Quam quidem tu talionem, vir optime, iniquius paulo insectatus es ac ne consistere quidem dixisti lepida quadam sollertia verborum, quoniam talioni par non sit talio neque rumpi membrum facile possit ad alterius rupturae, ut ais tu, “aequilibrium”. {{pn|1.34|34}}Verum est, mi Favorine, talionem parissimam fieri difficillime. Sed decemviri minuere atque exstinguere volentes huiuscemodi violentiam pulsandi atque laedendi talione, eo quoque metu coercendos esse homines putaverunt neque eius, qui membrum alteri rupisset et pacisci tamen de talione redimenda nollet, tantam esse habendam rationem arbitrati sunt, ut, an prudens inprudensne rupisset, spectandum putarent aut talionem in eo vel ad amussim aequiperarent vel in librili perpenderent; sed potius eundem animum eundemque impetum in eadem parte corporis rumpenda, non eundem quoque casum exigi voluerunt, quoniam modus voluntatis praestari posset, casus ictus non posset. {{pn|1.35|35}}Quod si ita est, ut dico et ut ipse aequitatis habitus demonstrat, taliones illae tuae reciprocae argutiores profecto quam veriores fuerunt. {{pn|1.36|36}}Sed quoniam acerbum quoque esse hoc genus poenae putas, vae, obsecro te, ista acerbitas est, si idem fiat in te, quod tute in alio feceris? praesertim cum habeas facultatem paciscendi et non necesse sit pati talionem, nisi eam tu elegeris. {{pn|1.37|37}}Quod edictum autem praetorum de aestimandis iniuriis probabilius esse existimas nolo hoc ignores hanc quoque ipsam talionem ad aestimationem iudicis redigi necessario solitam. {{pn|1.38|38}}Nam si reus, qui depecisci noluerat, iudici talionem imperanti non parebat, aestimata lite iudex hominem pecuniae damnabat, atque ita, si reo et pactio gravis et acerba talio visa fuerat, severitas legis ad pecuniae multam redibat. {{pn|1.39|39}}Restat, ut ei, quod de sectione partitioneque corporis inmanissimum esse tibi visum est, respondeam. Omnibus quidem virtutum generibus exercendis colendisque populus Romanus e parva origine ad tantae amplitudinis instar emicuit, sed omnium maxime atque praecipue fidem coluit sanctamque habuit tam privatim quam publice. {{pn|1.40|40}}Sic consules, clarissimos viros, hostibus confirmandae fidei publicae causa dedidit, sic clientem in fidem acceptum cariorem haberi quam propinquos tuendumque esse contra cognatos censuit, neque peius ullum facinus existimatum est, quam si qui probaretur clientem divisui habuisse. {{pn|1.41|41}}Hanc autem fidem maiores nostri non modo in officiorum vicibus, sed in negotiorum quoque contractibus sanxerunt maximeque in pecuniae mutuaticae usu atque commercio: adimi enim putaverunt subsidium hoc inopiae temporariae, quo communis omnium vita indiget, si perfidia debitorum sine gravi poena eluderet. {{pn|1.42|42}}Confessi igitur aeris ac debiti iudicatis triginta dies sunt dati conquirendae pecuniae causa, quam dissoluerent, eosque dies decemviri “iustos” appellaverunt, {{pn|1.43|43}}velut quoddam iustitium, id est iuris inter eos quasi interstitionem quandam et cessationem, quibus diebus nihil cum his agi iure posset. {{pn|1.44|44}}Post deinde, nisi dissoluerant, ad praetorem vocabantur et ab eo, quibus erant iudicati, addicebantur, nervo quoque aut compedibus vinciebantur. {{pn|1.45|45}}Sic enim sunt, opinor, verba legis: “Aeris confessi rebusque iure iudicatis triginta dies iusti sunto. Post deinde manus iniectio esto, in ius ducito. Ni iudicatum facit aut quis endo eo in iure vindicit, secum ducito, vincito aut nervo aut compedibus. Quindecim pondo ne minore aut si volet maiore vincito. Si volet, suo vivito. Ni suo vivit, qui eum vinctum habebit, libras farris endo dies dato. Si volet, plus dato.” {{pn|1.46|46}}Erat autem ius interea paciscendi ac, nisi pacti forent, habebantur in vinculis dies sexaginta. {{pn|1.47|47}}Inter eos dies trinis nundinis continuis ad praetorem in comitium producebantur, quantaeque pecuniae iudicati essent, praedicabatur. Tertiis autem nundinis capite poenas dabant aut trans Tiberim peregre venum ibant. {{pn|1.48|48}}Sed eam capitis poenam sanciendae, sicuti dixi, fidei gratia horrificam atrocitatis ostentu novisque terroribus metuendam reddiderunt. Nam si plures forent, quibus reus esset iudicatus, secare, si vellent, atque partiri corpus addicti sibi hominis permiserunt. {{pn|1.49|49}}Et quidem verba ipsa legis dicam, ne existimes invidiam me istam forte formidare: “Tertiis” inquit “nundinis partis secanto. Si plus minusve secuerunt, se fraude esto.” {{pn|1.50|50}}Nihil profecto inmitius, nihil inmanius, nisi, ut reapse apparet, eo consilio tanta inmanitas poenae denuntiatast, ne ad eam umquam perveniretur. {{pn|1.51|51}}Addici namque nunc et vinciri multos videmus, quia vinculorum poenam deterrimi homines contemnunt, {{pn|1.52|52}}dissectum esse antiquitus neminem equidem neque legi neque audivi, quoniam saevitia ista poenae contemni non quitast. {{pn|1.53|53}}An putas, Favorine, si non illa etiam ex duodecim tabulis de testimoniis falsis poena abolevisset et si nunc quoque, ut antea, qui falsum testimonium dixisse convictus esset, e saxo Tarpeio deiceretur, mentituros fuisse pro testimonio tam multos, quam videmus? Acerbitas plerumque ulciscendi maleficii bene atque caute vivendi disciplinast. {{pn|1.54|54}}Historia de Metto Fufetio Albano nobis quoque non admodum numero istiusmodi libros lectitantibus ignota non est, qui, quoniam pactum atque condictum cum rege populi Romani perfide ruperat, binis quadrigis evinctus in diversa nitentibus laceratus est. Novum atque asperum supplicium quis negat? sed, quid elegantissimus poeta dicat, vide: at tu dictis, Albane, maneres.” {{pn|1.55|55}}Haec taliaque alia ubi Sextus Caecilius omnibus, qui aderant, ipso quoque Favorino adprobante atque laudante disseruit, nuntiatum est Caesarem iam salutari, et separati sumus. ===II.=== {{c|''Vocabulum “siticinum” in M. Catonis oratione quid significet.''}} {{pn|2.1|1}}“Siticines” scriptum est in oratione M. Catonis, quae scribitur ne imperium sit veteri, ubi novus venerit. “Siticines” inquit “et liticines et tubicines.” {{pn|2.2|2}}Sed Caesellius Vindex in conmentariis lectionum antiquarum scire quidem se ait liticines lituo cantare et tubicines tuba; quid istuc autem sit, quo siticines cantant, homo ingenuae veritatis scire sese negat.{{pn|2.3|3}}Nos autem in Capitonis Atei coniectaneis invenimus “siticines” appellatos, qui apud sitos canere soliti essent, hoc est vita functos et sepultos, eosque habuisse proprium genus tubae, qua canerent, a ceterorum tubicinum differens. ===III.=== {{c|''Quam ob causam L. Accius poeta in pragmaticis sicinnistas “nebuloso nomine” esse dixerit.''}} {{pn|3.1|1}}Quos “sicinistas” vulgus dicit, qui rectius locuti sunt, “sicinnistas” “n” littera gemina dixerunt. {{pn|3.2|2}}Sicinnium enim genus veteris saltationis fuit. Saltabundi autem canebant, quae nunc stantes canunt. {{pn|3.3|3}}Posuit hoc verbum L. Accius poeta in pragmaticis appellarique “sicinnistas” ait “nebuloso nomine”; credo propterea “nebuloso”, quod, sicinnium cur diceretur, obscurum esset. ===IV.=== {{c|''Artificum scaenicorum studium amoremque inhonestum probrosumque esse; et super ea re verba Aristotelis philosophi adscripta.''}} {{pn|4.1|1}}Comoedos quispiam et tragoedos et tibicines dives adulescens, Tauri philosophi discipulus, ut liberos homines in deliciis atque in delectamentis habebat. {{pn|4.2|2}}Id genus autem artifices Graece appellantur hoi peri ton Dionyson technitai. {{pn|4.3|3}}Eum adulescentem Taurus a sodalitatibus convictuque hominum scaenicorum abducere volens misit ei verba haec ex Aristotelis libro exscripta, qui problemata enkyklia inscriptus est, iussitque uti ea cotidie lectitaret: {{pn|4.4|4}}Dia ti hoi Dionysiakoi technitai hos epi to poly poneroi eisin? hoti hekista logou kai philosophias koinonousi dia to poly meros tou biou einai, kai hoti en akrasiais ton polyn chronon eisin, hote de en aporiais; amphotera de phaulotetos paraskevastika. ===V.=== {{c|''Exempla epistularum Alexandri regis et Aristotelis philosophi Graeca ita uti sunt edita; eaque in linguam Latinam versa.''}} {{pn|5.1|1}}Commentationum suarum artiumque, quas discipulis tradebat, Aristoteles philosophus, regis Alexandri magister, duas species habuisse dicitur. Alia erant, quae nominabat exoterika, alia quae appellabat akroatika.{{pn|5.2|2}}Exoterika dicebantur quae ad rhetoricas meditationes facultatemque argutiarum civiliumque rerum notitiam conducebant, {{pn|5.3|3}}akroatika autem vocabantur, in quibus philosophia remotior subtiliorque agitabatur quaeque ad naturae contemplationes disceptationesve dialecticas pertinebant.{{pn|5.4|4}}Huic disciplinae, quam dixi, akroatikei tempus exercendae dabat in Lycio matutinum nec ad eam quemquam temere admittebat, nisi quorum ante ingenium et eruditionis elementa atque in discendo studium laboremque explorasset. {{pn|5.5|5}}Illas vero exotericas auditiones exercitiumque dicendi eodem in loco vesperi faciebat easque vulgo iuvenibus sine dilectu praebebat, atque eum deilinon peripateton appellabat, illum alterum supra heothinon; utroque enim tempore ambulans disserebat. {{pn|5.6|6}}Libros quoque suos, earum omnium rerum conmentarios, seorsum divisit, ut alii “exoterici” dicerentur, partim “acroatici”. {{pn|5.7|7}}Eos libros generis “acroatici” cum in vulgus ab eo editos rex Alexander cognovisset atque ea tempestate armis exercitum omnem prope Asiam teneret regemque ipsum Darium proeliis et victoriis urgeret, in illis tamen tantis negotiis litteras ad Aristotelem misit non eum recte fecisse, quod disciplinas acroaticas, quibus ab eo ipse eruditus foret, libris foras editis involgasset: {{pn|5.8|8}}“Nam qua” inquit “alia re praestare ceteris poterimus, si ea, quae ex te accepimus, omnium prosus fient communia? quippe ego doctrina anteire malim quam copiis atque opulentiis.”{{pn|5.9|9}}Rescripsit ei Aristoteles ad hanc sententiam: “Acroaticos libros, quos editos quereris et non proinde ut arcana absconditos, neque editos scito esse neque non editos, quoniam his solis cognobiles erunt, qui nos audiverunt.” {{pn|5.10|10}}Exempla utrarumque litterarum sumpta ex Andronici philosophi libro subdidi. An autem prosus in utriusque epistula brevitatis elegantissimae filum tenuissimum ...{{pn|5.11|11}}Alexandros Aristotelei eu prattein. Ouk orthos epoiesas ekdous tous akroatikous ton logon. Tini gar de dioisomen hmeis ton allon, ei kath'hous epaideuthemen logous, houtoi panton esontai koinoi? Ego de bouloimen an tais peri ta arista empeiriais e tais dynamesin diapherein. Erroso.{{pn|5.12|12}}Aristoteles basilei Alexandroi eu prattein. Egrapsas moiperi ton akroatikon logon oiomenos dein autous phylattein en aporrhetois. Isthi oun autous kai ekdedomenous kai me ekdedomenous; xynetoi gar eisin monois tois hemon akousasin. Errhoso, Alexandre basileu.{{pn|5.13|13}}Hoc ego verbum xynetoi gar eisin quaerens uno itidem verbo dicere aliud non repperi, quam est scriptum a M. Catone in sexta origine: “Itaque ego” inquit “cognobiliorem cognitionem esse arbitror.” ===VI.=== {{c|''Quaesitum atque tractatum, utrum siet rectius dicere, “habeo curam vestri”, an “vestrum”.''}} {{pn|6.1|1}}Percontabar Apollinarem Sulpicium, cum eum Romae adulescentulus sectarer, qua ratione diceretur “habeo curam vestri” aut “misereor vestri” et iste casus “vestri” eo in loco quem videretur habere casum rectum. {{pn|6.2|2}}Is hic mihi ita respondit: “Quaeris” inquit “ex me, quod mihi quoque est iamdiu in perpetua quaestione. Videtur enim non “vestri” oportere dici, sed “vestrum”, sicuti Graeci locuntur: epimeloumai hymon, kedomai hymon, in quo loco hymon aptius “vestrum” dicitur quam “vestri” et habet casum nominandi, quem tu “rectum” appellasti, “vos”. {{pn|6.3|3}}Invenio tamen” inquit “non paucis in locis “nostri” atque “vestri” dictum, non “nostrum” aut “vestrum”. L. Sulla rerum gestarum libro secundo:<BR>“Quod si fieri potest, ut etiam nunc nostri vobis in mentem veniat, nosque magis dignos credatis, quibus civibus quam hostibus utamini quique pro vobis potius quam contra vos pugnemus, neque nostro neque maiorum nostrorum immerito nobis id continget.” {{pn|6.4|4}}Terentius in Phormione:<BR> ita plerique ingenio sumus omnes, nostri nosmet paenitet. {{pn|6.5|5}}Afranius in togata:<BR> nescioqui nostri miseritust tandem deus. {{pn|6.6|6}}Et Laberius in Necyomantia:<BR> dum diutius detinetur, nostri oblitus est. {{pn|6.7|7}}“Dubium porro” inquit “non est, quin eodem haec omnia casu dicantur: “nostri paenitet,” “nostri oblitus est”, “nostri misertus est”, quo dicitur: “mei paenitet”, “mei misertus est”, “mei oblitus est”. {{pn|6.8|8}}“Mei” autem casus interrogandi est, quem “genetivum” grammatici vocant, et ab eo declinatur, quod est “ego”; huius deinde plurativum est “nos”. [”Tui” aeque declinatur ab eo, quod est “tu”; huius itidem plurativum est “vos”.] {{pn|6.9|9}}Sic namque Plautus declinavit in Pseudolo in hisce versibus:<BR> si ex te tacente fieri possem certior,<BR> ere, quae miseriae te tam misere macerent,<BR> duorum labori ego hominum parsissem lubens:<BR> mei te rogandi et tis respondendi mihi.<BR>“Mei” enim Plautus hoc in loco non ab eo dixit, quod est “meus”, sed ab eo, quod est “ego”. {{pn|6.10|10}}Itaque si dicere velis “patrem mei” pro “patrem meum”, quo Graeci modo ton patera mou dicunt, inusitate quidem, sed recte profecto eaque ratione dices, qua Plautus dixit “labori mei” pro “labori meo”. {{pn|6.11|11}}Haec autem ipsa ratio est in numero plurativo, qua Gracchus “misereri vestrum” dixit et qua M. Cicero “contentio vestrum” et “contentione nostrum” dixit quaque item ratione Quadrigarius in annali undevicesimo verba haec posuit: “C. Mari, ecquando te nostrum et reipublicae miserebitur!” Cur igitur Terentius “paenitet nostri”, non “nostrum”, et Afranius “nostri miseritus est”, non “nostrum”? {{pn|6.12|12}}Nihil hercle” inquit “mihi de ista re in mentem venit, nisi auctoritas quaedam vetustatis non nimis anxie neque superstitiose loquentis. Nam sicuti multifariam scriptum est “vestrorum” pro “vestrum”, ut in Plauti Mostellaria in hoc versu:<BR> verum illuc esse maxima pars vestrorum intellegit,<BR> cum vellet “maxima pars” dicere “vestrum”, ita nonnumquam “vestri” quoque dictum est pro “vestrum”. {{pn|6.13|13}}Sed procul dubio, qui rectissime loqui volet, “vestrum” potius dixerit quam “vestri”. {{pn|6.14|14}}Et idcirco inportunissime” inquit “fecerunt, qui in plerisque Sallusti exemplaribus scripturam istam sincerissimam corruperunt. Nam cum ita in Catilina scriptum esset: “Saepe maiores vestrum miseriti plebis Romanae”, “vestrum” obleverunt et “vestri” superscripserunt. Ex quo in plures libros mendae istius indoles manavit.”{{pn|6.15|15}}Haec memini mihi Apollinarem dicere, eaque tunc ipsa, ita ut dicta fuerant, notavi. ===VII.=== {{c|''Quam diversae Graecorum sint sententiae super numero Niobae filiorum.''}} {{pn|7.1|1}}Mira et prope adeo ridicula diversitas fabulae apud Graecos poetas deprenditur super numero Niobae filiorum.{{pn|7.2|2}}Nam Homerus pueros puellasque eius bis senos dicit fuisse, Euripides bis septenos, Sappho bis novenos, Bacchylides et Pindarus bis denos, quidam alii scriptores tres fuisse solos dixerunt. ===VIII.=== {{c|''De his, quae habere symptosian videntur cum luna mansuescente ac senescente.''}} {{pn|8.1|1}}Annianus poeta in fundo suo, quem in agro Falisco possidebat, agitare erat solitus vindemiam hilare atque amoeniter. {{pn|8.2|2}}Ad eos dies me et quosdam item alios familiaris vocavit. {{pn|8.3|3}}Ibi tum cenantibus nobis magnus ostrearum numerus Roma missus est. Quae cum adpositae fuissent et multae quidem, sed inuberes macriusculaeque essent, “luna” inquit Annianus “nunc videlicet senescit; ea re ostrea quoque, sicuti quaedam alia, tenuis exsuctaque est.”{{pn|8.4|4}}Cum quaereremus, quae alia item senescente luna tabescerent, “nonne Lucilium” inquit “nostrum meministis dicere:<BR> luna alit ostrea et implet echinos, muribus fibras<BR> et iecur addit?{{pn|8.5|5}}Eadem autem ipsa, quae crescente luna gliscunt, deficiente contra defiunt. {{pn|8.6|6}}Aelurorum quoque oculi ad easdem vices lunae aut ampliores fiunt aut minores. {{pn|8.7|7}}Id etiam” inquit “multo mirandum est magis, quod apud Plutarchum in quarto in Hesiodum commentario legi: “Cepetum revirescit et congerminat decedente luna, contra autem inarescit adolescente. Eam causam esse dicunt sacerdotes Aegyptii, cur Pelusiotae cepe non edint, quia solum olerum omnium contra lunae augmenta atque damna vices minuendi et augendi habeat contrarias”.” ===IX.=== {{c|''Qualibus verbis delectari solitus sit Antonius Iulianus positis in mimiambis Cn. Matii; et quid significet M. Cato in oratione, quam scripsit de innocentia sua, cum ita dictitat: “numquam vestimenta a populo poposci”.''}} {{pn|1.1|1}}Delectari mulcerique aures suas dicebat Antonius Iulianus figmentis verborum novis Cn. Matii, hominis eruditi, qualia haec quoque essent, quae scripta ab eo in mimiambis memorabat:{{pn|1.2|2}}sinuque amicam refice frigidam caldo<BR> columbulatim labra conserens labris.{{pn|1.3|3}}Item id quoque iucunde lepideque fictum dictitabat:<BR> iam tonsiles tapetes ebrii fuco<BR> quos concha purpura imbuens venenavit.<BR> ... ===X.=== {{c|''Quid vocabulum “ex iure manuni consertum” signiticet.''}} {{pn|10.1|1}}. “Ex iure manum consertum” verba sunt ex antiquis actionibus, quae, cum lege agitur et vindiciae contenduntur, dici nunc quoque apud praetorem solent. <BR>{{pn|10.2|2}}. Rogavi ego Romae grammaticum, celebri hominem fama et multo nomine, quid haec verba essent? Tum ille me despiciens “aut erras,” inquit “adulescens, aut ludis; rem enim doceo grammaticam, non ius respondeo; si quid igitur ex Vergilio, Plauto, Ennio quaerere habes, quaeras licet.” <BR>{{pn|10.3|3}}. “Ex Ennio ergo” inquam “est, magister, quod {{ancora+|X.quaero|quaero}}. <BR>{{pn|10.4|4}}. Ennius enim verbis hisce usus est.” Cumque ille demiratus aliena haec esse a poetis et haud usquam inveniri in carminibus Ennii diceret, tum ego hos versus ex octavo annali absentes dixi - nam forte eos tamquam insigniter praeter alios factos memineram -:<BR> pellitur e medio sapientia, vi geritur res;<BR> spernitur orator bonus, horridus miles amatur.<BR> Haut doctis dictis certantes nec maledictis<BR> miscent inter sese inimicitiam agitantes,<BR> non ex iure manum consertum, sed magis ferro<BR> rem repetunt regnumque petunt, vadunt solida vi. <BR>{{pn|10.5|5}}. Cum hos ego versus Ennianos dixissem, “credo” inquit grammaticus “iam tibi. Sed tu velim credas mihi Quintum Ennium didicisse hoc non ex poeticae litteris, set ex iuris aliquo {{ancora+|X.perito|perito}}. Eas igitur tu quoque” inquit “et discas, unde Ennius didicit.” <BR>{{pn|10.6|6}}. Vsus consilio sum magistri, quod docere ipse debuerat, a quo discerem, praetermonstrantis. Itaque id, quod ex iureconsultis quodque ex libris eorum didici, inferendum his conmentariis existimavi, quoniam, in medio rerum et hominum vitam qui colunt, ignorare non oportet verba actionum civilium celebriora. <BR>{{pn|10.7|7}}. “Manum conserere” ... Nam de qua re disceptatur in iure in re praesenti, sive ager sive quid aliud est, cum adversario simul manu prendere et in ea re sollemnibus verbis vindicare, id est “vindicia”. <BR>{{pn|10.8|8}}. Correptio manus in re atque in loco praesenti apud praetorem ex duodecim tabulis fiebat, in quibus ita scriptum est: “si qui in iure manum conserunt.” <BR>{{pn|10.9|9}}. Sed postquam praetores propagatis Italiae finibus datis iurisdictionibus negotiis occupati proficisci vindiciarum dicendarum causa ad longinquas res gravabantur, institutum est contra duodecim tabulas tacito consensu, ut litigantes non in iure apud praetorem manum consererent, sed “ex iure manum consertum” vocarent, id est alter alterum ex iure ad conserendam manum in rem, de qua ageretur, vocaret atque profecti simul in agrum, de quo litigabatur, terrae aliquid ex eo, uti unam glebam, in ius in urbem ad praetorem deferrent et in ea gleba tamquam in toto agro vindicarent. <BR>{{pn|10.10|10}}. Idcirco Ennius significare volens non, ut ad praetorem solitum est, legitumis actionibus neque ex iure manum consertum, sed bello ferroque et vera vi atque solida ...; quod videtur dixisse conferens vim illam civilem et festucariam, quae verbo diceretur, non quae manu fieret, cum vi bellica et cruenta. ===XI.=== {{c|''Quid sit “sculuae” verbum positum apud M. Varronem.''}} {{pn|1.1|1}}P. Lavini liber est non incuriose factus. Is inscriptus est de verbis sordidis. {{pn|1.2|2}}In eo scripsit “sculnam” vulgo dici quasi “seculnam”; “quem, qui elegantius” inquit “loquuntur, “sequestrem” appellant.” {{pn|1.3|3}}Vtrumque vocabulum a sequendo factum est, quod eius, qui electus sit, utraque pars fidem sequatur. {{pn|1.4|4}}“Sculnam” autem scriptum esse in logistorico M. Varronis, qui inscribitur Catus, idem Lavinius in eodem libro admonet. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud sequestrem depositum erat, “sequestro positum” per adverbium dicebant. Cato de Ptolomaeo contra Thermum: “Per deos immortales, nolite vos atque ...” {{Liber |Ante=Liber XIX |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XIX |Post= |PostNomen= }} {{finis}} nyvf4wwdnc4avxtrbwm2upgbuzto5yj 269151 269150 2026-06-06T12:56:01Z Saumache 27923 /* IX. */ 269151 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XX }} {{Liber |Ante=Liber XIX |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XIX |Post= |PostNomen= }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Disceptatio Sex. Caecilii iureconsulti et Favorini philosophi de legibus duodecim tabularum.''}} {{pn|1.1|1}}Sextus Caecilius in disciplina iuris atque in legibus populi Romani noscendis interpretandisque scientia, usu auctoritateque inlustri fuit. {{pn|1.2|2}}Ad eum forte in area Palatina, cum salutationem Caesaris opperiremur, philosophus Favorinus accessit conlocutusque est nobis multisque aliis praesentibus. {{pn|1.3|3}}In illis tunc eorum sermonibus orta mentiost legum decemviralium, quas decemviri eius rei gratia a populo creati conposuerunt, in duodecim tabulas conscripserunt. {{pn|1.4|4}}Eas leges cum Sex. Caecilius inquisitis exploratisque multarum urbium legibus eleganti atque absoluta brevitate verborum scriptas diceret, “sit” inquit “hoc” Favorinus “in pleraque earum legum parte ita, uti dicis; non enim minus cupide tabulas istas duodecim legi quam illos duodecim libros Platonis de legibus. Sed quaedam istic esse animadvertuntur aut obscurissima aut durissima aut lenia contra nimis et remissa aut nequaquam ita, ut scriptum est, consistentia.” {{pn|1.5|5}}“Obscuritates” inquit Sex. Caecilius “non adsignemus culpae scribentium, sed inscitiae non adsequentium, quamquam hi quoque ipsi, qui, quae scripta sunt, minus percipiunt, culpa vacant. {{pn|1.6|6}}Nam longa aetas verba atque mores veteres oblitteravit, quibus verbis moribusque sententia legum conprehensa est. Trecentesimo quippe anno post Romam conditam tabulae conpositae scriptaeque sunt, a quo tempore ad hunc diem anni esse non longe minus sescenti videntur. {{pn|1.7|7}}Dure autem scriptum esse in istis legibus quid existimari potest? nisi duram esse legem putas, quae iudicem arbitrumve iure datum, qui ob rem dicendam pecuniam accepisse convictus est, capite poenitur aut quae furem manifestum ei, cui furtum factum est, in servitutem tradit, nocturnum autem furem ius occidendi tribuit. {{pn|1.8|8}}Dic enim, quaeso, dic, vir sapientiae studiosissime, an aut iudicis illius perfidiam contra omnia iura divina atque humana iusiurandum suum pecunia vendentis aut furis manifesti intolerandam audaciam aut nocturni grassatoris insidiosam violentiam non dignam esse capitis poena existumes?” {{pn|1.9|9}}“Noli” inquit Favorinus “ex me quaerere, quid ego existumem. Scis enim solitum esse me pro disciplina sectae, quam colo, inquirere potius quam decernere. {{pn|1.10|10}}Sed non levis existimator neque aspernabilis est populus Romanus, cui delicta quidem istaec vindicanda, poenae tamen huiuscemodi nimis durae esse visae sunt; passus enim est leges istas de tam inmodico supplicio situ atque senio emori. {{pn|1.11|11}}Sicut illud quoque non humaniter scriptum improbavit, quod, si homo in ius vocatus morbo aut aetate aeger ad ingrediendum invalidus est, arcera non sternitur, sed ipse aufertur et iumento imponitur atque ex domo sua ad praetorem in comitium nova funeris facie effertur. Quam enim ob causam morbo adfectus et ad respondendum pro sese non idoneus iumento adhaerens in ius adversario deportatur? {{pn|1.12|12}}Quod vero dixi videri quaedam esse inpendio molliora, nonne tibi quoque videtur nimis esse dilutum, quod ita de iniuria poenienda scriptum est: “Si iniuriam alteri faxit, viginti quinque aeris poenae sunto.” Quis enim erit tam inops, quem ab iniuriae faciendae libidine viginti quinque asses deterreant? {{pn|1.13|13}}Itaque cum eam legem Labeo quoque vester in libris quos ad duodecim tabulas conscripsit, non probaret: “...” inquit “L. Veratius fuit egregie homo inprobus atque inmani vecordia. Is pro delectamento habebat os hominis liberi manus suae palma verberare. Eum servus sequebatur ferens crumenam plenam assium; ut quemque depalmaverat, numerari statim secundum duodecim tabulas quinque et viginti asses iubebat.” Propterea” inquit “praetores postea hanc abolescere et relinqui censuerunt iniuriisque aestumandis recuperatores se daturos edixerunt. {{pn|1.14|14}}Nonnulla autem in istis legibus ne consistere quidem, sicuti dixi, visa sunt, velut illa lex talionis, cuius verba, nisi memoria me fallit, haec sunt: “si membrum rupit, ni cum e pacto, talio esto.” {{pn|1.15|15}}Praeter enim ulciscendi acerbitatem ne procedere quoque exsecutio iustae talionis potest. Nam cui membrum ab alio ruptum est, si ipsi itidem rumpere per talionem velit, quaero, an efficere possit rumpendi pariter membri aequilibrium? In qua re primum ea difficultas est inexplicabilis. {{pn|1.16|16}}Quid si membrum” inquit “alteri inprudens ruperit? quod enim per inprudentiam factum est, retaliari per inprudentiam debet. Ictus quippe fortuitus et consultus non cadunt sub eiusdem talionis similitudinem. Quonam igitur modo inprudentem poterit imitari, qui in exsequenda talione non licentiae ius habet, sed inprudentiae? {{pn|1.17|17}}Sed et si prudens ruperit, nequaquam patietur aut altius se laedi aut latius. Quod cuiusmodi libra atque mensura caveri possit, non reperio. {{pn|1.18|18}}Quin etiam, si quid plus erit aliterve conmissum, res fiet ridiculae atrocitatis, ut contraria actio mutuae talionis oriatur et adolescat infinita quaedam reciprocatio talionum. {{pn|1.19|19}}Nam de inmanitate illa secandi partiendique humani corporis, si unus ob pecuniam debitam iudicatus addictusque sit pluribus, non libet meminisse et piget dicere. Quid enim videri potest efferatius, quid ab hominis ingenio diversius, quam quod membra et artus inopis debitoris saevissimo laniatu distrahebantur, sicuti nunc bona venum distrahuntur?” {{pn|1.20|20}}Tum Sex. Caecilius amplexus utraque manu Favorinum “tu es” inquit “unus profecto in nostra memoria non Graiae modo, sed Romanae quoque rei peritissimus. Quis enim philosophorum disciplinae suae leges tam scite atque docte callet, quam leges tu nostras decemvirales percalluisti?{{pn|1.21|21}}sed quaeso tecum tamen, degrediare paulisper e curriculis istis disputationum vestrarum academicis omissoque studio, quicquid lubitum est, arguendi tuendique, consideres gravius, cuimodi sint ea, quae reprehendisti, nec ideo contemnas legum istarum antiquitates, quod plerisque ipse iam populus Romanus uti desiverit. {{pn|1.22|22}}Non enim profecto ignoras legum opportunitates et medelas pro temporum moribus et pro rerum publicarum generibus ac pro utilitatum praesentium rationibus proque vitiorum, quibus medendum est, fervoribus mutari atque flecti neque uno statu consistere, quin, ut facies caeli et maris, ita rerum atque fortunae tempestatibus varientur. {{pn|1.23|23}}Quid salubrius visum est rogatione illa Stolonis iugerum de numero praefinito? quid utilius plebisscito Voconio de coercendis mulierum hereditatibus? quid tam necessarium existimatum est propulsandae civium luxuriae quam lex Licinia et Fannia aliaeque item leges sumptuariae? Omnia tamen haec oblitterata et operta sunt civitatis opulentia quasi quibusdam fluctibus exaestuantis. {{pn|1.24|24}}Sed cur tibi esse visa est inhumana lex omnium mea quidem sententia humanissima, quae iumentum dari iubet aegro aut seni in ius vocato? Verba sunt haec de lege “si in ius vocat”: {{pn|1.25|25}}“Si morbus aevitasve vitium escit, qui in ius vocabit, iumentum dato; si nolet, arceram ne sternito.” {{pn|1.26|26}}An tu forte morbum appellari hic putas aegrotationem gravem cum febri rapida et quercera iumentumque dici pecus aliquod unicum tergo vehens? ac propterea minus fuisse humanum existumas aegrotum domi suae cubantem iumento inpositum in ius rapi? Hoc, mi Favorine, nequaquam ita est. {{pn|1.27|27}}Nam “morbus” in lege ista non febriculosus neque nimium gravis, sed vitium aliquod inbecillitatis atque invalentiae demonstratur, non periculum vitae ostenditur. Ceteroqui morbum vehementiorem vim graviter nocendi habentem legum istarum scriptores alio in loco non per se “morbum”, sed “morbum sonticum” appellant. {{pn|1.28|28}}“Iumentum” quoque non id solum significat, quod nunc dicitur; sed vectaculum etiam, quod adiunctis pecoribus trahebatur, veteres nostri “iumentum” a “iungendo” dixerunt. {{pn|1.29|29}}“Arcera” autem vocabatur plaustrum tectum undique et munitum quasi arca quaedam magna vestimentis instrata, qua nimis aegri aut senes portari cubantes solebant. {{pn|1.30|30}}Quaenam tibi igitur acerbitas esse visa est, quod in ius vocato paupertino homini vel inopi, qui aut pedibus forte aegris esset aut quo alio casu ingredi non quiret, plaustrum esse dandum censuerunt? neque insterni tamen delicate, arceram iusserunt, quoniam satis esset invalido cuimodi vectaculum. Atque id fecerunt, ne causatio ista aegri corporis perpetuam vacationem daret fidem detractantibus iurisque actiones declinantibus. {{pn|1.31|31}}Sed enim ipsum vide. Iniurias factas quinque et viginti assibus sanxerunt. Non omnino omnes, mi Favorine, iniurias aere isto pauco diluerunt, tametsi haec ipsa paucitas assium grave pondus aeris fuit; nam librariis assibus in ea tempestate populus usus est. {{pn|1.32|32}}Sed iniurias atrociores, ut de osse fracto, non liberis modo, verum etiam servis factas inpensiore damno vindicaverunt, quibusdam autem iniuriis talionem quoque adposuerunt. {{pn|1.33|33}}Quam quidem tu talionem, vir optime, iniquius paulo insectatus es ac ne consistere quidem dixisti lepida quadam sollertia verborum, quoniam talioni par non sit talio neque rumpi membrum facile possit ad alterius rupturae, ut ais tu, “aequilibrium”. {{pn|1.34|34}}Verum est, mi Favorine, talionem parissimam fieri difficillime. Sed decemviri minuere atque exstinguere volentes huiuscemodi violentiam pulsandi atque laedendi talione, eo quoque metu coercendos esse homines putaverunt neque eius, qui membrum alteri rupisset et pacisci tamen de talione redimenda nollet, tantam esse habendam rationem arbitrati sunt, ut, an prudens inprudensne rupisset, spectandum putarent aut talionem in eo vel ad amussim aequiperarent vel in librili perpenderent; sed potius eundem animum eundemque impetum in eadem parte corporis rumpenda, non eundem quoque casum exigi voluerunt, quoniam modus voluntatis praestari posset, casus ictus non posset. {{pn|1.35|35}}Quod si ita est, ut dico et ut ipse aequitatis habitus demonstrat, taliones illae tuae reciprocae argutiores profecto quam veriores fuerunt. {{pn|1.36|36}}Sed quoniam acerbum quoque esse hoc genus poenae putas, vae, obsecro te, ista acerbitas est, si idem fiat in te, quod tute in alio feceris? praesertim cum habeas facultatem paciscendi et non necesse sit pati talionem, nisi eam tu elegeris. {{pn|1.37|37}}Quod edictum autem praetorum de aestimandis iniuriis probabilius esse existimas nolo hoc ignores hanc quoque ipsam talionem ad aestimationem iudicis redigi necessario solitam. {{pn|1.38|38}}Nam si reus, qui depecisci noluerat, iudici talionem imperanti non parebat, aestimata lite iudex hominem pecuniae damnabat, atque ita, si reo et pactio gravis et acerba talio visa fuerat, severitas legis ad pecuniae multam redibat. {{pn|1.39|39}}Restat, ut ei, quod de sectione partitioneque corporis inmanissimum esse tibi visum est, respondeam. Omnibus quidem virtutum generibus exercendis colendisque populus Romanus e parva origine ad tantae amplitudinis instar emicuit, sed omnium maxime atque praecipue fidem coluit sanctamque habuit tam privatim quam publice. {{pn|1.40|40}}Sic consules, clarissimos viros, hostibus confirmandae fidei publicae causa dedidit, sic clientem in fidem acceptum cariorem haberi quam propinquos tuendumque esse contra cognatos censuit, neque peius ullum facinus existimatum est, quam si qui probaretur clientem divisui habuisse. {{pn|1.41|41}}Hanc autem fidem maiores nostri non modo in officiorum vicibus, sed in negotiorum quoque contractibus sanxerunt maximeque in pecuniae mutuaticae usu atque commercio: adimi enim putaverunt subsidium hoc inopiae temporariae, quo communis omnium vita indiget, si perfidia debitorum sine gravi poena eluderet. {{pn|1.42|42}}Confessi igitur aeris ac debiti iudicatis triginta dies sunt dati conquirendae pecuniae causa, quam dissoluerent, eosque dies decemviri “iustos” appellaverunt, {{pn|1.43|43}}velut quoddam iustitium, id est iuris inter eos quasi interstitionem quandam et cessationem, quibus diebus nihil cum his agi iure posset. {{pn|1.44|44}}Post deinde, nisi dissoluerant, ad praetorem vocabantur et ab eo, quibus erant iudicati, addicebantur, nervo quoque aut compedibus vinciebantur. {{pn|1.45|45}}Sic enim sunt, opinor, verba legis: “Aeris confessi rebusque iure iudicatis triginta dies iusti sunto. Post deinde manus iniectio esto, in ius ducito. Ni iudicatum facit aut quis endo eo in iure vindicit, secum ducito, vincito aut nervo aut compedibus. Quindecim pondo ne minore aut si volet maiore vincito. Si volet, suo vivito. Ni suo vivit, qui eum vinctum habebit, libras farris endo dies dato. Si volet, plus dato.” {{pn|1.46|46}}Erat autem ius interea paciscendi ac, nisi pacti forent, habebantur in vinculis dies sexaginta. {{pn|1.47|47}}Inter eos dies trinis nundinis continuis ad praetorem in comitium producebantur, quantaeque pecuniae iudicati essent, praedicabatur. Tertiis autem nundinis capite poenas dabant aut trans Tiberim peregre venum ibant. {{pn|1.48|48}}Sed eam capitis poenam sanciendae, sicuti dixi, fidei gratia horrificam atrocitatis ostentu novisque terroribus metuendam reddiderunt. Nam si plures forent, quibus reus esset iudicatus, secare, si vellent, atque partiri corpus addicti sibi hominis permiserunt. {{pn|1.49|49}}Et quidem verba ipsa legis dicam, ne existimes invidiam me istam forte formidare: “Tertiis” inquit “nundinis partis secanto. Si plus minusve secuerunt, se fraude esto.” {{pn|1.50|50}}Nihil profecto inmitius, nihil inmanius, nisi, ut reapse apparet, eo consilio tanta inmanitas poenae denuntiatast, ne ad eam umquam perveniretur. {{pn|1.51|51}}Addici namque nunc et vinciri multos videmus, quia vinculorum poenam deterrimi homines contemnunt, {{pn|1.52|52}}dissectum esse antiquitus neminem equidem neque legi neque audivi, quoniam saevitia ista poenae contemni non quitast. {{pn|1.53|53}}An putas, Favorine, si non illa etiam ex duodecim tabulis de testimoniis falsis poena abolevisset et si nunc quoque, ut antea, qui falsum testimonium dixisse convictus esset, e saxo Tarpeio deiceretur, mentituros fuisse pro testimonio tam multos, quam videmus? Acerbitas plerumque ulciscendi maleficii bene atque caute vivendi disciplinast. {{pn|1.54|54}}Historia de Metto Fufetio Albano nobis quoque non admodum numero istiusmodi libros lectitantibus ignota non est, qui, quoniam pactum atque condictum cum rege populi Romani perfide ruperat, binis quadrigis evinctus in diversa nitentibus laceratus est. Novum atque asperum supplicium quis negat? sed, quid elegantissimus poeta dicat, vide: at tu dictis, Albane, maneres.” {{pn|1.55|55}}Haec taliaque alia ubi Sextus Caecilius omnibus, qui aderant, ipso quoque Favorino adprobante atque laudante disseruit, nuntiatum est Caesarem iam salutari, et separati sumus. ===II.=== {{c|''Vocabulum “siticinum” in M. Catonis oratione quid significet.''}} {{pn|2.1|1}}“Siticines” scriptum est in oratione M. Catonis, quae scribitur ne imperium sit veteri, ubi novus venerit. “Siticines” inquit “et liticines et tubicines.” {{pn|2.2|2}}Sed Caesellius Vindex in conmentariis lectionum antiquarum scire quidem se ait liticines lituo cantare et tubicines tuba; quid istuc autem sit, quo siticines cantant, homo ingenuae veritatis scire sese negat.{{pn|2.3|3}}Nos autem in Capitonis Atei coniectaneis invenimus “siticines” appellatos, qui apud sitos canere soliti essent, hoc est vita functos et sepultos, eosque habuisse proprium genus tubae, qua canerent, a ceterorum tubicinum differens. ===III.=== {{c|''Quam ob causam L. Accius poeta in pragmaticis sicinnistas “nebuloso nomine” esse dixerit.''}} {{pn|3.1|1}}Quos “sicinistas” vulgus dicit, qui rectius locuti sunt, “sicinnistas” “n” littera gemina dixerunt. {{pn|3.2|2}}Sicinnium enim genus veteris saltationis fuit. Saltabundi autem canebant, quae nunc stantes canunt. {{pn|3.3|3}}Posuit hoc verbum L. Accius poeta in pragmaticis appellarique “sicinnistas” ait “nebuloso nomine”; credo propterea “nebuloso”, quod, sicinnium cur diceretur, obscurum esset. ===IV.=== {{c|''Artificum scaenicorum studium amoremque inhonestum probrosumque esse; et super ea re verba Aristotelis philosophi adscripta.''}} {{pn|4.1|1}}Comoedos quispiam et tragoedos et tibicines dives adulescens, Tauri philosophi discipulus, ut liberos homines in deliciis atque in delectamentis habebat. {{pn|4.2|2}}Id genus autem artifices Graece appellantur hoi peri ton Dionyson technitai. {{pn|4.3|3}}Eum adulescentem Taurus a sodalitatibus convictuque hominum scaenicorum abducere volens misit ei verba haec ex Aristotelis libro exscripta, qui problemata enkyklia inscriptus est, iussitque uti ea cotidie lectitaret: {{pn|4.4|4}}Dia ti hoi Dionysiakoi technitai hos epi to poly poneroi eisin? hoti hekista logou kai philosophias koinonousi dia to poly meros tou biou einai, kai hoti en akrasiais ton polyn chronon eisin, hote de en aporiais; amphotera de phaulotetos paraskevastika. ===V.=== {{c|''Exempla epistularum Alexandri regis et Aristotelis philosophi Graeca ita uti sunt edita; eaque in linguam Latinam versa.''}} {{pn|5.1|1}}Commentationum suarum artiumque, quas discipulis tradebat, Aristoteles philosophus, regis Alexandri magister, duas species habuisse dicitur. Alia erant, quae nominabat exoterika, alia quae appellabat akroatika.{{pn|5.2|2}}Exoterika dicebantur quae ad rhetoricas meditationes facultatemque argutiarum civiliumque rerum notitiam conducebant, {{pn|5.3|3}}akroatika autem vocabantur, in quibus philosophia remotior subtiliorque agitabatur quaeque ad naturae contemplationes disceptationesve dialecticas pertinebant.{{pn|5.4|4}}Huic disciplinae, quam dixi, akroatikei tempus exercendae dabat in Lycio matutinum nec ad eam quemquam temere admittebat, nisi quorum ante ingenium et eruditionis elementa atque in discendo studium laboremque explorasset. {{pn|5.5|5}}Illas vero exotericas auditiones exercitiumque dicendi eodem in loco vesperi faciebat easque vulgo iuvenibus sine dilectu praebebat, atque eum deilinon peripateton appellabat, illum alterum supra heothinon; utroque enim tempore ambulans disserebat. {{pn|5.6|6}}Libros quoque suos, earum omnium rerum conmentarios, seorsum divisit, ut alii “exoterici” dicerentur, partim “acroatici”. {{pn|5.7|7}}Eos libros generis “acroatici” cum in vulgus ab eo editos rex Alexander cognovisset atque ea tempestate armis exercitum omnem prope Asiam teneret regemque ipsum Darium proeliis et victoriis urgeret, in illis tamen tantis negotiis litteras ad Aristotelem misit non eum recte fecisse, quod disciplinas acroaticas, quibus ab eo ipse eruditus foret, libris foras editis involgasset: {{pn|5.8|8}}“Nam qua” inquit “alia re praestare ceteris poterimus, si ea, quae ex te accepimus, omnium prosus fient communia? quippe ego doctrina anteire malim quam copiis atque opulentiis.”{{pn|5.9|9}}Rescripsit ei Aristoteles ad hanc sententiam: “Acroaticos libros, quos editos quereris et non proinde ut arcana absconditos, neque editos scito esse neque non editos, quoniam his solis cognobiles erunt, qui nos audiverunt.” {{pn|5.10|10}}Exempla utrarumque litterarum sumpta ex Andronici philosophi libro subdidi. An autem prosus in utriusque epistula brevitatis elegantissimae filum tenuissimum ...{{pn|5.11|11}}Alexandros Aristotelei eu prattein. Ouk orthos epoiesas ekdous tous akroatikous ton logon. Tini gar de dioisomen hmeis ton allon, ei kath'hous epaideuthemen logous, houtoi panton esontai koinoi? Ego de bouloimen an tais peri ta arista empeiriais e tais dynamesin diapherein. Erroso.{{pn|5.12|12}}Aristoteles basilei Alexandroi eu prattein. Egrapsas moiperi ton akroatikon logon oiomenos dein autous phylattein en aporrhetois. Isthi oun autous kai ekdedomenous kai me ekdedomenous; xynetoi gar eisin monois tois hemon akousasin. Errhoso, Alexandre basileu.{{pn|5.13|13}}Hoc ego verbum xynetoi gar eisin quaerens uno itidem verbo dicere aliud non repperi, quam est scriptum a M. Catone in sexta origine: “Itaque ego” inquit “cognobiliorem cognitionem esse arbitror.” ===VI.=== {{c|''Quaesitum atque tractatum, utrum siet rectius dicere, “habeo curam vestri”, an “vestrum”.''}} {{pn|6.1|1}}Percontabar Apollinarem Sulpicium, cum eum Romae adulescentulus sectarer, qua ratione diceretur “habeo curam vestri” aut “misereor vestri” et iste casus “vestri” eo in loco quem videretur habere casum rectum. {{pn|6.2|2}}Is hic mihi ita respondit: “Quaeris” inquit “ex me, quod mihi quoque est iamdiu in perpetua quaestione. Videtur enim non “vestri” oportere dici, sed “vestrum”, sicuti Graeci locuntur: epimeloumai hymon, kedomai hymon, in quo loco hymon aptius “vestrum” dicitur quam “vestri” et habet casum nominandi, quem tu “rectum” appellasti, “vos”. {{pn|6.3|3}}Invenio tamen” inquit “non paucis in locis “nostri” atque “vestri” dictum, non “nostrum” aut “vestrum”. L. Sulla rerum gestarum libro secundo:<BR>“Quod si fieri potest, ut etiam nunc nostri vobis in mentem veniat, nosque magis dignos credatis, quibus civibus quam hostibus utamini quique pro vobis potius quam contra vos pugnemus, neque nostro neque maiorum nostrorum immerito nobis id continget.” {{pn|6.4|4}}Terentius in Phormione:<BR> ita plerique ingenio sumus omnes, nostri nosmet paenitet. {{pn|6.5|5}}Afranius in togata:<BR> nescioqui nostri miseritust tandem deus. {{pn|6.6|6}}Et Laberius in Necyomantia:<BR> dum diutius detinetur, nostri oblitus est. {{pn|6.7|7}}“Dubium porro” inquit “non est, quin eodem haec omnia casu dicantur: “nostri paenitet,” “nostri oblitus est”, “nostri misertus est”, quo dicitur: “mei paenitet”, “mei misertus est”, “mei oblitus est”. {{pn|6.8|8}}“Mei” autem casus interrogandi est, quem “genetivum” grammatici vocant, et ab eo declinatur, quod est “ego”; huius deinde plurativum est “nos”. [”Tui” aeque declinatur ab eo, quod est “tu”; huius itidem plurativum est “vos”.] {{pn|6.9|9}}Sic namque Plautus declinavit in Pseudolo in hisce versibus:<BR> si ex te tacente fieri possem certior,<BR> ere, quae miseriae te tam misere macerent,<BR> duorum labori ego hominum parsissem lubens:<BR> mei te rogandi et tis respondendi mihi.<BR>“Mei” enim Plautus hoc in loco non ab eo dixit, quod est “meus”, sed ab eo, quod est “ego”. {{pn|6.10|10}}Itaque si dicere velis “patrem mei” pro “patrem meum”, quo Graeci modo ton patera mou dicunt, inusitate quidem, sed recte profecto eaque ratione dices, qua Plautus dixit “labori mei” pro “labori meo”. {{pn|6.11|11}}Haec autem ipsa ratio est in numero plurativo, qua Gracchus “misereri vestrum” dixit et qua M. Cicero “contentio vestrum” et “contentione nostrum” dixit quaque item ratione Quadrigarius in annali undevicesimo verba haec posuit: “C. Mari, ecquando te nostrum et reipublicae miserebitur!” Cur igitur Terentius “paenitet nostri”, non “nostrum”, et Afranius “nostri miseritus est”, non “nostrum”? {{pn|6.12|12}}Nihil hercle” inquit “mihi de ista re in mentem venit, nisi auctoritas quaedam vetustatis non nimis anxie neque superstitiose loquentis. Nam sicuti multifariam scriptum est “vestrorum” pro “vestrum”, ut in Plauti Mostellaria in hoc versu:<BR> verum illuc esse maxima pars vestrorum intellegit,<BR> cum vellet “maxima pars” dicere “vestrum”, ita nonnumquam “vestri” quoque dictum est pro “vestrum”. {{pn|6.13|13}}Sed procul dubio, qui rectissime loqui volet, “vestrum” potius dixerit quam “vestri”. {{pn|6.14|14}}Et idcirco inportunissime” inquit “fecerunt, qui in plerisque Sallusti exemplaribus scripturam istam sincerissimam corruperunt. Nam cum ita in Catilina scriptum esset: “Saepe maiores vestrum miseriti plebis Romanae”, “vestrum” obleverunt et “vestri” superscripserunt. Ex quo in plures libros mendae istius indoles manavit.”{{pn|6.15|15}}Haec memini mihi Apollinarem dicere, eaque tunc ipsa, ita ut dicta fuerant, notavi. ===VII.=== {{c|''Quam diversae Graecorum sint sententiae super numero Niobae filiorum.''}} {{pn|7.1|1}}Mira et prope adeo ridicula diversitas fabulae apud Graecos poetas deprenditur super numero Niobae filiorum.{{pn|7.2|2}}Nam Homerus pueros puellasque eius bis senos dicit fuisse, Euripides bis septenos, Sappho bis novenos, Bacchylides et Pindarus bis denos, quidam alii scriptores tres fuisse solos dixerunt. ===VIII.=== {{c|''De his, quae habere symptosian videntur cum luna mansuescente ac senescente.''}} {{pn|8.1|1}}Annianus poeta in fundo suo, quem in agro Falisco possidebat, agitare erat solitus vindemiam hilare atque amoeniter. {{pn|8.2|2}}Ad eos dies me et quosdam item alios familiaris vocavit. {{pn|8.3|3}}Ibi tum cenantibus nobis magnus ostrearum numerus Roma missus est. Quae cum adpositae fuissent et multae quidem, sed inuberes macriusculaeque essent, “luna” inquit Annianus “nunc videlicet senescit; ea re ostrea quoque, sicuti quaedam alia, tenuis exsuctaque est.”{{pn|8.4|4}}Cum quaereremus, quae alia item senescente luna tabescerent, “nonne Lucilium” inquit “nostrum meministis dicere:<BR> luna alit ostrea et implet echinos, muribus fibras<BR> et iecur addit?{{pn|8.5|5}}Eadem autem ipsa, quae crescente luna gliscunt, deficiente contra defiunt. {{pn|8.6|6}}Aelurorum quoque oculi ad easdem vices lunae aut ampliores fiunt aut minores. {{pn|8.7|7}}Id etiam” inquit “multo mirandum est magis, quod apud Plutarchum in quarto in Hesiodum commentario legi: “Cepetum revirescit et congerminat decedente luna, contra autem inarescit adolescente. Eam causam esse dicunt sacerdotes Aegyptii, cur Pelusiotae cepe non edint, quia solum olerum omnium contra lunae augmenta atque damna vices minuendi et augendi habeat contrarias”.” ===IX.=== {{c|''Qualibus verbis delectari solitus sit Antonius Iulianus positis in mimiambis Cn. Matii; et quid significet M. Cato in oratione, quam scripsit de innocentia sua, cum ita dictitat: “numquam vestimenta a populo poposci”.''}} {{pn|9.1|1}}Delectari mulcerique aures suas dicebat Antonius Iulianus figmentis verborum novis Cn. Matii, hominis eruditi, qualia haec quoque essent, quae scripta ab eo in mimiambis memorabat:{{pn|9.2|2}}sinuque amicam refice frigidam caldo<BR> columbulatim labra conserens labris.{{pn|9.3|3}}Item id quoque iucunde lepideque fictum dictitabat:<BR> iam tonsiles tapetes ebrii fuco<BR> quos concha purpura imbuens venenavit.<BR> ... ===X.=== {{c|''Quid vocabulum “ex iure manuni consertum” signiticet.''}} {{pn|10.1|1}}. “Ex iure manum consertum” verba sunt ex antiquis actionibus, quae, cum lege agitur et vindiciae contenduntur, dici nunc quoque apud praetorem solent. <BR>{{pn|10.2|2}}. Rogavi ego Romae grammaticum, celebri hominem fama et multo nomine, quid haec verba essent? Tum ille me despiciens “aut erras,” inquit “adulescens, aut ludis; rem enim doceo grammaticam, non ius respondeo; si quid igitur ex Vergilio, Plauto, Ennio quaerere habes, quaeras licet.” <BR>{{pn|10.3|3}}. “Ex Ennio ergo” inquam “est, magister, quod {{ancora+|X.quaero|quaero}}. <BR>{{pn|10.4|4}}. Ennius enim verbis hisce usus est.” Cumque ille demiratus aliena haec esse a poetis et haud usquam inveniri in carminibus Ennii diceret, tum ego hos versus ex octavo annali absentes dixi - nam forte eos tamquam insigniter praeter alios factos memineram -:<BR> pellitur e medio sapientia, vi geritur res;<BR> spernitur orator bonus, horridus miles amatur.<BR> Haut doctis dictis certantes nec maledictis<BR> miscent inter sese inimicitiam agitantes,<BR> non ex iure manum consertum, sed magis ferro<BR> rem repetunt regnumque petunt, vadunt solida vi. <BR>{{pn|10.5|5}}. Cum hos ego versus Ennianos dixissem, “credo” inquit grammaticus “iam tibi. Sed tu velim credas mihi Quintum Ennium didicisse hoc non ex poeticae litteris, set ex iuris aliquo {{ancora+|X.perito|perito}}. Eas igitur tu quoque” inquit “et discas, unde Ennius didicit.” <BR>{{pn|10.6|6}}. Vsus consilio sum magistri, quod docere ipse debuerat, a quo discerem, praetermonstrantis. Itaque id, quod ex iureconsultis quodque ex libris eorum didici, inferendum his conmentariis existimavi, quoniam, in medio rerum et hominum vitam qui colunt, ignorare non oportet verba actionum civilium celebriora. <BR>{{pn|10.7|7}}. “Manum conserere” ... Nam de qua re disceptatur in iure in re praesenti, sive ager sive quid aliud est, cum adversario simul manu prendere et in ea re sollemnibus verbis vindicare, id est “vindicia”. <BR>{{pn|10.8|8}}. Correptio manus in re atque in loco praesenti apud praetorem ex duodecim tabulis fiebat, in quibus ita scriptum est: “si qui in iure manum conserunt.” <BR>{{pn|10.9|9}}. Sed postquam praetores propagatis Italiae finibus datis iurisdictionibus negotiis occupati proficisci vindiciarum dicendarum causa ad longinquas res gravabantur, institutum est contra duodecim tabulas tacito consensu, ut litigantes non in iure apud praetorem manum consererent, sed “ex iure manum consertum” vocarent, id est alter alterum ex iure ad conserendam manum in rem, de qua ageretur, vocaret atque profecti simul in agrum, de quo litigabatur, terrae aliquid ex eo, uti unam glebam, in ius in urbem ad praetorem deferrent et in ea gleba tamquam in toto agro vindicarent. <BR>{{pn|10.10|10}}. Idcirco Ennius significare volens non, ut ad praetorem solitum est, legitumis actionibus neque ex iure manum consertum, sed bello ferroque et vera vi atque solida ...; quod videtur dixisse conferens vim illam civilem et festucariam, quae verbo diceretur, non quae manu fieret, cum vi bellica et cruenta. ===XI.=== {{c|''Quid sit “sculuae” verbum positum apud M. Varronem.''}} {{pn|1.1|1}}P. Lavini liber est non incuriose factus. Is inscriptus est de verbis sordidis. {{pn|1.2|2}}In eo scripsit “sculnam” vulgo dici quasi “seculnam”; “quem, qui elegantius” inquit “loquuntur, “sequestrem” appellant.” {{pn|1.3|3}}Vtrumque vocabulum a sequendo factum est, quod eius, qui electus sit, utraque pars fidem sequatur. {{pn|1.4|4}}“Sculnam” autem scriptum esse in logistorico M. Varronis, qui inscribitur Catus, idem Lavinius in eodem libro admonet. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud sequestrem depositum erat, “sequestro positum” per adverbium dicebant. Cato de Ptolomaeo contra Thermum: “Per deos immortales, nolite vos atque ...” {{Liber |Ante=Liber XIX |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XIX |Post= |PostNomen= }} {{finis}} 4c70acsvslai3bapbt32bzra6pzs7pq 269152 269151 2026-06-06T12:56:27Z Saumache 27923 /* XI. */ 269152 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus=159-170 p.Ch.n. |SubTitulus=Liber XX }} {{Liber |Ante=Liber XIX |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XIX |Post= |PostNomen= }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== {{c|''Disceptatio Sex. Caecilii iureconsulti et Favorini philosophi de legibus duodecim tabularum.''}} {{pn|1.1|1}}Sextus Caecilius in disciplina iuris atque in legibus populi Romani noscendis interpretandisque scientia, usu auctoritateque inlustri fuit. {{pn|1.2|2}}Ad eum forte in area Palatina, cum salutationem Caesaris opperiremur, philosophus Favorinus accessit conlocutusque est nobis multisque aliis praesentibus. {{pn|1.3|3}}In illis tunc eorum sermonibus orta mentiost legum decemviralium, quas decemviri eius rei gratia a populo creati conposuerunt, in duodecim tabulas conscripserunt. {{pn|1.4|4}}Eas leges cum Sex. Caecilius inquisitis exploratisque multarum urbium legibus eleganti atque absoluta brevitate verborum scriptas diceret, “sit” inquit “hoc” Favorinus “in pleraque earum legum parte ita, uti dicis; non enim minus cupide tabulas istas duodecim legi quam illos duodecim libros Platonis de legibus. Sed quaedam istic esse animadvertuntur aut obscurissima aut durissima aut lenia contra nimis et remissa aut nequaquam ita, ut scriptum est, consistentia.” {{pn|1.5|5}}“Obscuritates” inquit Sex. Caecilius “non adsignemus culpae scribentium, sed inscitiae non adsequentium, quamquam hi quoque ipsi, qui, quae scripta sunt, minus percipiunt, culpa vacant. {{pn|1.6|6}}Nam longa aetas verba atque mores veteres oblitteravit, quibus verbis moribusque sententia legum conprehensa est. Trecentesimo quippe anno post Romam conditam tabulae conpositae scriptaeque sunt, a quo tempore ad hunc diem anni esse non longe minus sescenti videntur. {{pn|1.7|7}}Dure autem scriptum esse in istis legibus quid existimari potest? nisi duram esse legem putas, quae iudicem arbitrumve iure datum, qui ob rem dicendam pecuniam accepisse convictus est, capite poenitur aut quae furem manifestum ei, cui furtum factum est, in servitutem tradit, nocturnum autem furem ius occidendi tribuit. {{pn|1.8|8}}Dic enim, quaeso, dic, vir sapientiae studiosissime, an aut iudicis illius perfidiam contra omnia iura divina atque humana iusiurandum suum pecunia vendentis aut furis manifesti intolerandam audaciam aut nocturni grassatoris insidiosam violentiam non dignam esse capitis poena existumes?” {{pn|1.9|9}}“Noli” inquit Favorinus “ex me quaerere, quid ego existumem. Scis enim solitum esse me pro disciplina sectae, quam colo, inquirere potius quam decernere. {{pn|1.10|10}}Sed non levis existimator neque aspernabilis est populus Romanus, cui delicta quidem istaec vindicanda, poenae tamen huiuscemodi nimis durae esse visae sunt; passus enim est leges istas de tam inmodico supplicio situ atque senio emori. {{pn|1.11|11}}Sicut illud quoque non humaniter scriptum improbavit, quod, si homo in ius vocatus morbo aut aetate aeger ad ingrediendum invalidus est, arcera non sternitur, sed ipse aufertur et iumento imponitur atque ex domo sua ad praetorem in comitium nova funeris facie effertur. Quam enim ob causam morbo adfectus et ad respondendum pro sese non idoneus iumento adhaerens in ius adversario deportatur? {{pn|1.12|12}}Quod vero dixi videri quaedam esse inpendio molliora, nonne tibi quoque videtur nimis esse dilutum, quod ita de iniuria poenienda scriptum est: “Si iniuriam alteri faxit, viginti quinque aeris poenae sunto.” Quis enim erit tam inops, quem ab iniuriae faciendae libidine viginti quinque asses deterreant? {{pn|1.13|13}}Itaque cum eam legem Labeo quoque vester in libris quos ad duodecim tabulas conscripsit, non probaret: “...” inquit “L. Veratius fuit egregie homo inprobus atque inmani vecordia. Is pro delectamento habebat os hominis liberi manus suae palma verberare. Eum servus sequebatur ferens crumenam plenam assium; ut quemque depalmaverat, numerari statim secundum duodecim tabulas quinque et viginti asses iubebat.” Propterea” inquit “praetores postea hanc abolescere et relinqui censuerunt iniuriisque aestumandis recuperatores se daturos edixerunt. {{pn|1.14|14}}Nonnulla autem in istis legibus ne consistere quidem, sicuti dixi, visa sunt, velut illa lex talionis, cuius verba, nisi memoria me fallit, haec sunt: “si membrum rupit, ni cum e pacto, talio esto.” {{pn|1.15|15}}Praeter enim ulciscendi acerbitatem ne procedere quoque exsecutio iustae talionis potest. Nam cui membrum ab alio ruptum est, si ipsi itidem rumpere per talionem velit, quaero, an efficere possit rumpendi pariter membri aequilibrium? In qua re primum ea difficultas est inexplicabilis. {{pn|1.16|16}}Quid si membrum” inquit “alteri inprudens ruperit? quod enim per inprudentiam factum est, retaliari per inprudentiam debet. Ictus quippe fortuitus et consultus non cadunt sub eiusdem talionis similitudinem. Quonam igitur modo inprudentem poterit imitari, qui in exsequenda talione non licentiae ius habet, sed inprudentiae? {{pn|1.17|17}}Sed et si prudens ruperit, nequaquam patietur aut altius se laedi aut latius. Quod cuiusmodi libra atque mensura caveri possit, non reperio. {{pn|1.18|18}}Quin etiam, si quid plus erit aliterve conmissum, res fiet ridiculae atrocitatis, ut contraria actio mutuae talionis oriatur et adolescat infinita quaedam reciprocatio talionum. {{pn|1.19|19}}Nam de inmanitate illa secandi partiendique humani corporis, si unus ob pecuniam debitam iudicatus addictusque sit pluribus, non libet meminisse et piget dicere. Quid enim videri potest efferatius, quid ab hominis ingenio diversius, quam quod membra et artus inopis debitoris saevissimo laniatu distrahebantur, sicuti nunc bona venum distrahuntur?” {{pn|1.20|20}}Tum Sex. Caecilius amplexus utraque manu Favorinum “tu es” inquit “unus profecto in nostra memoria non Graiae modo, sed Romanae quoque rei peritissimus. Quis enim philosophorum disciplinae suae leges tam scite atque docte callet, quam leges tu nostras decemvirales percalluisti?{{pn|1.21|21}}sed quaeso tecum tamen, degrediare paulisper e curriculis istis disputationum vestrarum academicis omissoque studio, quicquid lubitum est, arguendi tuendique, consideres gravius, cuimodi sint ea, quae reprehendisti, nec ideo contemnas legum istarum antiquitates, quod plerisque ipse iam populus Romanus uti desiverit. {{pn|1.22|22}}Non enim profecto ignoras legum opportunitates et medelas pro temporum moribus et pro rerum publicarum generibus ac pro utilitatum praesentium rationibus proque vitiorum, quibus medendum est, fervoribus mutari atque flecti neque uno statu consistere, quin, ut facies caeli et maris, ita rerum atque fortunae tempestatibus varientur. {{pn|1.23|23}}Quid salubrius visum est rogatione illa Stolonis iugerum de numero praefinito? quid utilius plebisscito Voconio de coercendis mulierum hereditatibus? quid tam necessarium existimatum est propulsandae civium luxuriae quam lex Licinia et Fannia aliaeque item leges sumptuariae? Omnia tamen haec oblitterata et operta sunt civitatis opulentia quasi quibusdam fluctibus exaestuantis. {{pn|1.24|24}}Sed cur tibi esse visa est inhumana lex omnium mea quidem sententia humanissima, quae iumentum dari iubet aegro aut seni in ius vocato? Verba sunt haec de lege “si in ius vocat”: {{pn|1.25|25}}“Si morbus aevitasve vitium escit, qui in ius vocabit, iumentum dato; si nolet, arceram ne sternito.” {{pn|1.26|26}}An tu forte morbum appellari hic putas aegrotationem gravem cum febri rapida et quercera iumentumque dici pecus aliquod unicum tergo vehens? ac propterea minus fuisse humanum existumas aegrotum domi suae cubantem iumento inpositum in ius rapi? Hoc, mi Favorine, nequaquam ita est. {{pn|1.27|27}}Nam “morbus” in lege ista non febriculosus neque nimium gravis, sed vitium aliquod inbecillitatis atque invalentiae demonstratur, non periculum vitae ostenditur. Ceteroqui morbum vehementiorem vim graviter nocendi habentem legum istarum scriptores alio in loco non per se “morbum”, sed “morbum sonticum” appellant. {{pn|1.28|28}}“Iumentum” quoque non id solum significat, quod nunc dicitur; sed vectaculum etiam, quod adiunctis pecoribus trahebatur, veteres nostri “iumentum” a “iungendo” dixerunt. {{pn|1.29|29}}“Arcera” autem vocabatur plaustrum tectum undique et munitum quasi arca quaedam magna vestimentis instrata, qua nimis aegri aut senes portari cubantes solebant. {{pn|1.30|30}}Quaenam tibi igitur acerbitas esse visa est, quod in ius vocato paupertino homini vel inopi, qui aut pedibus forte aegris esset aut quo alio casu ingredi non quiret, plaustrum esse dandum censuerunt? neque insterni tamen delicate, arceram iusserunt, quoniam satis esset invalido cuimodi vectaculum. Atque id fecerunt, ne causatio ista aegri corporis perpetuam vacationem daret fidem detractantibus iurisque actiones declinantibus. {{pn|1.31|31}}Sed enim ipsum vide. Iniurias factas quinque et viginti assibus sanxerunt. Non omnino omnes, mi Favorine, iniurias aere isto pauco diluerunt, tametsi haec ipsa paucitas assium grave pondus aeris fuit; nam librariis assibus in ea tempestate populus usus est. {{pn|1.32|32}}Sed iniurias atrociores, ut de osse fracto, non liberis modo, verum etiam servis factas inpensiore damno vindicaverunt, quibusdam autem iniuriis talionem quoque adposuerunt. {{pn|1.33|33}}Quam quidem tu talionem, vir optime, iniquius paulo insectatus es ac ne consistere quidem dixisti lepida quadam sollertia verborum, quoniam talioni par non sit talio neque rumpi membrum facile possit ad alterius rupturae, ut ais tu, “aequilibrium”. {{pn|1.34|34}}Verum est, mi Favorine, talionem parissimam fieri difficillime. Sed decemviri minuere atque exstinguere volentes huiuscemodi violentiam pulsandi atque laedendi talione, eo quoque metu coercendos esse homines putaverunt neque eius, qui membrum alteri rupisset et pacisci tamen de talione redimenda nollet, tantam esse habendam rationem arbitrati sunt, ut, an prudens inprudensne rupisset, spectandum putarent aut talionem in eo vel ad amussim aequiperarent vel in librili perpenderent; sed potius eundem animum eundemque impetum in eadem parte corporis rumpenda, non eundem quoque casum exigi voluerunt, quoniam modus voluntatis praestari posset, casus ictus non posset. {{pn|1.35|35}}Quod si ita est, ut dico et ut ipse aequitatis habitus demonstrat, taliones illae tuae reciprocae argutiores profecto quam veriores fuerunt. {{pn|1.36|36}}Sed quoniam acerbum quoque esse hoc genus poenae putas, vae, obsecro te, ista acerbitas est, si idem fiat in te, quod tute in alio feceris? praesertim cum habeas facultatem paciscendi et non necesse sit pati talionem, nisi eam tu elegeris. {{pn|1.37|37}}Quod edictum autem praetorum de aestimandis iniuriis probabilius esse existimas nolo hoc ignores hanc quoque ipsam talionem ad aestimationem iudicis redigi necessario solitam. {{pn|1.38|38}}Nam si reus, qui depecisci noluerat, iudici talionem imperanti non parebat, aestimata lite iudex hominem pecuniae damnabat, atque ita, si reo et pactio gravis et acerba talio visa fuerat, severitas legis ad pecuniae multam redibat. {{pn|1.39|39}}Restat, ut ei, quod de sectione partitioneque corporis inmanissimum esse tibi visum est, respondeam. Omnibus quidem virtutum generibus exercendis colendisque populus Romanus e parva origine ad tantae amplitudinis instar emicuit, sed omnium maxime atque praecipue fidem coluit sanctamque habuit tam privatim quam publice. {{pn|1.40|40}}Sic consules, clarissimos viros, hostibus confirmandae fidei publicae causa dedidit, sic clientem in fidem acceptum cariorem haberi quam propinquos tuendumque esse contra cognatos censuit, neque peius ullum facinus existimatum est, quam si qui probaretur clientem divisui habuisse. {{pn|1.41|41}}Hanc autem fidem maiores nostri non modo in officiorum vicibus, sed in negotiorum quoque contractibus sanxerunt maximeque in pecuniae mutuaticae usu atque commercio: adimi enim putaverunt subsidium hoc inopiae temporariae, quo communis omnium vita indiget, si perfidia debitorum sine gravi poena eluderet. {{pn|1.42|42}}Confessi igitur aeris ac debiti iudicatis triginta dies sunt dati conquirendae pecuniae causa, quam dissoluerent, eosque dies decemviri “iustos” appellaverunt, {{pn|1.43|43}}velut quoddam iustitium, id est iuris inter eos quasi interstitionem quandam et cessationem, quibus diebus nihil cum his agi iure posset. {{pn|1.44|44}}Post deinde, nisi dissoluerant, ad praetorem vocabantur et ab eo, quibus erant iudicati, addicebantur, nervo quoque aut compedibus vinciebantur. {{pn|1.45|45}}Sic enim sunt, opinor, verba legis: “Aeris confessi rebusque iure iudicatis triginta dies iusti sunto. Post deinde manus iniectio esto, in ius ducito. Ni iudicatum facit aut quis endo eo in iure vindicit, secum ducito, vincito aut nervo aut compedibus. Quindecim pondo ne minore aut si volet maiore vincito. Si volet, suo vivito. Ni suo vivit, qui eum vinctum habebit, libras farris endo dies dato. Si volet, plus dato.” {{pn|1.46|46}}Erat autem ius interea paciscendi ac, nisi pacti forent, habebantur in vinculis dies sexaginta. {{pn|1.47|47}}Inter eos dies trinis nundinis continuis ad praetorem in comitium producebantur, quantaeque pecuniae iudicati essent, praedicabatur. Tertiis autem nundinis capite poenas dabant aut trans Tiberim peregre venum ibant. {{pn|1.48|48}}Sed eam capitis poenam sanciendae, sicuti dixi, fidei gratia horrificam atrocitatis ostentu novisque terroribus metuendam reddiderunt. Nam si plures forent, quibus reus esset iudicatus, secare, si vellent, atque partiri corpus addicti sibi hominis permiserunt. {{pn|1.49|49}}Et quidem verba ipsa legis dicam, ne existimes invidiam me istam forte formidare: “Tertiis” inquit “nundinis partis secanto. Si plus minusve secuerunt, se fraude esto.” {{pn|1.50|50}}Nihil profecto inmitius, nihil inmanius, nisi, ut reapse apparet, eo consilio tanta inmanitas poenae denuntiatast, ne ad eam umquam perveniretur. {{pn|1.51|51}}Addici namque nunc et vinciri multos videmus, quia vinculorum poenam deterrimi homines contemnunt, {{pn|1.52|52}}dissectum esse antiquitus neminem equidem neque legi neque audivi, quoniam saevitia ista poenae contemni non quitast. {{pn|1.53|53}}An putas, Favorine, si non illa etiam ex duodecim tabulis de testimoniis falsis poena abolevisset et si nunc quoque, ut antea, qui falsum testimonium dixisse convictus esset, e saxo Tarpeio deiceretur, mentituros fuisse pro testimonio tam multos, quam videmus? Acerbitas plerumque ulciscendi maleficii bene atque caute vivendi disciplinast. {{pn|1.54|54}}Historia de Metto Fufetio Albano nobis quoque non admodum numero istiusmodi libros lectitantibus ignota non est, qui, quoniam pactum atque condictum cum rege populi Romani perfide ruperat, binis quadrigis evinctus in diversa nitentibus laceratus est. Novum atque asperum supplicium quis negat? sed, quid elegantissimus poeta dicat, vide: at tu dictis, Albane, maneres.” {{pn|1.55|55}}Haec taliaque alia ubi Sextus Caecilius omnibus, qui aderant, ipso quoque Favorino adprobante atque laudante disseruit, nuntiatum est Caesarem iam salutari, et separati sumus. ===II.=== {{c|''Vocabulum “siticinum” in M. Catonis oratione quid significet.''}} {{pn|2.1|1}}“Siticines” scriptum est in oratione M. Catonis, quae scribitur ne imperium sit veteri, ubi novus venerit. “Siticines” inquit “et liticines et tubicines.” {{pn|2.2|2}}Sed Caesellius Vindex in conmentariis lectionum antiquarum scire quidem se ait liticines lituo cantare et tubicines tuba; quid istuc autem sit, quo siticines cantant, homo ingenuae veritatis scire sese negat.{{pn|2.3|3}}Nos autem in Capitonis Atei coniectaneis invenimus “siticines” appellatos, qui apud sitos canere soliti essent, hoc est vita functos et sepultos, eosque habuisse proprium genus tubae, qua canerent, a ceterorum tubicinum differens. ===III.=== {{c|''Quam ob causam L. Accius poeta in pragmaticis sicinnistas “nebuloso nomine” esse dixerit.''}} {{pn|3.1|1}}Quos “sicinistas” vulgus dicit, qui rectius locuti sunt, “sicinnistas” “n” littera gemina dixerunt. {{pn|3.2|2}}Sicinnium enim genus veteris saltationis fuit. Saltabundi autem canebant, quae nunc stantes canunt. {{pn|3.3|3}}Posuit hoc verbum L. Accius poeta in pragmaticis appellarique “sicinnistas” ait “nebuloso nomine”; credo propterea “nebuloso”, quod, sicinnium cur diceretur, obscurum esset. ===IV.=== {{c|''Artificum scaenicorum studium amoremque inhonestum probrosumque esse; et super ea re verba Aristotelis philosophi adscripta.''}} {{pn|4.1|1}}Comoedos quispiam et tragoedos et tibicines dives adulescens, Tauri philosophi discipulus, ut liberos homines in deliciis atque in delectamentis habebat. {{pn|4.2|2}}Id genus autem artifices Graece appellantur hoi peri ton Dionyson technitai. {{pn|4.3|3}}Eum adulescentem Taurus a sodalitatibus convictuque hominum scaenicorum abducere volens misit ei verba haec ex Aristotelis libro exscripta, qui problemata enkyklia inscriptus est, iussitque uti ea cotidie lectitaret: {{pn|4.4|4}}Dia ti hoi Dionysiakoi technitai hos epi to poly poneroi eisin? hoti hekista logou kai philosophias koinonousi dia to poly meros tou biou einai, kai hoti en akrasiais ton polyn chronon eisin, hote de en aporiais; amphotera de phaulotetos paraskevastika. ===V.=== {{c|''Exempla epistularum Alexandri regis et Aristotelis philosophi Graeca ita uti sunt edita; eaque in linguam Latinam versa.''}} {{pn|5.1|1}}Commentationum suarum artiumque, quas discipulis tradebat, Aristoteles philosophus, regis Alexandri magister, duas species habuisse dicitur. Alia erant, quae nominabat exoterika, alia quae appellabat akroatika.{{pn|5.2|2}}Exoterika dicebantur quae ad rhetoricas meditationes facultatemque argutiarum civiliumque rerum notitiam conducebant, {{pn|5.3|3}}akroatika autem vocabantur, in quibus philosophia remotior subtiliorque agitabatur quaeque ad naturae contemplationes disceptationesve dialecticas pertinebant.{{pn|5.4|4}}Huic disciplinae, quam dixi, akroatikei tempus exercendae dabat in Lycio matutinum nec ad eam quemquam temere admittebat, nisi quorum ante ingenium et eruditionis elementa atque in discendo studium laboremque explorasset. {{pn|5.5|5}}Illas vero exotericas auditiones exercitiumque dicendi eodem in loco vesperi faciebat easque vulgo iuvenibus sine dilectu praebebat, atque eum deilinon peripateton appellabat, illum alterum supra heothinon; utroque enim tempore ambulans disserebat. {{pn|5.6|6}}Libros quoque suos, earum omnium rerum conmentarios, seorsum divisit, ut alii “exoterici” dicerentur, partim “acroatici”. {{pn|5.7|7}}Eos libros generis “acroatici” cum in vulgus ab eo editos rex Alexander cognovisset atque ea tempestate armis exercitum omnem prope Asiam teneret regemque ipsum Darium proeliis et victoriis urgeret, in illis tamen tantis negotiis litteras ad Aristotelem misit non eum recte fecisse, quod disciplinas acroaticas, quibus ab eo ipse eruditus foret, libris foras editis involgasset: {{pn|5.8|8}}“Nam qua” inquit “alia re praestare ceteris poterimus, si ea, quae ex te accepimus, omnium prosus fient communia? quippe ego doctrina anteire malim quam copiis atque opulentiis.”{{pn|5.9|9}}Rescripsit ei Aristoteles ad hanc sententiam: “Acroaticos libros, quos editos quereris et non proinde ut arcana absconditos, neque editos scito esse neque non editos, quoniam his solis cognobiles erunt, qui nos audiverunt.” {{pn|5.10|10}}Exempla utrarumque litterarum sumpta ex Andronici philosophi libro subdidi. An autem prosus in utriusque epistula brevitatis elegantissimae filum tenuissimum ...{{pn|5.11|11}}Alexandros Aristotelei eu prattein. Ouk orthos epoiesas ekdous tous akroatikous ton logon. Tini gar de dioisomen hmeis ton allon, ei kath'hous epaideuthemen logous, houtoi panton esontai koinoi? Ego de bouloimen an tais peri ta arista empeiriais e tais dynamesin diapherein. Erroso.{{pn|5.12|12}}Aristoteles basilei Alexandroi eu prattein. Egrapsas moiperi ton akroatikon logon oiomenos dein autous phylattein en aporrhetois. Isthi oun autous kai ekdedomenous kai me ekdedomenous; xynetoi gar eisin monois tois hemon akousasin. Errhoso, Alexandre basileu.{{pn|5.13|13}}Hoc ego verbum xynetoi gar eisin quaerens uno itidem verbo dicere aliud non repperi, quam est scriptum a M. Catone in sexta origine: “Itaque ego” inquit “cognobiliorem cognitionem esse arbitror.” ===VI.=== {{c|''Quaesitum atque tractatum, utrum siet rectius dicere, “habeo curam vestri”, an “vestrum”.''}} {{pn|6.1|1}}Percontabar Apollinarem Sulpicium, cum eum Romae adulescentulus sectarer, qua ratione diceretur “habeo curam vestri” aut “misereor vestri” et iste casus “vestri” eo in loco quem videretur habere casum rectum. {{pn|6.2|2}}Is hic mihi ita respondit: “Quaeris” inquit “ex me, quod mihi quoque est iamdiu in perpetua quaestione. Videtur enim non “vestri” oportere dici, sed “vestrum”, sicuti Graeci locuntur: epimeloumai hymon, kedomai hymon, in quo loco hymon aptius “vestrum” dicitur quam “vestri” et habet casum nominandi, quem tu “rectum” appellasti, “vos”. {{pn|6.3|3}}Invenio tamen” inquit “non paucis in locis “nostri” atque “vestri” dictum, non “nostrum” aut “vestrum”. L. Sulla rerum gestarum libro secundo:<BR>“Quod si fieri potest, ut etiam nunc nostri vobis in mentem veniat, nosque magis dignos credatis, quibus civibus quam hostibus utamini quique pro vobis potius quam contra vos pugnemus, neque nostro neque maiorum nostrorum immerito nobis id continget.” {{pn|6.4|4}}Terentius in Phormione:<BR> ita plerique ingenio sumus omnes, nostri nosmet paenitet. {{pn|6.5|5}}Afranius in togata:<BR> nescioqui nostri miseritust tandem deus. {{pn|6.6|6}}Et Laberius in Necyomantia:<BR> dum diutius detinetur, nostri oblitus est. {{pn|6.7|7}}“Dubium porro” inquit “non est, quin eodem haec omnia casu dicantur: “nostri paenitet,” “nostri oblitus est”, “nostri misertus est”, quo dicitur: “mei paenitet”, “mei misertus est”, “mei oblitus est”. {{pn|6.8|8}}“Mei” autem casus interrogandi est, quem “genetivum” grammatici vocant, et ab eo declinatur, quod est “ego”; huius deinde plurativum est “nos”. [”Tui” aeque declinatur ab eo, quod est “tu”; huius itidem plurativum est “vos”.] {{pn|6.9|9}}Sic namque Plautus declinavit in Pseudolo in hisce versibus:<BR> si ex te tacente fieri possem certior,<BR> ere, quae miseriae te tam misere macerent,<BR> duorum labori ego hominum parsissem lubens:<BR> mei te rogandi et tis respondendi mihi.<BR>“Mei” enim Plautus hoc in loco non ab eo dixit, quod est “meus”, sed ab eo, quod est “ego”. {{pn|6.10|10}}Itaque si dicere velis “patrem mei” pro “patrem meum”, quo Graeci modo ton patera mou dicunt, inusitate quidem, sed recte profecto eaque ratione dices, qua Plautus dixit “labori mei” pro “labori meo”. {{pn|6.11|11}}Haec autem ipsa ratio est in numero plurativo, qua Gracchus “misereri vestrum” dixit et qua M. Cicero “contentio vestrum” et “contentione nostrum” dixit quaque item ratione Quadrigarius in annali undevicesimo verba haec posuit: “C. Mari, ecquando te nostrum et reipublicae miserebitur!” Cur igitur Terentius “paenitet nostri”, non “nostrum”, et Afranius “nostri miseritus est”, non “nostrum”? {{pn|6.12|12}}Nihil hercle” inquit “mihi de ista re in mentem venit, nisi auctoritas quaedam vetustatis non nimis anxie neque superstitiose loquentis. Nam sicuti multifariam scriptum est “vestrorum” pro “vestrum”, ut in Plauti Mostellaria in hoc versu:<BR> verum illuc esse maxima pars vestrorum intellegit,<BR> cum vellet “maxima pars” dicere “vestrum”, ita nonnumquam “vestri” quoque dictum est pro “vestrum”. {{pn|6.13|13}}Sed procul dubio, qui rectissime loqui volet, “vestrum” potius dixerit quam “vestri”. {{pn|6.14|14}}Et idcirco inportunissime” inquit “fecerunt, qui in plerisque Sallusti exemplaribus scripturam istam sincerissimam corruperunt. Nam cum ita in Catilina scriptum esset: “Saepe maiores vestrum miseriti plebis Romanae”, “vestrum” obleverunt et “vestri” superscripserunt. Ex quo in plures libros mendae istius indoles manavit.”{{pn|6.15|15}}Haec memini mihi Apollinarem dicere, eaque tunc ipsa, ita ut dicta fuerant, notavi. ===VII.=== {{c|''Quam diversae Graecorum sint sententiae super numero Niobae filiorum.''}} {{pn|7.1|1}}Mira et prope adeo ridicula diversitas fabulae apud Graecos poetas deprenditur super numero Niobae filiorum.{{pn|7.2|2}}Nam Homerus pueros puellasque eius bis senos dicit fuisse, Euripides bis septenos, Sappho bis novenos, Bacchylides et Pindarus bis denos, quidam alii scriptores tres fuisse solos dixerunt. ===VIII.=== {{c|''De his, quae habere symptosian videntur cum luna mansuescente ac senescente.''}} {{pn|8.1|1}}Annianus poeta in fundo suo, quem in agro Falisco possidebat, agitare erat solitus vindemiam hilare atque amoeniter. {{pn|8.2|2}}Ad eos dies me et quosdam item alios familiaris vocavit. {{pn|8.3|3}}Ibi tum cenantibus nobis magnus ostrearum numerus Roma missus est. Quae cum adpositae fuissent et multae quidem, sed inuberes macriusculaeque essent, “luna” inquit Annianus “nunc videlicet senescit; ea re ostrea quoque, sicuti quaedam alia, tenuis exsuctaque est.”{{pn|8.4|4}}Cum quaereremus, quae alia item senescente luna tabescerent, “nonne Lucilium” inquit “nostrum meministis dicere:<BR> luna alit ostrea et implet echinos, muribus fibras<BR> et iecur addit?{{pn|8.5|5}}Eadem autem ipsa, quae crescente luna gliscunt, deficiente contra defiunt. {{pn|8.6|6}}Aelurorum quoque oculi ad easdem vices lunae aut ampliores fiunt aut minores. {{pn|8.7|7}}Id etiam” inquit “multo mirandum est magis, quod apud Plutarchum in quarto in Hesiodum commentario legi: “Cepetum revirescit et congerminat decedente luna, contra autem inarescit adolescente. Eam causam esse dicunt sacerdotes Aegyptii, cur Pelusiotae cepe non edint, quia solum olerum omnium contra lunae augmenta atque damna vices minuendi et augendi habeat contrarias”.” ===IX.=== {{c|''Qualibus verbis delectari solitus sit Antonius Iulianus positis in mimiambis Cn. Matii; et quid significet M. Cato in oratione, quam scripsit de innocentia sua, cum ita dictitat: “numquam vestimenta a populo poposci”.''}} {{pn|9.1|1}}Delectari mulcerique aures suas dicebat Antonius Iulianus figmentis verborum novis Cn. Matii, hominis eruditi, qualia haec quoque essent, quae scripta ab eo in mimiambis memorabat:{{pn|9.2|2}}sinuque amicam refice frigidam caldo<BR> columbulatim labra conserens labris.{{pn|9.3|3}}Item id quoque iucunde lepideque fictum dictitabat:<BR> iam tonsiles tapetes ebrii fuco<BR> quos concha purpura imbuens venenavit.<BR> ... ===X.=== {{c|''Quid vocabulum “ex iure manuni consertum” signiticet.''}} {{pn|10.1|1}}. “Ex iure manum consertum” verba sunt ex antiquis actionibus, quae, cum lege agitur et vindiciae contenduntur, dici nunc quoque apud praetorem solent. <BR>{{pn|10.2|2}}. Rogavi ego Romae grammaticum, celebri hominem fama et multo nomine, quid haec verba essent? Tum ille me despiciens “aut erras,” inquit “adulescens, aut ludis; rem enim doceo grammaticam, non ius respondeo; si quid igitur ex Vergilio, Plauto, Ennio quaerere habes, quaeras licet.” <BR>{{pn|10.3|3}}. “Ex Ennio ergo” inquam “est, magister, quod {{ancora+|X.quaero|quaero}}. <BR>{{pn|10.4|4}}. Ennius enim verbis hisce usus est.” Cumque ille demiratus aliena haec esse a poetis et haud usquam inveniri in carminibus Ennii diceret, tum ego hos versus ex octavo annali absentes dixi - nam forte eos tamquam insigniter praeter alios factos memineram -:<BR> pellitur e medio sapientia, vi geritur res;<BR> spernitur orator bonus, horridus miles amatur.<BR> Haut doctis dictis certantes nec maledictis<BR> miscent inter sese inimicitiam agitantes,<BR> non ex iure manum consertum, sed magis ferro<BR> rem repetunt regnumque petunt, vadunt solida vi. <BR>{{pn|10.5|5}}. Cum hos ego versus Ennianos dixissem, “credo” inquit grammaticus “iam tibi. Sed tu velim credas mihi Quintum Ennium didicisse hoc non ex poeticae litteris, set ex iuris aliquo {{ancora+|X.perito|perito}}. Eas igitur tu quoque” inquit “et discas, unde Ennius didicit.” <BR>{{pn|10.6|6}}. Vsus consilio sum magistri, quod docere ipse debuerat, a quo discerem, praetermonstrantis. Itaque id, quod ex iureconsultis quodque ex libris eorum didici, inferendum his conmentariis existimavi, quoniam, in medio rerum et hominum vitam qui colunt, ignorare non oportet verba actionum civilium celebriora. <BR>{{pn|10.7|7}}. “Manum conserere” ... Nam de qua re disceptatur in iure in re praesenti, sive ager sive quid aliud est, cum adversario simul manu prendere et in ea re sollemnibus verbis vindicare, id est “vindicia”. <BR>{{pn|10.8|8}}. Correptio manus in re atque in loco praesenti apud praetorem ex duodecim tabulis fiebat, in quibus ita scriptum est: “si qui in iure manum conserunt.” <BR>{{pn|10.9|9}}. Sed postquam praetores propagatis Italiae finibus datis iurisdictionibus negotiis occupati proficisci vindiciarum dicendarum causa ad longinquas res gravabantur, institutum est contra duodecim tabulas tacito consensu, ut litigantes non in iure apud praetorem manum consererent, sed “ex iure manum consertum” vocarent, id est alter alterum ex iure ad conserendam manum in rem, de qua ageretur, vocaret atque profecti simul in agrum, de quo litigabatur, terrae aliquid ex eo, uti unam glebam, in ius in urbem ad praetorem deferrent et in ea gleba tamquam in toto agro vindicarent. <BR>{{pn|10.10|10}}. Idcirco Ennius significare volens non, ut ad praetorem solitum est, legitumis actionibus neque ex iure manum consertum, sed bello ferroque et vera vi atque solida ...; quod videtur dixisse conferens vim illam civilem et festucariam, quae verbo diceretur, non quae manu fieret, cum vi bellica et cruenta. ===XI.=== {{c|''Quid sit “sculuae” verbum positum apud M. Varronem.''}} {{pn|11.1|1}}P. Lavini liber est non incuriose factus. Is inscriptus est de verbis sordidis. {{pn|11.2|2}}In eo scripsit “sculnam” vulgo dici quasi “seculnam”; “quem, qui elegantius” inquit “loquuntur, “sequestrem” appellant.” {{pn|11.3|3}}Vtrumque vocabulum a sequendo factum est, quod eius, qui electus sit, utraque pars fidem sequatur. {{pn|11.4|4}}“Sculnam” autem scriptum esse in logistorico M. Varronis, qui inscribitur Catus, idem Lavinius in eodem libro admonet. {{pn|11.5|5}}Sed quod apud sequestrem depositum erat, “sequestro positum” per adverbium dicebant. Cato de Ptolomaeo contra Thermum: “Per deos immortales, nolite vos atque ...” {{Liber |Ante=Liber XIX |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XIX |Post= |PostNomen= }} {{finis}} g0ipyy78guis7xnp8rtxtv7k47unuyp 0 6769 269363 228305 2026-06-06T22:29:04Z Saumache 27923 269363 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber III }} {{Liber |Ante= Liber II |AnteNomen=../Liber II |Post= Liber IV |PostNomen=../Liber IV }} ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>I.== <poem> Hoc tibi quidquid id est longinquis mittit ab oris Gallia Romanae nomine dicta togae. Hunc legis et laudas librum fortasse priorem: Illa vel haec mea sunt, quae meliora putas. Plus sane placeat domina qui natus in urbe est: Debet enim Gallum vincere verna liber. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>II.== <poem> Cuius vis fieri, libelle, munus? Festina tibi vindicem parare, Ne nigram cito raptus in culinam Cordylas madida tegas papyro Vel turis piperisve sis cucullus.{{versus|2.5|5}} Faustini fugis in sinum? sapisti. Cedro nunc licet ambules perunctus Et frontis gemino decens honore Pictis luxurieris umbilicis, Et te purpura delicata velet,{{versus|2.10|10}} Et cocco rubeat superbus index. Illo vindice nec Probum timeto. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>III.== <poem> [Formonsam faciem nigro medicamine celas, Sed non formonso corpore laedis aquas. Ipsam crede deam verbis tibi dicere nostris: ‘Aut aperi faciem, aut tunicata lava.’] </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>IV.== <poem> Romam vade, liber: si, veneris unde, requiret, Aemiliae dices de regione viae. Si, quibus in terris, qua simus in urbe, rogabit, Corneli referas me licet esse Foro. Cur absim, quaeret: breviter tu multa fatere: ‘Non poterat vanae taedia ferre togae.’ ‘Quando venit?’ dicet: tu respondeto: ‘Poeta Exierat: veniet, cum citharoedus erit.’ </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>V.== <poem> Vis commendari sine me cursurus in urbem, Parve liber, multis, an satis unus erit? Unus erit, mihi crede, satis, cui non eris hospes, Iulius, assiduum nomen in ore meo. Protinus hunc primae quaeres in limine Tectae:{{versus|5.5|5}} Quos tenuit Daphnis, nunc tenet ille lares. Est illi coniunx, quae te manibusque sinuque Excipiet, tu vel pulverulentus eas. Hos tu seu pariter sive hanc illumve priorem Videris, hoc dices ‘Marcus havere iubet,’{{versus|5.10|10}} Et satis est: alios commendet epistula: peccat Qui commendandum se putat esse suis. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>VI.== <poem> Lux tibi post Idus numeratur tertia Maias, Marcelline, tuis bis celebranda sacris. Inputat aetherios ortus haec prima parenti, Libat florentes haec tibi prima genas. Magna licet dederit iucundae munera vitae, Plus numquam patri praestitit ille dies. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>VII.== <poem> Centum miselli iam valete quadrantes, Anteambulonis congiarium lassi, Quos dividebat balneator elixus. Quid cogitatis, o fames amicorum? Regis superbi sportulae recesserunt. ‘Nihil stropharum est: iam salarium dandum est.’ </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>VIII.== <poem> ‘Thaïda Quintus amat.’ Quam Thaïda? ‘Thaïda luscam.’ Unum oculum Thaïs non habet, ille duos. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>IX.== <poem> Versiculos in me narratur scribere Cinna. Non scribit, cuius carmina nemo legit. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>X.== <poem> Constituit, Philomuse, pater tibi milia bina Menstrua perque omnis praestitit illa dies, Luxuriam premeret cum crastina semper egestas Et vitiis essent danda diurna tuis. Idem te moriens heredem ex asse reliquit. Exheredavit te, Philomuse, pater. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XI.== <poem> Si tua nec Thaïs nec lusca est, Quinte, puella, Cur in te factum distichon esse putas? Sed similest aliquid? pro Laide Thaïda dixi? Dic mihi, quid simile est Thaïs et Hermione? Tu tamen es Quintus: mutemus nomen amantis: Si non vult Quintus, Thaïda Sextus amet. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XII.== <poem> Unguentum, fateor, bonum dedisti Convivis here, sed nihil scidisti. Res salsa est bene olere et esurire. Qui non cenat et unguitur, Fabulle, Hic vere mihi mortuus videtur. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XIII.== <poem> Dum non vis pisces, dum non vis carpere pullos Et plus quam putri, Naevia, parcis apro, Accusas rumpisque cocum, tamquam omnia cruda Attulerit. Numquam sic ego crudus ero. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XIV.== <poem> Romam petebat esuritor Tuccius Profectus ex Hispania. Occurrit illi sportularum fabula: A ponte rediit Mulvio. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XV.== <poem> Plus credit nemo tota quam Cordus in urbe. ‘Cum sit tam pauper, quomodo?’ Caecus amat. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XVI.== <poem> Das gladiatores, sutorum regule, Cerdo, Quodque tibi tribuit subula, sica rapit. Ebrius es: neque enim faceres hoc sobrius umquam, Ut velles corio ludere, Cerdo, tuo. Lusisti corio: sed te, mihi crede, memento Nunc in pellicula, Cerdo, tenere tua. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XVII.== <poem> Circumlata diu mensis scribilita secundis Urebat nimio saeva calore manus; Sed magis ardebat Sabidi gula: protinus ergo Sufflavit buccis terque quaterque suis. Illa quidem tepuit digitosque admittere visa est, Sed nemo potuit tangere: merda fuit. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XVIII.== <poem> Perfrixisse tuas questa est praefatio fauces. Cum te excusaris, Maxime, quid recitas? </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XIX.== <poem> Proxima centenis ostenditur ursa columnis, Exornant fictae qua platanona ferae. Huius dum patulos adludens temptat hiatus Pulcher Hylas, teneram mersit in ora manum. Vipera sed caeco scelerata latebat in aere Vivebatque anima deteriore fera. Non sensit puer esse dolos, nisi dente recepto. Dum perit. O facinus, falsa quod ursa fuit! </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XX.== <poem> Dic, Musa, quid agat Canius meus Rufus: Utrumne chartis tradit ille victuris Legenda temporum acta Claudianorum? An quae Neroni falsus astruit scriptor? An aemulatur inprobi {{Graeca|λόγους}} Phaedri?{{versus|20.5|5}} Lascivus elegis an severus herois? An in coturnis horridus Sophocleis? An otiosus in schola poetarum Lepore tinctos Attico sales narrat? Hinc si recessit, porticum terit templi{{versus|20.10|10}} An spatia carpit lentus Argonautarum? An delicatae sole rursus Europae Inter tepentes post meridie buxos Sedet ambulatve liber acribus curis? Titine thermis an lavatur Agrippae{{versus|20.15|15}} An inpudici balneo Tigillini? An rure Tulli fruitur atque Lucani? An Pollionis dulce currit ad quartum? An aestuantis iam profectus ad Baias Piger Lucrino nauculatur in stagno?{{versus|20.20|20}} ‘Vis scire quid agat Canius tuus? Ridet.’ </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XXI.== <poem> Proscriptum famulus servavit fronte notatus. Non fuit haec domini vita, sed invidia. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XXII.== <poem> Dederas, Apici, bis trecenties ventri, Et adhuc supererat centies tibi laxum. Hoc tu gravatus ut famem et sitim ferre Summa venenum potione perduxti. Nihil est, Apici, tibi gulosius factum. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XXIII.== <poem> Omnia cum retro pueris obsonia tradas, Cur non mensa tibi ponitur a pedibus? </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XXIV.== <poem> Vite nocens rosa stabat moriturus ad aras Hircus, Bacche, tuis victima grata focis. Quem Tuscus mactare deo cum vellet haruspex, Dixerat agresti forte rudique viro, Ut cito testiculos et acuta falce secaret,{{versus|24.5|5}} Taeter ut immundae carnis abiret odor. Ipse super virides aras luctantia pronus Dum resecat cultro colla premitque manu, Ingens iratis apparuit hirnea sacris. Occupat hanc ferro rusticus atque secat,{{versus|24.10|10}} Hoc ratus antiquos sacrorum poscere ritus Talibus et fibris numina prisca coli. Sic, modo qui Tuscus fueras, nunc Gallus haruspex, Dum iugulas hircum, factus es ipse caper. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XXV.== <poem> Si temperari balneum cupis fervens, Faustine, quod vix Iulianus intraret, Roga, lavetur, rhetorem Sabineium. Neronianas is refrigerat thermas. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XXVI.== <poem> Praedia solus habes et solus, Candide, nummos, Aurea solus habes, murrina solus habes, Massica solus habes et Opimi Caecuba solus, Et cor solus habes, solus et ingenium. Omnia solus habes — hoc me puta velle negare!— Uxorem sed habes, Candide, cum populo. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XXVII.== <poem> Numquam me revocas, venias cum saepe vocatus: Ignosco, nullum si modo, Galle, vocas. Invitas alios: vitium est utriusque. ‘Quod?’ inquis. Et mihi cor non est, et tibi, Galle, pudor. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XXVIII.== <poem> Auriculam Mario graviter miraris olere. Tu facis hoc: garris, Nestor, in auriculam. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XXIX.== <poem> Has cum gemina compede dedicat catenas, Saturne, tibi Zoilus, anulos priores. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XXX.== <poem> Sportula nulla datur; gratis conviva recumbis: Dic mihi, quid Romae, Gargiliane, facis? Unde tibi togula est et fuscae pensio cellae? Unde datur quadrans? unde vir es Chiones? Cum ratione licet dicas te vivere summa, Quod vivis, nulla cum ratione facis. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XXXI.== <poem> Sunt tibi, confiteor, diffusi iugera campi Urbanique tenent praedia multa lares, Et servit dominae numerosus debitor arcae Sustentatque tuas aurea massa dapes. Fastidire tamen noli, Rufine, minores: Plus habuit Didymos, plus Philomelus habet. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XXXII.== <poem> Non possum vetulam. Quereris, Matrinia? possum Et vetulam, sed tu mortua, non vetula es. Possum Hecubam, possum Niobam, Matrinia, sed si Nondum erit illa canis, nondum erit illa lapis. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XXXIII.== <poem> Ingenuam malo, sed si tamen illa negetur, Libertina mihi proxuma condicio est: Extremo est ancilla loco: sed vincet utramque, Si facie nobis haec erit ingenua. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XXXIV.== <poem> Digna tuo cur sis indignaque nomine, dicam. Frigida es et nigra es: non es et es Chione. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XXXV.== <poem> Artis Phidiacae toreuma clarum Pisces aspicis: adde aquam, natabunt. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XXXVI.== <poem> Quod novus et nuper factus tibi praestat amicus, Hoc praestare iubes me, Fabiane, tibi: Horridus ut primo semper te mane salutem Per mediumque trahat me tua sella lutum, Lassus ut in thermas decuma vel serius hora{{versus|36.5|5}} Te sequar Agrippae, cum laver ipse Titi. Hoc per triginta merui, Fabiane, Decembres, Ut sim tiro tuae semper amicitiae? Hoc merui, Fabiane, toga tritaque meaque, Ut nondum credas me meruisse rudem? </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XXXVII.== <poem> Irasci tantum felices nostis amici. Non belle facitis, sed iuvat hoc: facite. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XXXVIII.== <poem> Quae te causa trahit vel quae fiducia Romam, Sexte? quid aut speras aut petis inde? refer. ‘Causas’ inquis ‘agam Cicerone disertior ipso Atque erit in triplici par mihi nemo foro.’ Egit Atestinus causas et Civis — utrumque{{versus|38.5|5}} Noras —; sed neutri pensio tota fuit. ‘Si nihil hinc veniet, pangentur carmina nobis: Audieris, dices esse Maronis opus.’ Insanis: omnes gelidis quicumque lacernis Sunt ibi, Nasones Vergiliosque vides.{{versus|38.10|10}} ‘Atria magna colam.’ Vix tres aut quattuor ista Res aluit, pallet cetera turba fame. ‘Quid faciam? suade: nam certum est vivere Romae.’ Si bonus es, casu vivere, Sexte, potes. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XXXIX.== <poem> Iliaco similem puerum, Faustine, ministro Lusca Lycoris amat. Quam bene lusca videt! </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XL.== <poem> Inserta phialae Mentoris manu ducta Lacerta vivit et timetur argentum. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XLI.== <poem> Mutua quod nobis ter quinquagena dedisti Ex opibus tantis, quas gravis arca premit, Esse tibi magnus, Telesine, videris amicus. Tu magnus, quod das? immo ego, quod recipis. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XLII.== <poem> Lomento rugas uteri quod condere temptas, Polla, tibi ventrem, non mihi labra linis. Simpliciter pateat vitium fortasse pusillum: Quod tegitur, magnum creditur esse malum. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XLIII.== <poem> Mentiris iuvenem tinctis, Laetine, capillis, Tam subito corvus, qui modo cycnus eras. Non omnes fallis; scit te Proserpina canum: Personam capiti detrahet illa tuo. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XLIV.== <poem> Occurrit tibi nemo quod libenter, Quod, quacumque venis, fuga est et ingens Circa te, Ligurine, solitudo, Quid sit, scire cupis? Nimis poeta es. Hoc valde vitium periculosum est.{{versus|44.5|5}} Non tigris catulis citata raptis, Non dipsas medio perusta sole, Nec sic scorpios inprobus timetur. Nam tantos, rogo, quis ferat labores? Et stanti legis et legis sedenti,{{versus|44.10|10}} Currenti legis et legis cacanti. In thermas fugio: sonas ad aurem. Piscinam peto: non licet natare. Ad cenam propero: tenes euntem. Ad cenam venio: fugas sedentem.{{versus|44.15|15}} Lassus dormio: suscitas iacentem. Vis, quantum facias mali, videre? Vir iustus, probus, innocens timeris. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XLV.== <poem> Fugerit an Phoebus mensas cenamque Thyestae Ignoro: fugimus nos, Ligurine, tuam. Illa quidem lauta est dapibusque instructa superbis, Sed nihil omnino te recitante placet. Nolo mihi ponas rhombos mullumve bilibrem, Nec volo boletos, ostrea nolo: tace. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XLVI.== <poem> Exigis a nobis operam sine fine togatam: Non eo, libertum sed tibi mitto meum. ‘Non est’ inquis ‘idem.’ Multo plus esse probabo: Vix ego lecticam subsequar, ille feret. In turbam incideris, cunctos umbone repellet:{{versus|46.5|5}} Invalidum est nobis ingenuumque latus. Quidlibet in causa narraveris, ipse tacebo: At tibi tergeminum mugiet ille sophos. Lis erit, ingenti faciet convicia voce: Esse pudor vetuit fortia verba mihi.{{versus|46.10|10}} ‘Ergo nihil nobis’ inquis ‘praestabis amicus?’ Quidquid libertus, Candide, non poterit. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XLVII.== <poem> Capena grandi porta qua pluit gutta Phrygiumque Matris Almo qua lavat ferrum, Horatiorum qua viret sacer campus Et qua pusilli fervet Herculis fanum, Faustine, plena Bassus ibat in raeda,{{versus|47.5|5}} Omnis beati copias trahens ruris. Illic videres frutice nobili caules Et utrumque porrum sessilesque lactucas Pigroque ventri non inutiles betas, Illic coronam pinguibus gravem turdis{{versus|47.10|10}} Leporemque laesum Gallici canis dente Nondumque victa lacteum faba porcum. Nec feriatus ibat ante carrucam, Sed tuta faeno cursor ova portabat. Urbem petebat Bassus? immo rus ibat. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XLVIII.== <poem> Pauperis extruxit cellam, sed vendidit Olus Praedia: nunc cellam pauperis Olus habet. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XLIX.== <poem> Veientana mihi misces, ubi Massica potas: Olfacere haec malo pocula, quam bibere. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>L.== <poem> Haec tibi, non alia, est ad cenam causa vocandi, Versiculos recites ut, Ligurine, tuos. Deposui soleas, adfertur protinus ingens Inter lactucas oxygarumque liber: Alter perlegitur, dum fercula prima morantur:{{versus|50.5|5}} Tertius est, nec adhuc mensa secunda venit: Et quartum recitas et quintum denique librum. Putidus est, totiens si mihi ponis aprum. Quod si non scombris scelerata poemata donas, Cenabis solus iam, Ligurine, domi. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LI.== <poem> Cum faciem laudo, cum miror crura manusque, Dicere, Galla, soles ‘Nuda placebo magis,’ Et semper vitas communia balnea nobis. Numquid, Galla, times, ne tibi non placeam? </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LII.== <poem> Empta domus fuerat tibi, Tongiliane, ducentis: Abstulit hanc nimium casus in urbe frequens. Conlatum est deciens. Rogo, non potes ipse videri Incendisse tuam, Tongiliane, domum? </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LIII.== <poem> Et voltu poteram tuo carere Et collo manibusque cruribusque Et mammis natibusque clunibusque, Et, ne singula persequi laborem, Tota te poteram, Chloe, carere. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LIV.== <poem> Cum dare non possim quod poscis, Galla, rogantem, Multo simplicius, Galla, negare potes. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LV.== <poem> Quod quacumque venis, Cosmum migrare putamus Et fluere excusso cinnama fusa vitro, Nolo peregrinis placeas tibi, Gellia, nugis. Scis, puto, posse meum sic bene olere canem. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LVI.== <poem> Sit cisterna mihi, quam vinea, malo Ravennae, Cum possim multo vendere pluris aquam. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LVII.== <poem> Callidus inposuit nuper mihi copo Ravennae: Cum peterem mixtum, vendidit ille merum. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LVIII.== <poem> Baiana nostri villa, Basse, Faustini Non otiosis ordinata myrtetis Viduaque platano tonsilique buxeto Ingrata lati spatia detinet campi, Sed rure vero barbaroque laetatur.{{versus|58.5|5}} Hic farta premitur angulo Ceres omni Et multa fragrat testa senibus autumnis; Hic post Novembres imminente iam bruma Seras putator horridus refert uvas. Truces in alta valle mugiunt tauri{{versus|58.10|10}} Vitulusque inermi fronte prurit in pugnam. Vagatur omnis turba sordidae chortis, Argutus anser gemmeique pavones Nomenque debet quae rubentibus pinnis Et picta perdix Numidicaeque guttatae{{versus|58.15|15}} Et impiorum phasiana Colchorum; Rhodias superbi feminas premunt galli; Sonantque turres plausibus columbarum, Gemit hinc palumbus, inde cereus turtur. Avidi secuntur vilicae sinum porci{{versus|58.20|20}} Matremque plenam mollis agnus expectat. Cingunt serenum lactei focum vernae Et larga festos lucet ad lares silva. Non segnis albo pallet otio caupo, Nec perdit oleum lubricus palaestrita,{{versus|58.25|25}} Sed tendit avidis rete subdolum turdis Tremulave captum linea trahit piscem Aut inpeditam cassibus refert dammam; Exercet hilares facilis hortus urbanos, Et paedagogo non iubente lascivi{{versus|58.30|30}} Parere gaudent vilico capillati, Et delicatus opere fruitur eunuchus. Nec venit inanis rusticus salutator: Fert ille ceris cana cum suis mella Metamque lactis Sassinate de silva;{{versus|58.35|35}} Somniculosos ille porrigit glires, Hic vagientem matris hispidae fetum, Alius coactos non amare capones. Et dona matrum vimine offerunt texto Grandes proborum virgines colonorum.{{versus|58.40|40}} Facto vocatur laetus opere vicinus; Nec avara servat crastinas dapes mensa, Vescuntur omnes ebrioque non novit Satur minister invidere convivae. At tu sub urbe possides famem mundam{{versus|58.45|45}} Et turre ab alta prospicis meras laurus, Furem Priapo non timente securus; Et vinitorem farre pascis urbano Pictamque portas otiosus ad villam Holus, ova, pullos, poma, caseum, mustum.{{versus|58.50|50}} Rus hoc vocari debet, an domus longe? </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LIX.== <poem> Sutor Cerdo dedit tibi, culta Bononia, munus, Fullo dedit Mutinae: nunc ubi copo dabit? </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LX.== <poem> Cum vocer ad cenam non iam venalis ut ante, Cur mihi non eadem, quae tibi, cena datur? Ostrea tu sumis stagno saturata Lucrino, Sugitur inciso mitulus ore mihi: Sunt tibi boleti, fungos ego sumo suillos:{{versus|60.5|5}} Res tibi cum rhombost, at mihi cum sparulo: Aureus inmodicis turtur te clunibus implet, Ponitur in cavea mortua pica mihi. Cur sine te ceno, cum tecum, Pontice, cenem? Sportula quod non est, prosit: edamus idem. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXI.== <poem> Esse nihil dicis quidquid petis, inprobe Cinna: Si nil, Cinna, petis, nil tibi, Cinna, nego. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXII.== <poem> Centenis quod emis pueros et saepe ducenis, Quod sub rege Numa condita vina bibis, Quod constat decies tibi non spatiosa supellex, Libra quod argenti milia quinque rapit, Aurea quod fundi pretio carruca paratur,{{versus|62.5|5}} Quod pluris mula est, quam domus empta tibi: Haec animo credis magno te, Quinte, parare? Falleris: haec animus, Quinte, pusillus emit. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXIII.== <poem> Cotile, bellus homo es: dicunt hoc, Cotile, multi. Audio: sed quid sit, dic mihi, bellus homo. ‘Bellus homo est, flexos qui digerit ordine crines, Balsama qui semper, cinnama semper olet; Cantica qui Nili, qui Gaditana susurrat,{{versus|63.5|5}} Qui movet in varios bracchia volsa modos; Inter femineas tota qui luce cathedras Desidet atque aliqua semper in aure sonat, Qui legit hinc illinc missas scribitque tabellas; Pallia vicini qui refugit cubiti;{{versus|63.10|10}} Qui scit, quam quis amet, qui per convivia currit, Hirpini veteres qui bene novit avos.’ Quid narras? hoc est, hoc est homo, Cotile, bellus? Res pertricosa est, Cotile, bellus homo. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXIV.== <poem> Sirenas hilarem navigantium poenam Blandasque mortes gaudiumque crudele, Quas nemo quondam deserebat auditas, Fallax Ulixes dicitur reliquisse. Non miror: illud, Cassiane, mirarer, Si fabulantem Canium reliquisset. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXV.== <poem> Quod spirat tenera malum mordente puella, Quod de Corycio quae venit aura croco; Vinea quod primis floret cum cana racemis, Gramina quod redolent, quae modo carpsit ovis; Quod myrtus, quod messor Arabs, quod sucina trita,{{versus|65.5|5}} Pallidus Eoo ture quod ignis olet; Glaeba quod aestivo leviter cum spargitur imbre, Quod madidas nardo passa corona comas: Hoc tua, saeve puer Diadumene, basia fragrant. Quid si tota dares illa sine invidia? </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXVI.== <poem> Par scelus admisit Phariis Antonius armis: Abscidit voltus ensis uterque sacros. Illud, laurigeros ageres cum laeta triumphos, Hoc tibi, Roma, caput, cum loquereris, erat. Antoni tamen est peior, quam causa Pothini: Hic facinus domino praestitit, ille sibi. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXVII.== <poem> Cessatis, pueri, nihilque nostis, Vaterno Rasinaque pigriores, Quorum per vada tarda navigantes Lentos tinguitis ad celeuma remos. Iam prono Phaethonte sudat Aethon{{versus|67.5|5}} Exarsitque dies, et hora lassos Interiungit equos meridiana. At vos tam placidas vagi per undas Tuta luditis otium carina. Non nautas puto vos, sed Argonautas. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXVIII.== <poem> Huc est usque tibi scriptus, matrona, libellus. Cui sint scripta, rogas, interiora? mihi. Gymnasium, thermae, stadium est hac parte: recede. Exuimur: nudos parce videre viros. Hinc iam deposito post vina rosasque pudore,{{versus|68.5|5}} Quid dicat, nescit saucia Terpsichore: Schemate nec dubio, sed aperte nominat illam, Quam recipit sexto mense superba Venus, Custodem medio statuit quam vilicus horto, Opposita spectat quam proba virgo manu.{{versus|68.10|10}} Si bene te novi, longum iam lassa libellum Ponebas, totum nunc studiosa leges. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXIX.== <poem> Omnia quod scribis castis epigrammata verbis Inque tuis nulla est mentula carminibus, Admiror, laudo; nihil est te sanctius uno: At mea luxuria pagina nulla vacat. Haec igitur nequam iuvenes facilesque puellae,{{versus|69.5|5}} Haec senior, sed quem torquet amica, legat. At tua, Cosconi, venerandaque sanctaque verba A pueris debent virginibusque legi. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXX.== <poem> Moechus es Aufidiae, qui vir, Scaevine, fuisti; Rivalis fuerat qui tuus, ille vir est. Cur aliena placet tibi, quae tua non placet, uxor? Numquid securus non potes arrigere? </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXXI.== <poem> Mentula cum doleat puero, tibi, Naevole, culus, Non sum divinus, sed scio quid facias. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXXII.== <poem> Vis futui, nec vis mecum, Saufeia, lavari. Nescio quod magnum suspicor esse nefas. Aut tibi pannosae dependent pectore mammae, Aut sulcos uteri prodere nuda times, Aut infinito lacerum patet inguen hiatu,{{versus|72.5|5}} Aut aliquid cunni prominet ore tui. Sed nihil est horum, credo, pulcherrima nuda es. Si verum est, vitium peius habes: fatua es. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXXIII.== <poem> Dormis cum pueris mutuniatis, Et non stat tibi, Galle, quod stat illis. Quid vis me, rogo, Phoebe, suspicari? Mollem credere te virum volebam, Sed rumor negat esse te cinaedum. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXXIV.== <poem> Psilothro faciem levas et dropace calvam. Numquid tonsorem, Gargiliane, times? Quid facient ungues? nam certe non potes illos Resina, Veneto nec resecare luto. Desine, si pudor est, miseram traducere calvam: Hoc fieri cunno, Gargiliane, solet. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXXV.== <poem> Stare, Luperce, tibi iam pridem mentula desit, Luctaris demens tu tamen arrigere. Sed nihil erucae faciunt bulbique salaces, Inproba nec prosunt iam satureia tibi. Coepisti puras opibus corrumpere buccas:{{versus|75.5|5}} Sic quoque non vivit sollicitata Venus. Mirari satis hoc quisquam vel credere possit, Quod non stat, magno stare, Luperce, tibi? </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXXVI.== <poem> Arrigis ad vetulas, fastidis, Basse, puellas, Nec formosa tibi, sed moritura placet. Hic, rogo, non furor est, non haec est mentula demens? Cum possis Hecaben, non potes Andromachen! </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXXVII.== <poem> Nec mullus nec te delectat, Baetice, turdus, Nec lepus est umquam nec tibi gratus aper, Nec te liba iuvant nec sectae quadra placentae, Nec Libye mittit nec tibi Phasis aves: Capparin et putri cepas hallece natantis{{versus|77.5|5}} Et pulpam dubio de petasone voras, Teque iuvant gerres et pelle melandrya cana, Resinata bibis vina, Falerna fugis. Nescio quod stomachi vitium secretius esse Suspicor: ut quid enim, Baetice, {{Graeca|σαπροφαγεῖς}}? </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXXVIII.== <poem> Minxisti currente semel, Pauline, carina. Meiere vis iterum? iam Palinurus eris. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXXIX.== <poem> Rem peragit nullam Sertorius, inchoat omnes. Hunc ego, cum futuit, non puto perficere. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXXX.== <poem> De nullo loqueris, nulli maledicis, Apici: Rumor ait linguae te tamen esse malae. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXXXI.== <poem> Quid cum femineo tibi, Baetice Galle, barathro? Haec debet medios lambere lingua viros. Abscisa est quare Samia tibi mentula testa, Si tibi tam gratus, Baetice, cunnus erat? Castrandum caput est: nam sis licet inguine Gallus, Sacra tamen Cybeles decipis: ore vir es. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXXXII.== <poem> Conviva quisquis Zoili potest esse, Summemmianas cenet inter uxores Curtaque Ledae sobrius bibat testa: Hoc esse levius puriusque contendo. Iacet occupato galbinatus in lecto{{versus|82.5|5}} Cubitisque trudit hinc et inde convivas Effultus ostro Sericisque pulvillis. Stat exoletus suggeritque ructanti Pinnas rubentes cuspidesque lentisci, Et aestuanti tenue ventilat frigus{{versus|82.10|10}} Supina prasino concubina flabello, Fugatque muscas myrtea puer virga. Percurrit agili corpus arte tractatrix Manumque doctam spargit omnibus membris; Digiti crepantis signa novit eunuchus{{versus|82.15|15}} Et delicatae sciscitator urinae Domini bibentis ebrium regit penem. At ipse retro flexus ad pedum turbam Inter catellas anserum exta lambentis Partitur apri glandulas palaestritis{{versus|82.20|20}} Et concubino turturum natis donat; Ligurumque nobis saxa cum ministrentur Vel cocta fumis musta Massilitanis, Opimianum morionibus nectar Crystallinisque murrinisque propinat.{{versus|82.25|25}} Et Cosmianis ipse fuscus ampullis Non erubescit murice aureo nobis Dividere moechae pauperis capillare. Septunce multo deinde perditus stertit: Nos accubamus et, silentium rhonchis{{versus|82.30|30}} Praestare iussi, nutibus propinamus. Hos Malchionis patimur inprobi fastus, Nec vindicari, Rufe, possumus: fellat. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXXXIII.== <poem> Ut faciam breviora mones epigrammata, Corde. ‘Fac mihi, quod Chione’: non potui brevius. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXXXIV.== <poem> Quid narrat tua moecha? Non puellam Dixi, Gongylion. Quid ergo? linguam. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXXXV.== <poem> Quis tibi persuasit naris abscidere moecho? Non hac peccatum est parte, marite, tibi. Stulte, quid egisti? nihil hic tibi perdidit uxor, Cum sit salva tui mentula Deiphobi. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXXXVI.== <poem> Ne legeres partem lascivi, casta, libelli, Praedixi et monui: tu tamen, ecce, legis. Sed si Panniculum spectas et, casta, Latinum, — Non sunt haec mimis inprobiora — lege. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXXXVII.== <poem> Narrat te, Chione, rumor numquam esse fututam Atque nihil cunno purius esse tuo. Tecta tamen non hac, qua debes, parte lavaris: Si pudor est, transfer subligar in faciem. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Sunt gemini fratres, diversa sed inguina lingunt. Dicite, dissimiles sunt magis, an similes? </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>LXXXIX.== <poem> Utere lactucis et mollibus utere malvis: Nam faciem durum, Phoebe, cacantis habes. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XC.== <poem> Volt, non volt dare Galla mihi, nec dicere possum, Quod volt et non volt, quid sibi Galla velit. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XCI.== <poem> Cum peteret patriae missicius arva Ravennae, Semiviro Cybeles cum grege iunxit iter. Huic comes haerebat domini fugitivus Achillas Insignis forma nequitiaque puer. Hoc steriles sensere viri: qua parte cubaret{{versus|91.5|5}} Quaerunt. Sed tacitos sensit et ille dolos: Mentitur, credunt. Somni post vina petuntur: Continuo ferrum noxia turba rapit Exciduntque senem, spondae qui parte iacebat; Namque puer pluteo vindice tutus erat.{{versus|91.10|10}} Subpositam quondam fama est pro virgine cervam, At nunc pro cervo mentula subposita est. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XCII.== <poem> Ut patiar moechum, rogat uxor, Galle, sed unum. Huic ego non oculos eruo, Galle, duos? </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XCIII.== <poem> Cum tibi trecenti consules, Vetustilla, Et tres capilli quattuorque sint dentes, Pectus cicadae, crus colorque formicae; Rugosiorem cum geras stola frontem Et araneorum cassibus pares mammas;{{versus|93.5|5}} Cum conparata rictibus tuis ora Niliacus habeat corcodilus angusta, Meliusque ranae garriant Ravennates, Et Atrianus dulcius culex cantet, Videasque quantum noctuae vident mane,{{versus|93.10|10}} Et illud oleas quod viri capellarum, Et anatis habeas orthopygium macrae, Senemque Cynicum vincat osseus cunnus; Cum te lucerna balneator extincta Admittat inter bustuarias moechas;{{versus|93.15|15}} Cum bruma mensem sit tibi per Augustum Regelare nec te pestilentia possit: Audes ducentas nuptuire post mortes Virumque demens cineribus tuis quaeris Prurire. Quid si Sattiae velit saxum? Quis coniugem te, quis vocabit uxorem,{{versus|93.20|20}} Philomelus aviam quam vocaverat nuper? Quod si cadaver exigis tuum scalpi, Sternatur Acori de triclinio lectus, Talassionem qui tuum decet solus, Ustorque taedas praeferat novae nuptae:{{versus|93.25|25}} Intrare in istum sola fax potest cunnum. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XCIV.== <poem> Esse negas coctum leporem poscisque flagella. Mavis, Rufe, cocum scindere, quam leporem. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XCV.== <poem> Numquam dicis have, sed reddis, Naevole, semper, Quod prior et corvus dicere saepe solet. Cur hoc expectas a me, rogo, Naevole, dicas: Nam puto nec melior, Naevole, nec prior es. Praemia laudato tribuit mihi Caesar uterque{{versus|95.5|5}} Natorumque dedit iura paterna trium. Ore legor multo notumque per oppida nomen Non expectato dat mihi fama rogo. Est et in hoc aliquid: vidit me Roma tribunum Et sedeo qua te suscitat Oceanus.{{versus|95.10|10}} Quot mihi Caesareo facti sunt munere cives, Nec famulos totidem suspicor esse tibi. Sed pedicaris, sed pulchre, Naevole, ceves. Iam iam tu prior es, Naevole, vincis: have. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XCVI.== <poem> Lingis, non futuis meam puellam Et garris quasi moechus et fututor. Si te prendero, Gargili, tacebis. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XCVII.== <poem> Ne legat hunc Chione, mando tibi, Rufe, libellum. Carmine laesa meo est, laedere et illa potest. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XCVIII.== <poem> Sit culus tibi quam macer, requiris? Pedicare potes, Sabelle, culo. </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>XCIX.== <poem> Irasci nostro non debes, Cerdo, libello. Ars tua, non vita est carmine laesa meo. Innocuos permitte sales. Cur ludere nobis Non liceat, licuit si iugulare tibi? </poem> ==<span id='<strong class="error"><span class="scribunto-error mw-scribunto-error-570623c8">Script error: No such module &quot;Roman&quot;.</span></strong>.0'></span>C.== <poem> Cursorem sexta tibi, Rufe, remisimus hora, Carmina quem madidum nostra tulisse reor: Imbribus inmodicis caelum nam forte ruebat. Non aliter mitti debuit iste liber. </poem> {{Liber |Ante= Liber II |AnteNomen=../Liber II |Post= Liber IV |PostNomen=../Liber IV }} 7pqvf8asy55ldvet5gj82puttpkflsg 269364 269363 2026-06-06T22:29:31Z Saumache 27923 Abrogans recensionem [[Special:Diff/269363|269363]] ab usore [[Special:Contributions/Saumache|Saumache]] ([[User talk:Saumache|Disputatio]]) 269364 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber III }} {{Liber |Ante= Liber II |AnteNomen=../Liber II |Post= Liber IV |PostNomen=../Liber IV }} ==I== <poem> Hoc tibi quidquid id est longinquis mittit ab oris Gallia Romanae nomine dicta togae. Hunc legis et laudas librum fortasse priorem: Illa vel haec mea sunt, quae meliora putas. Plus sane placeat domina qui natus in urbe est: Debet enim Gallum vincere verna liber. </poem> ==II== <poem> Cuius vis fieri, libelle, munus? Festina tibi vindicem parare, Ne nigram cito raptus in culinam Cordylas madida tegas papyro Vel turis piperisve sis cucullus.{{versus|2.5|5}} Faustini fugis in sinum? sapisti. Cedro nunc licet ambules perunctus Et frontis gemino decens honore Pictis luxurieris umbilicis, Et te purpura delicata velet,{{versus|2.10|10}} Et cocco rubeat superbus index. Illo vindice nec Probum timeto. </poem> ==III== <poem> [Formonsam faciem nigro medicamine celas, Sed non formonso corpore laedis aquas. Ipsam crede deam verbis tibi dicere nostris: ‘Aut aperi faciem, aut tunicata lava.’] </poem> ==IV== <poem> Romam vade, liber: si, veneris unde, requiret, Aemiliae dices de regione viae. Si, quibus in terris, qua simus in urbe, rogabit, Corneli referas me licet esse Foro. Cur absim, quaeret: breviter tu multa fatere: ‘Non poterat vanae taedia ferre togae.’ ‘Quando venit?’ dicet: tu respondeto: ‘Poeta Exierat: veniet, cum citharoedus erit.’ </poem> ==V== <poem> Vis commendari sine me cursurus in urbem, Parve liber, multis, an satis unus erit? Unus erit, mihi crede, satis, cui non eris hospes, Iulius, assiduum nomen in ore meo. Protinus hunc primae quaeres in limine Tectae:{{versus|5.5|5}} Quos tenuit Daphnis, nunc tenet ille lares. Est illi coniunx, quae te manibusque sinuque Excipiet, tu vel pulverulentus eas. Hos tu seu pariter sive hanc illumve priorem Videris, hoc dices ‘Marcus havere iubet,’{{versus|5.10|10}} Et satis est: alios commendet epistula: peccat Qui commendandum se putat esse suis. </poem> ==VI== <poem> Lux tibi post Idus numeratur tertia Maias, Marcelline, tuis bis celebranda sacris. Inputat aetherios ortus haec prima parenti, Libat florentes haec tibi prima genas. Magna licet dederit iucundae munera vitae, Plus numquam patri praestitit ille dies. </poem> ==VII== <poem> Centum miselli iam valete quadrantes, Anteambulonis congiarium lassi, Quos dividebat balneator elixus. Quid cogitatis, o fames amicorum? Regis superbi sportulae recesserunt. ‘Nihil stropharum est: iam salarium dandum est.’ </poem> ==VIII== <poem> ‘Thaïda Quintus amat.’ Quam Thaïda? ‘Thaïda luscam.’ Unum oculum Thaïs non habet, ille duos. </poem> ==IX== <poem> Versiculos in me narratur scribere Cinna. Non scribit, cuius carmina nemo legit. </poem> ==X== <poem> Constituit, Philomuse, pater tibi milia bina Menstrua perque omnis praestitit illa dies, Luxuriam premeret cum crastina semper egestas Et vitiis essent danda diurna tuis. Idem te moriens heredem ex asse reliquit. Exheredavit te, Philomuse, pater. </poem> ==XI== <poem> Si tua nec Thaïs nec lusca est, Quinte, puella, Cur in te factum distichon esse putas? Sed similest aliquid? pro Laide Thaïda dixi? Dic mihi, quid simile est Thaïs et Hermione? Tu tamen es Quintus: mutemus nomen amantis: Si non vult Quintus, Thaïda Sextus amet. </poem> ==XII== <poem> Unguentum, fateor, bonum dedisti Convivis here, sed nihil scidisti. Res salsa est bene olere et esurire. Qui non cenat et unguitur, Fabulle, Hic vere mihi mortuus videtur. </poem> ==XIII== <poem> Dum non vis pisces, dum non vis carpere pullos Et plus quam putri, Naevia, parcis apro, Accusas rumpisque cocum, tamquam omnia cruda Attulerit. Numquam sic ego crudus ero. </poem> ==XIV== <poem> Romam petebat esuritor Tuccius Profectus ex Hispania. Occurrit illi sportularum fabula: A ponte rediit Mulvio. </poem> ==XV== <poem> Plus credit nemo tota quam Cordus in urbe. ‘Cum sit tam pauper, quomodo?’ Caecus amat. </poem> ==XVI== <poem> Das gladiatores, sutorum regule, Cerdo, Quodque tibi tribuit subula, sica rapit. Ebrius es: neque enim faceres hoc sobrius umquam, Ut velles corio ludere, Cerdo, tuo. Lusisti corio: sed te, mihi crede, memento Nunc in pellicula, Cerdo, tenere tua. </poem> ==XVII== <poem> Circumlata diu mensis scribilita secundis Urebat nimio saeva calore manus; Sed magis ardebat Sabidi gula: protinus ergo Sufflavit buccis terque quaterque suis. Illa quidem tepuit digitosque admittere visa est, Sed nemo potuit tangere: merda fuit. </poem> ==XVIII== <poem> Perfrixisse tuas questa est praefatio fauces. Cum te excusaris, Maxime, quid recitas? </poem> ==XIX== <poem> Proxima centenis ostenditur ursa columnis, Exornant fictae qua platanona ferae. Huius dum patulos adludens temptat hiatus Pulcher Hylas, teneram mersit in ora manum. Vipera sed caeco scelerata latebat in aere Vivebatque anima deteriore fera. Non sensit puer esse dolos, nisi dente recepto. Dum perit. O facinus, falsa quod ursa fuit! </poem> ==XX== <poem> Dic, Musa, quid agat Canius meus Rufus: Utrumne chartis tradit ille victuris Legenda temporum acta Claudianorum? An quae Neroni falsus astruit scriptor? An aemulatur inprobi {{Graeca|λόγους}} Phaedri?{{versus|20.5|5}} Lascivus elegis an severus herois? An in coturnis horridus Sophocleis? An otiosus in schola poetarum Lepore tinctos Attico sales narrat? Hinc si recessit, porticum terit templi{{versus|20.10|10}} An spatia carpit lentus Argonautarum? An delicatae sole rursus Europae Inter tepentes post meridie buxos Sedet ambulatve liber acribus curis? Titine thermis an lavatur Agrippae{{versus|20.15|15}} An inpudici balneo Tigillini? An rure Tulli fruitur atque Lucani? An Pollionis dulce currit ad quartum? An aestuantis iam profectus ad Baias Piger Lucrino nauculatur in stagno?{{versus|20.20|20}} ‘Vis scire quid agat Canius tuus? Ridet.’ </poem> ==XXI== <poem> Proscriptum famulus servavit fronte notatus. Non fuit haec domini vita, sed invidia. </poem> ==XXII== <poem> Dederas, Apici, bis trecenties ventri, Et adhuc supererat centies tibi laxum. Hoc tu gravatus ut famem et sitim ferre Summa venenum potione perduxti. Nihil est, Apici, tibi gulosius factum. </poem> ==XXIII== <poem> Omnia cum retro pueris obsonia tradas, Cur non mensa tibi ponitur a pedibus? </poem> ==XXIV== <poem> Vite nocens rosa stabat moriturus ad aras Hircus, Bacche, tuis victima grata focis. Quem Tuscus mactare deo cum vellet haruspex, Dixerat agresti forte rudique viro, Ut cito testiculos et acuta falce secaret,{{versus|24.5|5}} Taeter ut immundae carnis abiret odor. Ipse super virides aras luctantia pronus Dum resecat cultro colla premitque manu, Ingens iratis apparuit hirnea sacris. Occupat hanc ferro rusticus atque secat,{{versus|24.10|10}} Hoc ratus antiquos sacrorum poscere ritus Talibus et fibris numina prisca coli. Sic, modo qui Tuscus fueras, nunc Gallus haruspex, Dum iugulas hircum, factus es ipse caper. </poem> ==XXV== <poem> Si temperari balneum cupis fervens, Faustine, quod vix Iulianus intraret, Roga, lavetur, rhetorem Sabineium. Neronianas is refrigerat thermas. </poem> ==XXVI== <poem> Praedia solus habes et solus, Candide, nummos, Aurea solus habes, murrina solus habes, Massica solus habes et Opimi Caecuba solus, Et cor solus habes, solus et ingenium. Omnia solus habes — hoc me puta velle negare!— Uxorem sed habes, Candide, cum populo. </poem> ==XXVII== <poem> Numquam me revocas, venias cum saepe vocatus: Ignosco, nullum si modo, Galle, vocas. Invitas alios: vitium est utriusque. ‘Quod?’ inquis. Et mihi cor non est, et tibi, Galle, pudor. </poem> ==XXVIII== <poem> Auriculam Mario graviter miraris olere. Tu facis hoc: garris, Nestor, in auriculam. </poem> ==XXIX== <poem> Has cum gemina compede dedicat catenas, Saturne, tibi Zoilus, anulos priores. </poem> ==XXX== <poem> Sportula nulla datur; gratis conviva recumbis: Dic mihi, quid Romae, Gargiliane, facis? Unde tibi togula est et fuscae pensio cellae? Unde datur quadrans? unde vir es Chiones? Cum ratione licet dicas te vivere summa, Quod vivis, nulla cum ratione facis. </poem> ==XXXI== <poem> Sunt tibi, confiteor, diffusi iugera campi Urbanique tenent praedia multa lares, Et servit dominae numerosus debitor arcae Sustentatque tuas aurea massa dapes. Fastidire tamen noli, Rufine, minores: Plus habuit Didymos, plus Philomelus habet. </poem> ==XXXII== <poem> Non possum vetulam. Quereris, Matrinia? possum Et vetulam, sed tu mortua, non vetula es. Possum Hecubam, possum Niobam, Matrinia, sed si Nondum erit illa canis, nondum erit illa lapis. </poem> ==XXXIII== <poem> Ingenuam malo, sed si tamen illa negetur, Libertina mihi proxuma condicio est: Extremo est ancilla loco: sed vincet utramque, Si facie nobis haec erit ingenua. </poem> ==XXXIV== <poem> Digna tuo cur sis indignaque nomine, dicam. Frigida es et nigra es: non es et es Chione. </poem> ==XXXV== <poem> Artis Phidiacae toreuma clarum Pisces aspicis: adde aquam, natabunt. </poem> ==XXXVI== <poem> Quod novus et nuper factus tibi praestat amicus, Hoc praestare iubes me, Fabiane, tibi: Horridus ut primo semper te mane salutem Per mediumque trahat me tua sella lutum, Lassus ut in thermas decuma vel serius hora{{versus|36.5|5}} Te sequar Agrippae, cum laver ipse Titi. Hoc per triginta merui, Fabiane, Decembres, Ut sim tiro tuae semper amicitiae? Hoc merui, Fabiane, toga tritaque meaque, Ut nondum credas me meruisse rudem? </poem> ==XXXVII== <poem> Irasci tantum felices nostis amici. Non belle facitis, sed iuvat hoc: facite. </poem> ==XXXVIII== <poem> Quae te causa trahit vel quae fiducia Romam, Sexte? quid aut speras aut petis inde? refer. ‘Causas’ inquis ‘agam Cicerone disertior ipso Atque erit in triplici par mihi nemo foro.’ Egit Atestinus causas et Civis — utrumque{{versus|38.5|5}} Noras —; sed neutri pensio tota fuit. ‘Si nihil hinc veniet, pangentur carmina nobis: Audieris, dices esse Maronis opus.’ Insanis: omnes gelidis quicumque lacernis Sunt ibi, Nasones Vergiliosque vides.{{versus|38.10|10}} ‘Atria magna colam.’ Vix tres aut quattuor ista Res aluit, pallet cetera turba fame. ‘Quid faciam? suade: nam certum est vivere Romae.’ Si bonus es, casu vivere, Sexte, potes. </poem> ==XXXIX== <poem> Iliaco similem puerum, Faustine, ministro Lusca Lycoris amat. Quam bene lusca videt! </poem> ==XL== <poem> Inserta phialae Mentoris manu ducta Lacerta vivit et timetur argentum. </poem> ==XLI== <poem> Mutua quod nobis ter quinquagena dedisti Ex opibus tantis, quas gravis arca premit, Esse tibi magnus, Telesine, videris amicus. Tu magnus, quod das? immo ego, quod recipis. </poem> ==XLII== <poem> Lomento rugas uteri quod condere temptas, Polla, tibi ventrem, non mihi labra linis. Simpliciter pateat vitium fortasse pusillum: Quod tegitur, magnum creditur esse malum. </poem> ==XLIII== <poem> Mentiris iuvenem tinctis, Laetine, capillis, Tam subito corvus, qui modo cycnus eras. Non omnes fallis; scit te Proserpina canum: Personam capiti detrahet illa tuo. </poem> ==XLIV== <poem> Occurrit tibi nemo quod libenter, Quod, quacumque venis, fuga est et ingens Circa te, Ligurine, solitudo, Quid sit, scire cupis? Nimis poeta es. Hoc valde vitium periculosum est.{{versus|44.5|5}} Non tigris catulis citata raptis, Non dipsas medio perusta sole, Nec sic scorpios inprobus timetur. Nam tantos, rogo, quis ferat labores? Et stanti legis et legis sedenti,{{versus|44.10|10}} Currenti legis et legis cacanti. In thermas fugio: sonas ad aurem. Piscinam peto: non licet natare. Ad cenam propero: tenes euntem. Ad cenam venio: fugas sedentem.{{versus|44.15|15}} Lassus dormio: suscitas iacentem. Vis, quantum facias mali, videre? Vir iustus, probus, innocens timeris. </poem> ==XLV== <poem> Fugerit an Phoebus mensas cenamque Thyestae Ignoro: fugimus nos, Ligurine, tuam. Illa quidem lauta est dapibusque instructa superbis, Sed nihil omnino te recitante placet. Nolo mihi ponas rhombos mullumve bilibrem, Nec volo boletos, ostrea nolo: tace. </poem> ==XLVI== <poem> Exigis a nobis operam sine fine togatam: Non eo, libertum sed tibi mitto meum. ‘Non est’ inquis ‘idem.’ Multo plus esse probabo: Vix ego lecticam subsequar, ille feret. In turbam incideris, cunctos umbone repellet:{{versus|46.5|5}} Invalidum est nobis ingenuumque latus. Quidlibet in causa narraveris, ipse tacebo: At tibi tergeminum mugiet ille sophos. Lis erit, ingenti faciet convicia voce: Esse pudor vetuit fortia verba mihi.{{versus|46.10|10}} ‘Ergo nihil nobis’ inquis ‘praestabis amicus?’ Quidquid libertus, Candide, non poterit. </poem> ==XLVII== <poem> Capena grandi porta qua pluit gutta Phrygiumque Matris Almo qua lavat ferrum, Horatiorum qua viret sacer campus Et qua pusilli fervet Herculis fanum, Faustine, plena Bassus ibat in raeda,{{versus|47.5|5}} Omnis beati copias trahens ruris. Illic videres frutice nobili caules Et utrumque porrum sessilesque lactucas Pigroque ventri non inutiles betas, Illic coronam pinguibus gravem turdis{{versus|47.10|10}} Leporemque laesum Gallici canis dente Nondumque victa lacteum faba porcum. Nec feriatus ibat ante carrucam, Sed tuta faeno cursor ova portabat. Urbem petebat Bassus? immo rus ibat. </poem> ==XLVIII== <poem> Pauperis extruxit cellam, sed vendidit Olus Praedia: nunc cellam pauperis Olus habet. </poem> ==XLIX== <poem> Veientana mihi misces, ubi Massica potas: Olfacere haec malo pocula, quam bibere. </poem> ==L== <poem> Haec tibi, non alia, est ad cenam causa vocandi, Versiculos recites ut, Ligurine, tuos. Deposui soleas, adfertur protinus ingens Inter lactucas oxygarumque liber: Alter perlegitur, dum fercula prima morantur:{{versus|50.5|5}} Tertius est, nec adhuc mensa secunda venit: Et quartum recitas et quintum denique librum. Putidus est, totiens si mihi ponis aprum. Quod si non scombris scelerata poemata donas, Cenabis solus iam, Ligurine, domi. </poem> ==LI== <poem> Cum faciem laudo, cum miror crura manusque, Dicere, Galla, soles ‘Nuda placebo magis,’ Et semper vitas communia balnea nobis. Numquid, Galla, times, ne tibi non placeam? </poem> ==LII== <poem> Empta domus fuerat tibi, Tongiliane, ducentis: Abstulit hanc nimium casus in urbe frequens. Conlatum est deciens. Rogo, non potes ipse videri Incendisse tuam, Tongiliane, domum? </poem> ==LIII== <poem> Et voltu poteram tuo carere Et collo manibusque cruribusque Et mammis natibusque clunibusque, Et, ne singula persequi laborem, Tota te poteram, Chloe, carere. </poem> ==LIV== <poem> Cum dare non possim quod poscis, Galla, rogantem, Multo simplicius, Galla, negare potes. </poem> ==LV== <poem> Quod quacumque venis, Cosmum migrare putamus Et fluere excusso cinnama fusa vitro, Nolo peregrinis placeas tibi, Gellia, nugis. Scis, puto, posse meum sic bene olere canem. </poem> ==LVI== <poem> Sit cisterna mihi, quam vinea, malo Ravennae, Cum possim multo vendere pluris aquam. </poem> ==LVII== <poem> Callidus inposuit nuper mihi copo Ravennae: Cum peterem mixtum, vendidit ille merum. </poem> ==LVIII== <poem> Baiana nostri villa, Basse, Faustini Non otiosis ordinata myrtetis Viduaque platano tonsilique buxeto Ingrata lati spatia detinet campi, Sed rure vero barbaroque laetatur.{{versus|58.5|5}} Hic farta premitur angulo Ceres omni Et multa fragrat testa senibus autumnis; Hic post Novembres imminente iam bruma Seras putator horridus refert uvas. Truces in alta valle mugiunt tauri{{versus|58.10|10}} Vitulusque inermi fronte prurit in pugnam. Vagatur omnis turba sordidae chortis, Argutus anser gemmeique pavones Nomenque debet quae rubentibus pinnis Et picta perdix Numidicaeque guttatae{{versus|58.15|15}} Et impiorum phasiana Colchorum; Rhodias superbi feminas premunt galli; Sonantque turres plausibus columbarum, Gemit hinc palumbus, inde cereus turtur. Avidi secuntur vilicae sinum porci{{versus|58.20|20}} Matremque plenam mollis agnus expectat. Cingunt serenum lactei focum vernae Et larga festos lucet ad lares silva. Non segnis albo pallet otio caupo, Nec perdit oleum lubricus palaestrita,{{versus|58.25|25}} Sed tendit avidis rete subdolum turdis Tremulave captum linea trahit piscem Aut inpeditam cassibus refert dammam; Exercet hilares facilis hortus urbanos, Et paedagogo non iubente lascivi{{versus|58.30|30}} Parere gaudent vilico capillati, Et delicatus opere fruitur eunuchus. Nec venit inanis rusticus salutator: Fert ille ceris cana cum suis mella Metamque lactis Sassinate de silva;{{versus|58.35|35}} Somniculosos ille porrigit glires, Hic vagientem matris hispidae fetum, Alius coactos non amare capones. Et dona matrum vimine offerunt texto Grandes proborum virgines colonorum.{{versus|58.40|40}} Facto vocatur laetus opere vicinus; Nec avara servat crastinas dapes mensa, Vescuntur omnes ebrioque non novit Satur minister invidere convivae. At tu sub urbe possides famem mundam{{versus|58.45|45}} Et turre ab alta prospicis meras laurus, Furem Priapo non timente securus; Et vinitorem farre pascis urbano Pictamque portas otiosus ad villam Holus, ova, pullos, poma, caseum, mustum.{{versus|58.50|50}} Rus hoc vocari debet, an domus longe? </poem> ==LIX== <poem> Sutor Cerdo dedit tibi, culta Bononia, munus, Fullo dedit Mutinae: nunc ubi copo dabit? </poem> ==LX== <poem> Cum vocer ad cenam non iam venalis ut ante, Cur mihi non eadem, quae tibi, cena datur? Ostrea tu sumis stagno saturata Lucrino, Sugitur inciso mitulus ore mihi: Sunt tibi boleti, fungos ego sumo suillos:{{versus|60.5|5}} Res tibi cum rhombost, at mihi cum sparulo: Aureus inmodicis turtur te clunibus implet, Ponitur in cavea mortua pica mihi. Cur sine te ceno, cum tecum, Pontice, cenem? Sportula quod non est, prosit: edamus idem. </poem> ==LXI== <poem> Esse nihil dicis quidquid petis, inprobe Cinna: Si nil, Cinna, petis, nil tibi, Cinna, nego. </poem> ==LXII== <poem> Centenis quod emis pueros et saepe ducenis, Quod sub rege Numa condita vina bibis, Quod constat decies tibi non spatiosa supellex, Libra quod argenti milia quinque rapit, Aurea quod fundi pretio carruca paratur,{{versus|62.5|5}} Quod pluris mula est, quam domus empta tibi: Haec animo credis magno te, Quinte, parare? Falleris: haec animus, Quinte, pusillus emit. </poem> ==LXIII== <poem> Cotile, bellus homo es: dicunt hoc, Cotile, multi. Audio: sed quid sit, dic mihi, bellus homo. ‘Bellus homo est, flexos qui digerit ordine crines, Balsama qui semper, cinnama semper olet; Cantica qui Nili, qui Gaditana susurrat,{{versus|63.5|5}} Qui movet in varios bracchia volsa modos; Inter femineas tota qui luce cathedras Desidet atque aliqua semper in aure sonat, Qui legit hinc illinc missas scribitque tabellas; Pallia vicini qui refugit cubiti;{{versus|63.10|10}} Qui scit, quam quis amet, qui per convivia currit, Hirpini veteres qui bene novit avos.’ Quid narras? hoc est, hoc est homo, Cotile, bellus? Res pertricosa est, Cotile, bellus homo. </poem> ==LXIV== <poem> Sirenas hilarem navigantium poenam Blandasque mortes gaudiumque crudele, Quas nemo quondam deserebat auditas, Fallax Ulixes dicitur reliquisse. Non miror: illud, Cassiane, mirarer, Si fabulantem Canium reliquisset. </poem> ==LXV== <poem> Quod spirat tenera malum mordente puella, Quod de Corycio quae venit aura croco; Vinea quod primis floret cum cana racemis, Gramina quod redolent, quae modo carpsit ovis; Quod myrtus, quod messor Arabs, quod sucina trita,{{versus|65.5|5}} Pallidus Eoo ture quod ignis olet; Glaeba quod aestivo leviter cum spargitur imbre, Quod madidas nardo passa corona comas: Hoc tua, saeve puer Diadumene, basia fragrant. Quid si tota dares illa sine invidia? </poem> ==LXVI== <poem> Par scelus admisit Phariis Antonius armis: Abscidit voltus ensis uterque sacros. Illud, laurigeros ageres cum laeta triumphos, Hoc tibi, Roma, caput, cum loquereris, erat. Antoni tamen est peior, quam causa Pothini: Hic facinus domino praestitit, ille sibi. </poem> ==LXVII== <poem> Cessatis, pueri, nihilque nostis, Vaterno Rasinaque pigriores, Quorum per vada tarda navigantes Lentos tinguitis ad celeuma remos. Iam prono Phaethonte sudat Aethon{{versus|67.5|5}} Exarsitque dies, et hora lassos Interiungit equos meridiana. At vos tam placidas vagi per undas Tuta luditis otium carina. Non nautas puto vos, sed Argonautas. </poem> ==LXVIII== <poem> Huc est usque tibi scriptus, matrona, libellus. Cui sint scripta, rogas, interiora? mihi. Gymnasium, thermae, stadium est hac parte: recede. Exuimur: nudos parce videre viros. Hinc iam deposito post vina rosasque pudore,{{versus|68.5|5}} Quid dicat, nescit saucia Terpsichore: Schemate nec dubio, sed aperte nominat illam, Quam recipit sexto mense superba Venus, Custodem medio statuit quam vilicus horto, Opposita spectat quam proba virgo manu.{{versus|68.10|10}} Si bene te novi, longum iam lassa libellum Ponebas, totum nunc studiosa leges. </poem> ==LXIX== <poem> Omnia quod scribis castis epigrammata verbis Inque tuis nulla est mentula carminibus, Admiror, laudo; nihil est te sanctius uno: At mea luxuria pagina nulla vacat. Haec igitur nequam iuvenes facilesque puellae,{{versus|69.5|5}} Haec senior, sed quem torquet amica, legat. At tua, Cosconi, venerandaque sanctaque verba A pueris debent virginibusque legi. </poem> ==LXX== <poem> Moechus es Aufidiae, qui vir, Scaevine, fuisti; Rivalis fuerat qui tuus, ille vir est. Cur aliena placet tibi, quae tua non placet, uxor? Numquid securus non potes arrigere? </poem> ==LXXI== <poem> Mentula cum doleat puero, tibi, Naevole, culus, Non sum divinus, sed scio quid facias. </poem> ==LXXII== <poem> Vis futui, nec vis mecum, Saufeia, lavari. Nescio quod magnum suspicor esse nefas. Aut tibi pannosae dependent pectore mammae, Aut sulcos uteri prodere nuda times, Aut infinito lacerum patet inguen hiatu,{{versus|72.5|5}} Aut aliquid cunni prominet ore tui. Sed nihil est horum, credo, pulcherrima nuda es. Si verum est, vitium peius habes: fatua es. </poem> ==LXXIII== <poem> Dormis cum pueris mutuniatis, Et non stat tibi, Galle, quod stat illis. Quid vis me, rogo, Phoebe, suspicari? Mollem credere te virum volebam, Sed rumor negat esse te cinaedum. </poem> ==LXXIV== <poem> Psilothro faciem levas et dropace calvam. Numquid tonsorem, Gargiliane, times? Quid facient ungues? nam certe non potes illos Resina, Veneto nec resecare luto. Desine, si pudor est, miseram traducere calvam: Hoc fieri cunno, Gargiliane, solet. </poem> ==LXXV== <poem> Stare, Luperce, tibi iam pridem mentula desit, Luctaris demens tu tamen arrigere. Sed nihil erucae faciunt bulbique salaces, Inproba nec prosunt iam satureia tibi. Coepisti puras opibus corrumpere buccas:{{versus|75.5|5}} Sic quoque non vivit sollicitata Venus. Mirari satis hoc quisquam vel credere possit, Quod non stat, magno stare, Luperce, tibi? </poem> ==LXXVI== <poem> Arrigis ad vetulas, fastidis, Basse, puellas, Nec formosa tibi, sed moritura placet. Hic, rogo, non furor est, non haec est mentula demens? Cum possis Hecaben, non potes Andromachen! </poem> ==LXXVII== <poem> Nec mullus nec te delectat, Baetice, turdus, Nec lepus est umquam nec tibi gratus aper, Nec te liba iuvant nec sectae quadra placentae, Nec Libye mittit nec tibi Phasis aves: Capparin et putri cepas hallece natantis{{versus|77.5|5}} Et pulpam dubio de petasone voras, Teque iuvant gerres et pelle melandrya cana, Resinata bibis vina, Falerna fugis. Nescio quod stomachi vitium secretius esse Suspicor: ut quid enim, Baetice, {{Graeca|σαπροφαγεῖς}}? </poem> ==LXXVIII== <poem> Minxisti currente semel, Pauline, carina. Meiere vis iterum? iam Palinurus eris. </poem> ==LXXIX== <poem> Rem peragit nullam Sertorius, inchoat omnes. Hunc ego, cum futuit, non puto perficere. </poem> ==LXXX== <poem> De nullo loqueris, nulli maledicis, Apici: Rumor ait linguae te tamen esse malae. </poem> ==LXXXI== <poem> Quid cum femineo tibi, Baetice Galle, barathro? Haec debet medios lambere lingua viros. Abscisa est quare Samia tibi mentula testa, Si tibi tam gratus, Baetice, cunnus erat? Castrandum caput est: nam sis licet inguine Gallus, Sacra tamen Cybeles decipis: ore vir es. </poem> ==LXXXII== <poem> Conviva quisquis Zoili potest esse, Summemmianas cenet inter uxores Curtaque Ledae sobrius bibat testa: Hoc esse levius puriusque contendo. Iacet occupato galbinatus in lecto{{versus|82.5|5}} Cubitisque trudit hinc et inde convivas Effultus ostro Sericisque pulvillis. Stat exoletus suggeritque ructanti Pinnas rubentes cuspidesque lentisci, Et aestuanti tenue ventilat frigus{{versus|82.10|10}} Supina prasino concubina flabello, Fugatque muscas myrtea puer virga. Percurrit agili corpus arte tractatrix Manumque doctam spargit omnibus membris; Digiti crepantis signa novit eunuchus{{versus|82.15|15}} Et delicatae sciscitator urinae Domini bibentis ebrium regit penem. At ipse retro flexus ad pedum turbam Inter catellas anserum exta lambentis Partitur apri glandulas palaestritis{{versus|82.20|20}} Et concubino turturum natis donat; Ligurumque nobis saxa cum ministrentur Vel cocta fumis musta Massilitanis, Opimianum morionibus nectar Crystallinisque murrinisque propinat.{{versus|82.25|25}} Et Cosmianis ipse fuscus ampullis Non erubescit murice aureo nobis Dividere moechae pauperis capillare. Septunce multo deinde perditus stertit: Nos accubamus et, silentium rhonchis{{versus|82.30|30}} Praestare iussi, nutibus propinamus. Hos Malchionis patimur inprobi fastus, Nec vindicari, Rufe, possumus: fellat. </poem> ==LXXXIII== <poem> Ut faciam breviora mones epigrammata, Corde. ‘Fac mihi, quod Chione’: non potui brevius. </poem> ==LXXXIV== <poem> Quid narrat tua moecha? Non puellam Dixi, Gongylion. Quid ergo? linguam. </poem> ==LXXXV== <poem> Quis tibi persuasit naris abscidere moecho? Non hac peccatum est parte, marite, tibi. Stulte, quid egisti? nihil hic tibi perdidit uxor, Cum sit salva tui mentula Deiphobi. </poem> ==LXXXVI== <poem> Ne legeres partem lascivi, casta, libelli, Praedixi et monui: tu tamen, ecce, legis. Sed si Panniculum spectas et, casta, Latinum, — Non sunt haec mimis inprobiora — lege. </poem> ==LXXXVII== <poem> Narrat te, Chione, rumor numquam esse fututam Atque nihil cunno purius esse tuo. Tecta tamen non hac, qua debes, parte lavaris: Si pudor est, transfer subligar in faciem. </poem> ==LXXXVIII== <poem> Sunt gemini fratres, diversa sed inguina lingunt. Dicite, dissimiles sunt magis, an similes? </poem> ==LXXXIX== <poem> Utere lactucis et mollibus utere malvis: Nam faciem durum, Phoebe, cacantis habes. </poem> ==XC== <poem> Volt, non volt dare Galla mihi, nec dicere possum, Quod volt et non volt, quid sibi Galla velit. </poem> ==XCI== <poem> Cum peteret patriae missicius arva Ravennae, Semiviro Cybeles cum grege iunxit iter. Huic comes haerebat domini fugitivus Achillas Insignis forma nequitiaque puer. Hoc steriles sensere viri: qua parte cubaret{{versus|91.5|5}} Quaerunt. Sed tacitos sensit et ille dolos: Mentitur, credunt. Somni post vina petuntur: Continuo ferrum noxia turba rapit Exciduntque senem, spondae qui parte iacebat; Namque puer pluteo vindice tutus erat.{{versus|91.10|10}} Subpositam quondam fama est pro virgine cervam, At nunc pro cervo mentula subposita est. </poem> ==XCII== <poem> Ut patiar moechum, rogat uxor, Galle, sed unum. Huic ego non oculos eruo, Galle, duos? </poem> ==XCIII== <poem> Cum tibi trecenti consules, Vetustilla, Et tres capilli quattuorque sint dentes, Pectus cicadae, crus colorque formicae; Rugosiorem cum geras stola frontem Et araneorum cassibus pares mammas;{{versus|93.5|5}} Cum conparata rictibus tuis ora Niliacus habeat corcodilus angusta, Meliusque ranae garriant Ravennates, Et Atrianus dulcius culex cantet, Videasque quantum noctuae vident mane,{{versus|93.10|10}} Et illud oleas quod viri capellarum, Et anatis habeas orthopygium macrae, Senemque Cynicum vincat osseus cunnus; Cum te lucerna balneator extincta Admittat inter bustuarias moechas;{{versus|93.15|15}} Cum bruma mensem sit tibi per Augustum Regelare nec te pestilentia possit: Audes ducentas nuptuire post mortes Virumque demens cineribus tuis quaeris Prurire. Quid si Sattiae velit saxum? Quis coniugem te, quis vocabit uxorem,{{versus|93.20|20}} Philomelus aviam quam vocaverat nuper? Quod si cadaver exigis tuum scalpi, Sternatur Acori de triclinio lectus, Talassionem qui tuum decet solus, Ustorque taedas praeferat novae nuptae:{{versus|93.25|25}} Intrare in istum sola fax potest cunnum. </poem> ==XCIV== <poem> Esse negas coctum leporem poscisque flagella. Mavis, Rufe, cocum scindere, quam leporem. </poem> ==XCV== <poem> Numquam dicis have, sed reddis, Naevole, semper, Quod prior et corvus dicere saepe solet. Cur hoc expectas a me, rogo, Naevole, dicas: Nam puto nec melior, Naevole, nec prior es. Praemia laudato tribuit mihi Caesar uterque{{versus|95.5|5}} Natorumque dedit iura paterna trium. Ore legor multo notumque per oppida nomen Non expectato dat mihi fama rogo. Est et in hoc aliquid: vidit me Roma tribunum Et sedeo qua te suscitat Oceanus.{{versus|95.10|10}} Quot mihi Caesareo facti sunt munere cives, Nec famulos totidem suspicor esse tibi. Sed pedicaris, sed pulchre, Naevole, ceves. Iam iam tu prior es, Naevole, vincis: have. </poem> ==XCVI== <poem> Lingis, non futuis meam puellam Et garris quasi moechus et fututor. Si te prendero, Gargili, tacebis. </poem> ==XCVII== <poem> Ne legat hunc Chione, mando tibi, Rufe, libellum. Carmine laesa meo est, laedere et illa potest. </poem> ==XCVIII== <poem> Sit culus tibi quam macer, requiris? Pedicare potes, Sabelle, culo. </poem> ==XCIX== <poem> Irasci nostro non debes, Cerdo, libello. Ars tua, non vita est carmine laesa meo. Innocuos permitte sales. Cur ludere nobis Non liceat, licuit si iugulare tibi? </poem> ==C== <poem> Cursorem sexta tibi, Rufe, remisimus hora, Carmina quem madidum nostra tulisse reor: Imbribus inmodicis caelum nam forte ruebat. Non aliter mitti debuit iste liber. </poem> {{Liber |Ante= Liber II |AnteNomen=../Liber II |Post= Liber IV |PostNomen=../Liber IV }} hpouzl8kxl4e77wjj7dfn47hadnvq4r 269365 269364 2026-06-06T22:30:01Z Saumache 27923 269365 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber III }} {{Liber |Ante= Liber II |AnteNomen=../Liber II |Post= Liber IV |PostNomen=../Liber IV }} ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Hoc tibi quidquid id est longinquis mittit ab oris Gallia Romanae nomine dicta togae. Hunc legis et laudas librum fortasse priorem: Illa vel haec mea sunt, quae meliora putas. Plus sane placeat domina qui natus in urbe est: Debet enim Gallum vincere verna liber. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Cuius vis fieri, libelle, munus? Festina tibi vindicem parare, Ne nigram cito raptus in culinam Cordylas madida tegas papyro Vel turis piperisve sis cucullus.{{versus|2.5|5}} Faustini fugis in sinum? sapisti. Cedro nunc licet ambules perunctus Et frontis gemino decens honore Pictis luxurieris umbilicis, Et te purpura delicata velet,{{versus|2.10|10}} Et cocco rubeat superbus index. Illo vindice nec Probum timeto. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> [Formonsam faciem nigro medicamine celas, Sed non formonso corpore laedis aquas. Ipsam crede deam verbis tibi dicere nostris: ‘Aut aperi faciem, aut tunicata lava.’] </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Romam vade, liber: si, veneris unde, requiret, Aemiliae dices de regione viae. Si, quibus in terris, qua simus in urbe, rogabit, Corneli referas me licet esse Foro. Cur absim, quaeret: breviter tu multa fatere: ‘Non poterat vanae taedia ferre togae.’ ‘Quando venit?’ dicet: tu respondeto: ‘Poeta Exierat: veniet, cum citharoedus erit.’ </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Vis commendari sine me cursurus in urbem, Parve liber, multis, an satis unus erit? Unus erit, mihi crede, satis, cui non eris hospes, Iulius, assiduum nomen in ore meo. Protinus hunc primae quaeres in limine Tectae:{{versus|5.5|5}} Quos tenuit Daphnis, nunc tenet ille lares. Est illi coniunx, quae te manibusque sinuque Excipiet, tu vel pulverulentus eas. Hos tu seu pariter sive hanc illumve priorem Videris, hoc dices ‘Marcus havere iubet,’{{versus|5.10|10}} Et satis est: alios commendet epistula: peccat Qui commendandum se putat esse suis. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Lux tibi post Idus numeratur tertia Maias, Marcelline, tuis bis celebranda sacris. Inputat aetherios ortus haec prima parenti, Libat florentes haec tibi prima genas. Magna licet dederit iucundae munera vitae, Plus numquam patri praestitit ille dies. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Centum miselli iam valete quadrantes, Anteambulonis congiarium lassi, Quos dividebat balneator elixus. Quid cogitatis, o fames amicorum? Regis superbi sportulae recesserunt. ‘Nihil stropharum est: iam salarium dandum est.’ </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> ‘Thaïda Quintus amat.’ Quam Thaïda? ‘Thaïda luscam.’ Unum oculum Thaïs non habet, ille duos. </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Versiculos in me narratur scribere Cinna. Non scribit, cuius carmina nemo legit. </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Constituit, Philomuse, pater tibi milia bina Menstrua perque omnis praestitit illa dies, Luxuriam premeret cum crastina semper egestas Et vitiis essent danda diurna tuis. Idem te moriens heredem ex asse reliquit. Exheredavit te, Philomuse, pater. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Si tua nec Thaïs nec lusca est, Quinte, puella, Cur in te factum distichon esse putas? Sed similest aliquid? pro Laide Thaïda dixi? Dic mihi, quid simile est Thaïs et Hermione? Tu tamen es Quintus: mutemus nomen amantis: Si non vult Quintus, Thaïda Sextus amet. </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Unguentum, fateor, bonum dedisti Convivis here, sed nihil scidisti. Res salsa est bene olere et esurire. Qui non cenat et unguitur, Fabulle, Hic vere mihi mortuus videtur. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Dum non vis pisces, dum non vis carpere pullos Et plus quam putri, Naevia, parcis apro, Accusas rumpisque cocum, tamquam omnia cruda Attulerit. Numquam sic ego crudus ero. </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Romam petebat esuritor Tuccius Profectus ex Hispania. Occurrit illi sportularum fabula: A ponte rediit Mulvio. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Plus credit nemo tota quam Cordus in urbe. ‘Cum sit tam pauper, quomodo?’ Caecus amat. </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Das gladiatores, sutorum regule, Cerdo, Quodque tibi tribuit subula, sica rapit. Ebrius es: neque enim faceres hoc sobrius umquam, Ut velles corio ludere, Cerdo, tuo. Lusisti corio: sed te, mihi crede, memento Nunc in pellicula, Cerdo, tenere tua. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Circumlata diu mensis scribilita secundis Urebat nimio saeva calore manus; Sed magis ardebat Sabidi gula: protinus ergo Sufflavit buccis terque quaterque suis. Illa quidem tepuit digitosque admittere visa est, Sed nemo potuit tangere: merda fuit. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Perfrixisse tuas questa est praefatio fauces. Cum te excusaris, Maxime, quid recitas? </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> Proxima centenis ostenditur ursa columnis, Exornant fictae qua platanona ferae. Huius dum patulos adludens temptat hiatus Pulcher Hylas, teneram mersit in ora manum. Vipera sed caeco scelerata latebat in aere Vivebatque anima deteriore fera. Non sensit puer esse dolos, nisi dente recepto. Dum perit. O facinus, falsa quod ursa fuit! </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Dic, Musa, quid agat Canius meus Rufus: Utrumne chartis tradit ille victuris Legenda temporum acta Claudianorum? An quae Neroni falsus astruit scriptor? An aemulatur inprobi {{Graeca|λόγους}} Phaedri?{{versus|20.5|5}} Lascivus elegis an severus herois? An in coturnis horridus Sophocleis? An otiosus in schola poetarum Lepore tinctos Attico sales narrat? Hinc si recessit, porticum terit templi{{versus|20.10|10}} An spatia carpit lentus Argonautarum? An delicatae sole rursus Europae Inter tepentes post meridie buxos Sedet ambulatve liber acribus curis? Titine thermis an lavatur Agrippae{{versus|20.15|15}} An inpudici balneo Tigillini? An rure Tulli fruitur atque Lucani? An Pollionis dulce currit ad quartum? An aestuantis iam profectus ad Baias Piger Lucrino nauculatur in stagno?{{versus|20.20|20}} ‘Vis scire quid agat Canius tuus? Ridet.’ </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Proscriptum famulus servavit fronte notatus. Non fuit haec domini vita, sed invidia. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Dederas, Apici, bis trecenties ventri, Et adhuc supererat centies tibi laxum. Hoc tu gravatus ut famem et sitim ferre Summa venenum potione perduxti. Nihil est, Apici, tibi gulosius factum. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Omnia cum retro pueris obsonia tradas, Cur non mensa tibi ponitur a pedibus? </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> Vite nocens rosa stabat moriturus ad aras Hircus, Bacche, tuis victima grata focis. Quem Tuscus mactare deo cum vellet haruspex, Dixerat agresti forte rudique viro, Ut cito testiculos et acuta falce secaret,{{versus|24.5|5}} Taeter ut immundae carnis abiret odor. Ipse super virides aras luctantia pronus Dum resecat cultro colla premitque manu, Ingens iratis apparuit hirnea sacris. Occupat hanc ferro rusticus atque secat,{{versus|24.10|10}} Hoc ratus antiquos sacrorum poscere ritus Talibus et fibris numina prisca coli. Sic, modo qui Tuscus fueras, nunc Gallus haruspex, Dum iugulas hircum, factus es ipse caper. </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Si temperari balneum cupis fervens, Faustine, quod vix Iulianus intraret, Roga, lavetur, rhetorem Sabineium. Neronianas is refrigerat thermas. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> Praedia solus habes et solus, Candide, nummos, Aurea solus habes, murrina solus habes, Massica solus habes et Opimi Caecuba solus, Et cor solus habes, solus et ingenium. Omnia solus habes — hoc me puta velle negare!— Uxorem sed habes, Candide, cum populo. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Numquam me revocas, venias cum saepe vocatus: Ignosco, nullum si modo, Galle, vocas. Invitas alios: vitium est utriusque. ‘Quod?’ inquis. Et mihi cor non est, et tibi, Galle, pudor. </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Auriculam Mario graviter miraris olere. Tu facis hoc: garris, Nestor, in auriculam. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Has cum gemina compede dedicat catenas, Saturne, tibi Zoilus, anulos priores. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Sportula nulla datur; gratis conviva recumbis: Dic mihi, quid Romae, Gargiliane, facis? Unde tibi togula est et fuscae pensio cellae? Unde datur quadrans? unde vir es Chiones? Cum ratione licet dicas te vivere summa, Quod vivis, nulla cum ratione facis. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Sunt tibi, confiteor, diffusi iugera campi Urbanique tenent praedia multa lares, Et servit dominae numerosus debitor arcae Sustentatque tuas aurea massa dapes. Fastidire tamen noli, Rufine, minores: Plus habuit Didymos, plus Philomelus habet. </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> Non possum vetulam. Quereris, Matrinia? possum Et vetulam, sed tu mortua, non vetula es. Possum Hecubam, possum Niobam, Matrinia, sed si Nondum erit illa canis, nondum erit illa lapis. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Ingenuam malo, sed si tamen illa negetur, Libertina mihi proxuma condicio est: Extremo est ancilla loco: sed vincet utramque, Si facie nobis haec erit ingenua. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Digna tuo cur sis indignaque nomine, dicam. Frigida es et nigra es: non es et es Chione. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Artis Phidiacae toreuma clarum Pisces aspicis: adde aquam, natabunt. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Quod novus et nuper factus tibi praestat amicus, Hoc praestare iubes me, Fabiane, tibi: Horridus ut primo semper te mane salutem Per mediumque trahat me tua sella lutum, Lassus ut in thermas decuma vel serius hora{{versus|36.5|5}} Te sequar Agrippae, cum laver ipse Titi. Hoc per triginta merui, Fabiane, Decembres, Ut sim tiro tuae semper amicitiae? Hoc merui, Fabiane, toga tritaque meaque, Ut nondum credas me meruisse rudem? </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Irasci tantum felices nostis amici. Non belle facitis, sed iuvat hoc: facite. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Quae te causa trahit vel quae fiducia Romam, Sexte? quid aut speras aut petis inde? refer. ‘Causas’ inquis ‘agam Cicerone disertior ipso Atque erit in triplici par mihi nemo foro.’ Egit Atestinus causas et Civis — utrumque{{versus|38.5|5}} Noras —; sed neutri pensio tota fuit. ‘Si nihil hinc veniet, pangentur carmina nobis: Audieris, dices esse Maronis opus.’ Insanis: omnes gelidis quicumque lacernis Sunt ibi, Nasones Vergiliosque vides.{{versus|38.10|10}} ‘Atria magna colam.’ Vix tres aut quattuor ista Res aluit, pallet cetera turba fame. ‘Quid faciam? suade: nam certum est vivere Romae.’ Si bonus es, casu vivere, Sexte, potes. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Iliaco similem puerum, Faustine, ministro Lusca Lycoris amat. Quam bene lusca videt! </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Inserta phialae Mentoris manu ducta Lacerta vivit et timetur argentum. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Mutua quod nobis ter quinquagena dedisti Ex opibus tantis, quas gravis arca premit, Esse tibi magnus, Telesine, videris amicus. Tu magnus, quod das? immo ego, quod recipis. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Lomento rugas uteri quod condere temptas, Polla, tibi ventrem, non mihi labra linis. Simpliciter pateat vitium fortasse pusillum: Quod tegitur, magnum creditur esse malum. </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Mentiris iuvenem tinctis, Laetine, capillis, Tam subito corvus, qui modo cycnus eras. Non omnes fallis; scit te Proserpina canum: Personam capiti detrahet illa tuo. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Occurrit tibi nemo quod libenter, Quod, quacumque venis, fuga est et ingens Circa te, Ligurine, solitudo, Quid sit, scire cupis? Nimis poeta es. Hoc valde vitium periculosum est.{{versus|44.5|5}} Non tigris catulis citata raptis, Non dipsas medio perusta sole, Nec sic scorpios inprobus timetur. Nam tantos, rogo, quis ferat labores? Et stanti legis et legis sedenti,{{versus|44.10|10}} Currenti legis et legis cacanti. In thermas fugio: sonas ad aurem. Piscinam peto: non licet natare. Ad cenam propero: tenes euntem. Ad cenam venio: fugas sedentem.{{versus|44.15|15}} Lassus dormio: suscitas iacentem. Vis, quantum facias mali, videre? Vir iustus, probus, innocens timeris. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Fugerit an Phoebus mensas cenamque Thyestae Ignoro: fugimus nos, Ligurine, tuam. Illa quidem lauta est dapibusque instructa superbis, Sed nihil omnino te recitante placet. Nolo mihi ponas rhombos mullumve bilibrem, Nec volo boletos, ostrea nolo: tace. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Exigis a nobis operam sine fine togatam: Non eo, libertum sed tibi mitto meum. ‘Non est’ inquis ‘idem.’ Multo plus esse probabo: Vix ego lecticam subsequar, ille feret. In turbam incideris, cunctos umbone repellet:{{versus|46.5|5}} Invalidum est nobis ingenuumque latus. Quidlibet in causa narraveris, ipse tacebo: At tibi tergeminum mugiet ille sophos. Lis erit, ingenti faciet convicia voce: Esse pudor vetuit fortia verba mihi.{{versus|46.10|10}} ‘Ergo nihil nobis’ inquis ‘praestabis amicus?’ Quidquid libertus, Candide, non poterit. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Capena grandi porta qua pluit gutta Phrygiumque Matris Almo qua lavat ferrum, Horatiorum qua viret sacer campus Et qua pusilli fervet Herculis fanum, Faustine, plena Bassus ibat in raeda,{{versus|47.5|5}} Omnis beati copias trahens ruris. Illic videres frutice nobili caules Et utrumque porrum sessilesque lactucas Pigroque ventri non inutiles betas, Illic coronam pinguibus gravem turdis{{versus|47.10|10}} Leporemque laesum Gallici canis dente Nondumque victa lacteum faba porcum. Nec feriatus ibat ante carrucam, Sed tuta faeno cursor ova portabat. Urbem petebat Bassus? immo rus ibat. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Pauperis extruxit cellam, sed vendidit Olus Praedia: nunc cellam pauperis Olus habet. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Veientana mihi misces, ubi Massica potas: Olfacere haec malo pocula, quam bibere. </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Haec tibi, non alia, est ad cenam causa vocandi, Versiculos recites ut, Ligurine, tuos. Deposui soleas, adfertur protinus ingens Inter lactucas oxygarumque liber: Alter perlegitur, dum fercula prima morantur:{{versus|50.5|5}} Tertius est, nec adhuc mensa secunda venit: Et quartum recitas et quintum denique librum. Putidus est, totiens si mihi ponis aprum. Quod si non scombris scelerata poemata donas, Cenabis solus iam, Ligurine, domi. </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Cum faciem laudo, cum miror crura manusque, Dicere, Galla, soles ‘Nuda placebo magis,’ Et semper vitas communia balnea nobis. Numquid, Galla, times, ne tibi non placeam? </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Empta domus fuerat tibi, Tongiliane, ducentis: Abstulit hanc nimium casus in urbe frequens. Conlatum est deciens. Rogo, non potes ipse videri Incendisse tuam, Tongiliane, domum? </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Et voltu poteram tuo carere Et collo manibusque cruribusque Et mammis natibusque clunibusque, Et, ne singula persequi laborem, Tota te poteram, Chloe, carere. </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Cum dare non possim quod poscis, Galla, rogantem, Multo simplicius, Galla, negare potes. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Quod quacumque venis, Cosmum migrare putamus Et fluere excusso cinnama fusa vitro, Nolo peregrinis placeas tibi, Gellia, nugis. Scis, puto, posse meum sic bene olere canem. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Sit cisterna mihi, quam vinea, malo Ravennae, Cum possim multo vendere pluris aquam. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Callidus inposuit nuper mihi copo Ravennae: Cum peterem mixtum, vendidit ille merum. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Baiana nostri villa, Basse, Faustini Non otiosis ordinata myrtetis Viduaque platano tonsilique buxeto Ingrata lati spatia detinet campi, Sed rure vero barbaroque laetatur.{{versus|58.5|5}} Hic farta premitur angulo Ceres omni Et multa fragrat testa senibus autumnis; Hic post Novembres imminente iam bruma Seras putator horridus refert uvas. Truces in alta valle mugiunt tauri{{versus|58.10|10}} Vitulusque inermi fronte prurit in pugnam. Vagatur omnis turba sordidae chortis, Argutus anser gemmeique pavones Nomenque debet quae rubentibus pinnis Et picta perdix Numidicaeque guttatae{{versus|58.15|15}} Et impiorum phasiana Colchorum; Rhodias superbi feminas premunt galli; Sonantque turres plausibus columbarum, Gemit hinc palumbus, inde cereus turtur. Avidi secuntur vilicae sinum porci{{versus|58.20|20}} Matremque plenam mollis agnus expectat. Cingunt serenum lactei focum vernae Et larga festos lucet ad lares silva. Non segnis albo pallet otio caupo, Nec perdit oleum lubricus palaestrita,{{versus|58.25|25}} Sed tendit avidis rete subdolum turdis Tremulave captum linea trahit piscem Aut inpeditam cassibus refert dammam; Exercet hilares facilis hortus urbanos, Et paedagogo non iubente lascivi{{versus|58.30|30}} Parere gaudent vilico capillati, Et delicatus opere fruitur eunuchus. Nec venit inanis rusticus salutator: Fert ille ceris cana cum suis mella Metamque lactis Sassinate de silva;{{versus|58.35|35}} Somniculosos ille porrigit glires, Hic vagientem matris hispidae fetum, Alius coactos non amare capones. Et dona matrum vimine offerunt texto Grandes proborum virgines colonorum.{{versus|58.40|40}} Facto vocatur laetus opere vicinus; Nec avara servat crastinas dapes mensa, Vescuntur omnes ebrioque non novit Satur minister invidere convivae. At tu sub urbe possides famem mundam{{versus|58.45|45}} Et turre ab alta prospicis meras laurus, Furem Priapo non timente securus; Et vinitorem farre pascis urbano Pictamque portas otiosus ad villam Holus, ova, pullos, poma, caseum, mustum.{{versus|58.50|50}} Rus hoc vocari debet, an domus longe? </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Sutor Cerdo dedit tibi, culta Bononia, munus, Fullo dedit Mutinae: nunc ubi copo dabit? </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Cum vocer ad cenam non iam venalis ut ante, Cur mihi non eadem, quae tibi, cena datur? Ostrea tu sumis stagno saturata Lucrino, Sugitur inciso mitulus ore mihi: Sunt tibi boleti, fungos ego sumo suillos:{{versus|60.5|5}} Res tibi cum rhombost, at mihi cum sparulo: Aureus inmodicis turtur te clunibus implet, Ponitur in cavea mortua pica mihi. Cur sine te ceno, cum tecum, Pontice, cenem? Sportula quod non est, prosit: edamus idem. </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Esse nihil dicis quidquid petis, inprobe Cinna: Si nil, Cinna, petis, nil tibi, Cinna, nego. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Centenis quod emis pueros et saepe ducenis, Quod sub rege Numa condita vina bibis, Quod constat decies tibi non spatiosa supellex, Libra quod argenti milia quinque rapit, Aurea quod fundi pretio carruca paratur,{{versus|62.5|5}} Quod pluris mula est, quam domus empta tibi: Haec animo credis magno te, Quinte, parare? Falleris: haec animus, Quinte, pusillus emit. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Cotile, bellus homo es: dicunt hoc, Cotile, multi. Audio: sed quid sit, dic mihi, bellus homo. ‘Bellus homo est, flexos qui digerit ordine crines, Balsama qui semper, cinnama semper olet; Cantica qui Nili, qui Gaditana susurrat,{{versus|63.5|5}} Qui movet in varios bracchia volsa modos; Inter femineas tota qui luce cathedras Desidet atque aliqua semper in aure sonat, Qui legit hinc illinc missas scribitque tabellas; Pallia vicini qui refugit cubiti;{{versus|63.10|10}} Qui scit, quam quis amet, qui per convivia currit, Hirpini veteres qui bene novit avos.’ Quid narras? hoc est, hoc est homo, Cotile, bellus? Res pertricosa est, Cotile, bellus homo. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Sirenas hilarem navigantium poenam Blandasque mortes gaudiumque crudele, Quas nemo quondam deserebat auditas, Fallax Ulixes dicitur reliquisse. Non miror: illud, Cassiane, mirarer, Si fabulantem Canium reliquisset. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Quod spirat tenera malum mordente puella, Quod de Corycio quae venit aura croco; Vinea quod primis floret cum cana racemis, Gramina quod redolent, quae modo carpsit ovis; Quod myrtus, quod messor Arabs, quod sucina trita,{{versus|65.5|5}} Pallidus Eoo ture quod ignis olet; Glaeba quod aestivo leviter cum spargitur imbre, Quod madidas nardo passa corona comas: Hoc tua, saeve puer Diadumene, basia fragrant. Quid si tota dares illa sine invidia? </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Par scelus admisit Phariis Antonius armis: Abscidit voltus ensis uterque sacros. Illud, laurigeros ageres cum laeta triumphos, Hoc tibi, Roma, caput, cum loquereris, erat. Antoni tamen est peior, quam causa Pothini: Hic facinus domino praestitit, ille sibi. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Cessatis, pueri, nihilque nostis, Vaterno Rasinaque pigriores, Quorum per vada tarda navigantes Lentos tinguitis ad celeuma remos. Iam prono Phaethonte sudat Aethon{{versus|67.5|5}} Exarsitque dies, et hora lassos Interiungit equos meridiana. At vos tam placidas vagi per undas Tuta luditis otium carina. Non nautas puto vos, sed Argonautas. </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Huc est usque tibi scriptus, matrona, libellus. Cui sint scripta, rogas, interiora? mihi. Gymnasium, thermae, stadium est hac parte: recede. Exuimur: nudos parce videre viros. Hinc iam deposito post vina rosasque pudore,{{versus|68.5|5}} Quid dicat, nescit saucia Terpsichore: Schemate nec dubio, sed aperte nominat illam, Quam recipit sexto mense superba Venus, Custodem medio statuit quam vilicus horto, Opposita spectat quam proba virgo manu.{{versus|68.10|10}} Si bene te novi, longum iam lassa libellum Ponebas, totum nunc studiosa leges. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Omnia quod scribis castis epigrammata verbis Inque tuis nulla est mentula carminibus, Admiror, laudo; nihil est te sanctius uno: At mea luxuria pagina nulla vacat. Haec igitur nequam iuvenes facilesque puellae,{{versus|69.5|5}} Haec senior, sed quem torquet amica, legat. At tua, Cosconi, venerandaque sanctaque verba A pueris debent virginibusque legi. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Moechus es Aufidiae, qui vir, Scaevine, fuisti; Rivalis fuerat qui tuus, ille vir est. Cur aliena placet tibi, quae tua non placet, uxor? Numquid securus non potes arrigere? </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Mentula cum doleat puero, tibi, Naevole, culus, Non sum divinus, sed scio quid facias. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Vis futui, nec vis mecum, Saufeia, lavari. Nescio quod magnum suspicor esse nefas. Aut tibi pannosae dependent pectore mammae, Aut sulcos uteri prodere nuda times, Aut infinito lacerum patet inguen hiatu,{{versus|72.5|5}} Aut aliquid cunni prominet ore tui. Sed nihil est horum, credo, pulcherrima nuda es. Si verum est, vitium peius habes: fatua es. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Dormis cum pueris mutuniatis, Et non stat tibi, Galle, quod stat illis. Quid vis me, rogo, Phoebe, suspicari? Mollem credere te virum volebam, Sed rumor negat esse te cinaedum. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Psilothro faciem levas et dropace calvam. Numquid tonsorem, Gargiliane, times? Quid facient ungues? nam certe non potes illos Resina, Veneto nec resecare luto. Desine, si pudor est, miseram traducere calvam: Hoc fieri cunno, Gargiliane, solet. </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Stare, Luperce, tibi iam pridem mentula desit, Luctaris demens tu tamen arrigere. Sed nihil erucae faciunt bulbique salaces, Inproba nec prosunt iam satureia tibi. Coepisti puras opibus corrumpere buccas:{{versus|75.5|5}} Sic quoque non vivit sollicitata Venus. Mirari satis hoc quisquam vel credere possit, Quod non stat, magno stare, Luperce, tibi? </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> Arrigis ad vetulas, fastidis, Basse, puellas, Nec formosa tibi, sed moritura placet. Hic, rogo, non furor est, non haec est mentula demens? Cum possis Hecaben, non potes Andromachen! </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Nec mullus nec te delectat, Baetice, turdus, Nec lepus est umquam nec tibi gratus aper, Nec te liba iuvant nec sectae quadra placentae, Nec Libye mittit nec tibi Phasis aves: Capparin et putri cepas hallece natantis{{versus|77.5|5}} Et pulpam dubio de petasone voras, Teque iuvant gerres et pelle melandrya cana, Resinata bibis vina, Falerna fugis. Nescio quod stomachi vitium secretius esse Suspicor: ut quid enim, Baetice, {{Graeca|σαπροφαγεῖς}}? </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Minxisti currente semel, Pauline, carina. Meiere vis iterum? iam Palinurus eris. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Rem peragit nullam Sertorius, inchoat omnes. Hunc ego, cum futuit, non puto perficere. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> De nullo loqueris, nulli maledicis, Apici: Rumor ait linguae te tamen esse malae. </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> Quid cum femineo tibi, Baetice Galle, barathro? Haec debet medios lambere lingua viros. Abscisa est quare Samia tibi mentula testa, Si tibi tam gratus, Baetice, cunnus erat? Castrandum caput est: nam sis licet inguine Gallus, Sacra tamen Cybeles decipis: ore vir es. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Conviva quisquis Zoili potest esse, Summemmianas cenet inter uxores Curtaque Ledae sobrius bibat testa: Hoc esse levius puriusque contendo. Iacet occupato galbinatus in lecto{{versus|82.5|5}} Cubitisque trudit hinc et inde convivas Effultus ostro Sericisque pulvillis. Stat exoletus suggeritque ructanti Pinnas rubentes cuspidesque lentisci, Et aestuanti tenue ventilat frigus{{versus|82.10|10}} Supina prasino concubina flabello, Fugatque muscas myrtea puer virga. Percurrit agili corpus arte tractatrix Manumque doctam spargit omnibus membris; Digiti crepantis signa novit eunuchus{{versus|82.15|15}} Et delicatae sciscitator urinae Domini bibentis ebrium regit penem. At ipse retro flexus ad pedum turbam Inter catellas anserum exta lambentis Partitur apri glandulas palaestritis{{versus|82.20|20}} Et concubino turturum natis donat; Ligurumque nobis saxa cum ministrentur Vel cocta fumis musta Massilitanis, Opimianum morionibus nectar Crystallinisque murrinisque propinat.{{versus|82.25|25}} Et Cosmianis ipse fuscus ampullis Non erubescit murice aureo nobis Dividere moechae pauperis capillare. Septunce multo deinde perditus stertit: Nos accubamus et, silentium rhonchis{{versus|82.30|30}} Praestare iussi, nutibus propinamus. Hos Malchionis patimur inprobi fastus, Nec vindicari, Rufe, possumus: fellat. </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Ut faciam breviora mones epigrammata, Corde. ‘Fac mihi, quod Chione’: non potui brevius. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Quid narrat tua moecha? Non puellam Dixi, Gongylion. Quid ergo? linguam. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV.== <poem> Quis tibi persuasit naris abscidere moecho? Non hac peccatum est parte, marite, tibi. Stulte, quid egisti? nihil hic tibi perdidit uxor, Cum sit salva tui mentula Deiphobi. </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI.== <poem> Ne legeres partem lascivi, casta, libelli, Praedixi et monui: tu tamen, ecce, legis. Sed si Panniculum spectas et, casta, Latinum, — Non sunt haec mimis inprobiora — lege. </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII.== <poem> Narrat te, Chione, rumor numquam esse fututam Atque nihil cunno purius esse tuo. Tecta tamen non hac, qua debes, parte lavaris: Si pudor est, transfer subligar in faciem. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Sunt gemini fratres, diversa sed inguina lingunt. Dicite, dissimiles sunt magis, an similes? </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX.== <poem> Utere lactucis et mollibus utere malvis: Nam faciem durum, Phoebe, cacantis habes. </poem> ==<span id='90.0'></span>XC.== <poem> Volt, non volt dare Galla mihi, nec dicere possum, Quod volt et non volt, quid sibi Galla velit. </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI.== <poem> Cum peteret patriae missicius arva Ravennae, Semiviro Cybeles cum grege iunxit iter. Huic comes haerebat domini fugitivus Achillas Insignis forma nequitiaque puer. Hoc steriles sensere viri: qua parte cubaret{{versus|91.5|5}} Quaerunt. Sed tacitos sensit et ille dolos: Mentitur, credunt. Somni post vina petuntur: Continuo ferrum noxia turba rapit Exciduntque senem, spondae qui parte iacebat; Namque puer pluteo vindice tutus erat.{{versus|91.10|10}} Subpositam quondam fama est pro virgine cervam, At nunc pro cervo mentula subposita est. </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII.== <poem> Ut patiar moechum, rogat uxor, Galle, sed unum. Huic ego non oculos eruo, Galle, duos? </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII.== <poem> Cum tibi trecenti consules, Vetustilla, Et tres capilli quattuorque sint dentes, Pectus cicadae, crus colorque formicae; Rugosiorem cum geras stola frontem Et araneorum cassibus pares mammas;{{versus|93.5|5}} Cum conparata rictibus tuis ora Niliacus habeat corcodilus angusta, Meliusque ranae garriant Ravennates, Et Atrianus dulcius culex cantet, Videasque quantum noctuae vident mane,{{versus|93.10|10}} Et illud oleas quod viri capellarum, Et anatis habeas orthopygium macrae, Senemque Cynicum vincat osseus cunnus; Cum te lucerna balneator extincta Admittat inter bustuarias moechas;{{versus|93.15|15}} Cum bruma mensem sit tibi per Augustum Regelare nec te pestilentia possit: Audes ducentas nuptuire post mortes Virumque demens cineribus tuis quaeris Prurire. Quid si Sattiae velit saxum? Quis coniugem te, quis vocabit uxorem,{{versus|93.20|20}} Philomelus aviam quam vocaverat nuper? Quod si cadaver exigis tuum scalpi, Sternatur Acori de triclinio lectus, Talassionem qui tuum decet solus, Ustorque taedas praeferat novae nuptae:{{versus|93.25|25}} Intrare in istum sola fax potest cunnum. </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV.== <poem> Esse negas coctum leporem poscisque flagella. Mavis, Rufe, cocum scindere, quam leporem. </poem> ==<span id='95.0'></span>XCV.== <poem> Numquam dicis have, sed reddis, Naevole, semper, Quod prior et corvus dicere saepe solet. Cur hoc expectas a me, rogo, Naevole, dicas: Nam puto nec melior, Naevole, nec prior es. Praemia laudato tribuit mihi Caesar uterque{{versus|95.5|5}} Natorumque dedit iura paterna trium. Ore legor multo notumque per oppida nomen Non expectato dat mihi fama rogo. Est et in hoc aliquid: vidit me Roma tribunum Et sedeo qua te suscitat Oceanus.{{versus|95.10|10}} Quot mihi Caesareo facti sunt munere cives, Nec famulos totidem suspicor esse tibi. Sed pedicaris, sed pulchre, Naevole, ceves. Iam iam tu prior es, Naevole, vincis: have. </poem> ==<span id='96.0'></span>XCVI.== <poem> Lingis, non futuis meam puellam Et garris quasi moechus et fututor. Si te prendero, Gargili, tacebis. </poem> ==<span id='97.0'></span>XCVII.== <poem> Ne legat hunc Chione, mando tibi, Rufe, libellum. Carmine laesa meo est, laedere et illa potest. </poem> ==<span id='98.0'></span>XCVIII.== <poem> Sit culus tibi quam macer, requiris? Pedicare potes, Sabelle, culo. </poem> ==<span id='99.0'></span>XCIX.== <poem> Irasci nostro non debes, Cerdo, libello. Ars tua, non vita est carmine laesa meo. Innocuos permitte sales. Cur ludere nobis Non liceat, licuit si iugulare tibi? </poem> ==<span id='100.0'></span>C.== <poem> Cursorem sexta tibi, Rufe, remisimus hora, Carmina quem madidum nostra tulisse reor: Imbribus inmodicis caelum nam forte ruebat. Non aliter mitti debuit iste liber. </poem> {{Liber |Ante= Liber II |AnteNomen=../Liber II |Post= Liber IV |PostNomen=../Liber IV }} mz05f01e6etb3lco8hamqpomonhusze 269366 269365 2026-06-06T22:32:42Z Saumache 27923 269366 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber III }} {{Liber |Ante= Liber II |AnteNomen=../Liber II |Post= Liber IV |PostNomen=../Liber IV }} ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Hoc tibi quidquid id est longinquis mittit ab oris Gallia Romanae nomine dicta togae. Hunc legis et laudas librum fortasse priorem: Illa vel haec mea sunt, quae meliora putas. Plus sane placeat domina qui natus in urbe est:{{r|1.5|5}} Debet enim Gallum vincere verna liber. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Cuius vis fieri, libelle, munus? Festina tibi vindicem parare, Ne nigram cito raptus in culinam Cordylas madida tegas papyro Vel turis piperisve sis cucullus.{{versus|2.5|5}} Faustini fugis in sinum? sapisti. Cedro nunc licet ambules perunctus Et frontis gemino decens honore Pictis luxurieris umbilicis, Et te purpura delicata velet,{{versus|2.10|10}} Et cocco rubeat superbus index. Illo vindice nec Probum timeto. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> [Formonsam faciem nigro medicamine celas, Sed non formonso corpore laedis aquas. Ipsam crede deam verbis tibi dicere nostris: ‘Aut aperi faciem, aut tunicata lava.’] </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Romam vade, liber: si, veneris unde, requiret, Aemiliae dices de regione viae. Si, quibus in terris, qua simus in urbe, rogabit, Corneli referas me licet esse Foro. Cur absim, quaeret: breviter tu multa fatere:{{r|4.5|5}} ‘Non poterat vanae taedia ferre togae.’ ‘Quando venit?’ dicet: tu respondeto: ‘Poeta Exierat: veniet, cum citharoedus erit.’ </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Vis commendari sine me cursurus in urbem, Parve liber, multis, an satis unus erit? Unus erit, mihi crede, satis, cui non eris hospes, Iulius, assiduum nomen in ore meo. Protinus hunc primae quaeres in limine Tectae:{{versus|5.5|5}} Quos tenuit Daphnis, nunc tenet ille lares. Est illi coniunx, quae te manibusque sinuque Excipiet, tu vel pulverulentus eas. Hos tu seu pariter sive hanc illumve priorem Videris, hoc dices ‘Marcus havere iubet,’{{versus|5.10|10}} Et satis est: alios commendet epistula: peccat Qui commendandum se putat esse suis. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Lux tibi post Idus numeratur tertia Maias, Marcelline, tuis bis celebranda sacris. Inputat aetherios ortus haec prima parenti, Libat florentes haec tibi prima genas. Magna licet dederit iucundae munera vitae, Plus numquam patri praestitit ille dies. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Centum miselli iam valete quadrantes, Anteambulonis congiarium lassi, Quos dividebat balneator elixus. Quid cogitatis, o fames amicorum? Regis superbi sportulae recesserunt. ‘Nihil stropharum est: iam salarium dandum est.’ </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> ‘Thaïda Quintus amat.’ Quam Thaïda? ‘Thaïda luscam.’ Unum oculum Thaïs non habet, ille duos. </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Versiculos in me narratur scribere Cinna. Non scribit, cuius carmina nemo legit. </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Constituit, Philomuse, pater tibi milia bina Menstrua perque omnis praestitit illa dies, Luxuriam premeret cum crastina semper egestas Et vitiis essent danda diurna tuis. Idem te moriens heredem ex asse reliquit. Exheredavit te, Philomuse, pater. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Si tua nec Thaïs nec lusca est, Quinte, puella, Cur in te factum distichon esse putas? Sed similest aliquid? pro Laide Thaïda dixi? Dic mihi, quid simile est Thaïs et Hermione? Tu tamen es Quintus: mutemus nomen amantis: Si non vult Quintus, Thaïda Sextus amet. </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Unguentum, fateor, bonum dedisti Convivis here, sed nihil scidisti. Res salsa est bene olere et esurire. Qui non cenat et unguitur, Fabulle, Hic vere mihi mortuus videtur. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Dum non vis pisces, dum non vis carpere pullos Et plus quam putri, Naevia, parcis apro, Accusas rumpisque cocum, tamquam omnia cruda Attulerit. Numquam sic ego crudus ero. </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Romam petebat esuritor Tuccius Profectus ex Hispania. Occurrit illi sportularum fabula: A ponte rediit Mulvio. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Plus credit nemo tota quam Cordus in urbe. ‘Cum sit tam pauper, quomodo?’ Caecus amat. </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Das gladiatores, sutorum regule, Cerdo, Quodque tibi tribuit subula, sica rapit. Ebrius es: neque enim faceres hoc sobrius umquam, Ut velles corio ludere, Cerdo, tuo. Lusisti corio: sed te, mihi crede, memento Nunc in pellicula, Cerdo, tenere tua. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Circumlata diu mensis scribilita secundis Urebat nimio saeva calore manus; Sed magis ardebat Sabidi gula: protinus ergo Sufflavit buccis terque quaterque suis. Illa quidem tepuit digitosque admittere visa est, Sed nemo potuit tangere: merda fuit. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Perfrixisse tuas questa est praefatio fauces. Cum te excusaris, Maxime, quid recitas? </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> Proxima centenis ostenditur ursa columnis, Exornant fictae qua platanona ferae. Huius dum patulos adludens temptat hiatus Pulcher Hylas, teneram mersit in ora manum. Vipera sed caeco scelerata latebat in aere Vivebatque anima deteriore fera. Non sensit puer esse dolos, nisi dente recepto. Dum perit. O facinus, falsa quod ursa fuit! </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Dic, Musa, quid agat Canius meus Rufus: Utrumne chartis tradit ille victuris Legenda temporum acta Claudianorum? An quae Neroni falsus astruit scriptor? An aemulatur inprobi {{Graeca|λόγους}} Phaedri?{{versus|20.5|5}} Lascivus elegis an severus herois? An in coturnis horridus Sophocleis? An otiosus in schola poetarum Lepore tinctos Attico sales narrat? Hinc si recessit, porticum terit templi{{versus|20.10|10}} An spatia carpit lentus Argonautarum? An delicatae sole rursus Europae Inter tepentes post meridie buxos Sedet ambulatve liber acribus curis? Titine thermis an lavatur Agrippae{{versus|20.15|15}} An inpudici balneo Tigillini? An rure Tulli fruitur atque Lucani? An Pollionis dulce currit ad quartum? An aestuantis iam profectus ad Baias Piger Lucrino nauculatur in stagno?{{versus|20.20|20}} ‘Vis scire quid agat Canius tuus? Ridet.’ </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Proscriptum famulus servavit fronte notatus. Non fuit haec domini vita, sed invidia. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Dederas, Apici, bis trecenties ventri, Et adhuc supererat centies tibi laxum. Hoc tu gravatus ut famem et sitim ferre Summa venenum potione perduxti. Nihil est, Apici, tibi gulosius factum. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Omnia cum retro pueris obsonia tradas, Cur non mensa tibi ponitur a pedibus? </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> Vite nocens rosa stabat moriturus ad aras Hircus, Bacche, tuis victima grata focis. Quem Tuscus mactare deo cum vellet haruspex, Dixerat agresti forte rudique viro, Ut cito testiculos et acuta falce secaret,{{versus|24.5|5}} Taeter ut immundae carnis abiret odor. Ipse super virides aras luctantia pronus Dum resecat cultro colla premitque manu, Ingens iratis apparuit hirnea sacris. Occupat hanc ferro rusticus atque secat,{{versus|24.10|10}} Hoc ratus antiquos sacrorum poscere ritus Talibus et fibris numina prisca coli. Sic, modo qui Tuscus fueras, nunc Gallus haruspex, Dum iugulas hircum, factus es ipse caper. </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Si temperari balneum cupis fervens, Faustine, quod vix Iulianus intraret, Roga, lavetur, rhetorem Sabineium. Neronianas is refrigerat thermas. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> Praedia solus habes et solus, Candide, nummos, Aurea solus habes, murrina solus habes, Massica solus habes et Opimi Caecuba solus, Et cor solus habes, solus et ingenium. Omnia solus habes — hoc me puta velle negare!— Uxorem sed habes, Candide, cum populo. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Numquam me revocas, venias cum saepe vocatus: Ignosco, nullum si modo, Galle, vocas. Invitas alios: vitium est utriusque. ‘Quod?’ inquis. Et mihi cor non est, et tibi, Galle, pudor. </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Auriculam Mario graviter miraris olere. Tu facis hoc: garris, Nestor, in auriculam. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Has cum gemina compede dedicat catenas, Saturne, tibi Zoilus, anulos priores. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Sportula nulla datur; gratis conviva recumbis: Dic mihi, quid Romae, Gargiliane, facis? Unde tibi togula est et fuscae pensio cellae? Unde datur quadrans? unde vir es Chiones? Cum ratione licet dicas te vivere summa, Quod vivis, nulla cum ratione facis. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Sunt tibi, confiteor, diffusi iugera campi Urbanique tenent praedia multa lares, Et servit dominae numerosus debitor arcae Sustentatque tuas aurea massa dapes. Fastidire tamen noli, Rufine, minores: Plus habuit Didymos, plus Philomelus habet. </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> Non possum vetulam. Quereris, Matrinia? possum Et vetulam, sed tu mortua, non vetula es. Possum Hecubam, possum Niobam, Matrinia, sed si Nondum erit illa canis, nondum erit illa lapis. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Ingenuam malo, sed si tamen illa negetur, Libertina mihi proxuma condicio est: Extremo est ancilla loco: sed vincet utramque, Si facie nobis haec erit ingenua. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Digna tuo cur sis indignaque nomine, dicam. Frigida es et nigra es: non es et es Chione. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Artis Phidiacae toreuma clarum Pisces aspicis: adde aquam, natabunt. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Quod novus et nuper factus tibi praestat amicus, Hoc praestare iubes me, Fabiane, tibi: Horridus ut primo semper te mane salutem Per mediumque trahat me tua sella lutum, Lassus ut in thermas decuma vel serius hora{{versus|36.5|5}} Te sequar Agrippae, cum laver ipse Titi. Hoc per triginta merui, Fabiane, Decembres, Ut sim tiro tuae semper amicitiae? Hoc merui, Fabiane, toga tritaque meaque, Ut nondum credas me meruisse rudem? </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Irasci tantum felices nostis amici. Non belle facitis, sed iuvat hoc: facite. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Quae te causa trahit vel quae fiducia Romam, Sexte? quid aut speras aut petis inde? refer. ‘Causas’ inquis ‘agam Cicerone disertior ipso Atque erit in triplici par mihi nemo foro.’ Egit Atestinus causas et Civis — utrumque{{versus|38.5|5}} Noras —; sed neutri pensio tota fuit. ‘Si nihil hinc veniet, pangentur carmina nobis: Audieris, dices esse Maronis opus.’ Insanis: omnes gelidis quicumque lacernis Sunt ibi, Nasones Vergiliosque vides.{{versus|38.10|10}} ‘Atria magna colam.’ Vix tres aut quattuor ista Res aluit, pallet cetera turba fame. ‘Quid faciam? suade: nam certum est vivere Romae.’ Si bonus es, casu vivere, Sexte, potes. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Iliaco similem puerum, Faustine, ministro Lusca Lycoris amat. Quam bene lusca videt! </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Inserta phialae Mentoris manu ducta Lacerta vivit et timetur argentum. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Mutua quod nobis ter quinquagena dedisti Ex opibus tantis, quas gravis arca premit, Esse tibi magnus, Telesine, videris amicus. Tu magnus, quod das? immo ego, quod recipis. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Lomento rugas uteri quod condere temptas, Polla, tibi ventrem, non mihi labra linis. Simpliciter pateat vitium fortasse pusillum: Quod tegitur, magnum creditur esse malum. </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Mentiris iuvenem tinctis, Laetine, capillis, Tam subito corvus, qui modo cycnus eras. Non omnes fallis; scit te Proserpina canum: Personam capiti detrahet illa tuo. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Occurrit tibi nemo quod libenter, Quod, quacumque venis, fuga est et ingens Circa te, Ligurine, solitudo, Quid sit, scire cupis? Nimis poeta es. Hoc valde vitium periculosum est.{{versus|44.5|5}} Non tigris catulis citata raptis, Non dipsas medio perusta sole, Nec sic scorpios inprobus timetur. Nam tantos, rogo, quis ferat labores? Et stanti legis et legis sedenti,{{versus|44.10|10}} Currenti legis et legis cacanti. In thermas fugio: sonas ad aurem. Piscinam peto: non licet natare. Ad cenam propero: tenes euntem. Ad cenam venio: fugas sedentem.{{versus|44.15|15}} Lassus dormio: suscitas iacentem. Vis, quantum facias mali, videre? Vir iustus, probus, innocens timeris. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Fugerit an Phoebus mensas cenamque Thyestae Ignoro: fugimus nos, Ligurine, tuam. Illa quidem lauta est dapibusque instructa superbis, Sed nihil omnino te recitante placet. Nolo mihi ponas rhombos mullumve bilibrem, Nec volo boletos, ostrea nolo: tace. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Exigis a nobis operam sine fine togatam: Non eo, libertum sed tibi mitto meum. ‘Non est’ inquis ‘idem.’ Multo plus esse probabo: Vix ego lecticam subsequar, ille feret. In turbam incideris, cunctos umbone repellet:{{versus|46.5|5}} Invalidum est nobis ingenuumque latus. Quidlibet in causa narraveris, ipse tacebo: At tibi tergeminum mugiet ille sophos. Lis erit, ingenti faciet convicia voce: Esse pudor vetuit fortia verba mihi.{{versus|46.10|10}} ‘Ergo nihil nobis’ inquis ‘praestabis amicus?’ Quidquid libertus, Candide, non poterit. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Capena grandi porta qua pluit gutta Phrygiumque Matris Almo qua lavat ferrum, Horatiorum qua viret sacer campus Et qua pusilli fervet Herculis fanum, Faustine, plena Bassus ibat in raeda,{{versus|47.5|5}} Omnis beati copias trahens ruris. Illic videres frutice nobili caules Et utrumque porrum sessilesque lactucas Pigroque ventri non inutiles betas, Illic coronam pinguibus gravem turdis{{versus|47.10|10}} Leporemque laesum Gallici canis dente Nondumque victa lacteum faba porcum. Nec feriatus ibat ante carrucam, Sed tuta faeno cursor ova portabat. Urbem petebat Bassus? immo rus ibat. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Pauperis extruxit cellam, sed vendidit Olus Praedia: nunc cellam pauperis Olus habet. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Veientana mihi misces, ubi Massica potas: Olfacere haec malo pocula, quam bibere. </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Haec tibi, non alia, est ad cenam causa vocandi, Versiculos recites ut, Ligurine, tuos. Deposui soleas, adfertur protinus ingens Inter lactucas oxygarumque liber: Alter perlegitur, dum fercula prima morantur:{{versus|50.5|5}} Tertius est, nec adhuc mensa secunda venit: Et quartum recitas et quintum denique librum. Putidus est, totiens si mihi ponis aprum. Quod si non scombris scelerata poemata donas, Cenabis solus iam, Ligurine, domi. </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Cum faciem laudo, cum miror crura manusque, Dicere, Galla, soles ‘Nuda placebo magis,’ Et semper vitas communia balnea nobis. Numquid, Galla, times, ne tibi non placeam? </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Empta domus fuerat tibi, Tongiliane, ducentis: Abstulit hanc nimium casus in urbe frequens. Conlatum est deciens. Rogo, non potes ipse videri Incendisse tuam, Tongiliane, domum? </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Et voltu poteram tuo carere Et collo manibusque cruribusque Et mammis natibusque clunibusque, Et, ne singula persequi laborem, Tota te poteram, Chloe, carere. </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Cum dare non possim quod poscis, Galla, rogantem, Multo simplicius, Galla, negare potes. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Quod quacumque venis, Cosmum migrare putamus Et fluere excusso cinnama fusa vitro, Nolo peregrinis placeas tibi, Gellia, nugis. Scis, puto, posse meum sic bene olere canem. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Sit cisterna mihi, quam vinea, malo Ravennae, Cum possim multo vendere pluris aquam. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Callidus inposuit nuper mihi copo Ravennae: Cum peterem mixtum, vendidit ille merum. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Baiana nostri villa, Basse, Faustini Non otiosis ordinata myrtetis Viduaque platano tonsilique buxeto Ingrata lati spatia detinet campi, Sed rure vero barbaroque laetatur.{{versus|58.5|5}} Hic farta premitur angulo Ceres omni Et multa fragrat testa senibus autumnis; Hic post Novembres imminente iam bruma Seras putator horridus refert uvas. Truces in alta valle mugiunt tauri{{versus|58.10|10}} Vitulusque inermi fronte prurit in pugnam. Vagatur omnis turba sordidae chortis, Argutus anser gemmeique pavones Nomenque debet quae rubentibus pinnis Et picta perdix Numidicaeque guttatae{{versus|58.15|15}} Et impiorum phasiana Colchorum; Rhodias superbi feminas premunt galli; Sonantque turres plausibus columbarum, Gemit hinc palumbus, inde cereus turtur. Avidi secuntur vilicae sinum porci{{versus|58.20|20}} Matremque plenam mollis agnus expectat. Cingunt serenum lactei focum vernae Et larga festos lucet ad lares silva. Non segnis albo pallet otio caupo, Nec perdit oleum lubricus palaestrita,{{versus|58.25|25}} Sed tendit avidis rete subdolum turdis Tremulave captum linea trahit piscem Aut inpeditam cassibus refert dammam; Exercet hilares facilis hortus urbanos, Et paedagogo non iubente lascivi{{versus|58.30|30}} Parere gaudent vilico capillati, Et delicatus opere fruitur eunuchus. Nec venit inanis rusticus salutator: Fert ille ceris cana cum suis mella Metamque lactis Sassinate de silva;{{versus|58.35|35}} Somniculosos ille porrigit glires, Hic vagientem matris hispidae fetum, Alius coactos non amare capones. Et dona matrum vimine offerunt texto Grandes proborum virgines colonorum.{{versus|58.40|40}} Facto vocatur laetus opere vicinus; Nec avara servat crastinas dapes mensa, Vescuntur omnes ebrioque non novit Satur minister invidere convivae. At tu sub urbe possides famem mundam{{versus|58.45|45}} Et turre ab alta prospicis meras laurus, Furem Priapo non timente securus; Et vinitorem farre pascis urbano Pictamque portas otiosus ad villam Holus, ova, pullos, poma, caseum, mustum.{{versus|58.50|50}} Rus hoc vocari debet, an domus longe? </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Sutor Cerdo dedit tibi, culta Bononia, munus, Fullo dedit Mutinae: nunc ubi copo dabit? </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Cum vocer ad cenam non iam venalis ut ante, Cur mihi non eadem, quae tibi, cena datur? Ostrea tu sumis stagno saturata Lucrino, Sugitur inciso mitulus ore mihi: Sunt tibi boleti, fungos ego sumo suillos:{{versus|60.5|5}} Res tibi cum rhombost, at mihi cum sparulo: Aureus inmodicis turtur te clunibus implet, Ponitur in cavea mortua pica mihi. Cur sine te ceno, cum tecum, Pontice, cenem? Sportula quod non est, prosit: edamus idem. </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Esse nihil dicis quidquid petis, inprobe Cinna: Si nil, Cinna, petis, nil tibi, Cinna, nego. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Centenis quod emis pueros et saepe ducenis, Quod sub rege Numa condita vina bibis, Quod constat decies tibi non spatiosa supellex, Libra quod argenti milia quinque rapit, Aurea quod fundi pretio carruca paratur,{{versus|62.5|5}} Quod pluris mula est, quam domus empta tibi: Haec animo credis magno te, Quinte, parare? Falleris: haec animus, Quinte, pusillus emit. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Cotile, bellus homo es: dicunt hoc, Cotile, multi. Audio: sed quid sit, dic mihi, bellus homo. ‘Bellus homo est, flexos qui digerit ordine crines, Balsama qui semper, cinnama semper olet; Cantica qui Nili, qui Gaditana susurrat,{{versus|63.5|5}} Qui movet in varios bracchia volsa modos; Inter femineas tota qui luce cathedras Desidet atque aliqua semper in aure sonat, Qui legit hinc illinc missas scribitque tabellas; Pallia vicini qui refugit cubiti;{{versus|63.10|10}} Qui scit, quam quis amet, qui per convivia currit, Hirpini veteres qui bene novit avos.’ Quid narras? hoc est, hoc est homo, Cotile, bellus? Res pertricosa est, Cotile, bellus homo. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Sirenas hilarem navigantium poenam Blandasque mortes gaudiumque crudele, Quas nemo quondam deserebat auditas, Fallax Ulixes dicitur reliquisse. Non miror: illud, Cassiane, mirarer, Si fabulantem Canium reliquisset. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Quod spirat tenera malum mordente puella, Quod de Corycio quae venit aura croco; Vinea quod primis floret cum cana racemis, Gramina quod redolent, quae modo carpsit ovis; Quod myrtus, quod messor Arabs, quod sucina trita,{{versus|65.5|5}} Pallidus Eoo ture quod ignis olet; Glaeba quod aestivo leviter cum spargitur imbre, Quod madidas nardo passa corona comas: Hoc tua, saeve puer Diadumene, basia fragrant. Quid si tota dares illa sine invidia? </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Par scelus admisit Phariis Antonius armis: Abscidit voltus ensis uterque sacros. Illud, laurigeros ageres cum laeta triumphos, Hoc tibi, Roma, caput, cum loquereris, erat. Antoni tamen est peior, quam causa Pothini: Hic facinus domino praestitit, ille sibi. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Cessatis, pueri, nihilque nostis, Vaterno Rasinaque pigriores, Quorum per vada tarda navigantes Lentos tinguitis ad celeuma remos. Iam prono Phaethonte sudat Aethon{{versus|67.5|5}} Exarsitque dies, et hora lassos Interiungit equos meridiana. At vos tam placidas vagi per undas Tuta luditis otium carina. Non nautas puto vos, sed Argonautas. </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Huc est usque tibi scriptus, matrona, libellus. Cui sint scripta, rogas, interiora? mihi. Gymnasium, thermae, stadium est hac parte: recede. Exuimur: nudos parce videre viros. Hinc iam deposito post vina rosasque pudore,{{versus|68.5|5}} Quid dicat, nescit saucia Terpsichore: Schemate nec dubio, sed aperte nominat illam, Quam recipit sexto mense superba Venus, Custodem medio statuit quam vilicus horto, Opposita spectat quam proba virgo manu.{{versus|68.10|10}} Si bene te novi, longum iam lassa libellum Ponebas, totum nunc studiosa leges. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Omnia quod scribis castis epigrammata verbis Inque tuis nulla est mentula carminibus, Admiror, laudo; nihil est te sanctius uno: At mea luxuria pagina nulla vacat. Haec igitur nequam iuvenes facilesque puellae,{{versus|69.5|5}} Haec senior, sed quem torquet amica, legat. At tua, Cosconi, venerandaque sanctaque verba A pueris debent virginibusque legi. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Moechus es Aufidiae, qui vir, Scaevine, fuisti; Rivalis fuerat qui tuus, ille vir est. Cur aliena placet tibi, quae tua non placet, uxor? Numquid securus non potes arrigere? </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Mentula cum doleat puero, tibi, Naevole, culus, Non sum divinus, sed scio quid facias. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Vis futui, nec vis mecum, Saufeia, lavari. Nescio quod magnum suspicor esse nefas. Aut tibi pannosae dependent pectore mammae, Aut sulcos uteri prodere nuda times, Aut infinito lacerum patet inguen hiatu,{{versus|72.5|5}} Aut aliquid cunni prominet ore tui. Sed nihil est horum, credo, pulcherrima nuda es. Si verum est, vitium peius habes: fatua es. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Dormis cum pueris mutuniatis, Et non stat tibi, Galle, quod stat illis. Quid vis me, rogo, Phoebe, suspicari? Mollem credere te virum volebam, Sed rumor negat esse te cinaedum. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Psilothro faciem levas et dropace calvam. Numquid tonsorem, Gargiliane, times? Quid facient ungues? nam certe non potes illos Resina, Veneto nec resecare luto. Desine, si pudor est, miseram traducere calvam: Hoc fieri cunno, Gargiliane, solet. </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Stare, Luperce, tibi iam pridem mentula desit, Luctaris demens tu tamen arrigere. Sed nihil erucae faciunt bulbique salaces, Inproba nec prosunt iam satureia tibi. Coepisti puras opibus corrumpere buccas:{{versus|75.5|5}} Sic quoque non vivit sollicitata Venus. Mirari satis hoc quisquam vel credere possit, Quod non stat, magno stare, Luperce, tibi? </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> Arrigis ad vetulas, fastidis, Basse, puellas, Nec formosa tibi, sed moritura placet. Hic, rogo, non furor est, non haec est mentula demens? Cum possis Hecaben, non potes Andromachen! </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Nec mullus nec te delectat, Baetice, turdus, Nec lepus est umquam nec tibi gratus aper, Nec te liba iuvant nec sectae quadra placentae, Nec Libye mittit nec tibi Phasis aves: Capparin et putri cepas hallece natantis{{versus|77.5|5}} Et pulpam dubio de petasone voras, Teque iuvant gerres et pelle melandrya cana, Resinata bibis vina, Falerna fugis. Nescio quod stomachi vitium secretius esse Suspicor: ut quid enim, Baetice, {{Graeca|σαπροφαγεῖς}}? </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Minxisti currente semel, Pauline, carina. Meiere vis iterum? iam Palinurus eris. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Rem peragit nullam Sertorius, inchoat omnes. Hunc ego, cum futuit, non puto perficere. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> De nullo loqueris, nulli maledicis, Apici: Rumor ait linguae te tamen esse malae. </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> Quid cum femineo tibi, Baetice Galle, barathro? Haec debet medios lambere lingua viros. Abscisa est quare Samia tibi mentula testa, Si tibi tam gratus, Baetice, cunnus erat? Castrandum caput est: nam sis licet inguine Gallus, Sacra tamen Cybeles decipis: ore vir es. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Conviva quisquis Zoili potest esse, Summemmianas cenet inter uxores Curtaque Ledae sobrius bibat testa: Hoc esse levius puriusque contendo. Iacet occupato galbinatus in lecto{{versus|82.5|5}} Cubitisque trudit hinc et inde convivas Effultus ostro Sericisque pulvillis. Stat exoletus suggeritque ructanti Pinnas rubentes cuspidesque lentisci, Et aestuanti tenue ventilat frigus{{versus|82.10|10}} Supina prasino concubina flabello, Fugatque muscas myrtea puer virga. Percurrit agili corpus arte tractatrix Manumque doctam spargit omnibus membris; Digiti crepantis signa novit eunuchus{{versus|82.15|15}} Et delicatae sciscitator urinae Domini bibentis ebrium regit penem. At ipse retro flexus ad pedum turbam Inter catellas anserum exta lambentis Partitur apri glandulas palaestritis{{versus|82.20|20}} Et concubino turturum natis donat; Ligurumque nobis saxa cum ministrentur Vel cocta fumis musta Massilitanis, Opimianum morionibus nectar Crystallinisque murrinisque propinat.{{versus|82.25|25}} Et Cosmianis ipse fuscus ampullis Non erubescit murice aureo nobis Dividere moechae pauperis capillare. Septunce multo deinde perditus stertit: Nos accubamus et, silentium rhonchis{{versus|82.30|30}} Praestare iussi, nutibus propinamus. Hos Malchionis patimur inprobi fastus, Nec vindicari, Rufe, possumus: fellat. </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Ut faciam breviora mones epigrammata, Corde. ‘Fac mihi, quod Chione’: non potui brevius. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Quid narrat tua moecha? Non puellam Dixi, Gongylion. Quid ergo? linguam. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV.== <poem> Quis tibi persuasit naris abscidere moecho? Non hac peccatum est parte, marite, tibi. Stulte, quid egisti? nihil hic tibi perdidit uxor, Cum sit salva tui mentula Deiphobi. </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI.== <poem> Ne legeres partem lascivi, casta, libelli, Praedixi et monui: tu tamen, ecce, legis. Sed si Panniculum spectas et, casta, Latinum, — Non sunt haec mimis inprobiora — lege. </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII.== <poem> Narrat te, Chione, rumor numquam esse fututam Atque nihil cunno purius esse tuo. Tecta tamen non hac, qua debes, parte lavaris: Si pudor est, transfer subligar in faciem. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Sunt gemini fratres, diversa sed inguina lingunt. Dicite, dissimiles sunt magis, an similes? </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX.== <poem> Utere lactucis et mollibus utere malvis: Nam faciem durum, Phoebe, cacantis habes. </poem> ==<span id='90.0'></span>XC.== <poem> Volt, non volt dare Galla mihi, nec dicere possum, Quod volt et non volt, quid sibi Galla velit. </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI.== <poem> Cum peteret patriae missicius arva Ravennae, Semiviro Cybeles cum grege iunxit iter. Huic comes haerebat domini fugitivus Achillas Insignis forma nequitiaque puer. Hoc steriles sensere viri: qua parte cubaret{{versus|91.5|5}} Quaerunt. Sed tacitos sensit et ille dolos: Mentitur, credunt. Somni post vina petuntur: Continuo ferrum noxia turba rapit Exciduntque senem, spondae qui parte iacebat; Namque puer pluteo vindice tutus erat.{{versus|91.10|10}} Subpositam quondam fama est pro virgine cervam, At nunc pro cervo mentula subposita est. </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII.== <poem> Ut patiar moechum, rogat uxor, Galle, sed unum. Huic ego non oculos eruo, Galle, duos? </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII.== <poem> Cum tibi trecenti consules, Vetustilla, Et tres capilli quattuorque sint dentes, Pectus cicadae, crus colorque formicae; Rugosiorem cum geras stola frontem Et araneorum cassibus pares mammas;{{versus|93.5|5}} Cum conparata rictibus tuis ora Niliacus habeat corcodilus angusta, Meliusque ranae garriant Ravennates, Et Atrianus dulcius culex cantet, Videasque quantum noctuae vident mane,{{versus|93.10|10}} Et illud oleas quod viri capellarum, Et anatis habeas orthopygium macrae, Senemque Cynicum vincat osseus cunnus; Cum te lucerna balneator extincta Admittat inter bustuarias moechas;{{versus|93.15|15}} Cum bruma mensem sit tibi per Augustum Regelare nec te pestilentia possit: Audes ducentas nuptuire post mortes Virumque demens cineribus tuis quaeris Prurire. Quid si Sattiae velit saxum? Quis coniugem te, quis vocabit uxorem,{{versus|93.20|20}} Philomelus aviam quam vocaverat nuper? Quod si cadaver exigis tuum scalpi, Sternatur Acori de triclinio lectus, Talassionem qui tuum decet solus, Ustorque taedas praeferat novae nuptae:{{versus|93.25|25}} Intrare in istum sola fax potest cunnum. </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV.== <poem> Esse negas coctum leporem poscisque flagella. Mavis, Rufe, cocum scindere, quam leporem. </poem> ==<span id='95.0'></span>XCV.== <poem> Numquam dicis have, sed reddis, Naevole, semper, Quod prior et corvus dicere saepe solet. Cur hoc expectas a me, rogo, Naevole, dicas: Nam puto nec melior, Naevole, nec prior es. Praemia laudato tribuit mihi Caesar uterque{{versus|95.5|5}} Natorumque dedit iura paterna trium. Ore legor multo notumque per oppida nomen Non expectato dat mihi fama rogo. Est et in hoc aliquid: vidit me Roma tribunum Et sedeo qua te suscitat Oceanus.{{versus|95.10|10}} Quot mihi Caesareo facti sunt munere cives, Nec famulos totidem suspicor esse tibi. Sed pedicaris, sed pulchre, Naevole, ceves. Iam iam tu prior es, Naevole, vincis: have. </poem> ==<span id='96.0'></span>XCVI.== <poem> Lingis, non futuis meam puellam Et garris quasi moechus et fututor. Si te prendero, Gargili, tacebis. </poem> ==<span id='97.0'></span>XCVII.== <poem> Ne legat hunc Chione, mando tibi, Rufe, libellum. Carmine laesa meo est, laedere et illa potest. </poem> ==<span id='98.0'></span>XCVIII.== <poem> Sit culus tibi quam macer, requiris? Pedicare potes, Sabelle, culo. </poem> ==<span id='99.0'></span>XCIX.== <poem> Irasci nostro non debes, Cerdo, libello. Ars tua, non vita est carmine laesa meo. Innocuos permitte sales. Cur ludere nobis Non liceat, licuit si iugulare tibi? </poem> ==<span id='100.0'></span>C.== <poem> Cursorem sexta tibi, Rufe, remisimus hora, Carmina quem madidum nostra tulisse reor: Imbribus inmodicis caelum nam forte ruebat. Non aliter mitti debuit iste liber. </poem> {{Liber |Ante= Liber II |AnteNomen=../Liber II |Post= Liber IV |PostNomen=../Liber IV }} 1dvbq589mwqqgnl1pnarvnhiokl1q47 269367 269366 2026-06-06T22:42:52Z Saumache 27923 269367 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber III }} {{Liber |Ante= Liber II |AnteNomen=../Liber II |Post= Liber IV |PostNomen=../Liber IV }} ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Hoc tibi quidquid id est longinquis mittit ab oris Gallia Romanae nomine dicta togae. Hunc legis et laudas librum fortasse priorem: Illa vel haec mea sunt, quae meliora putas. Plus sane placeat domina qui natus in urbe est:{{r|1.5|5}} Debet enim Gallum vincere verna liber. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Cuius vis fieri, libelle, munus? Festina tibi vindicem parare, Ne nigram cito raptus in culinam Cordylas madida tegas papyro Vel turis piperisve sis cucullus.{{versus|2.5|5}} Faustini fugis in sinum? sapisti. Cedro nunc licet ambules perunctus Et frontis gemino decens honore Pictis luxurieris umbilicis, Et te purpura delicata velet,{{versus|2.10|10}} Et cocco rubeat superbus index. Illo vindice nec Probum timeto. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> [Formonsam faciem nigro medicamine celas, Sed non formonso corpore laedis aquas. Ipsam crede deam verbis tibi dicere nostris: ‘Aut aperi faciem, aut tunicata lava.’] </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Romam vade, liber: si, veneris unde, requiret, Aemiliae dices de regione viae. Si, quibus in terris, qua simus in urbe, rogabit, Corneli referas me licet esse Foro. Cur absim, quaeret: breviter tu multa fatere:{{r|4.5|5}} ‘Non poterat vanae taedia ferre togae.’ ‘Quando venit?’ dicet: tu respondeto: ‘Poeta Exierat: veniet, cum citharoedus erit.’ </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Vis commendari sine me cursurus in urbem, Parve liber, multis, an satis unus erit? Unus erit, mihi crede, satis, cui non eris hospes, Iulius, assiduum nomen in ore meo. Protinus hunc primae quaeres in limine Tectae:{{versus|5.5|5}} Quos tenuit Daphnis, nunc tenet ille lares. Est illi coniunx, quae te manibusque sinuque Excipiet, tu vel pulverulentus eas. Hos tu seu pariter sive hanc illumve priorem Videris, hoc dices ‘Marcus havere iubet,’{{versus|5.10|10}} Et satis est: alios commendet epistula: peccat Qui commendandum se putat esse suis. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Lux tibi post Idus numeratur tertia Maias, Marcelline, tuis bis celebranda sacris. Inputat aetherios ortus haec prima parenti, Libat florentes haec tibi prima genas. Magna licet dederit iucundae munera vitae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.5|5}} Plus numquam patri praestitit ille dies. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Centum miselli iam valete quadrantes, Anteambulonis congiarium lassi, Quos dividebat balneator elixus. Quid cogitatis, o fames amicorum? Regis superbi sportulae recesserunt.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VII}}.5|5}} ‘Nihil stropharum est: iam salarium dandum est.’ </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> ‘Thaïda Quintus amat.’ Quam Thaïda? ‘Thaïda luscam.’ Unum oculum Thaïs non habet, ille duos. </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Versiculos in me narratur scribere Cinna. Non scribit, cuius carmina nemo legit. </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Constituit, Philomuse, pater tibi milia bina Menstrua perque omnis praestitit illa dies, Luxuriam premeret cum crastina semper egestas Et vitiis essent danda diurna tuis. Idem te moriens heredem ex asse reliquit.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|X}}.5|5}} Exheredavit te, Philomuse, pater. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Si tua nec Thaïs nec lusca est, Quinte, puella, Cur in te factum distichon esse putas? Sed similest aliquid? pro Laide Thaïda dixi? Dic mihi, quid simile est Thaïs et Hermione? Tu tamen es Quintus: mutemus nomen amantis:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XI}}.5|5}} Si non vult Quintus, Thaïda Sextus amet. </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Unguentum, fateor, bonum dedisti Convivis here, sed nihil scidisti. Res salsa est bene olere et esurire. Qui non cenat et unguitur, Fabulle, Hic vere mihi mortuus videtur.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XII}}.5|5}} </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Dum non vis pisces, dum non vis carpere pullos Et plus quam putri, Naevia, parcis apro, Accusas rumpisque cocum, tamquam omnia cruda Attulerit. Numquam sic ego crudus ero. </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Romam petebat esuritor Tuccius Profectus ex Hispania. Occurrit illi sportularum fabula: A ponte rediit Mulvio. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Plus credit nemo tota quam Cordus in urbe. ‘Cum sit tam pauper, quomodo?’ Caecus amat. </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Das gladiatores, sutorum regule, Cerdo, Quodque tibi tribuit subula, sica rapit. Ebrius es: neque enim faceres hoc sobrius umquam, Ut velles corio ludere, Cerdo, tuo. Lusisti corio: sed te, mihi crede, memento Nunc in pellicula, Cerdo, tenere tua. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Circumlata diu mensis scribilita secundis Urebat nimio saeva calore manus; Sed magis ardebat Sabidi gula: protinus ergo Sufflavit buccis terque quaterque suis. Illa quidem tepuit digitosque admittere visa est,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVII}}.5|5}} Sed nemo potuit tangere: merda fuit. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Perfrixisse tuas questa est praefatio fauces. Cum te excusaris, Maxime, quid recitas? </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> Proxima centenis ostenditur ursa columnis, Exornant fictae qua platanona ferae. Huius dum patulos adludens temptat hiatus Pulcher Hylas, teneram mersit in ora manum. Vipera sed caeco scelerata latebat in aere Vivebatque anima deteriore fera. Non sensit puer esse dolos, nisi dente recepto. Dum perit. O facinus, falsa quod ursa fuit! </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Dic, Musa, quid agat Canius meus Rufus: Utrumne chartis tradit ille victuris Legenda temporum acta Claudianorum? An quae Neroni falsus astruit scriptor? An aemulatur inprobi {{Graeca|λόγους}} Phaedri?{{versus|20.5|5}} Lascivus elegis an severus herois? An in coturnis horridus Sophocleis? An otiosus in schola poetarum Lepore tinctos Attico sales narrat? Hinc si recessit, porticum terit templi{{versus|20.10|10}} An spatia carpit lentus Argonautarum? An delicatae sole rursus Europae Inter tepentes post meridie buxos Sedet ambulatve liber acribus curis? Titine thermis an lavatur Agrippae{{versus|20.15|15}} An inpudici balneo Tigillini? An rure Tulli fruitur atque Lucani? An Pollionis dulce currit ad quartum? An aestuantis iam profectus ad Baias Piger Lucrino nauculatur in stagno?{{versus|20.20|20}} ‘Vis scire quid agat Canius tuus? Ridet.’ </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Proscriptum famulus servavit fronte notatus. Non fuit haec domini vita, sed invidia. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Dederas, Apici, bis trecenties ventri, Et adhuc supererat centies tibi laxum. Hoc tu gravatus ut famem et sitim ferre Summa venenum potione perduxti. Nihil est, Apici, tibi gulosius factum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXII}}.5|5}} </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Omnia cum retro pueris obsonia tradas, Cur non mensa tibi ponitur a pedibus? </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> Vite nocens rosa stabat moriturus ad aras Hircus, Bacche, tuis victima grata focis. Quem Tuscus mactare deo cum vellet haruspex, Dixerat agresti forte rudique viro, Ut cito testiculos et acuta falce secaret,{{versus|24.5|5}} Taeter ut immundae carnis abiret odor. Ipse super virides aras luctantia pronus Dum resecat cultro colla premitque manu, Ingens iratis apparuit hirnea sacris. Occupat hanc ferro rusticus atque secat,{{versus|24.10|10}} Hoc ratus antiquos sacrorum poscere ritus Talibus et fibris numina prisca coli. Sic, modo qui Tuscus fueras, nunc Gallus haruspex, Dum iugulas hircum, factus es ipse caper. </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Si temperari balneum cupis fervens, Faustine, quod vix Iulianus intraret, Roga, lavetur, rhetorem Sabineium. Neronianas is refrigerat thermas. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> Praedia solus habes et solus, Candide, nummos, Aurea solus habes, murrina solus habes, Massica solus habes et Opimi Caecuba solus, Et cor solus habes, solus et ingenium. Omnia solus habes — hoc me puta velle negare!—{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVI}}.5|5}} Uxorem sed habes, Candide, cum populo. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Numquam me revocas, venias cum saepe vocatus: Ignosco, nullum si modo, Galle, vocas. Invitas alios: vitium est utriusque. ‘Quod?’ inquis. Et mihi cor non est, et tibi, Galle, pudor. </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Auriculam Mario graviter miraris olere. Tu facis hoc: garris, Nestor, in auriculam. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Has cum gemina compede dedicat catenas, Saturne, tibi Zoilus, anulos priores. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Sportula nulla datur; gratis conviva recumbis: Dic mihi, quid Romae, Gargiliane, facis? Unde tibi togula est et fuscae pensio cellae? Unde datur quadrans? unde vir es Chiones? Cum ratione licet dicas te vivere summa,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXX}}.5|5}} Quod vivis, nulla cum ratione facis. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Sunt tibi, confiteor, diffusi iugera campi Urbanique tenent praedia multa lares, Et servit dominae numerosus debitor arcae Sustentatque tuas aurea massa dapes. Fastidire tamen noli, Rufine, minores:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.5|5}} Plus habuit Didymos, plus Philomelus habet. </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> Non possum vetulam. Quereris, Matrinia? possum Et vetulam, sed tu mortua, non vetula es. Possum Hecubam, possum Niobam, Matrinia, sed si Nondum erit illa canis, nondum erit illa lapis. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Ingenuam malo, sed si tamen illa negetur, Libertina mihi proxuma condicio est: Extremo est ancilla loco: sed vincet utramque, Si facie nobis haec erit ingenua. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Digna tuo cur sis indignaque nomine, dicam. Frigida es et nigra es: non es et es Chione. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Artis Phidiacae toreuma clarum Pisces aspicis: adde aquam, natabunt. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Quod novus et nuper factus tibi praestat amicus, Hoc praestare iubes me, Fabiane, tibi: Horridus ut primo semper te mane salutem Per mediumque trahat me tua sella lutum, Lassus ut in thermas decuma vel serius hora{{versus|36.5|5}} Te sequar Agrippae, cum laver ipse Titi. Hoc per triginta merui, Fabiane, Decembres, Ut sim tiro tuae semper amicitiae? Hoc merui, Fabiane, toga tritaque meaque, Ut nondum credas me meruisse rudem? </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Irasci tantum felices nostis amici. Non belle facitis, sed iuvat hoc: facite. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Quae te causa trahit vel quae fiducia Romam, Sexte? quid aut speras aut petis inde? refer. ‘Causas’ inquis ‘agam Cicerone disertior ipso Atque erit in triplici par mihi nemo foro.’ Egit Atestinus causas et Civis — utrumque{{versus|38.5|5}} Noras —; sed neutri pensio tota fuit. ‘Si nihil hinc veniet, pangentur carmina nobis: Audieris, dices esse Maronis opus.’ Insanis: omnes gelidis quicumque lacernis Sunt ibi, Nasones Vergiliosque vides.{{versus|38.10|10}} ‘Atria magna colam.’ Vix tres aut quattuor ista Res aluit, pallet cetera turba fame. ‘Quid faciam? suade: nam certum est vivere Romae.’ Si bonus es, casu vivere, Sexte, potes. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Iliaco similem puerum, Faustine, ministro Lusca Lycoris amat. Quam bene lusca videt! </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Inserta phialae Mentoris manu ducta Lacerta vivit et timetur argentum. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Mutua quod nobis ter quinquagena dedisti Ex opibus tantis, quas gravis arca premit, Esse tibi magnus, Telesine, videris amicus. Tu magnus, quod das? immo ego, quod recipis. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Lomento rugas uteri quod condere temptas, Polla, tibi ventrem, non mihi labra linis. Simpliciter pateat vitium fortasse pusillum: Quod tegitur, magnum creditur esse malum. </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Mentiris iuvenem tinctis, Laetine, capillis, Tam subito corvus, qui modo cycnus eras. Non omnes fallis; scit te Proserpina canum: Personam capiti detrahet illa tuo. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Occurrit tibi nemo quod libenter, Quod, quacumque venis, fuga est et ingens Circa te, Ligurine, solitudo, Quid sit, scire cupis? Nimis poeta es. Hoc valde vitium periculosum est.{{versus|44.5|5}} Non tigris catulis citata raptis, Non dipsas medio perusta sole, Nec sic scorpios inprobus timetur. Nam tantos, rogo, quis ferat labores? Et stanti legis et legis sedenti,{{versus|44.10|10}} Currenti legis et legis cacanti. In thermas fugio: sonas ad aurem. Piscinam peto: non licet natare. Ad cenam propero: tenes euntem. Ad cenam venio: fugas sedentem.{{versus|44.15|15}} Lassus dormio: suscitas iacentem. Vis, quantum facias mali, videre? Vir iustus, probus, innocens timeris. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Fugerit an Phoebus mensas cenamque Thyestae Ignoro: fugimus nos, Ligurine, tuam. Illa quidem lauta est dapibusque instructa superbis, Sed nihil omnino te recitante placet. Nolo mihi ponas rhombos mullumve bilibrem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLV}}.5|5}} Nec volo boletos, ostrea nolo: tace. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Exigis a nobis operam sine fine togatam: Non eo, libertum sed tibi mitto meum. ‘Non est’ inquis ‘idem.’ Multo plus esse probabo: Vix ego lecticam subsequar, ille feret. In turbam incideris, cunctos umbone repellet:{{versus|46.5|5}} Invalidum est nobis ingenuumque latus. Quidlibet in causa narraveris, ipse tacebo: At tibi tergeminum mugiet ille sophos. Lis erit, ingenti faciet convicia voce: Esse pudor vetuit fortia verba mihi.{{versus|46.10|10}} ‘Ergo nihil nobis’ inquis ‘praestabis amicus?’ Quidquid libertus, Candide, non poterit. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Capena grandi porta qua pluit gutta Phrygiumque Matris Almo qua lavat ferrum, Horatiorum qua viret sacer campus Et qua pusilli fervet Herculis fanum, Faustine, plena Bassus ibat in raeda,{{versus|47.5|5}} Omnis beati copias trahens ruris. Illic videres frutice nobili caules Et utrumque porrum sessilesque lactucas Pigroque ventri non inutiles betas, Illic coronam pinguibus gravem turdis{{versus|47.10|10}} Leporemque laesum Gallici canis dente Nondumque victa lacteum faba porcum. Nec feriatus ibat ante carrucam, Sed tuta faeno cursor ova portabat. Urbem petebat Bassus? immo rus ibat. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Pauperis extruxit cellam, sed vendidit Olus Praedia: nunc cellam pauperis Olus habet. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Veientana mihi misces, ubi Massica potas: Olfacere haec malo pocula, quam bibere. </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Haec tibi, non alia, est ad cenam causa vocandi, Versiculos recites ut, Ligurine, tuos. Deposui soleas, adfertur protinus ingens Inter lactucas oxygarumque liber: Alter perlegitur, dum fercula prima morantur:{{versus|50.5|5}} Tertius est, nec adhuc mensa secunda venit: Et quartum recitas et quintum denique librum. Putidus est, totiens si mihi ponis aprum. Quod si non scombris scelerata poemata donas, Cenabis solus iam, Ligurine, domi. </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Cum faciem laudo, cum miror crura manusque, Dicere, Galla, soles ‘Nuda placebo magis,’ Et semper vitas communia balnea nobis. Numquid, Galla, times, ne tibi non placeam? </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Empta domus fuerat tibi, Tongiliane, ducentis: Abstulit hanc nimium casus in urbe frequens. Conlatum est deciens. Rogo, non potes ipse videri Incendisse tuam, Tongiliane, domum? </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Et voltu poteram tuo carere Et collo manibusque cruribusque Et mammis natibusque clunibusque, Et, ne singula persequi laborem, Tota te poteram, Chloe, carere.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.5|5}} </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Cum dare non possim quod poscis, Galla, rogantem, Multo simplicius, Galla, negare potes. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Quod quacumque venis, Cosmum migrare putamus Et fluere excusso cinnama fusa vitro, Nolo peregrinis placeas tibi, Gellia, nugis. Scis, puto, posse meum sic bene olere canem. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Sit cisterna mihi, quam vinea, malo Ravennae, Cum possim multo vendere pluris aquam. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Callidus inposuit nuper mihi copo Ravennae: Cum peterem mixtum, vendidit ille merum. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Baiana nostri villa, Basse, Faustini Non otiosis ordinata myrtetis Viduaque platano tonsilique buxeto Ingrata lati spatia detinet campi, Sed rure vero barbaroque laetatur.{{versus|58.5|5}} Hic farta premitur angulo Ceres omni Et multa fragrat testa senibus autumnis; Hic post Novembres imminente iam bruma Seras putator horridus refert uvas. Truces in alta valle mugiunt tauri{{versus|58.10|10}} Vitulusque inermi fronte prurit in pugnam. Vagatur omnis turba sordidae chortis, Argutus anser gemmeique pavones Nomenque debet quae rubentibus pinnis Et picta perdix Numidicaeque guttatae{{versus|58.15|15}} Et impiorum phasiana Colchorum; Rhodias superbi feminas premunt galli; Sonantque turres plausibus columbarum, Gemit hinc palumbus, inde cereus turtur. Avidi secuntur vilicae sinum porci{{versus|58.20|20}} Matremque plenam mollis agnus expectat. Cingunt serenum lactei focum vernae Et larga festos lucet ad lares silva. Non segnis albo pallet otio caupo, Nec perdit oleum lubricus palaestrita,{{versus|58.25|25}} Sed tendit avidis rete subdolum turdis Tremulave captum linea trahit piscem Aut inpeditam cassibus refert dammam; Exercet hilares facilis hortus urbanos, Et paedagogo non iubente lascivi{{versus|58.30|30}} Parere gaudent vilico capillati, Et delicatus opere fruitur eunuchus. Nec venit inanis rusticus salutator: Fert ille ceris cana cum suis mella Metamque lactis Sassinate de silva;{{versus|58.35|35}} Somniculosos ille porrigit glires, Hic vagientem matris hispidae fetum, Alius coactos non amare capones. Et dona matrum vimine offerunt texto Grandes proborum virgines colonorum.{{versus|58.40|40}} Facto vocatur laetus opere vicinus; Nec avara servat crastinas dapes mensa, Vescuntur omnes ebrioque non novit Satur minister invidere convivae. At tu sub urbe possides famem mundam{{versus|58.45|45}} Et turre ab alta prospicis meras laurus, Furem Priapo non timente securus; Et vinitorem farre pascis urbano Pictamque portas otiosus ad villam Holus, ova, pullos, poma, caseum, mustum.{{versus|58.50|50}} Rus hoc vocari debet, an domus longe? </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Sutor Cerdo dedit tibi, culta Bononia, munus, Fullo dedit Mutinae: nunc ubi copo dabit? </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Cum vocer ad cenam non iam venalis ut ante, Cur mihi non eadem, quae tibi, cena datur? Ostrea tu sumis stagno saturata Lucrino, Sugitur inciso mitulus ore mihi: Sunt tibi boleti, fungos ego sumo suillos:{{versus|60.5|5}} Res tibi cum rhombost, at mihi cum sparulo: Aureus inmodicis turtur te clunibus implet, Ponitur in cavea mortua pica mihi. Cur sine te ceno, cum tecum, Pontice, cenem? Sportula quod non est, prosit: edamus idem. </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Esse nihil dicis quidquid petis, inprobe Cinna: Si nil, Cinna, petis, nil tibi, Cinna, nego. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Centenis quod emis pueros et saepe ducenis, Quod sub rege Numa condita vina bibis, Quod constat decies tibi non spatiosa supellex, Libra quod argenti milia quinque rapit, Aurea quod fundi pretio carruca paratur,{{versus|62.5|5}} Quod pluris mula est, quam domus empta tibi: Haec animo credis magno te, Quinte, parare? Falleris: haec animus, Quinte, pusillus emit. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Cotile, bellus homo es: dicunt hoc, Cotile, multi. Audio: sed quid sit, dic mihi, bellus homo. ‘Bellus homo est, flexos qui digerit ordine crines, Balsama qui semper, cinnama semper olet; Cantica qui Nili, qui Gaditana susurrat,{{versus|63.5|5}} Qui movet in varios bracchia volsa modos; Inter femineas tota qui luce cathedras Desidet atque aliqua semper in aure sonat, Qui legit hinc illinc missas scribitque tabellas; Pallia vicini qui refugit cubiti;{{versus|63.10|10}} Qui scit, quam quis amet, qui per convivia currit, Hirpini veteres qui bene novit avos.’ Quid narras? hoc est, hoc est homo, Cotile, bellus? Res pertricosa est, Cotile, bellus homo. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Sirenas hilarem navigantium poenam Blandasque mortes gaudiumque crudele, Quas nemo quondam deserebat auditas, Fallax Ulixes dicitur reliquisse. Non miror: illud, Cassiane, mirarer,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.5|5}} Si fabulantem Canium reliquisset. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Quod spirat tenera malum mordente puella, Quod de Corycio quae venit aura croco; Vinea quod primis floret cum cana racemis, Gramina quod redolent, quae modo carpsit ovis; Quod myrtus, quod messor Arabs, quod sucina trita,{{versus|65.5|5}} Pallidus Eoo ture quod ignis olet; Glaeba quod aestivo leviter cum spargitur imbre, Quod madidas nardo passa corona comas: Hoc tua, saeve puer Diadumene, basia fragrant. Quid si tota dares illa sine invidia? </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Par scelus admisit Phariis Antonius armis: Abscidit voltus ensis uterque sacros. Illud, laurigeros ageres cum laeta triumphos, Hoc tibi, Roma, caput, cum loquereris, erat. Antoni tamen est peior, quam causa Pothini:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.5|5}} Hic facinus domino praestitit, ille sibi. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Cessatis, pueri, nihilque nostis, Vaterno Rasinaque pigriores, Quorum per vada tarda navigantes Lentos tinguitis ad celeuma remos. Iam prono Phaethonte sudat Aethon{{versus|67.5|5}} Exarsitque dies, et hora lassos Interiungit equos meridiana. At vos tam placidas vagi per undas Tuta luditis otium carina. Non nautas puto vos, sed Argonautas. </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Huc est usque tibi scriptus, matrona, libellus. Cui sint scripta, rogas, interiora? mihi. Gymnasium, thermae, stadium est hac parte: recede. Exuimur: nudos parce videre viros. Hinc iam deposito post vina rosasque pudore,{{versus|68.5|5}} Quid dicat, nescit saucia Terpsichore: Schemate nec dubio, sed aperte nominat illam, Quam recipit sexto mense superba Venus, Custodem medio statuit quam vilicus horto, Opposita spectat quam proba virgo manu.{{versus|68.10|10}} Si bene te novi, longum iam lassa libellum Ponebas, totum nunc studiosa leges. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Omnia quod scribis castis epigrammata verbis Inque tuis nulla est mentula carminibus, Admiror, laudo; nihil est te sanctius uno: At mea luxuria pagina nulla vacat. Haec igitur nequam iuvenes facilesque puellae,{{versus|69.5|5}} Haec senior, sed quem torquet amica, legat. At tua, Cosconi, venerandaque sanctaque verba A pueris debent virginibusque legi. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Moechus es Aufidiae, qui vir, Scaevine, fuisti; Rivalis fuerat qui tuus, ille vir est. Cur aliena placet tibi, quae tua non placet, uxor? Numquid securus non potes arrigere? </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Mentula cum doleat puero, tibi, Naevole, culus, Non sum divinus, sed scio quid facias. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Vis futui, nec vis mecum, Saufeia, lavari. Nescio quod magnum suspicor esse nefas. Aut tibi pannosae dependent pectore mammae, Aut sulcos uteri prodere nuda times, Aut infinito lacerum patet inguen hiatu,{{versus|72.5|5}} Aut aliquid cunni prominet ore tui. Sed nihil est horum, credo, pulcherrima nuda es. Si verum est, vitium peius habes: fatua es. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Dormis cum pueris mutuniatis, Et non stat tibi, Galle, quod stat illis. Quid vis me, rogo, Phoebe, suspicari? Mollem credere te virum volebam, Sed rumor negat esse te cinaedum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIII}}.5|5}} </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Psilothro faciem levas et dropace calvam. Numquid tonsorem, Gargiliane, times? Quid facient ungues? nam certe non potes illos Resina, Veneto nec resecare luto. Desine, si pudor est, miseram traducere calvam:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIV}}.5|5}} Hoc fieri cunno, Gargiliane, solet. </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Stare, Luperce, tibi iam pridem mentula desit, Luctaris demens tu tamen arrigere. Sed nihil erucae faciunt bulbique salaces, Inproba nec prosunt iam satureia tibi. Coepisti puras opibus corrumpere buccas:{{versus|75.5|5}} Sic quoque non vivit sollicitata Venus. Mirari satis hoc quisquam vel credere possit, Quod non stat, magno stare, Luperce, tibi? </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> Arrigis ad vetulas, fastidis, Basse, puellas, Nec formosa tibi, sed moritura placet. Hic, rogo, non furor est, non haec est mentula demens? Cum possis Hecaben, non potes Andromachen! </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Nec mullus nec te delectat, Baetice, turdus, Nec lepus est umquam nec tibi gratus aper, Nec te liba iuvant nec sectae quadra placentae, Nec Libye mittit nec tibi Phasis aves: Capparin et putri cepas hallece natantis{{versus|77.5|5}} Et pulpam dubio de petasone voras, Teque iuvant gerres et pelle melandrya cana, Resinata bibis vina, Falerna fugis. Nescio quod stomachi vitium secretius esse Suspicor: ut quid enim, Baetice, {{Graeca|σαπροφαγεῖς}}? </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Minxisti currente semel, Pauline, carina. Meiere vis iterum? iam Palinurus eris. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Rem peragit nullam Sertorius, inchoat omnes. Hunc ego, cum futuit, non puto perficere. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> De nullo loqueris, nulli maledicis, Apici: Rumor ait linguae te tamen esse malae. </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> Quid cum femineo tibi, Baetice Galle, barathro? Haec debet medios lambere lingua viros. Abscisa est quare Samia tibi mentula testa, Si tibi tam gratus, Baetice, cunnus erat? Castrandum caput est: nam sis licet inguine Gallus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXI}}.5|5}} Sacra tamen Cybeles decipis: ore vir es. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Conviva quisquis Zoili potest esse, Summemmianas cenet inter uxores Curtaque Ledae sobrius bibat testa: Hoc esse levius puriusque contendo. Iacet occupato galbinatus in lecto{{versus|82.5|5}} Cubitisque trudit hinc et inde convivas Effultus ostro Sericisque pulvillis. Stat exoletus suggeritque ructanti Pinnas rubentes cuspidesque lentisci, Et aestuanti tenue ventilat frigus{{versus|82.10|10}} Supina prasino concubina flabello, Fugatque muscas myrtea puer virga. Percurrit agili corpus arte tractatrix Manumque doctam spargit omnibus membris; Digiti crepantis signa novit eunuchus{{versus|82.15|15}} Et delicatae sciscitator urinae Domini bibentis ebrium regit penem. At ipse retro flexus ad pedum turbam Inter catellas anserum exta lambentis Partitur apri glandulas palaestritis{{versus|82.20|20}} Et concubino turturum natis donat; Ligurumque nobis saxa cum ministrentur Vel cocta fumis musta Massilitanis, Opimianum morionibus nectar Crystallinisque murrinisque propinat.{{versus|82.25|25}} Et Cosmianis ipse fuscus ampullis Non erubescit murice aureo nobis Dividere moechae pauperis capillare. Septunce multo deinde perditus stertit: Nos accubamus et, silentium rhonchis{{versus|82.30|30}} Praestare iussi, nutibus propinamus. Hos Malchionis patimur inprobi fastus, Nec vindicari, Rufe, possumus: fellat. </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Ut faciam breviora mones epigrammata, Corde. ‘Fac mihi, quod Chione’: non potui brevius. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Quid narrat tua moecha? Non puellam Dixi, Gongylion. Quid ergo? linguam. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV.== <poem> Quis tibi persuasit naris abscidere moecho? Non hac peccatum est parte, marite, tibi. Stulte, quid egisti? nihil hic tibi perdidit uxor, Cum sit salva tui mentula Deiphobi. </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI.== <poem> Ne legeres partem lascivi, casta, libelli, Praedixi et monui: tu tamen, ecce, legis. Sed si Panniculum spectas et, casta, Latinum, — Non sunt haec mimis inprobiora — lege. </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII.== <poem> Narrat te, Chione, rumor numquam esse fututam Atque nihil cunno purius esse tuo. Tecta tamen non hac, qua debes, parte lavaris: Si pudor est, transfer subligar in faciem. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Sunt gemini fratres, diversa sed inguina lingunt. Dicite, dissimiles sunt magis, an similes? </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX.== <poem> Utere lactucis et mollibus utere malvis: Nam faciem durum, Phoebe, cacantis habes. </poem> ==<span id='90.0'></span>XC.== <poem> Volt, non volt dare Galla mihi, nec dicere possum, Quod volt et non volt, quid sibi Galla velit. </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI.== <poem> Cum peteret patriae missicius arva Ravennae, Semiviro Cybeles cum grege iunxit iter. Huic comes haerebat domini fugitivus Achillas Insignis forma nequitiaque puer. Hoc steriles sensere viri: qua parte cubaret{{versus|91.5|5}} Quaerunt. Sed tacitos sensit et ille dolos: Mentitur, credunt. Somni post vina petuntur: Continuo ferrum noxia turba rapit Exciduntque senem, spondae qui parte iacebat; Namque puer pluteo vindice tutus erat.{{versus|91.10|10}} Subpositam quondam fama est pro virgine cervam, At nunc pro cervo mentula subposita est. </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII.== <poem> Ut patiar moechum, rogat uxor, Galle, sed unum. Huic ego non oculos eruo, Galle, duos? </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII.== <poem> Cum tibi trecenti consules, Vetustilla, Et tres capilli quattuorque sint dentes, Pectus cicadae, crus colorque formicae; Rugosiorem cum geras stola frontem Et araneorum cassibus pares mammas;{{versus|93.5|5}} Cum conparata rictibus tuis ora Niliacus habeat corcodilus angusta, Meliusque ranae garriant Ravennates, Et Atrianus dulcius culex cantet, Videasque quantum noctuae vident mane,{{versus|93.10|10}} Et illud oleas quod viri capellarum, Et anatis habeas orthopygium macrae, Senemque Cynicum vincat osseus cunnus; Cum te lucerna balneator extincta Admittat inter bustuarias moechas;{{versus|93.15|15}} Cum bruma mensem sit tibi per Augustum Regelare nec te pestilentia possit: Audes ducentas nuptuire post mortes Virumque demens cineribus tuis quaeris Prurire. Quid si Sattiae velit saxum? Quis coniugem te, quis vocabit uxorem,{{versus|93.20|20}} Philomelus aviam quam vocaverat nuper? Quod si cadaver exigis tuum scalpi, Sternatur Acori de triclinio lectus, Talassionem qui tuum decet solus, Ustorque taedas praeferat novae nuptae:{{versus|93.25|25}} Intrare in istum sola fax potest cunnum. </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV.== <poem> Esse negas coctum leporem poscisque flagella. Mavis, Rufe, cocum scindere, quam leporem. </poem> ==<span id='95.0'></span>XCV.== <poem> Numquam dicis have, sed reddis, Naevole, semper, Quod prior et corvus dicere saepe solet. Cur hoc expectas a me, rogo, Naevole, dicas: Nam puto nec melior, Naevole, nec prior es. Praemia laudato tribuit mihi Caesar uterque{{versus|95.5|5}} Natorumque dedit iura paterna trium. Ore legor multo notumque per oppida nomen Non expectato dat mihi fama rogo. Est et in hoc aliquid: vidit me Roma tribunum Et sedeo qua te suscitat Oceanus.{{versus|95.10|10}} Quot mihi Caesareo facti sunt munere cives, Nec famulos totidem suspicor esse tibi. Sed pedicaris, sed pulchre, Naevole, ceves. Iam iam tu prior es, Naevole, vincis: have. </poem> ==<span id='96.0'></span>XCVI.== <poem> Lingis, non futuis meam puellam Et garris quasi moechus et fututor. Si te prendero, Gargili, tacebis. </poem> ==<span id='97.0'></span>XCVII.== <poem> Ne legat hunc Chione, mando tibi, Rufe, libellum. Carmine laesa meo est, laedere et illa potest. </poem> ==<span id='98.0'></span>XCVIII.== <poem> Sit culus tibi quam macer, requiris? Pedicare potes, Sabelle, culo. </poem> ==<span id='99.0'></span>XCIX.== <poem> Irasci nostro non debes, Cerdo, libello. Ars tua, non vita est carmine laesa meo. Innocuos permitte sales. Cur ludere nobis Non liceat, licuit si iugulare tibi? </poem> ==<span id='100.0'></span>C.== <poem> Cursorem sexta tibi, Rufe, remisimus hora, Carmina quem madidum nostra tulisse reor: Imbribus inmodicis caelum nam forte ruebat. Non aliter mitti debuit iste liber. </poem> {{Liber |Ante= Liber II |AnteNomen=../Liber II |Post= Liber IV |PostNomen=../Liber IV }} cdkfisokqkodgmphiozbbar6zyx3svd 269368 269367 2026-06-06T22:46:47Z Saumache 27923 269368 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber III }} {{Liber |Ante= Liber II |AnteNomen=../Liber II |Post= Liber IV |PostNomen=../Liber IV }} ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Hoc tibi quidquid id est longinquis mittit ab oris Gallia Romanae nomine dicta togae. Hunc legis et laudas librum fortasse priorem: Illa vel haec mea sunt, quae meliora putas. Plus sane placeat domina qui natus in urbe est:{{r|1.5|5}} Debet enim Gallum vincere verna liber. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Cuius vis fieri, libelle, munus? Festina tibi vindicem parare, Ne nigram cito raptus in culinam Cordylas madida tegas papyro Vel turis piperisve sis cucullus.{{versus|2.5|5}} Faustini fugis in sinum? sapisti. Cedro nunc licet ambules perunctus Et frontis gemino decens honore Pictis luxurieris umbilicis, Et te purpura delicata velet,{{versus|2.10|10}} Et cocco rubeat superbus index. Illo vindice nec Probum timeto. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> [Formonsam faciem nigro medicamine celas, Sed non formonso corpore laedis aquas. Ipsam crede deam verbis tibi dicere nostris: ‘Aut aperi faciem, aut tunicata lava.’] </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Romam vade, liber: si, veneris unde, requiret, Aemiliae dices de regione viae. Si, quibus in terris, qua simus in urbe, rogabit, Corneli referas me licet esse Foro. Cur absim, quaeret: breviter tu multa fatere:{{r|4.5|5}} ‘Non poterat vanae taedia ferre togae.’ ‘Quando venit?’ dicet: tu respondeto: ‘Poeta Exierat: veniet, cum citharoedus erit.’ </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Vis commendari sine me cursurus in urbem, Parve liber, multis, an satis unus erit? Unus erit, mihi crede, satis, cui non eris hospes, Iulius, assiduum nomen in ore meo. Protinus hunc primae quaeres in limine Tectae:{{versus|5.5|5}} Quos tenuit Daphnis, nunc tenet ille lares. Est illi coniunx, quae te manibusque sinuque Excipiet, tu vel pulverulentus eas. Hos tu seu pariter sive hanc illumve priorem Videris, hoc dices ‘Marcus havere iubet,’{{versus|5.10|10}} Et satis est: alios commendet epistula: peccat Qui commendandum se putat esse suis. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Lux tibi post Idus numeratur tertia Maias, Marcelline, tuis bis celebranda sacris. Inputat aetherios ortus haec prima parenti, Libat florentes haec tibi prima genas. Magna licet dederit iucundae munera vitae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.5|5}} Plus numquam patri praestitit ille dies. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Centum miselli iam valete quadrantes, Anteambulonis congiarium lassi, Quos dividebat balneator elixus. Quid cogitatis, o fames amicorum? Regis superbi sportulae recesserunt.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VII}}.5|5}} ‘Nihil stropharum est: iam salarium dandum est.’ </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> ‘Thaïda Quintus amat.’ Quam Thaïda? ‘Thaïda luscam.’ Unum oculum Thaïs non habet, ille duos. </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Versiculos in me narratur scribere Cinna. Non scribit, cuius carmina nemo legit. </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Constituit, Philomuse, pater tibi milia bina Menstrua perque omnis praestitit illa dies, Luxuriam premeret cum crastina semper egestas Et vitiis essent danda diurna tuis. Idem te moriens heredem ex asse reliquit.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|X}}.5|5}} Exheredavit te, Philomuse, pater. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Si tua nec Thaïs nec lusca est, Quinte, puella, Cur in te factum distichon esse putas? Sed similest aliquid? pro Laide Thaïda dixi? Dic mihi, quid simile est Thaïs et Hermione? Tu tamen es Quintus: mutemus nomen amantis:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XI}}.5|5}} Si non vult Quintus, Thaïda Sextus amet. </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Unguentum, fateor, bonum dedisti Convivis here, sed nihil scidisti. Res salsa est bene olere et esurire. Qui non cenat et unguitur, Fabulle, Hic vere mihi mortuus videtur.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XII}}.5|5}} </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Dum non vis pisces, dum non vis carpere pullos Et plus quam putri, Naevia, parcis apro, Accusas rumpisque cocum, tamquam omnia cruda Attulerit. Numquam sic ego crudus ero. </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Romam petebat esuritor Tuccius Profectus ex Hispania. Occurrit illi sportularum fabula: A ponte rediit Mulvio. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Plus credit nemo tota quam Cordus in urbe. ‘Cum sit tam pauper, quomodo?’ Caecus amat. </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Das gladiatores, sutorum regule, Cerdo, Quodque tibi tribuit subula, sica rapit. Ebrius es: neque enim faceres hoc sobrius umquam, Ut velles corio ludere, Cerdo, tuo. Lusisti corio: sed te, mihi crede, memento Nunc in pellicula, Cerdo, tenere tua. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Circumlata diu mensis scribilita secundis Urebat nimio saeva calore manus; Sed magis ardebat Sabidi gula: protinus ergo Sufflavit buccis terque quaterque suis. Illa quidem tepuit digitosque admittere visa est,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVII}}.5|5}} Sed nemo potuit tangere: merda fuit. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Perfrixisse tuas questa est praefatio fauces. Cum te excusaris, Maxime, quid recitas? </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> Proxima centenis ostenditur ursa columnis, Exornant fictae qua platanona ferae. Huius dum patulos adludens temptat hiatus Pulcher Hylas, teneram mersit in ora manum. Vipera sed caeco scelerata latebat in aere Vivebatque anima deteriore fera. Non sensit puer esse dolos, nisi dente recepto. Dum perit. O facinus, falsa quod ursa fuit! </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Dic, Musa, quid agat Canius meus Rufus: Utrumne chartis tradit ille victuris Legenda temporum acta Claudianorum? An quae Neroni falsus astruit scriptor? An aemulatur inprobi {{Graeca|λόγους}} Phaedri?{{versus|20.5|5}} Lascivus elegis an severus herois? An in coturnis horridus Sophocleis? An otiosus in schola poetarum Lepore tinctos Attico sales narrat? Hinc si recessit, porticum terit templi{{versus|20.10|10}} An spatia carpit lentus Argonautarum? An delicatae sole rursus Europae Inter tepentes post meridie buxos Sedet ambulatve liber acribus curis? Titine thermis an lavatur Agrippae{{versus|20.15|15}} An inpudici balneo Tigillini? An rure Tulli fruitur atque Lucani? An Pollionis dulce currit ad quartum? An aestuantis iam profectus ad Baias Piger Lucrino nauculatur in stagno?{{versus|20.20|20}} ‘Vis scire quid agat Canius tuus? Ridet.’ </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Proscriptum famulus servavit fronte notatus. Non fuit haec domini vita, sed invidia. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Dederas, Apici, bis trecenties ventri, Et adhuc supererat centies tibi laxum. Hoc tu gravatus ut famem et sitim ferre Summa venenum potione perduxti. Nihil est, Apici, tibi gulosius factum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXII}}.5|5}} </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Omnia cum retro pueris obsonia tradas, Cur non mensa tibi ponitur a pedibus? </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> Vite nocens rosa stabat moriturus ad aras Hircus, Bacche, tuis victima grata focis. Quem Tuscus mactare deo cum vellet haruspex, Dixerat agresti forte rudique viro, Ut cito testiculos et acuta falce secaret,{{versus|24.5|5}} Taeter ut immundae carnis abiret odor. Ipse super virides aras luctantia pronus Dum resecat cultro colla premitque manu, Ingens iratis apparuit hirnea sacris. Occupat hanc ferro rusticus atque secat,{{versus|24.10|10}} Hoc ratus antiquos sacrorum poscere ritus Talibus et fibris numina prisca coli. Sic, modo qui Tuscus fueras, nunc Gallus haruspex, Dum iugulas hircum, factus es ipse caper. </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Si temperari balneum cupis fervens, Faustine, quod vix Iulianus intraret, Roga, lavetur, rhetorem Sabineium. Neronianas is refrigerat thermas. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> Praedia solus habes et solus, Candide, nummos, Aurea solus habes, murrina solus habes, Massica solus habes et Opimi Caecuba solus, Et cor solus habes, solus et ingenium. Omnia solus habes — hoc me puta velle negare!—{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVI}}.5|5}} Uxorem sed habes, Candide, cum populo. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Numquam me revocas, venias cum saepe vocatus: Ignosco, nullum si modo, Galle, vocas. Invitas alios: vitium est utriusque. ‘Quod?’ inquis. Et mihi cor non est, et tibi, Galle, pudor. </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Auriculam Mario graviter miraris olere. Tu facis hoc: garris, Nestor, in auriculam. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Has cum gemina compede dedicat catenas, Saturne, tibi Zoilus, anulos priores. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Sportula nulla datur; gratis conviva recumbis: Dic mihi, quid Romae, Gargiliane, facis? Unde tibi togula est et fuscae pensio cellae? Unde datur quadrans? unde vir es Chiones? Cum ratione licet dicas te vivere summa,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXX}}.5|5}} Quod vivis, nulla cum ratione facis. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Sunt tibi, confiteor, diffusi iugera campi Urbanique tenent praedia multa lares, Et servit dominae numerosus debitor arcae Sustentatque tuas aurea massa dapes. Fastidire tamen noli, Rufine, minores:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.5|5}} Plus habuit Didymos, plus Philomelus habet. </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> Non possum vetulam. Quereris, Matrinia? possum Et vetulam, sed tu mortua, non vetula es. Possum Hecubam, possum Niobam, Matrinia, sed si Nondum erit illa canis, nondum erit illa lapis. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Ingenuam malo, sed si tamen illa negetur, Libertina mihi proxuma condicio est: Extremo est ancilla loco: sed vincet utramque, Si facie nobis haec erit ingenua. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Digna tuo cur sis indignaque nomine, dicam. Frigida es et nigra es: non es et es Chione. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Artis Phidiacae toreuma clarum Pisces aspicis: adde aquam, natabunt. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Quod novus et nuper factus tibi praestat amicus, Hoc praestare iubes me, Fabiane, tibi: Horridus ut primo semper te mane salutem Per mediumque trahat me tua sella lutum, Lassus ut in thermas decuma vel serius hora{{versus|36.5|5}} Te sequar Agrippae, cum laver ipse Titi. Hoc per triginta merui, Fabiane, Decembres, Ut sim tiro tuae semper amicitiae? Hoc merui, Fabiane, toga tritaque meaque, Ut nondum credas me meruisse rudem?{{r|36.10|10}} </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Irasci tantum felices nostis amici. Non belle facitis, sed iuvat hoc: facite. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Quae te causa trahit vel quae fiducia Romam, Sexte? quid aut speras aut petis inde? refer. ‘Causas’ inquis ‘agam Cicerone disertior ipso Atque erit in triplici par mihi nemo foro.’ Egit Atestinus causas et Civis — utrumque{{versus|38.5|5}} Noras —; sed neutri pensio tota fuit. ‘Si nihil hinc veniet, pangentur carmina nobis: Audieris, dices esse Maronis opus.’ Insanis: omnes gelidis quicumque lacernis Sunt ibi, Nasones Vergiliosque vides.{{versus|38.10|10}} ‘Atria magna colam.’ Vix tres aut quattuor ista Res aluit, pallet cetera turba fame. ‘Quid faciam? suade: nam certum est vivere Romae.’ Si bonus es, casu vivere, Sexte, potes. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Iliaco similem puerum, Faustine, ministro Lusca Lycoris amat. Quam bene lusca videt! </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Inserta phialae Mentoris manu ducta Lacerta vivit et timetur argentum. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Mutua quod nobis ter quinquagena dedisti Ex opibus tantis, quas gravis arca premit, Esse tibi magnus, Telesine, videris amicus. Tu magnus, quod das? immo ego, quod recipis. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Lomento rugas uteri quod condere temptas, Polla, tibi ventrem, non mihi labra linis. Simpliciter pateat vitium fortasse pusillum: Quod tegitur, magnum creditur esse malum. </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Mentiris iuvenem tinctis, Laetine, capillis, Tam subito corvus, qui modo cycnus eras. Non omnes fallis; scit te Proserpina canum: Personam capiti detrahet illa tuo. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Occurrit tibi nemo quod libenter, Quod, quacumque venis, fuga est et ingens Circa te, Ligurine, solitudo, Quid sit, scire cupis? Nimis poeta es. Hoc valde vitium periculosum est.{{versus|44.5|5}} Non tigris catulis citata raptis, Non dipsas medio perusta sole, Nec sic scorpios inprobus timetur. Nam tantos, rogo, quis ferat labores? Et stanti legis et legis sedenti,{{versus|44.10|10}} Currenti legis et legis cacanti. In thermas fugio: sonas ad aurem. Piscinam peto: non licet natare. Ad cenam propero: tenes euntem. Ad cenam venio: fugas sedentem.{{versus|44.15|15}} Lassus dormio: suscitas iacentem. Vis, quantum facias mali, videre? Vir iustus, probus, innocens timeris. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Fugerit an Phoebus mensas cenamque Thyestae Ignoro: fugimus nos, Ligurine, tuam. Illa quidem lauta est dapibusque instructa superbis, Sed nihil omnino te recitante placet. Nolo mihi ponas rhombos mullumve bilibrem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLV}}.5|5}} Nec volo boletos, ostrea nolo: tace. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Exigis a nobis operam sine fine togatam: Non eo, libertum sed tibi mitto meum. ‘Non est’ inquis ‘idem.’ Multo plus esse probabo: Vix ego lecticam subsequar, ille feret. In turbam incideris, cunctos umbone repellet:{{versus|46.5|5}} Invalidum est nobis ingenuumque latus. Quidlibet in causa narraveris, ipse tacebo: At tibi tergeminum mugiet ille sophos. Lis erit, ingenti faciet convicia voce: Esse pudor vetuit fortia verba mihi.{{versus|46.10|10}} ‘Ergo nihil nobis’ inquis ‘praestabis amicus?’ Quidquid libertus, Candide, non poterit. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Capena grandi porta qua pluit gutta Phrygiumque Matris Almo qua lavat ferrum, Horatiorum qua viret sacer campus Et qua pusilli fervet Herculis fanum, Faustine, plena Bassus ibat in raeda,{{versus|47.5|5}} Omnis beati copias trahens ruris. Illic videres frutice nobili caules Et utrumque porrum sessilesque lactucas Pigroque ventri non inutiles betas, Illic coronam pinguibus gravem turdis{{versus|47.10|10}} Leporemque laesum Gallici canis dente Nondumque victa lacteum faba porcum. Nec feriatus ibat ante carrucam, Sed tuta faeno cursor ova portabat. Urbem petebat Bassus? immo rus ibat. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Pauperis extruxit cellam, sed vendidit Olus Praedia: nunc cellam pauperis Olus habet. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Veientana mihi misces, ubi Massica potas: Olfacere haec malo pocula, quam bibere. </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Haec tibi, non alia, est ad cenam causa vocandi, Versiculos recites ut, Ligurine, tuos. Deposui soleas, adfertur protinus ingens Inter lactucas oxygarumque liber: Alter perlegitur, dum fercula prima morantur:{{versus|50.5|5}} Tertius est, nec adhuc mensa secunda venit: Et quartum recitas et quintum denique librum. Putidus est, totiens si mihi ponis aprum. Quod si non scombris scelerata poemata donas, Cenabis solus iam, Ligurine, domi.{{r|50.10|10}} </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Cum faciem laudo, cum miror crura manusque, Dicere, Galla, soles ‘Nuda placebo magis,’ Et semper vitas communia balnea nobis. Numquid, Galla, times, ne tibi non placeam? </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Empta domus fuerat tibi, Tongiliane, ducentis: Abstulit hanc nimium casus in urbe frequens. Conlatum est deciens. Rogo, non potes ipse videri Incendisse tuam, Tongiliane, domum? </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Et voltu poteram tuo carere Et collo manibusque cruribusque Et mammis natibusque clunibusque, Et, ne singula persequi laborem, Tota te poteram, Chloe, carere.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.5|5}} </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Cum dare non possim quod poscis, Galla, rogantem, Multo simplicius, Galla, negare potes. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Quod quacumque venis, Cosmum migrare putamus Et fluere excusso cinnama fusa vitro, Nolo peregrinis placeas tibi, Gellia, nugis. Scis, puto, posse meum sic bene olere canem. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Sit cisterna mihi, quam vinea, malo Ravennae, Cum possim multo vendere pluris aquam. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Callidus inposuit nuper mihi copo Ravennae: Cum peterem mixtum, vendidit ille merum. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Baiana nostri villa, Basse, Faustini Non otiosis ordinata myrtetis Viduaque platano tonsilique buxeto Ingrata lati spatia detinet campi, Sed rure vero barbaroque laetatur.{{versus|58.5|5}} Hic farta premitur angulo Ceres omni Et multa fragrat testa senibus autumnis; Hic post Novembres imminente iam bruma Seras putator horridus refert uvas. Truces in alta valle mugiunt tauri{{versus|58.10|10}} Vitulusque inermi fronte prurit in pugnam. Vagatur omnis turba sordidae chortis, Argutus anser gemmeique pavones Nomenque debet quae rubentibus pinnis Et picta perdix Numidicaeque guttatae{{versus|58.15|15}} Et impiorum phasiana Colchorum; Rhodias superbi feminas premunt galli; Sonantque turres plausibus columbarum, Gemit hinc palumbus, inde cereus turtur. Avidi secuntur vilicae sinum porci{{versus|58.20|20}} Matremque plenam mollis agnus expectat. Cingunt serenum lactei focum vernae Et larga festos lucet ad lares silva. Non segnis albo pallet otio caupo, Nec perdit oleum lubricus palaestrita,{{versus|58.25|25}} Sed tendit avidis rete subdolum turdis Tremulave captum linea trahit piscem Aut inpeditam cassibus refert dammam; Exercet hilares facilis hortus urbanos, Et paedagogo non iubente lascivi{{versus|58.30|30}} Parere gaudent vilico capillati, Et delicatus opere fruitur eunuchus. Nec venit inanis rusticus salutator: Fert ille ceris cana cum suis mella Metamque lactis Sassinate de silva;{{versus|58.35|35}} Somniculosos ille porrigit glires, Hic vagientem matris hispidae fetum, Alius coactos non amare capones. Et dona matrum vimine offerunt texto Grandes proborum virgines colonorum.{{versus|58.40|40}} Facto vocatur laetus opere vicinus; Nec avara servat crastinas dapes mensa, Vescuntur omnes ebrioque non novit Satur minister invidere convivae. At tu sub urbe possides famem mundam{{versus|58.45|45}} Et turre ab alta prospicis meras laurus, Furem Priapo non timente securus; Et vinitorem farre pascis urbano Pictamque portas otiosus ad villam Holus, ova, pullos, poma, caseum, mustum.{{versus|58.50|50}} Rus hoc vocari debet, an domus longe? </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Sutor Cerdo dedit tibi, culta Bononia, munus, Fullo dedit Mutinae: nunc ubi copo dabit? </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Cum vocer ad cenam non iam venalis ut ante, Cur mihi non eadem, quae tibi, cena datur? Ostrea tu sumis stagno saturata Lucrino, Sugitur inciso mitulus ore mihi: Sunt tibi boleti, fungos ego sumo suillos:{{versus|60.5|5}} Res tibi cum rhombost, at mihi cum sparulo: Aureus inmodicis turtur te clunibus implet, Ponitur in cavea mortua pica mihi. Cur sine te ceno, cum tecum, Pontice, cenem? Sportula quod non est, prosit: edamus idem.{{r|60.10|10}} </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Esse nihil dicis quidquid petis, inprobe Cinna: Si nil, Cinna, petis, nil tibi, Cinna, nego. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Centenis quod emis pueros et saepe ducenis, Quod sub rege Numa condita vina bibis, Quod constat decies tibi non spatiosa supellex, Libra quod argenti milia quinque rapit, Aurea quod fundi pretio carruca paratur,{{versus|62.5|5}} Quod pluris mula est, quam domus empta tibi: Haec animo credis magno te, Quinte, parare? Falleris: haec animus, Quinte, pusillus emit. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Cotile, bellus homo es: dicunt hoc, Cotile, multi. Audio: sed quid sit, dic mihi, bellus homo. ‘Bellus homo est, flexos qui digerit ordine crines, Balsama qui semper, cinnama semper olet; Cantica qui Nili, qui Gaditana susurrat,{{versus|63.5|5}} Qui movet in varios bracchia volsa modos; Inter femineas tota qui luce cathedras Desidet atque aliqua semper in aure sonat, Qui legit hinc illinc missas scribitque tabellas; Pallia vicini qui refugit cubiti;{{versus|63.10|10}} Qui scit, quam quis amet, qui per convivia currit, Hirpini veteres qui bene novit avos.’ Quid narras? hoc est, hoc est homo, Cotile, bellus? Res pertricosa est, Cotile, bellus homo. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Sirenas hilarem navigantium poenam Blandasque mortes gaudiumque crudele, Quas nemo quondam deserebat auditas, Fallax Ulixes dicitur reliquisse. Non miror: illud, Cassiane, mirarer,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.5|5}} Si fabulantem Canium reliquisset. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Quod spirat tenera malum mordente puella, Quod de Corycio quae venit aura croco; Vinea quod primis floret cum cana racemis, Gramina quod redolent, quae modo carpsit ovis; Quod myrtus, quod messor Arabs, quod sucina trita,{{versus|65.5|5}} Pallidus Eoo ture quod ignis olet; Glaeba quod aestivo leviter cum spargitur imbre, Quod madidas nardo passa corona comas: Hoc tua, saeve puer Diadumene, basia fragrant. Quid si tota dares illa sine invidia? </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Par scelus admisit Phariis Antonius armis: Abscidit voltus ensis uterque sacros. Illud, laurigeros ageres cum laeta triumphos, Hoc tibi, Roma, caput, cum loquereris, erat. Antoni tamen est peior, quam causa Pothini:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.5|5}} Hic facinus domino praestitit, ille sibi. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Cessatis, pueri, nihilque nostis, Vaterno Rasinaque pigriores, Quorum per vada tarda navigantes Lentos tinguitis ad celeuma remos. Iam prono Phaethonte sudat Aethon{{versus|67.5|5}} Exarsitque dies, et hora lassos Interiungit equos meridiana. At vos tam placidas vagi per undas Tuta luditis otium carina. Non nautas puto vos, sed Argonautas. </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Huc est usque tibi scriptus, matrona, libellus. Cui sint scripta, rogas, interiora? mihi. Gymnasium, thermae, stadium est hac parte: recede. Exuimur: nudos parce videre viros. Hinc iam deposito post vina rosasque pudore,{{versus|68.5|5}} Quid dicat, nescit saucia Terpsichore: Schemate nec dubio, sed aperte nominat illam, Quam recipit sexto mense superba Venus, Custodem medio statuit quam vilicus horto, Opposita spectat quam proba virgo manu.{{versus|68.10|10}} Si bene te novi, longum iam lassa libellum Ponebas, totum nunc studiosa leges. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Omnia quod scribis castis epigrammata verbis Inque tuis nulla est mentula carminibus, Admiror, laudo; nihil est te sanctius uno: At mea luxuria pagina nulla vacat. Haec igitur nequam iuvenes facilesque puellae,{{versus|69.5|5}} Haec senior, sed quem torquet amica, legat. At tua, Cosconi, venerandaque sanctaque verba A pueris debent virginibusque legi. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Moechus es Aufidiae, qui vir, Scaevine, fuisti; Rivalis fuerat qui tuus, ille vir est. Cur aliena placet tibi, quae tua non placet, uxor? Numquid securus non potes arrigere? </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Mentula cum doleat puero, tibi, Naevole, culus, Non sum divinus, sed scio quid facias. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Vis futui, nec vis mecum, Saufeia, lavari. Nescio quod magnum suspicor esse nefas. Aut tibi pannosae dependent pectore mammae, Aut sulcos uteri prodere nuda times, Aut infinito lacerum patet inguen hiatu,{{versus|72.5|5}} Aut aliquid cunni prominet ore tui. Sed nihil est horum, credo, pulcherrima nuda es. Si verum est, vitium peius habes: fatua es. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Dormis cum pueris mutuniatis, Et non stat tibi, Galle, quod stat illis. Quid vis me, rogo, Phoebe, suspicari? Mollem credere te virum volebam, Sed rumor negat esse te cinaedum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIII}}.5|5}} </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Psilothro faciem levas et dropace calvam. Numquid tonsorem, Gargiliane, times? Quid facient ungues? nam certe non potes illos Resina, Veneto nec resecare luto. Desine, si pudor est, miseram traducere calvam:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIV}}.5|5}} Hoc fieri cunno, Gargiliane, solet. </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Stare, Luperce, tibi iam pridem mentula desit, Luctaris demens tu tamen arrigere. Sed nihil erucae faciunt bulbique salaces, Inproba nec prosunt iam satureia tibi. Coepisti puras opibus corrumpere buccas:{{versus|75.5|5}} Sic quoque non vivit sollicitata Venus. Mirari satis hoc quisquam vel credere possit, Quod non stat, magno stare, Luperce, tibi? </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> Arrigis ad vetulas, fastidis, Basse, puellas, Nec formosa tibi, sed moritura placet. Hic, rogo, non furor est, non haec est mentula demens? Cum possis Hecaben, non potes Andromachen! </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Nec mullus nec te delectat, Baetice, turdus, Nec lepus est umquam nec tibi gratus aper, Nec te liba iuvant nec sectae quadra placentae, Nec Libye mittit nec tibi Phasis aves: Capparin et putri cepas hallece natantis{{versus|77.5|5}} Et pulpam dubio de petasone voras, Teque iuvant gerres et pelle melandrya cana, Resinata bibis vina, Falerna fugis. Nescio quod stomachi vitium secretius esse Suspicor: ut quid enim, Baetice, {{Graeca|σαπροφαγεῖς}}? </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Minxisti currente semel, Pauline, carina. Meiere vis iterum? iam Palinurus eris. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Rem peragit nullam Sertorius, inchoat omnes. Hunc ego, cum futuit, non puto perficere. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> De nullo loqueris, nulli maledicis, Apici: Rumor ait linguae te tamen esse malae. </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> Quid cum femineo tibi, Baetice Galle, barathro? Haec debet medios lambere lingua viros. Abscisa est quare Samia tibi mentula testa, Si tibi tam gratus, Baetice, cunnus erat? Castrandum caput est: nam sis licet inguine Gallus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXI}}.5|5}} Sacra tamen Cybeles decipis: ore vir es. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Conviva quisquis Zoili potest esse, Summemmianas cenet inter uxores Curtaque Ledae sobrius bibat testa: Hoc esse levius puriusque contendo. Iacet occupato galbinatus in lecto{{versus|82.5|5}} Cubitisque trudit hinc et inde convivas Effultus ostro Sericisque pulvillis. Stat exoletus suggeritque ructanti Pinnas rubentes cuspidesque lentisci, Et aestuanti tenue ventilat frigus{{versus|82.10|10}} Supina prasino concubina flabello, Fugatque muscas myrtea puer virga. Percurrit agili corpus arte tractatrix Manumque doctam spargit omnibus membris; Digiti crepantis signa novit eunuchus{{versus|82.15|15}} Et delicatae sciscitator urinae Domini bibentis ebrium regit penem. At ipse retro flexus ad pedum turbam Inter catellas anserum exta lambentis Partitur apri glandulas palaestritis{{versus|82.20|20}} Et concubino turturum natis donat; Ligurumque nobis saxa cum ministrentur Vel cocta fumis musta Massilitanis, Opimianum morionibus nectar Crystallinisque murrinisque propinat.{{versus|82.25|25}} Et Cosmianis ipse fuscus ampullis Non erubescit murice aureo nobis Dividere moechae pauperis capillare. Septunce multo deinde perditus stertit: Nos accubamus et, silentium rhonchis{{versus|82.30|30}} Praestare iussi, nutibus propinamus. Hos Malchionis patimur inprobi fastus, Nec vindicari, Rufe, possumus: fellat. </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Ut faciam breviora mones epigrammata, Corde. ‘Fac mihi, quod Chione’: non potui brevius. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Quid narrat tua moecha? Non puellam Dixi, Gongylion. Quid ergo? linguam. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV.== <poem> Quis tibi persuasit naris abscidere moecho? Non hac peccatum est parte, marite, tibi. Stulte, quid egisti? nihil hic tibi perdidit uxor, Cum sit salva tui mentula Deiphobi. </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI.== <poem> Ne legeres partem lascivi, casta, libelli, Praedixi et monui: tu tamen, ecce, legis. Sed si Panniculum spectas et, casta, Latinum, — Non sunt haec mimis inprobiora — lege. </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII.== <poem> Narrat te, Chione, rumor numquam esse fututam Atque nihil cunno purius esse tuo. Tecta tamen non hac, qua debes, parte lavaris: Si pudor est, transfer subligar in faciem. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Sunt gemini fratres, diversa sed inguina lingunt. Dicite, dissimiles sunt magis, an similes? </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX.== <poem> Utere lactucis et mollibus utere malvis: Nam faciem durum, Phoebe, cacantis habes. </poem> ==<span id='90.0'></span>XC.== <poem> Volt, non volt dare Galla mihi, nec dicere possum, Quod volt et non volt, quid sibi Galla velit. </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI.== <poem> Cum peteret patriae missicius arva Ravennae, Semiviro Cybeles cum grege iunxit iter. Huic comes haerebat domini fugitivus Achillas Insignis forma nequitiaque puer. Hoc steriles sensere viri: qua parte cubaret{{versus|91.5|5}} Quaerunt. Sed tacitos sensit et ille dolos: Mentitur, credunt. Somni post vina petuntur: Continuo ferrum noxia turba rapit Exciduntque senem, spondae qui parte iacebat; Namque puer pluteo vindice tutus erat.{{versus|91.10|10}} Subpositam quondam fama est pro virgine cervam, At nunc pro cervo mentula subposita est. </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII.== <poem> Ut patiar moechum, rogat uxor, Galle, sed unum. Huic ego non oculos eruo, Galle, duos? </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII.== <poem> Cum tibi trecenti consules, Vetustilla, Et tres capilli quattuorque sint dentes, Pectus cicadae, crus colorque formicae; Rugosiorem cum geras stola frontem Et araneorum cassibus pares mammas;{{versus|93.5|5}} Cum conparata rictibus tuis ora Niliacus habeat corcodilus angusta, Meliusque ranae garriant Ravennates, Et Atrianus dulcius culex cantet, Videasque quantum noctuae vident mane,{{versus|93.10|10}} Et illud oleas quod viri capellarum, Et anatis habeas orthopygium macrae, Senemque Cynicum vincat osseus cunnus; Cum te lucerna balneator extincta Admittat inter bustuarias moechas;{{versus|93.15|15}} Cum bruma mensem sit tibi per Augustum Regelare nec te pestilentia possit: Audes ducentas nuptuire post mortes Virumque demens cineribus tuis quaeris Prurire. Quid si Sattiae velit saxum? Quis coniugem te, quis vocabit uxorem,{{versus|93.20|20}} Philomelus aviam quam vocaverat nuper? Quod si cadaver exigis tuum scalpi, Sternatur Acori de triclinio lectus, Talassionem qui tuum decet solus, Ustorque taedas praeferat novae nuptae:{{versus|93.25|25}} Intrare in istum sola fax potest cunnum. </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV.== <poem> Esse negas coctum leporem poscisque flagella. Mavis, Rufe, cocum scindere, quam leporem. </poem> ==<span id='95.0'></span>XCV.== <poem> Numquam dicis have, sed reddis, Naevole, semper, Quod prior et corvus dicere saepe solet. Cur hoc expectas a me, rogo, Naevole, dicas: Nam puto nec melior, Naevole, nec prior es. Praemia laudato tribuit mihi Caesar uterque{{versus|95.5|5}} Natorumque dedit iura paterna trium. Ore legor multo notumque per oppida nomen Non expectato dat mihi fama rogo. Est et in hoc aliquid: vidit me Roma tribunum Et sedeo qua te suscitat Oceanus.{{versus|95.10|10}} Quot mihi Caesareo facti sunt munere cives, Nec famulos totidem suspicor esse tibi. Sed pedicaris, sed pulchre, Naevole, ceves. Iam iam tu prior es, Naevole, vincis: have. </poem> ==<span id='96.0'></span>XCVI.== <poem> Lingis, non futuis meam puellam Et garris quasi moechus et fututor. Si te prendero, Gargili, tacebis. </poem> ==<span id='97.0'></span>XCVII.== <poem> Ne legat hunc Chione, mando tibi, Rufe, libellum. Carmine laesa meo est, laedere et illa potest. </poem> ==<span id='98.0'></span>XCVIII.== <poem> Sit culus tibi quam macer, requiris? Pedicare potes, Sabelle, culo. </poem> ==<span id='99.0'></span>XCIX.== <poem> Irasci nostro non debes, Cerdo, libello. Ars tua, non vita est carmine laesa meo. Innocuos permitte sales. Cur ludere nobis Non liceat, licuit si iugulare tibi? </poem> ==<span id='100.0'></span>C.== <poem> Cursorem sexta tibi, Rufe, remisimus hora, Carmina quem madidum nostra tulisse reor: Imbribus inmodicis caelum nam forte ruebat. Non aliter mitti debuit iste liber. </poem> {{Liber |Ante= Liber II |AnteNomen=../Liber II |Post= Liber IV |PostNomen=../Liber IV }} p8f2qeqbdi18032fmptd1zavckb578o 269369 269368 2026-06-06T23:14:26Z Saumache 27923 269369 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber III }} {{Liber |Ante= Liber II |AnteNomen=../Liber II |Post= Liber IV |PostNomen=../Liber IV }} ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Hoc tibi quidquid id est longinquis mittit ab oris Gallia Romanae nomine dicta togae. Hunc legis et laudas librum fortasse priorem: Illa vel haec mea sunt, quae meliora putas. Plus sane placeat domina qui natus in urbe est:{{r|1.5|5}} Debet enim Gallum vincere verna liber. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Cuius vis fieri, libelle, munus? Festina tibi vindicem parare, Ne nigram cito raptus in culinam Cordylas madida tegas papyro Vel turis piperisve sis cucullus.{{versus|2.5|5}} Faustini fugis in sinum? sapisti. Cedro nunc licet ambules perunctus Et frontis gemino decens honore Pictis luxurieris umbilicis, Et te purpura delicata velet,{{versus|2.10|10}} Et cocco rubeat superbus index. Illo vindice nec Probum timeto. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> [Formonsam faciem nigro medicamine celas, Sed non formonso corpore laedis aquas. Ipsam crede deam verbis tibi dicere nostris: ‘Aut aperi faciem, aut tunicata lava.’] </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Romam vade, liber: si, veneris unde, requiret, Aemiliae dices de regione viae. Si, quibus in terris, qua simus in urbe, rogabit, Corneli referas me licet esse Foro. Cur absim, quaeret: breviter tu multa fatere:{{r|4.5|5}} ‘Non poterat vanae taedia ferre togae.’ ‘Quando venit?’ dicet: tu respondeto: ‘Poeta Exierat: veniet, cum citharoedus erit.’ </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Vis commendari sine me cursurus in urbem, Parve liber, multis, an satis unus erit? Unus erit, mihi crede, satis, cui non eris hospes, Iulius, assiduum nomen in ore meo. Protinus hunc primae quaeres in limine Tectae:{{versus|5.5|5}} Quos tenuit Daphnis, nunc tenet ille lares. Est illi coniunx, quae te manibusque sinuque Excipiet, tu vel pulverulentus eas. Hos tu seu pariter sive hanc illumve priorem Videris, hoc dices ‘Marcus havere iubet,’{{versus|5.10|10}} Et satis est: alios commendet epistula: peccat Qui commendandum se putat esse suis. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Lux tibi post Idus numeratur tertia Maias, Marcelline, tuis bis celebranda sacris. Inputat aetherios ortus haec prima parenti, Libat florentes haec tibi prima genas. Magna licet dederit iucundae munera vitae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.5|5}} Plus numquam patri praestitit ille dies. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Centum miselli iam valete quadrantes, Anteambulonis congiarium lassi, Quos dividebat balneator elixus. Quid cogitatis, o fames amicorum? Regis superbi sportulae recesserunt.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VII}}.5|5}} ‘Nihil stropharum est: iam salarium dandum est.’ </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> ‘Thaïda Quintus amat.’ Quam Thaïda? ‘Thaïda luscam.’ Unum oculum Thaïs non habet, ille duos. </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Versiculos in me narratur scribere Cinna. Non scribit, cuius carmina nemo legit. </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Constituit, Philomuse, pater tibi milia bina Menstrua perque omnis praestitit illa dies, Luxuriam premeret cum crastina semper egestas Et vitiis essent danda diurna tuis. Idem te moriens heredem ex asse reliquit.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|X}}.5|5}} Exheredavit te, Philomuse, pater. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Si tua nec Thaïs nec lusca est, Quinte, puella, Cur in te factum distichon esse putas? Sed similest aliquid? pro Laide Thaïda dixi? Dic mihi, quid simile est Thaïs et Hermione? Tu tamen es Quintus: mutemus nomen amantis:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XI}}.5|5}} Si non vult Quintus, Thaïda Sextus amet. </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Unguentum, fateor, bonum dedisti Convivis here, sed nihil scidisti. Res salsa est bene olere et esurire. Qui non cenat et unguitur, Fabulle, Hic vere mihi mortuus videtur.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XII}}.5|5}} </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Dum non vis pisces, dum non vis carpere pullos Et plus quam putri, Naevia, parcis apro, Accusas rumpisque cocum, tamquam omnia cruda Attulerit. Numquam sic ego crudus ero. </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Romam petebat esuritor Tuccius Profectus ex Hispania. Occurrit illi sportularum fabula: A ponte rediit Mulvio. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Plus credit nemo tota quam Cordus in urbe. ‘Cum sit tam pauper, quomodo?’ Caecus amat. </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Das gladiatores, sutorum regule, Cerdo, Quodque tibi tribuit subula, sica rapit. Ebrius es: neque enim faceres hoc sobrius umquam, Ut velles corio ludere, Cerdo, tuo. Lusisti corio: sed te, mihi crede, memento Nunc in pellicula, Cerdo, tenere tua. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Circumlata diu mensis scribilita secundis Urebat nimio saeva calore manus; Sed magis ardebat Sabidi gula: protinus ergo Sufflavit buccis terque quaterque suis. Illa quidem tepuit digitosque admittere visa est,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVII}}.5|5}} Sed nemo potuit tangere: merda fuit. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Perfrixisse tuas questa est praefatio fauces. Cum te excusaris, Maxime, quid recitas? </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> Proxima centenis ostenditur ursa columnis, Exornant fictae qua platanona ferae. Huius dum patulos adludens temptat hiatus Pulcher Hylas, teneram mersit in ora manum. Vipera sed caeco scelerata latebat in aere Vivebatque anima deteriore fera. Non sensit puer esse dolos, nisi dente recepto. Dum perit. O facinus, falsa quod ursa fuit! </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Dic, Musa, quid agat Canius meus Rufus: Utrumne chartis tradit ille victuris Legenda temporum acta Claudianorum? An quae Neroni falsus astruit scriptor? An aemulatur inprobi {{Graeca|λόγους}} Phaedri?{{versus|20.5|5}} Lascivus elegis an severus herois? An in coturnis horridus Sophocleis? An otiosus in schola poetarum Lepore tinctos Attico sales narrat? Hinc si recessit, porticum terit templi{{versus|20.10|10}} An spatia carpit lentus Argonautarum? An delicatae sole rursus Europae Inter tepentes post meridie buxos Sedet ambulatve liber acribus curis? Titine thermis an lavatur Agrippae{{versus|20.15|15}} An inpudici balneo Tigillini? An rure Tulli fruitur atque Lucani? An Pollionis dulce currit ad quartum? An aestuantis iam profectus ad Baias Piger Lucrino nauculatur in stagno?{{versus|20.20|20}} ‘Vis scire quid agat Canius tuus? Ridet.’ </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Proscriptum famulus servavit fronte notatus. Non fuit haec domini vita, sed invidia. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Dederas, Apici, bis trecenties ventri, Et adhuc supererat centies tibi laxum. Hoc tu gravatus ut famem et sitim ferre Summa venenum potione perduxti. Nihil est, Apici, tibi gulosius factum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXII}}.5|5}} </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Omnia cum retro pueris obsonia tradas, Cur non mensa tibi ponitur a pedibus? </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> Vite nocens rosa stabat moriturus ad aras Hircus, Bacche, tuis victima grata focis. Quem Tuscus mactare deo cum vellet haruspex, Dixerat agresti forte rudique viro, Ut cito testiculos et acuta falce secaret,{{versus|24.5|5}} Taeter ut immundae carnis abiret odor. Ipse super virides aras luctantia pronus Dum resecat cultro colla premitque manu, Ingens iratis apparuit hirnea sacris. Occupat hanc ferro rusticus atque secat,{{versus|24.10|10}} Hoc ratus antiquos sacrorum poscere ritus Talibus et fibris numina prisca coli. Sic, modo qui Tuscus fueras, nunc Gallus haruspex, Dum iugulas hircum, factus es ipse caper. </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Si temperari balneum cupis fervens, Faustine, quod vix Iulianus intraret, Roga, lavetur, rhetorem Sabineium. Neronianas is refrigerat thermas. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> Praedia solus habes et solus, Candide, nummos, Aurea solus habes, murrina solus habes, Massica solus habes et Opimi Caecuba solus, Et cor solus habes, solus et ingenium. Omnia solus habes — hoc me puta velle negare!—{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVI}}.5|5}} Uxorem sed habes, Candide, cum populo. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Numquam me revocas, venias cum saepe vocatus: Ignosco, nullum si modo, Galle, vocas. Invitas alios: vitium est utriusque. ‘Quod?’ inquis. Et mihi cor non est, et tibi, Galle, pudor. </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Auriculam Mario graviter miraris olere. Tu facis hoc: garris, Nestor, in auriculam. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Has cum gemina compede dedicat catenas, Saturne, tibi Zoilus, anulos priores. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Sportula nulla datur; gratis conviva recumbis: Dic mihi, quid Romae, Gargiliane, facis? Unde tibi togula est et fuscae pensio cellae? Unde datur quadrans? unde vir es Chiones? Cum ratione licet dicas te vivere summa,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXX}}.5|5}} Quod vivis, nulla cum ratione facis. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Sunt tibi, confiteor, diffusi iugera campi Urbanique tenent praedia multa lares, Et servit dominae numerosus debitor arcae Sustentatque tuas aurea massa dapes. Fastidire tamen noli, Rufine, minores:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.5|5}} Plus habuit Didymos, plus Philomelus habet. </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> Non possum vetulam. Quereris, Matrinia? possum Et vetulam, sed tu mortua, non vetula es. Possum Hecubam, possum Niobam, Matrinia, sed si Nondum erit illa canis, nondum erit illa lapis. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Ingenuam malo, sed si tamen illa negetur, Libertina mihi proxuma condicio est: Extremo est ancilla loco: sed vincet utramque, Si facie nobis haec erit ingenua. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Digna tuo cur sis indignaque nomine, dicam. Frigida es et nigra es: non es et es Chione. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Artis Phidiacae toreuma clarum Pisces aspicis: adde aquam, natabunt. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Quod novus et nuper factus tibi praestat amicus, Hoc praestare iubes me, Fabiane, tibi: Horridus ut primo semper te mane salutem Per mediumque trahat me tua sella lutum, Lassus ut in thermas decuma vel serius hora{{versus|36.5|5}} Te sequar Agrippae, cum laver ipse Titi. Hoc per triginta merui, Fabiane, Decembres, Ut sim tiro tuae semper amicitiae? Hoc merui, Fabiane, toga tritaque meaque, Ut nondum credas me meruisse rudem?{{r|36.10|10}} </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Irasci tantum felices nostis amici. Non belle facitis, sed iuvat hoc: facite. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Quae te causa trahit vel quae fiducia Romam, Sexte? quid aut speras aut petis inde? refer. ‘Causas’ inquis ‘agam Cicerone disertior ipso Atque erit in triplici par mihi nemo foro.’ Egit Atestinus causas et Civis — utrumque{{versus|38.5|5}} Noras —; sed neutri pensio tota fuit. ‘Si nihil hinc veniet, pangentur carmina nobis: Audieris, dices esse Maronis opus.’ Insanis: omnes gelidis quicumque lacernis Sunt ibi, Nasones Vergiliosque vides.{{versus|38.10|10}} ‘Atria magna colam.’ Vix tres aut quattuor ista Res aluit, pallet cetera turba fame. ‘Quid faciam? suade: nam certum est vivere Romae.’ Si bonus es, casu vivere, Sexte, potes. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Iliaco similem puerum, Faustine, ministro Lusca Lycoris amat. Quam bene lusca videt! </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Inserta phialae Mentoris manu ducta Lacerta vivit et timetur argentum. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Mutua quod nobis ter quinquagena dedisti Ex opibus tantis, quas gravis arca premit, Esse tibi magnus, Telesine, videris amicus. Tu magnus, quod das? immo ego, quod recipis. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Lomento rugas uteri quod condere temptas, Polla, tibi ventrem, non mihi labra linis. Simpliciter pateat vitium fortasse pusillum: Quod tegitur, magnum creditur esse malum. </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Mentiris iuvenem tinctis, Laetine, capillis, Tam subito corvus, qui modo cycnus eras. Non omnes fallis; scit te Proserpina canum: Personam capiti detrahet illa tuo. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Occurrit tibi nemo quod libenter, Quod, quacumque venis, fuga est et ingens Circa te, Ligurine, solitudo, Quid sit, scire cupis? Nimis poeta es. Hoc valde vitium periculosum est.{{versus|44.5|5}} Non tigris catulis citata raptis, Non dipsas medio perusta sole, Nec sic scorpios inprobus timetur. Nam tantos, rogo, quis ferat labores? Et stanti legis et legis sedenti,{{versus|44.10|10}} Currenti legis et legis cacanti. In thermas fugio: sonas ad aurem. Piscinam peto: non licet natare. Ad cenam propero: tenes euntem. Ad cenam venio: fugas sedentem.{{versus|44.15|15}} Lassus dormio: suscitas iacentem. Vis, quantum facias mali, videre? Vir iustus, probus, innocens timeris. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Fugerit an Phoebus mensas cenamque Thyestae Ignoro: fugimus nos, Ligurine, tuam. Illa quidem lauta est dapibusque instructa superbis, Sed nihil omnino te recitante placet. Nolo mihi ponas rhombos mullumve bilibrem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLV}}.5|5}} Nec volo boletos, ostrea nolo: tace. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Exigis a nobis operam sine fine togatam: Non eo, libertum sed tibi mitto meum. ‘Non est’ inquis ‘idem.’ Multo plus esse probabo: Vix ego lecticam subsequar, ille feret. In turbam incideris, cunctos umbone repellet:{{versus|46.5|5}} Invalidum est nobis ingenuumque latus. Quidlibet in causa narraveris, ipse tacebo: At tibi tergeminum mugiet ille sophos. Lis erit, ingenti faciet convicia voce: Esse pudor vetuit fortia verba mihi.{{versus|46.10|10}} ‘Ergo nihil nobis’ inquis ‘praestabis amicus?’ Quidquid libertus, Candide, non poterit. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Capena grandi porta qua pluit gutta Phrygiumque Matris Almo qua lavat ferrum, Horatiorum qua viret sacer campus Et qua pusilli fervet Herculis fanum, Faustine, plena Bassus ibat in raeda,{{versus|47.5|5}} Omnis beati copias trahens ruris. Illic videres frutice nobili caules Et utrumque porrum sessilesque lactucas Pigroque ventri non inutiles betas, Illic coronam pinguibus gravem turdis{{versus|47.10|10}} Leporemque laesum Gallici canis dente Nondumque victa lacteum faba porcum. Nec feriatus ibat ante carrucam, Sed tuta faeno cursor ova portabat. Urbem petebat Bassus? immo rus ibat. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Pauperis extruxit cellam, sed vendidit Olus Praedia: nunc cellam pauperis Olus habet. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Veientana mihi misces, ubi Massica potas: Olfacere haec malo pocula, quam bibere. </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Haec tibi, non alia, est ad cenam causa vocandi, Versiculos recites ut, Ligurine, tuos. Deposui soleas, adfertur protinus ingens Inter lactucas oxygarumque liber: Alter perlegitur, dum fercula prima morantur:{{versus|50.5|5}} Tertius est, nec adhuc mensa secunda venit: Et quartum recitas et quintum denique librum. Putidus est, totiens si mihi ponis aprum. Quod si non scombris scelerata poemata donas, Cenabis solus iam, Ligurine, domi.{{r|50.10|10}} </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Cum faciem laudo, cum miror crura manusque, Dicere, Galla, soles ‘Nuda placebo magis,’ Et semper vitas communia balnea nobis. Numquid, Galla, times, ne tibi non placeam? </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Empta domus fuerat tibi, Tongiliane, ducentis: Abstulit hanc nimium casus in urbe frequens. Conlatum est deciens. Rogo, non potes ipse videri Incendisse tuam, Tongiliane, domum? </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Et voltu poteram tuo carere Et collo manibusque cruribusque Et mammis natibusque clunibusque, Et, ne singula persequi laborem, Tota te poteram, Chloe, carere.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.5|5}} </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Cum dare non possim quod poscis, Galla, rogantem, Multo simplicius, Galla, negare potes. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Quod quacumque venis, Cosmum migrare putamus Et fluere excusso cinnama fusa vitro, Nolo peregrinis placeas tibi, Gellia, nugis. Scis, puto, posse meum sic bene olere canem. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Sit cisterna mihi, quam vinea, malo Ravennae, Cum possim multo vendere pluris aquam. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Callidus inposuit nuper mihi copo Ravennae: Cum peterem mixtum, vendidit ille merum. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Baiana nostri villa, Basse, Faustini Non otiosis ordinata myrtetis Viduaque platano tonsilique buxeto Ingrata lati spatia detinet campi, Sed rure vero barbaroque laetatur.{{versus|58.5|5}} Hic farta premitur angulo Ceres omni Et multa fragrat testa senibus autumnis; Hic post Novembres imminente iam bruma Seras putator horridus refert uvas. Truces in alta valle mugiunt tauri{{versus|58.10|10}} Vitulusque inermi fronte prurit in pugnam. Vagatur omnis turba sordidae chortis, Argutus anser gemmeique pavones Nomenque debet quae rubentibus pinnis Et picta perdix Numidicaeque guttatae{{versus|58.15|15}} Et impiorum phasiana Colchorum; Rhodias superbi feminas premunt galli; Sonantque turres plausibus columbarum, Gemit hinc palumbus, inde cereus turtur. Avidi secuntur vilicae sinum porci{{versus|58.20|20}} Matremque plenam mollis agnus expectat. Cingunt serenum lactei focum vernae Et larga festos lucet ad lares silva. Non segnis albo pallet otio caupo, Nec perdit oleum lubricus palaestrita,{{versus|58.25|25}} Sed tendit avidis rete subdolum turdis Tremulave captum linea trahit piscem Aut inpeditam cassibus refert dammam; Exercet hilares facilis hortus urbanos, Et paedagogo non iubente lascivi{{versus|58.30|30}} Parere gaudent vilico capillati, Et delicatus opere fruitur eunuchus. Nec venit inanis rusticus salutator: Fert ille ceris cana cum suis mella Metamque lactis Sassinate de silva;{{versus|58.35|35}} Somniculosos ille porrigit glires, Hic vagientem matris hispidae fetum, Alius coactos non amare capones. Et dona matrum vimine offerunt texto Grandes proborum virgines colonorum.{{versus|58.40|40}} Facto vocatur laetus opere vicinus; Nec avara servat crastinas dapes mensa, Vescuntur omnes ebrioque non novit Satur minister invidere convivae. At tu sub urbe possides famem mundam{{versus|58.45|45}} Et turre ab alta prospicis meras laurus, Furem Priapo non timente securus; Et vinitorem farre pascis urbano Pictamque portas otiosus ad villam Holus, ova, pullos, poma, caseum, mustum.{{versus|58.50|50}} Rus hoc vocari debet, an domus longe? </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Sutor Cerdo dedit tibi, culta Bononia, munus, Fullo dedit Mutinae: nunc ubi copo dabit? </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Cum vocer ad cenam non iam venalis ut ante, Cur mihi non eadem, quae tibi, cena datur? Ostrea tu sumis stagno saturata Lucrino, Sugitur inciso mitulus ore mihi: Sunt tibi boleti, fungos ego sumo suillos:{{versus|60.5|5}} Res tibi cum rhombost, at mihi cum sparulo: Aureus inmodicis turtur te clunibus implet, Ponitur in cavea mortua pica mihi. Cur sine te ceno, cum tecum, Pontice, cenem? Sportula quod non est, prosit: edamus idem.{{r|60.10|10}} </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Esse nihil dicis quidquid petis, inprobe Cinna: Si nil, Cinna, petis, nil tibi, Cinna, nego. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Centenis quod emis pueros et saepe ducenis, Quod sub rege Numa condita vina bibis, Quod constat decies tibi non spatiosa supellex, Libra quod argenti milia quinque rapit, Aurea quod fundi pretio carruca paratur,{{versus|62.5|5}} Quod pluris mula est, quam domus empta tibi: Haec animo credis magno te, Quinte, parare? Falleris: haec animus, Quinte, pusillus emit. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Cotile, bellus homo es: dicunt hoc, Cotile, multi. Audio: sed quid sit, dic mihi, bellus homo. ‘Bellus homo est, flexos qui digerit ordine crines, Balsama qui semper, cinnama semper olet; Cantica qui Nili, qui Gaditana susurrat,{{versus|63.5|5}} Qui movet in varios bracchia volsa modos; Inter femineas tota qui luce cathedras Desidet atque aliqua semper in aure sonat, Qui legit hinc illinc missas scribitque tabellas; Pallia vicini qui refugit cubiti;{{versus|63.10|10}} Qui scit, quam quis amet, qui per convivia currit, Hirpini veteres qui bene novit avos.’ Quid narras? hoc est, hoc est homo, Cotile, bellus? Res pertricosa est, Cotile, bellus homo. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Sirenas hilarem navigantium poenam Blandasque mortes gaudiumque crudele, Quas nemo quondam deserebat auditas, Fallax Ulixes dicitur reliquisse. Non miror: illud, Cassiane, mirarer,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.5|5}} Si fabulantem Canium reliquisset. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Quod spirat tenera malum mordente puella, Quod de Corycio quae venit aura croco; Vinea quod primis floret cum cana racemis, Gramina quod redolent, quae modo carpsit ovis; Quod myrtus, quod messor Arabs, quod sucina trita,{{versus|65.5|5}} Pallidus Eoo ture quod ignis olet; Glaeba quod aestivo leviter cum spargitur imbre, Quod madidas nardo passa corona comas: Hoc tua, saeve puer Diadumene, basia fragrant. Quid si tota dares illa sine invidia?{{r|65.10|10}} </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Par scelus admisit Phariis Antonius armis: Abscidit voltus ensis uterque sacros. Illud, laurigeros ageres cum laeta triumphos, Hoc tibi, Roma, caput, cum loquereris, erat. Antoni tamen est peior, quam causa Pothini:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.5|5}} Hic facinus domino praestitit, ille sibi. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Cessatis, pueri, nihilque nostis, Vaterno Rasinaque pigriores, Quorum per vada tarda navigantes Lentos tinguitis ad celeuma remos. Iam prono Phaethonte sudat Aethon{{versus|67.5|5}} Exarsitque dies, et hora lassos Interiungit equos meridiana. At vos tam placidas vagi per undas Tuta luditis otium carina. Non nautas puto vos, sed Argonautas.{{r|67.10|10}} </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Huc est usque tibi scriptus, matrona, libellus. Cui sint scripta, rogas, interiora? mihi. Gymnasium, thermae, stadium est hac parte: recede. Exuimur: nudos parce videre viros. Hinc iam deposito post vina rosasque pudore,{{versus|68.5|5}} Quid dicat, nescit saucia Terpsichore: Schemate nec dubio, sed aperte nominat illam, Quam recipit sexto mense superba Venus, Custodem medio statuit quam vilicus horto, Opposita spectat quam proba virgo manu.{{versus|68.10|10}} Si bene te novi, longum iam lassa libellum Ponebas, totum nunc studiosa leges. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Omnia quod scribis castis epigrammata verbis Inque tuis nulla est mentula carminibus, Admiror, laudo; nihil est te sanctius uno: At mea luxuria pagina nulla vacat. Haec igitur nequam iuvenes facilesque puellae,{{versus|69.5|5}} Haec senior, sed quem torquet amica, legat. At tua, Cosconi, venerandaque sanctaque verba A pueris debent virginibusque legi. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Moechus es Aufidiae, qui vir, Scaevine, fuisti; Rivalis fuerat qui tuus, ille vir est. Cur aliena placet tibi, quae tua non placet, uxor? Numquid securus non potes arrigere? </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Mentula cum doleat puero, tibi, Naevole, culus, Non sum divinus, sed scio quid facias. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Vis futui, nec vis mecum, Saufeia, lavari. Nescio quod magnum suspicor esse nefas. Aut tibi pannosae dependent pectore mammae, Aut sulcos uteri prodere nuda times, Aut infinito lacerum patet inguen hiatu,{{versus|72.5|5}} Aut aliquid cunni prominet ore tui. Sed nihil est horum, credo, pulcherrima nuda es. Si verum est, vitium peius habes: fatua es. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Dormis cum pueris mutuniatis, Et non stat tibi, Galle, quod stat illis. Quid vis me, rogo, Phoebe, suspicari? Mollem credere te virum volebam, Sed rumor negat esse te cinaedum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIII}}.5|5}} </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Psilothro faciem levas et dropace calvam. Numquid tonsorem, Gargiliane, times? Quid facient ungues? nam certe non potes illos Resina, Veneto nec resecare luto. Desine, si pudor est, miseram traducere calvam:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIV}}.5|5}} Hoc fieri cunno, Gargiliane, solet. </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Stare, Luperce, tibi iam pridem mentula desit, Luctaris demens tu tamen arrigere. Sed nihil erucae faciunt bulbique salaces, Inproba nec prosunt iam satureia tibi. Coepisti puras opibus corrumpere buccas:{{versus|75.5|5}} Sic quoque non vivit sollicitata Venus. Mirari satis hoc quisquam vel credere possit, Quod non stat, magno stare, Luperce, tibi? </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> Arrigis ad vetulas, fastidis, Basse, puellas, Nec formosa tibi, sed moritura placet. Hic, rogo, non furor est, non haec est mentula demens? Cum possis Hecaben, non potes Andromachen! </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Nec mullus nec te delectat, Baetice, turdus, Nec lepus est umquam nec tibi gratus aper, Nec te liba iuvant nec sectae quadra placentae, Nec Libye mittit nec tibi Phasis aves: Capparin et putri cepas hallece natantis{{versus|77.5|5}} Et pulpam dubio de petasone voras, Teque iuvant gerres et pelle melandrya cana, Resinata bibis vina, Falerna fugis. Nescio quod stomachi vitium secretius esse Suspicor: ut quid enim, Baetice, {{Graeca|σαπροφαγεῖς}}?{{r|77.10|10}} </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Minxisti currente semel, Pauline, carina. Meiere vis iterum? iam Palinurus eris. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Rem peragit nullam Sertorius, inchoat omnes. Hunc ego, cum futuit, non puto perficere. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> De nullo loqueris, nulli maledicis, Apici: Rumor ait linguae te tamen esse malae. </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> Quid cum femineo tibi, Baetice Galle, barathro? Haec debet medios lambere lingua viros. Abscisa est quare Samia tibi mentula testa, Si tibi tam gratus, Baetice, cunnus erat? Castrandum caput est: nam sis licet inguine Gallus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXI}}.5|5}} Sacra tamen Cybeles decipis: ore vir es. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Conviva quisquis Zoili potest esse, Summemmianas cenet inter uxores Curtaque Ledae sobrius bibat testa: Hoc esse levius puriusque contendo. Iacet occupato galbinatus in lecto{{versus|82.5|5}} Cubitisque trudit hinc et inde convivas Effultus ostro Sericisque pulvillis. Stat exoletus suggeritque ructanti Pinnas rubentes cuspidesque lentisci, Et aestuanti tenue ventilat frigus{{versus|82.10|10}} Supina prasino concubina flabello, Fugatque muscas myrtea puer virga. Percurrit agili corpus arte tractatrix Manumque doctam spargit omnibus membris; Digiti crepantis signa novit eunuchus{{versus|82.15|15}} Et delicatae sciscitator urinae Domini bibentis ebrium regit penem. At ipse retro flexus ad pedum turbam Inter catellas anserum exta lambentis Partitur apri glandulas palaestritis{{versus|82.20|20}} Et concubino turturum natis donat; Ligurumque nobis saxa cum ministrentur Vel cocta fumis musta Massilitanis, Opimianum morionibus nectar Crystallinisque murrinisque propinat.{{versus|82.25|25}} Et Cosmianis ipse fuscus ampullis Non erubescit murice aureo nobis Dividere moechae pauperis capillare. Septunce multo deinde perditus stertit: Nos accubamus et, silentium rhonchis{{versus|82.30|30}} Praestare iussi, nutibus propinamus. Hos Malchionis patimur inprobi fastus, Nec vindicari, Rufe, possumus: fellat. </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Ut faciam breviora mones epigrammata, Corde. ‘Fac mihi, quod Chione’: non potui brevius. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Quid narrat tua moecha? Non puellam Dixi, Gongylion. Quid ergo? linguam. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV.== <poem> Quis tibi persuasit naris abscidere moecho? Non hac peccatum est parte, marite, tibi. Stulte, quid egisti? nihil hic tibi perdidit uxor, Cum sit salva tui mentula Deiphobi. </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI.== <poem> Ne legeres partem lascivi, casta, libelli, Praedixi et monui: tu tamen, ecce, legis. Sed si Panniculum spectas et, casta, Latinum, — Non sunt haec mimis inprobiora — lege. </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII.== <poem> Narrat te, Chione, rumor numquam esse fututam Atque nihil cunno purius esse tuo. Tecta tamen non hac, qua debes, parte lavaris: Si pudor est, transfer subligar in faciem. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Sunt gemini fratres, diversa sed inguina lingunt. Dicite, dissimiles sunt magis, an similes? </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX.== <poem> Utere lactucis et mollibus utere malvis: Nam faciem durum, Phoebe, cacantis habes. </poem> ==<span id='90.0'></span>XC.== <poem> Volt, non volt dare Galla mihi, nec dicere possum, Quod volt et non volt, quid sibi Galla velit. </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI.== <poem> Cum peteret patriae missicius arva Ravennae, Semiviro Cybeles cum grege iunxit iter. Huic comes haerebat domini fugitivus Achillas Insignis forma nequitiaque puer. Hoc steriles sensere viri: qua parte cubaret{{versus|91.5|5}} Quaerunt. Sed tacitos sensit et ille dolos: Mentitur, credunt. Somni post vina petuntur: Continuo ferrum noxia turba rapit Exciduntque senem, spondae qui parte iacebat; Namque puer pluteo vindice tutus erat.{{versus|91.10|10}} Subpositam quondam fama est pro virgine cervam, At nunc pro cervo mentula subposita est. </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII.== <poem> Ut patiar moechum, rogat uxor, Galle, sed unum. Huic ego non oculos eruo, Galle, duos? </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII.== <poem> Cum tibi trecenti consules, Vetustilla, Et tres capilli quattuorque sint dentes, Pectus cicadae, crus colorque formicae; Rugosiorem cum geras stola frontem Et araneorum cassibus pares mammas;{{versus|93.5|5}} Cum conparata rictibus tuis ora Niliacus habeat corcodilus angusta, Meliusque ranae garriant Ravennates, Et Atrianus dulcius culex cantet, Videasque quantum noctuae vident mane,{{versus|93.10|10}} Et illud oleas quod viri capellarum, Et anatis habeas orthopygium macrae, Senemque Cynicum vincat osseus cunnus; Cum te lucerna balneator extincta Admittat inter bustuarias moechas;{{versus|93.15|15}} Cum bruma mensem sit tibi per Augustum Regelare nec te pestilentia possit: Audes ducentas nuptuire post mortes Virumque demens cineribus tuis quaeris Prurire. Quid si Sattiae velit saxum? Quis coniugem te, quis vocabit uxorem,{{versus|93.20|20}} Philomelus aviam quam vocaverat nuper? Quod si cadaver exigis tuum scalpi, Sternatur Acori de triclinio lectus, Talassionem qui tuum decet solus, Ustorque taedas praeferat novae nuptae:{{versus|93.25|25}} Intrare in istum sola fax potest cunnum. </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV.== <poem> Esse negas coctum leporem poscisque flagella. Mavis, Rufe, cocum scindere, quam leporem. </poem> ==<span id='95.0'></span>XCV.== <poem> Numquam dicis have, sed reddis, Naevole, semper, Quod prior et corvus dicere saepe solet. Cur hoc expectas a me, rogo, Naevole, dicas: Nam puto nec melior, Naevole, nec prior es. Praemia laudato tribuit mihi Caesar uterque{{versus|95.5|5}} Natorumque dedit iura paterna trium. Ore legor multo notumque per oppida nomen Non expectato dat mihi fama rogo. Est et in hoc aliquid: vidit me Roma tribunum Et sedeo qua te suscitat Oceanus.{{versus|95.10|10}} Quot mihi Caesareo facti sunt munere cives, Nec famulos totidem suspicor esse tibi. Sed pedicaris, sed pulchre, Naevole, ceves. Iam iam tu prior es, Naevole, vincis: have. </poem> ==<span id='96.0'></span>XCVI.== <poem> Lingis, non futuis meam puellam Et garris quasi moechus et fututor. Si te prendero, Gargili, tacebis. </poem> ==<span id='97.0'></span>XCVII.== <poem> Ne legat hunc Chione, mando tibi, Rufe, libellum. Carmine laesa meo est, laedere et illa potest. </poem> ==<span id='98.0'></span>XCVIII.== <poem> Sit culus tibi quam macer, requiris? Pedicare potes, Sabelle, culo. </poem> ==<span id='99.0'></span>XCIX.== <poem> Irasci nostro non debes, Cerdo, libello. Ars tua, non vita est carmine laesa meo. Innocuos permitte sales. Cur ludere nobis Non liceat, licuit si iugulare tibi? </poem> ==<span id='100.0'></span>C.== <poem> Cursorem sexta tibi, Rufe, remisimus hora, Carmina quem madidum nostra tulisse reor: Imbribus inmodicis caelum nam forte ruebat. Non aliter mitti debuit iste liber. </poem> {{Liber |Ante= Liber II |AnteNomen=../Liber II |Post= Liber IV |PostNomen=../Liber IV }} ijvaz66pk5p5qyhzyugnnzjd3rjr3el 0 6771 269373 150776 2026-06-06T23:35:03Z Saumache 27923 269373 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber V }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= Liber IV |AnteNomen= ../Liber IV |Post= Liber VI |PostNomen= ../Liber VI }} ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Hoc tibi, Palladiae seu collibus uteris Albae, Caesar, et hinc Triviam prospicis, inde Thetin, Seu tua veridicae discunt responsa sorores, Plana suburbani qua cubat unda freti, Seu placet Aeneae nutrix, seu filia Solis, Sive salutiferis candidus Anxur aquis, Mittimus, o rerum felix tutela salusque, Sospite quo gratum credimus esse Iovem. Tu tantum accipias: ego te legisse putabo Et tumidus Galla credulitate fruar. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Matronae puerique virginesque, Vobis pagina nostra dedicatur. Tu, quem nequitiae procaciores Delectant nimium salesque nudi, Lascivos lege quattuor libellos: Quintus cum domino liber iocatur; Quem Germanicus ore non rubenti Coram Cecropia legat puella. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> Accola iam nostrae Degis, Germanice, ripae, A famulis Histri qui tibi venit aquis, Laetus et attonitus viso modo praeside mundi Adfatus comites dicitur esse suos: 'Sors mea quam fratris melior, cui tam prope fas est Cernere, tam longe quem colit ille deum.' </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Fetere multo Myrtale solet vino, Sed fallat ut nos, folia devorat lauri Merumque cauta fronde, non aqua miscet. Hanc tu rubentem prominentibus venis Quotiens venire, Paule, videris contra, Dicas licebit 'Myrtale bibit laurum.' </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Sexte, Palatinae cultor facunde Minervae, Ingenio frueris qui propiore dei - Nam tibi nascentes domini cognoscere curas Et secreta ducis pectora nosse licet -: Sit locus et nostris aliqua tibi parte libellis, Qua Pedo, qua Marsus quaque Catullus erit. Ad Capitolini caelestia carmina belli Grande coturnati pone Maronis opus. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Si non est grave nec nimis molestum, Musae, Parthenium rogate vestrum: Sic te serior et beata quondam Salvo Caesare finiat senectus Et sis invidia favente felix, Sic Burrus cito sentiat parentem: Admittas timidam brevemque chartam Intra limina sanctioris aulae. Nosti tempora tu Iovis sereni, Cum fulget placido suoque vultu, Quo nil supplicibus solet negare. Non est quod metuas preces iniquas: Numquam grandia nec molesta poscit Quae cedro decorata purpuraque Nigris pagina crevit umbilicis. Nec porrexeris ista, sed teneto Sic tamquam nihil offeras agasque. Si novi dominum novem sororum, Ultro purpureum petet libellum. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Qualiter Assyrios renovant incendia nidos, Una decem quotiens saecula vixit avis, Taliter exuta est veterem nova Roma senectam Et sumpsit vultus praesidis ipsa sui. Iam precor oblitus notae Vulcane, querellae Parce: sumus Martis turba, sed et Veneris: Parce, pater: sic Lemniacis lasciva catenis Ignoscat coniunx et patienter amet. </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> Edictum domini deique nostri, Quo subsellia certiora fiunt Et puros eques ordines recepit, Dum laudat modo Phasis in theatro, Phasis purpureis ruber lacernis, Et iactat tumido superbus ore: 'Tandem commodius licet sedere, Nunc est reddita dignitas equestris, Turba non premimur nec inquinamur': Haec et talia dum refert supinus, Illas purpureas et adrogantes Iussit surgere Leïtus lacernas. </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Languebam: sed tu comitatus protinus ad me Venisti centum, Symmache, discipulis. Centum me tetigere manus aquilone gelatae: Non habui febrem, Symmache, nunc habeo. </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> 'Esse quid hoc dicam, vivis quod fama negatur Et sua quod rarus tempora lector amat?' Hi sunt invidiae nimirum, Regule, mores, Praeferat antiquos semper ut illa novis. Sic veterem ingrati Pompei quaerimus umbram, Sic laudant Catuli vilia templa senes; Ennius est lectus salvo tibi, Roma, Marone, Et sua riserunt saecula Maeoniden, Rara coronato plausere theatra Menandro, Norat Nasonem sola Corinna suum. Vos tamen o nostri ne festinate libelli: Si post fata venit gloria, non propero. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Sardonychas, zmaragdos, adamantas, iaspidas uno Versat in articulo Stella, Severe, meus. Multas in digitis, plures in carmine gemmas Invenies: inde est haec, puto, culta manus. </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Quod nutantia fronte perticata Gestat pondera Masclion superbus, Aut grandis Ninus omnibus lacertis Septem quod pueros levat vel octo, Res non difficilis mihi videtur, Uno cum digito vel hoc vel illo Portet Stella meus decem puellas. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Sum, fateor, semperque fui, Callistrate, pauper, Sed non obscurus nec male notus eques, Sed toto legor orbe frequens et dicitur 'Hic est', Quodque cinis paucis, hoc mihi vita dedit. At tua centenis incumbunt tecta columnis Et libertinas arca flagellat opes, Magnaque Niliacae servit tibi glaeba Syenes, Tondet et innumeros Gallica Parma greges. Hoc ego tuque sumus: sed quod sum, non potes esse: Tu quod es, e populo quilibet esse potest. </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Sedere primo solitus in gradu semper Tunc, cum liceret occupare, Nanneius Bis excitatus terque transtulit castra, Et inter ipsas paene tertius sellas Post Gaiumque Luciumque consedit. Illinc cucullo prospicit caput tectus Oculoque ludos spectat indecens uno. Et hinc miser deiectus in viam transit, Subsellioque semifultus extremo Et male receptus altero genu iactat Equiti sedere Leïtoque se stare. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Quintus nostrorum liber est, Auguste, iocorum, Et queritur laesus carmine nemo meo, Gaudet honorato sed multus nomine lector, Cui victura meo munere fama datur. 'Quid tamen haec prosunt quamvis venerantia multos?' Non prosint sane, me tamen ista iuvant. </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Seria cum possim, quod delectantia malo Scribere, tu causa es, lector amice, mihi, Qui legis et tota cantas mea carmina Roma: Sed nescis, quanti stet mihi talis amor. Nam si falciferi defendere templa Tonantis Sollicitisque velim vendere verba reis, Plurimus Hispanas mittet mihi nauta metretas Et fiet vario sordidus aere sinus. At nunc conviva est comissatorque libellus, Et tantum gratis pagina nostra placet. Sed non et veteres contenti laude fuerunt, Cum minimum vati munus Alexis erat. 'Belle' inquis 'dixti: iuvat et laudabimus usque.' Dissimulas? facies me, puto, causidicum. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Dum proavos atavosque refers et nomina magna, Dum tibi noster eques sordida condicio est, Dum te posse negas nisi lato, Gellia, clavo Nubere, nupsisti, Gellia, cistibero. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Quod tibi Decembri mense, quo volant mappae Gracilesque ligulae cereique chartaeque Et acuta senibus testa cum Damascenis, Praeter libellos vernulas nihil misi, Fortasse avarus videar aut inhumanus, Odi dolosas munerum et malas artes: Imitantur hamos dona: namque quis nescit, Avidum vorata decipi scarum musca? Quotiens amico diviti nihil donat, O Quintiane, liberalis est pauper. </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> Si qua fides veris, praeferri, maxime Caesar, Temporibus possunt saecula nulla tuis. Quando magis dignos licuit spectare triumphos? Quando Palatini plus meruere dei? Pulchrior et maior quo sub duce Martia Roma? Sub quo libertas principe tanta fuit? Est tamen hoc vitium, sed non leve, sit licet unum, Quod colit ingratas pauper amicitias. Quis largitur opes veteri fidoque sodali, Aut quem prosequitur non alienus eques? Saturnaliciae ligulam misisse selibrae Flammarisve togae scripula tota decem Luxuria est, tumidique vocant haec munera reges: Qui crepet aureolos, forsitan unus erit. Quatenus hi non sunt, esto tu, Caesar, amicus: Nulla ducis virtus dulcior esse potest. Iam dudum tacito rides, Germanice, naso, Utile quod nobis do tibi consilium. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Si tecum mihi, care Martialis, Securis liceat frui diebus, Si disponere tempus otiosum Et verae pariter vacare vitae: Nec nos atria, nec domos potentum, Nec litis tetricas forumque triste Nossemus, nec imagines superbas; Sed gestatio, fabulae, libelli, Campus, porticus, umbra, Virgo, thermae, Haec essent loca semper, hi labores. Nunc vivit necuter sibi, bonosque Soles effugere atque abire sentit, Qui nobis pereunt et inputantur. Quisquam vivere cum sciat, moratur? </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Quintum pro Decimo, pro Crasso, Regule, Macrum Ante salutabat rhetor Apollodotus. Nunc utrumque suo resalutat nomine. Quantum Cura laborque potest! Scripsit et edidicit. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Mane domi nisi te volui meruique videre, Sint mihi, Paule, tuae longius Esquiliae. Sed Tiburtinae sum proximus accola pilae, Qua videt anticum rustica Flora Iovem: Alta Suburani vincenda est semita clivi Et numquam sicco sordida saxa gradu, Vixque datur longas mulorum rumpere mandras Quaeque trahi multo marmora fune vides. Illud adhuc gravius, quod te post mille labores, Paule, negat lasso ianitor esse domi. Exitus hic operis vani togulaeque madentis: Vix tanti Paulum mane videre fuit. Semper inhumanos habet officiosus amicos: Rex, nisi dormieris, non potes esse meus. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Herbarum fueras indutus, Basse, colores, Iura theatralis dum siluere loci. Quae postquam placidi censoris cura renasci Iussit et Oceanum certior audit eques, Non nisi vel cocco madida vel murice tincta Veste nites et te sic dare verba putas. Quadringentorum nullae sunt, Basse, lacernae, Aut meus ante omnis Cordus haberet equum. </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> Hermes Martia saeculi voluptas, Hermes omnibus eruditus armis, Hermes et gladiator et magister, Hermes turba sui tremorque ludi, Hermes, quem timet Helius, sed unum, Hermes, cui cadit Advolans, sed uni, Hermes vincere nec ferire doctus, Hermes subpositicius sibi ipse, Hermes divitiae locariorum, Hermes cura laborque ludiarum, Hermes belligera superbus hasta, Hermes aequoreo minax tridente, Hermes casside languida timendus, Hermes gloria Martis universi, Hermes omnia solus et ter unus. </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> 'Quadringenta tibi non sunt, Chaerestrate: surge, Leïtus ecce venit: sta, fuge, curre, late.' Ecquis, io, revocat discedentemque reducit? Ecquis, io, largas pandit amicus opes? Quem chartis famaeque damus populisque loquendum? Quis Stygios non volt totus adire lacus? Hoc, rogo, non melius, quam rubro pulpita nimbo Spargere et effuso permaduisse croco? Quam non sensuro dare quadringenta caballo, Aureus ut Scorpi nasus ubique micet? O frustra locuples, o dissimulator amici, Haec legis et laudas? Quae tibi fama perit! </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> Quod alpha dixi, Corde, paenulatorum Te nuper, aliqua cum iocarer in charta, Si forte bilem movit hic tibi versus, Dicas licebit beta me togatorum. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Ingenium studiumque tibi moresque genusque Sunt equitis, fateor: cetera plebis habes. Bis septena tibi non sint subsellia tanti, Ut sedeas viso pallidus Oceano. </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Ut bene loquatur sentiatque Mamercus, Efficere nullis, Aule, moribus possis: Pietate fratres Curvios licet vincas, Quiete Nervas, comitate Rusones, Probitate Macros, aequitate Mauricos, Oratione Regulos, iocis Paulos: Robiginosis cuncta dentibus rodit. Hominem malignum forsan esse tu credas: Ego esse miserum credo, cui placet nemo. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Si quando leporem mittis mihi, Gellia, dicis: 'Formosus septem, Marce, diebus eris.' Si non derides, si verum, lux mea, narras, Edisti numquam, Gellia, tu leporem. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Varro, Sophocleo non infitiande coturno, Nec minus in Calabra suspiciende lyra, Differ opus, nec te facundi scaena Catulli Detineat, cultis aut elegia comis; Sed lege fumoso non aspernanda Decembri Carmina, mittuntur quae tibi mense suo: Commodius nisi forte tibi potiusque videtur, Saturnalicias perdere, Varro, nuces. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Aspice, quam placidis insultet turba iuvencis Et sua quam facilis pondera taurus amet. Cornibus hic pendet summis, vagus ille per armos Currit et in toto ventilat arma bove. At feritas inmota riget: non esset harena Tutior, et poterant fallere plana magis. Nec trepidant gestus, sed de discrimine palmae Securus puer est, sollicitumque pecus. </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> Quadrantem Crispus tabulis, Faustine, supremis Non dedit uxori. 'Cui dedit ergo?' Sibi. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Carpere causidicus fertur mea carmina: qui sit, Nescio: si sciero, vae tibi, causidice. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Hanc tibi, Fronto pater, genetrix Flaccilla, puellam Oscula commendo deliciasque meas, Parvola ne nigras horrescat Erotion umbras Oraque Tartarei prodigiosa canis. Inpletura fuit sextae modo frigora brumae, Vixisset totidem ni minus illa dies. Inter tam veteres ludat lasciva patronos Et nomen blaeso garriat ore meum. Mollia non rigidus caespes tegat ossa, nec illi, Terra, gravis fueris: non fuit illa tibi. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Dum sibi redire de Patrensibus fundis Ducena clamat coccinatus Euclides Corinthioque plura de suburbano Longumque pulchra stemma repetit a Leda Et suscitanti Leito reluctatur: Equiti superbo, nobili, locupleti Cecidit repente magna de sinu clavis. Numquam, Fabulle, nequior fuit clavis. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Laudatus nostro quidam, Faustine, libello Dissimulat, quasi nil debeat: inposuit </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Puella senibus dulcior mihi cycnis, Agna Galaesi mollior Phalantini, Concha Lucrini delicatior stagni, Cui nec lapillos praeferas Erythraeos, Nec modo politum pecudis Indicae dentem Nivesque primas liliumque non tactum; Quae crine vicit Baetici gregis vellus Rhenique nodos aureamque nitelam; Fragravit ore, quod rosarium Paesti, Quod Atticarum prima mella cerarum, Quod sucinorum rapta de manu glaeba; Cui conparatus indecens erat pavo, Inamabilis sciurus et frequens phoenix: Adhuc recenti tepet Erotion busto, Quam pessimorum lex amara fatorum Sexta peregit hieme, nec tamen tota, Nostros amores gaudiumque lususque - Et esse tristem me meus vetat Paetus, Pectusque pulsans pariter et comam vellens: 'Deflere non te vernulae pudet mortem? Ego coniugem' inquit 'extuli, et tamen vivo, Notam, superbam, nobilem, locupletem.' Quid esse nostro fortius potest Paeto? Ducentiens accepit, et tamen vivit. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Calliodorus habet censum - quis nescit? - equestrem, Sexte, sed et fratrem Calliodorus habet. 'Quadringenta seca' qui dicit σῦκα μερίζει: Uno credis equo posse sedere duos? Quid cum fratre tibi, quid cum Polluce molesto? Non esset Pollux si tibi, Castor eras. Unus cum sitis, duo, Calliodore, sedebis? Surge: σολοικισμὸν, Calliodore, facis. Aut imitare genus Ledae - cum fratre sedere Non potes -: alternis, Calliodore, sede. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Supremas tibi triciens in anno Signanti tabulas, Charine, misi Hyblaeis madidas thymis placentas. Defeci: miserere iam, Charine: Signa rarius, aut semel fac illud, Mentitur tua quod subinde tussis. Excussi loculosque sacculumque: Croeso divitior licet fuissem, Iro pauperior forem, Charine, Si conchem totiens meam comesses. </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Pinxisti Venerem, colis, Artemidore, Minervam: Et miraris, opus displicuisse tuum? </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Spadone cum sis eviratior fluxo, Et concubino mollior Celaenaeo, Quem sectus ululat matris entheae Gallus, Theatra loqueris et gradus et edicta, Trabeasque et Idus fibulasque censusque, Et pumicata pauperes manu monstras. Sedere in equitum liceat an tibi scamnis, Videbo, Didyme: non licet maritorum. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Callidus effracta nummos fur auferet arca, Prosternet patrios impia flamma lares: Debitor usuram pariter sortemque negabit, Non reddet sterilis semina iacta seges: Dispensatorem fallax spoliabit amica, Mercibus extructas obruet unda rates. Extra fortunam est, quidquid donatur amicis: Quas dederis, solas semper habebis opes. </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Thais habet nigros, niveos Laecania dentes. Quae ratio est? Emptos haec habet, illa suos. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Quid factum est, rogo, quid repente factum, Ad cenam mihi, Dento, quod vocanti - Quis credat? - quater ausus es negare? Sed nec respicis et fugis sequentem, Quem thermis modo quaerere et theatris Et conclavibus omnibus solebas. Sic est, captus es unctiore mensa Et maior rapuit canem culina. Iam te, sed cito, cognitum et relictum Cum fastidierit popina dives, Antiquae venies ad ossa cenae. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Dicis formosam, dicis te, Bassa, puellam. Istud quae non est dicere, Bassa, solet. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Basia dum nolo nisi quae luctantia carpsi, Et placet ira mihi plus tua, quam facies, Ut te saepe rogem, caedo, Diadumene, saepe: Consequor hoc, ut me nec timeas nec ames. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Numquam se cenasse domi Philo iurat, et hoc est: Non cenat, quotiens nemo vocavit eum. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Quid non cogit amor? secuit nolente capillos Encolpos domino, non prohibente tamen. Permisit flevitque Pudens: sic cessit habenis Audaci questus de Phaethonte pater: Talis raptus Hylas, talis deprensus Achilles Deposuit gaudens, matre dolente, comas. Sed tu ne propera - brevibus ne crede capillis - Tardaque pro tanto munere, barba, veni. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Vidissem modo forte cum sedentem Solum te, Labiene, tres putavi. Calvae me numerus tuae fefellit: Sunt illinc tibi, sunt et hinc capilli, Quales vel puerum decere possunt; Nudumst in medio caput, nec ullus In longa pilus area notatur. Hic error tibi profuit Decembri, Tum, cum prandia misit Imperator: Cum panariolis tribus redisti. Talem Geryonem fuisse credo. Vites, censeo, porticum Philippi: Si te viderit Hercules, peristi. </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Ceno domi quotiens, nisi te, Charopine, vocavi, Protinus ingentes sunt inimicitiae, Meque potes stricto medium transfigere ferro, Si nostrum sine te scis caluisse focum. Nec semel ergo mihi furtum fecisse licebit? Inprobius nihil est hac, Charopine, gula. Desine iam nostram, precor, observare culinam, Atque aliquando meus det tibi verba cocus. </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Hic, qui libellis praegravem gerit laevam, Notariorum quem premit chorus levis, Qui codicillis hinc et inde prolatis Epistulisque commodat gravem voltum Similis Catoni Tullioque Brutoque, Exprimere, Rufe, fidiculae licet cogant, Have Latinum, χαῖρε non potest Graecum. Si fingere istud me putas, salutemus. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Quae mihi praestiteris memini semperque tenebo. Cur igitur taceo, Postume? Tu loqueris. Incipio quotiens alicui tua dona referre, Protinus exclamat 'Dixerat ipse mihi.' Non belle quaedam faciunt duo: sufficit unus Huic operi: si vis, ut loquar, ipse tace. Crede mihi, quamvis ingentia, Postume, dona Auctoris pereunt garrulitate sui. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Colchida quid scribis, quid scribis, amice, Thyesten? Quo tibi vel Nioben, Basse, vel Andromachen? Materia est, mihi crede, tuis aptissima chartis Deucalion vel, si non placet hic, Phaethon. </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Extemporalis factus est meus rhetor: Calpurnium non scripsit, et salutavit. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Dic mihi, quem portas, volucrum regina? 'Tonantem.' Nulla manu quare fulmina gestat? 'Amat.' Quo calet igne deus? 'Pueri.' Cur mitis aperto Respicis ore Iovem? 'De Ganymede loquor.' </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Cui tradas, Lupe, filium magistro, Quaeris sollicitus diu rogasque. Omnes grammaticosque rhetorasque Devites, moneo: nihil sit illi Cum libris Ciceronis aut Maronis, Famae Tutilium suae relinquat; Si versus facit, abdices poetam. Artes discere vult pecuniosas? Fac discat citharoedus aut choraules; Si duri puer ingeni videtur, Praeconem facias vel architectum. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Cum voco te dominum, noli tibi, Cinna, placere: Saepe etiam servum sic resaluto tuum. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Cras te victurum, cras dicis, Postume, semper. Dic mihi, cras istud, Postume, quando venit? Quam longe cras istud, ubi est? aut unde petendum? Numquid apud Parthos Armeniosque latet? Iam cras istud habet Priami vel Nestoris annos. Cras istud quanti, dic mihi, possit emi? Cras vives? hodie iam vivere, Postume, serum est: Ille sapit, quisquis, Postume, vixit heri. </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Quod non argentum, quod non tibi mittimus aurum, Hoc facimus causa, Stella diserte, tua. Quisquis magna dedit, voluit sibi magna remitti; Fictilibus nostris exoneratus eris. </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Adlatres licet usque nos et usque Et gannitibus inprobis lacessas, Certum est hanc tibi pernegare famam, Olim quam petis, in meis libellis Qualiscumque legaris ut per orbem. Nam te cur aliquis sciat fuisse? Ignotus pereas, miser, necesse est. Non deerunt tamen hac in urbe forsan Unus vel duo tresve quattuorve, Pellem rodere qui velint caninam: Nos hac a scabie tenemus ungues. </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Crispulus iste quis est, uxori semper adhaeret Qui, Mariane, tuae? crispulus iste quis est? Nescio quid dominae teneram qui garrit in aurem Et sellam cubito dexteriore premit? Per cuius digitos currit levis anulus omnes, Crura gerit nullo qui violata pilo? Nil mihi respondes? 'Uxoris res agit' inquis 'Iste meae.' Sane certus et asper homo est, Procuratorem voltu qui praeferat ipso: Acrior hoc Chius non erit Aufidius. O quam dignus eras alapis, Mariane, Latini: Te successurum credo ego Panniculo. Res uxoris agit? res ullas crispulus iste? Res non uxoris, res agit iste tuas. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Iure tuo nostris maneas licet, hospes, in hortis, Si potes in nudo ponere membra solo, Aut si portatur tecum tibi magna supellex: Nam mea iam digitum sustulit hospitibus. Nulla tegit fractos - nec inanis - culcita lectos, Putris et abrupta fascia reste iacet. Sit tamen hospitium nobis commune duobus: Emi hortos; plus est: instrue tu; minus est. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> 'Quid sentis' inquis 'de nostris, Marce, libellis?' Sic me sollicitus, Pontice, saepe rogas. Admiror, stupeo: nihil est perfectius illis, Ipse tuo cedet Regulus ingenio. 'Hoc sentis?' inquis 'faciat tibi sic bene Caesar, Sic Capitolinus Iuppiter.' Immo tibi. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Sextantes, Calliste, duos infunde Falerni, Tu super aestivas, Alcime, solve nives, Pinguescat nimio madidus mihi crinis amomo Lassenturque rosis tempora sutilibus. Tam vicina iubent nos vivere Mausolea, Cum doceant, ipsos posse perire deos. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Astra polumque dedit, quamvis obstante noverca, Alcidae Nemees terror et Arcas aper Et castigatum Libycae ceroma palaestrae Et gravis in Siculo pulvere fusus Eryx, Silvarumque tremor, tacita qui fraude solebat Ducere non rectas Cacus in antra boves. Ista tuae, Caesar, quota pars spectatur harenae? Dat maiora novus proelia mane dies. Quot graviora cadunt Nemeaeo pondera monstro! Quot tua Maenalios conlocat hasta sues! Reddatur si pugna triplex pastoris Hiberi, Est tibi qui possit vincere Geryonen. Saepe licet Graiae numeretur belua Lernae, Inproba Niliacis quid facit Hydra feris? Pro meritis caelum tantis, Auguste, dederunt Alcidae cito di, sed tibi sero dabunt. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Saepe salutatus numquam prior ipse salutas: Sic eris 'Aeternum', Pontiliane, 'vale'. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Hibernos peterent solito cum more recessus Atthides, in nidis una remansit avis. Deprendere nefas ad tempora verna reversae, Et profugam volucres diripuere suae. Sero dedit poenas: discerpi noxia mater Debuerat, sed tunc, cum laceravit Ityn. </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Arctoa de gente comam tibi, Lesbia, misi, Ut scires, quanto sit tua flava magis. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Antoni Phario nil obiecture Pothino Et levius tabula quam Cicerone nocens: Quid gladium demens Romana stringis in ora? Hoc admisisset nec Catilina nefas. Impius infando miles corrumpitur auro, Et tantis opibus vox tacet una tibi. Quid prosunt sacrae pretiosa silentia linguae? Incipient omnes pro Cicerone loqui. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Infusum sibi nuper a patrono Plenum, Maxime, centiens Syriscus In sellariolis vagus popinis Circa balnea quattuor peregit. O quanta est gula, centiens comesse! Quanto maior adhuc, nec accubare! </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Umida qua gelidas summittit Trebula valles Et viridis cancri mensibus alget ager, Rura Cleonaeo numquam temerata leone Et domus Aeolio semper amica Noto, Te, Faustine, vocant: longas his exige messes Collibus; hibernum iam tibi Tibur erit. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Qui potuit Bacchi matrem dixisse tonantem, Ille potest Semelen dicere, Rufe, patrem. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Non donem tibi cur meos libellos Oranti totiens et exigenti, Miraris, Theodore? Magna causa est: Dones tu mihi ne tuos libellos. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Pompeios iuvenes Asia atque Europa, sed ipsum Terra tegit Libyes, si tamen ulla tegit. Quid mirum toto si spargitur orbe? Iacere Uno non poterat tanta ruina loco. </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Quae legis causa nupsit tibi Laelia, Quinte, Uxorem potes hanc dicere legitimam. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> Profecit poto Mithridates saepe veneno, Toxica ne possent saeva nocere sibi. Tu quoque cavisti cenando tam male semper, Ne posses umquam, Cinna, perire fame. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Narratur belle quidam dixisse, Marulle, Qui te ferre oleum dixit in auricula. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Si tristi domicenio laboras, Torani, potes esurire mecum. Non deerunt tibi, si soles προπίνειν, Viles Cappadocae gravesque porri, Divisis cybium latebit ovis. Ponetur digitis tenendus ustis Nigra coliculus virens patella, Algentem modo qui reliquit hortum, Et pultem niveam premens botellus, Et pallens faba cum rubente lardo. Mensae munera si voles secundae, Marcentes tibi porrigentur uvae Et nomen pira quae ferunt Syrorum, Et quas docta Neapolis creavit, Lento castaneae vapore tostae: Vinum tu facies bonum bibendo. Post haec omnia forte si movebit Bacchus quam solet esuritionem, Succurrent tibi nobiles olivae, Piceni modo quas tulere rami, Et fervens cicer et tepens lupinus. Parva est cenula - quis potest negare? -, Sed finges nihil audiesve fictum Et voltu placidus tuo recumbes; Nec crassum dominus leget volumen, Nec de Gadibus inprobis puellae Vibrabunt sine fine prurientes Lascivos docili tremore lumbos; Sed quod non grave sit nec infacetum, Parvi tibia condyli sonabit. Haec est cenula. Claudiam sequeris. Quam nobis cupis esse tu priorem? </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Undecies una surrexti, Zoile, cena, Et mutata tibi est synthesis undecies, Sudor inhaereret madida ne veste retentus Et laxam tenuis laederet aura cutem. Quare ego non sudo, qui tecum, Zoile, ceno? Frigus enim magnum synthesis una facit. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> Non totam mihi, si vacabis, horam, Dones et licet inputes, Severe, Dum nostras legis exigisque nugas. 'Durum est perdere ferias': rogamus, Iacturam patiaris hanc ferasque. Quod si legeris ista cum diserto - Sed numquid sumus inprobi? - Secundo, Plus multo tibi debiturus hic est, Quam debet domino suo, libellus. Nam securus erit, nec inquieta Lassi marmora Sisyphi videbit, Quem censoria cum meo Severo Docti lima momorderit Secundi. </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> Semper pauper eris, si pauper es, Aemiliane. Dantur opes nullis nunc nisi divitibus. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Quid promittebas mihi milia, Gaure, ducenta, Si dare non poteras milia, Gaure, decem? An potes et non vis? Rogo, non est turpius istud? I, tibi dispereas, Gaure: pusillus homo es. </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Insequeris, fugio; fugis, insequor; haec mihi mens est: Velle tuum nolo, Dindyme, nolle volo. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Iam tristis nucibus puer relictis Clamoso revocatur a magistro, Et blando male proditus fritillo, Arcana modo raptus e popina, Aedilem rogat udus aleator. Saturnalia transiere tota, Nec munuscula parva nec minora Misisti mihi, Galla, quam solebas. Sane sic abeat meus December: Scis certe, puto, vestra iam venire Saturnalia, Martias Kalendas; Tunc reddam tibi, Galla, quod dedisti. </poem> {{Liber |Ante= Liber IV |AnteNomen= ../Liber IV |Post= Liber VI |PostNomen= ../Liber VI }} </div>{{finis}} dxgjp7s8qtooffncsd33hnysq6bpbu4 269374 269373 2026-06-06T23:38:08Z Saumache 27923 269374 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber V }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= Liber IV |AnteNomen= ../Liber IV |Post= Liber VI |PostNomen= ../Liber VI }} ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Hoc tibi, Palladiae seu collibus uteris Albae, Caesar, et hinc Triviam prospicis, inde Thetin, Seu tua veridicae discunt responsa sorores, Plana suburbani qua cubat unda freti, Seu placet Aeneae nutrix, seu filia Solis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|I}}.5|5}} Sive salutiferis candidus Anxur aquis, Mittimus, o rerum felix tutela salusque, Sospite quo gratum credimus esse Iovem. Tu tantum accipias: ego te legisse putabo Et tumidus Galla credulitate fruar.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|I}}.10|10}} </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Matronae puerique virginesque, Vobis pagina nostra dedicatur. Tu, quem nequitiae procaciores Delectant nimium salesque nudi, Lascivos lege quattuor libellos:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.5|5}} Quintus cum domino liber iocatur; Quem Germanicus ore non rubenti Coram Cecropia legat puella. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> Accola iam nostrae Degis, Germanice, ripae, A famulis Histri qui tibi venit aquis, Laetus et attonitus viso modo praeside mundi Adfatus comites dicitur esse suos: 'Sors mea quam fratris melior, cui tam prope fas est{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.5|5}} Cernere, tam longe quem colit ille deum.' </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Fetere multo Myrtale solet vino, Sed fallat ut nos, folia devorat lauri Merumque cauta fronde, non aqua miscet. Hanc tu rubentem prominentibus venis Quotiens venire, Paule, videris contra,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|IV}}.5|5}} Dicas licebit 'Myrtale bibit laurum.' </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Sexte, Palatinae cultor facunde Minervae, Ingenio frueris qui propiore dei - Nam tibi nascentes domini cognoscere curas Et secreta ducis pectora nosse licet -: Sit locus et nostris aliqua tibi parte libellis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|V}}.5|5}} Qua Pedo, qua Marsus quaque Catullus erit. Ad Capitolini caelestia carmina belli Grande coturnati pone Maronis opus. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Si non est grave nec nimis molestum, Musae, Parthenium rogate vestrum: Sic te serior et beata quondam Salvo Caesare finiat senectus Et sis invidia favente felix,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.5|5}} Sic Burrus cito sentiat parentem: Admittas timidam brevemque chartam Intra limina sanctioris aulae. Nosti tempora tu Iovis sereni, Cum fulget placido suoque vultu,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.10|10}} Quo nil supplicibus solet negare. Non est quod metuas preces iniquas: Numquam grandia nec molesta poscit Quae cedro decorata purpuraque Nigris pagina crevit umbilicis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.15|15}} Nec porrexeris ista, sed teneto Sic tamquam nihil offeras agasque. Si novi dominum novem sororum, Ultro purpureum petet libellum. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Qualiter Assyrios renovant incendia nidos, Una decem quotiens saecula vixit avis, Taliter exuta est veterem nova Roma senectam Et sumpsit vultus praesidis ipsa sui. Iam precor oblitus notae Vulcane, querellae{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VII}}.5|5}} Parce: sumus Martis turba, sed et Veneris: Parce, pater: sic Lemniacis lasciva catenis Ignoscat coniunx et patienter amet. </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> Edictum domini deique nostri, Quo subsellia certiora fiunt Et puros eques ordines recepit, Dum laudat modo Phasis in theatro, Phasis purpureis ruber lacernis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.5|5}} Et iactat tumido superbus ore: 'Tandem commodius licet sedere, Nunc est reddita dignitas equestris, Turba non premimur nec inquinamur': Haec et talia dum refert supinus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.10|10}} Illas purpureas et adrogantes Iussit surgere Leïtus lacernas. </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Languebam: sed tu comitatus protinus ad me Venisti centum, Symmache, discipulis. Centum me tetigere manus aquilone gelatae: Non habui febrem, Symmache, nunc habeo. </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> 'Esse quid hoc dicam, vivis quod fama negatur Et sua quod rarus tempora lector amat?' Hi sunt invidiae nimirum, Regule, mores, Praeferat antiquos semper ut illa novis. Sic veterem ingrati Pompei quaerimus umbram,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|X}}.5|5}} Sic laudant Catuli vilia templa senes; Ennius est lectus salvo tibi, Roma, Marone, Et sua riserunt saecula Maeoniden, Rara coronato plausere theatra Menandro, Norat Nasonem sola Corinna suum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|X}}.10|10}} Vos tamen o nostri ne festinate libelli: Si post fata venit gloria, non propero. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Sardonychas, zmaragdos, adamantas, iaspidas uno Versat in articulo Stella, Severe, meus. Multas in digitis, plures in carmine gemmas Invenies: inde est haec, puto, culta manus. </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Quod nutantia fronte perticata Gestat pondera Masclion superbus, Aut grandis Ninus omnibus lacertis Septem quod pueros levat vel octo, Res non difficilis mihi videtur,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XII}}.5|5}} Uno cum digito vel hoc vel illo Portet Stella meus decem puellas. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Sum, fateor, semperque fui, Callistrate, pauper, Sed non obscurus nec male notus eques, Sed toto legor orbe frequens et dicitur 'Hic est', Quodque cinis paucis, hoc mihi vita dedit. At tua centenis incumbunt tecta columnis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIII}}.5|5}} Et libertinas arca flagellat opes, Magnaque Niliacae servit tibi glaeba Syenes, Tondet et innumeros Gallica Parma greges. Hoc ego tuque sumus: sed quod sum, non potes esse: Tu quod es, e populo quilibet esse potest.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Sedere primo solitus in gradu semper Tunc, cum liceret occupare, Nanneius Bis excitatus terque transtulit castra, Et inter ipsas paene tertius sellas Post Gaiumque Luciumque consedit.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.5|5}} Illinc cucullo prospicit caput tectus Oculoque ludos spectat indecens uno. Et hinc miser deiectus in viam transit, Subsellioque semifultus extremo Et male receptus altero genu iactat{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.10|10}} Equiti sedere Leïtoque se stare. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Quintus nostrorum liber est, Auguste, iocorum, Et queritur laesus carmine nemo meo, Gaudet honorato sed multus nomine lector, Cui victura meo munere fama datur. 'Quid tamen haec prosunt quamvis venerantia multos?'{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XV}}.5|5}} Non prosint sane, me tamen ista iuvant. </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Seria cum possim, quod delectantia malo Scribere, tu causa es, lector amice, mihi, Qui legis et tota cantas mea carmina Roma: Sed nescis, quanti stet mihi talis amor. Nam si falciferi defendere templa Tonantis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVI}}.5|5}} Sollicitisque velim vendere verba reis, Plurimus Hispanas mittet mihi nauta metretas Et fiet vario sordidus aere sinus. At nunc conviva est comissatorque libellus, Et tantum gratis pagina nostra placet.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVI}}.10|10}} Sed non et veteres contenti laude fuerunt, Cum minimum vati munus Alexis erat. 'Belle' inquis 'dixti: iuvat et laudabimus usque.' Dissimulas? facies me, puto, causidicum. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Dum proavos atavosque refers et nomina magna, Dum tibi noster eques sordida condicio est, Dum te posse negas nisi lato, Gellia, clavo Nubere, nupsisti, Gellia, cistibero. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Quod tibi Decembri mense, quo volant mappae Gracilesque ligulae cereique chartaeque Et acuta senibus testa cum Damascenis, Praeter libellos vernulas nihil misi, Fortasse avarus videar aut inhumanus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.5|5}} Odi dolosas munerum et malas artes: Imitantur hamos dona: namque quis nescit, Avidum vorata decipi scarum musca? Quotiens amico diviti nihil donat, O Quintiane, liberalis est pauper.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> Si qua fides veris, praeferri, maxime Caesar, Temporibus possunt saecula nulla tuis. Quando magis dignos licuit spectare triumphos? Quando Palatini plus meruere dei? Pulchrior et maior quo sub duce Martia Roma?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIX}}.5|5}} Sub quo libertas principe tanta fuit? Est tamen hoc vitium, sed non leve, sit licet unum, Quod colit ingratas pauper amicitias. Quis largitur opes veteri fidoque sodali, Aut quem prosequitur non alienus eques?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIX}}.10|10}} Saturnaliciae ligulam misisse selibrae Flammarisve togae scripula tota decem Luxuria est, tumidique vocant haec munera reges: Qui crepet aureolos, forsitan unus erit. Quatenus hi non sunt, esto tu, Caesar, amicus:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIX}}.15|15}} Nulla ducis virtus dulcior esse potest. Iam dudum tacito rides, Germanice, naso, Utile quod nobis do tibi consilium. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Si tecum mihi, care Martialis, Securis liceat frui diebus, Si disponere tempus otiosum Et verae pariter vacare vitae: Nec nos atria, nec domos potentum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XX}}.5|5}} Nec litis tetricas forumque triste Nossemus, nec imagines superbas; Sed gestatio, fabulae, libelli, Campus, porticus, umbra, Virgo, thermae, Haec essent loca semper, hi labores.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XX}}.10|10}} Nunc vivit necuter sibi, bonosque Soles effugere atque abire sentit, Qui nobis pereunt et inputantur. Quisquam vivere cum sciat, moratur? </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Quintum pro Decimo, pro Crasso, Regule, Macrum Ante salutabat rhetor Apollodotus. Nunc utrumque suo resalutat nomine. Quantum Cura laborque potest! Scripsit et edidicit. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Mane domi nisi te volui meruique videre, Sint mihi, Paule, tuae longius Esquiliae. Sed Tiburtinae sum proximus accola pilae, Qua videt anticum rustica Flora Iovem: Alta Suburani vincenda est semita clivi{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXII}}.5|5}} Et numquam sicco sordida saxa gradu, Vixque datur longas mulorum rumpere mandras Quaeque trahi multo marmora fune vides. Illud adhuc gravius, quod te post mille labores, Paule, negat lasso ianitor esse domi.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXII}}.10|10}} Exitus hic operis vani togulaeque madentis: Vix tanti Paulum mane videre fuit. Semper inhumanos habet officiosus amicos: Rex, nisi dormieris, non potes esse meus. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Herbarum fueras indutus, Basse, colores, Iura theatralis dum siluere loci. Quae postquam placidi censoris cura renasci Iussit et Oceanum certior audit eques, Non nisi vel cocco madida vel murice tincta{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIII}}.5|5}} Veste nites et te sic dare verba putas. Quadringentorum nullae sunt, Basse, lacernae, Aut meus ante omnis Cordus haberet equum. </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> Hermes Martia saeculi voluptas, Hermes omnibus eruditus armis, Hermes et gladiator et magister, Hermes turba sui tremorque ludi, Hermes, quem timet Helius, sed unum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIV}}.5|5}} Hermes, cui cadit Advolans, sed uni, Hermes vincere nec ferire doctus, Hermes subpositicius sibi ipse, Hermes divitiae locariorum, Hermes cura laborque ludiarum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIV}}.10|10}} Hermes belligera superbus hasta, Hermes aequoreo minax tridente, Hermes casside languida timendus, Hermes gloria Martis universi, Hermes omnia solus et ter unus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIV}}.15|15}} </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> 'Quadringenta tibi non sunt, Chaerestrate: surge, Leïtus ecce venit: sta, fuge, curre, late.' Ecquis, io, revocat discedentemque reducit? Ecquis, io, largas pandit amicus opes? Quem chartis famaeque damus populisque loquendum?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXV}}.5|5}} Quis Stygios non volt totus adire lacus? Hoc, rogo, non melius, quam rubro pulpita nimbo Spargere et effuso permaduisse croco? Quam non sensuro dare quadringenta caballo, Aureus ut Scorpi nasus ubique micet?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXV}}.10|10}} O frustra locuples, o dissimulator amici, Haec legis et laudas? Quae tibi fama perit! </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> Quod alpha dixi, Corde, paenulatorum Te nuper, aliqua cum iocarer in charta, Si forte bilem movit hic tibi versus, Dicas licebit beta me togatorum. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Ingenium studiumque tibi moresque genusque Sunt equitis, fateor: cetera plebis habes. Bis septena tibi non sint subsellia tanti, Ut sedeas viso pallidus Oceano. </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Ut bene loquatur sentiatque Mamercus, Efficere nullis, Aule, moribus possis: Pietate fratres Curvios licet vincas, Quiete Nervas, comitate Rusones, Probitate Macros, aequitate Mauricos,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.5|5}} Oratione Regulos, iocis Paulos: Robiginosis cuncta dentibus rodit. Hominem malignum forsan esse tu credas: Ego esse miserum credo, cui placet nemo. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Si quando leporem mittis mihi, Gellia, dicis: 'Formosus septem, Marce, diebus eris.' Si non derides, si verum, lux mea, narras, Edisti numquam, Gellia, tu leporem. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Varro, Sophocleo non infitiande coturno, Nec minus in Calabra suspiciende lyra, Differ opus, nec te facundi scaena Catulli Detineat, cultis aut elegia comis; Sed lege fumoso non aspernanda Decembri{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXX}}.5|5}} Carmina, mittuntur quae tibi mense suo: Commodius nisi forte tibi potiusque videtur, Saturnalicias perdere, Varro, nuces. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Aspice, quam placidis insultet turba iuvencis Et sua quam facilis pondera taurus amet. Cornibus hic pendet summis, vagus ille per armos Currit et in toto ventilat arma bove. At feritas inmota riget: non esset harena{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.5|5}} Tutior, et poterant fallere plana magis. Nec trepidant gestus, sed de discrimine palmae Securus puer est, sollicitumque pecus. </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> Quadrantem Crispus tabulis, Faustine, supremis Non dedit uxori. 'Cui dedit ergo?' Sibi. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Carpere causidicus fertur mea carmina: qui sit, Nescio: si sciero, vae tibi, causidice. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Hanc tibi, Fronto pater, genetrix Flaccilla, puellam Oscula commendo deliciasque meas, Parvola ne nigras horrescat Erotion umbras Oraque Tartarei prodigiosa canis. Inpletura fuit sextae modo frigora brumae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIV}}.5|5}} Vixisset totidem ni minus illa dies. Inter tam veteres ludat lasciva patronos Et nomen blaeso garriat ore meum. Mollia non rigidus caespes tegat ossa, nec illi, Terra, gravis fueris: non fuit illa tibi. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Dum sibi redire de Patrensibus fundis Ducena clamat coccinatus Euclides Corinthioque plura de suburbano Longumque pulchra stemma repetit a Leda Et suscitanti Leito reluctatur:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXV}}.5|5}} Equiti superbo, nobili, locupleti Cecidit repente magna de sinu clavis. Numquam, Fabulle, nequior fuit clavis. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Laudatus nostro quidam, Faustine, libello Dissimulat, quasi nil debeat: inposuit </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Puella senibus dulcior mihi cycnis, Agna Galaesi mollior Phalantini, Concha Lucrini delicatior stagni, Cui nec lapillos praeferas Erythraeos, Nec modo politum pecudis Indicae dentem{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVII}}.5|5}} Nivesque primas liliumque non tactum; Quae crine vicit Baetici gregis vellus Rhenique nodos aureamque nitelam; Fragravit ore, quod rosarium Paesti, Quod Atticarum prima mella cerarum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVII}}.10|10}} Quod sucinorum rapta de manu glaeba; Cui conparatus indecens erat pavo, Inamabilis sciurus et frequens phoenix: Adhuc recenti tepet Erotion busto, Quam pessimorum lex amara fatorum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVII}}.15|15}} Sexta peregit hieme, nec tamen tota, Nostros amores gaudiumque lususque - Et esse tristem me meus vetat Paetus, Pectusque pulsans pariter et comam vellens: 'Deflere non te vernulae pudet mortem?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVII}}.20|20}} Ego coniugem' inquit 'extuli, et tamen vivo, Notam, superbam, nobilem, locupletem.' Quid esse nostro fortius potest Paeto? Ducentiens accepit, et tamen vivit. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Calliodorus habet censum - quis nescit? - equestrem, Sexte, sed et fratrem Calliodorus habet. 'Quadringenta seca' qui dicit σῦκα μερίζει: Uno credis equo posse sedere duos? Quid cum fratre tibi, quid cum Polluce molesto?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVIII}}.5|5}} Non esset Pollux si tibi, Castor eras. Unus cum sitis, duo, Calliodore, sedebis? Surge: σολοικισμὸν, Calliodore, facis. Aut imitare genus Ledae - cum fratre sedere Non potes -: alternis, Calliodore, sede.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Supremas tibi triciens in anno Signanti tabulas, Charine, misi Hyblaeis madidas thymis placentas. Defeci: miserere iam, Charine: Signa rarius, aut semel fac illud,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIX}}.5|5}} Mentitur tua quod subinde tussis. Excussi loculosque sacculumque: Croeso divitior licet fuissem, Iro pauperior forem, Charine, Si conchem totiens meam comesses.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIX}}.10|10}} </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Pinxisti Venerem, colis, Artemidore, Minervam: Et miraris, opus displicuisse tuum? </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Spadone cum sis eviratior fluxo, Et concubino mollior Celaenaeo, Quem sectus ululat matris entheae Gallus, Theatra loqueris et gradus et edicta, Trabeasque et Idus fibulasque censusque,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLI}}.5|5}} Et pumicata pauperes manu monstras. Sedere in equitum liceat an tibi scamnis, Videbo, Didyme: non licet maritorum. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Callidus effracta nummos fur auferet arca, Prosternet patrios impia flamma lares: Debitor usuram pariter sortemque negabit, Non reddet sterilis semina iacta seges: Dispensatorem fallax spoliabit amica,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLII}}.5|5}} Mercibus extructas obruet unda rates. Extra fortunam est, quidquid donatur amicis: Quas dederis, solas semper habebis opes. </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Thais habet nigros, niveos Laecania dentes. Quae ratio est? Emptos haec habet, illa suos. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Quid factum est, rogo, quid repente factum, Ad cenam mihi, Dento, quod vocanti - Quis credat? - quater ausus es negare? Sed nec respicis et fugis sequentem, Quem thermis modo quaerere et theatris{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIV}}.5|5}} Et conclavibus omnibus solebas. Sic est, captus es unctiore mensa Et maior rapuit canem culina. Iam te, sed cito, cognitum et relictum Cum fastidierit popina dives,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIV}}.10|10}} Antiquae venies ad ossa cenae. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Dicis formosam, dicis te, Bassa, puellam. Istud quae non est dicere, Bassa, solet. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Basia dum nolo nisi quae luctantia carpsi, Et placet ira mihi plus tua, quam facies, Ut te saepe rogem, caedo, Diadumene, saepe: Consequor hoc, ut me nec timeas nec ames. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Numquam se cenasse domi Philo iurat, et hoc est: Non cenat, quotiens nemo vocavit eum. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Quid non cogit amor? secuit nolente capillos Encolpos domino, non prohibente tamen. Permisit flevitque Pudens: sic cessit habenis Audaci questus de Phaethonte pater: Talis raptus Hylas, talis deprensus Achilles{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.5|5}} Deposuit gaudens, matre dolente, comas. Sed tu ne propera - brevibus ne crede capillis - Tardaque pro tanto munere, barba, veni. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Vidissem modo forte cum sedentem Solum te, Labiene, tres putavi. Calvae me numerus tuae fefellit: Sunt illinc tibi, sunt et hinc capilli, Quales vel puerum decere possunt;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.5|5}} Nudumst in medio caput, nec ullus In longa pilus area notatur. Hic error tibi profuit Decembri, Tum, cum prandia misit Imperator: Cum panariolis tribus redisti.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.10|10}} Talem Geryonem fuisse credo. Vites, censeo, porticum Philippi: Si te viderit Hercules, peristi. </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Ceno domi quotiens, nisi te, Charopine, vocavi, Protinus ingentes sunt inimicitiae, Meque potes stricto medium transfigere ferro, Si nostrum sine te scis caluisse focum. Nec semel ergo mihi furtum fecisse licebit?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|L}}.5|5}} Inprobius nihil est hac, Charopine, gula. Desine iam nostram, precor, observare culinam, Atque aliquando meus det tibi verba cocus. </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Hic, qui libellis praegravem gerit laevam, Notariorum quem premit chorus levis, Qui codicillis hinc et inde prolatis Epistulisque commodat gravem voltum Similis Catoni Tullioque Brutoque,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LI}}.5|5}} Exprimere, Rufe, fidiculae licet cogant, Have Latinum, χαῖρε non potest Graecum. Si fingere istud me putas, salutemus. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Quae mihi praestiteris memini semperque tenebo. Cur igitur taceo, Postume? Tu loqueris. Incipio quotiens alicui tua dona referre, Protinus exclamat 'Dixerat ipse mihi.' Non belle quaedam faciunt duo: sufficit unus{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LII}}.5|5}} Huic operi: si vis, ut loquar, ipse tace. Crede mihi, quamvis ingentia, Postume, dona Auctoris pereunt garrulitate sui. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Colchida quid scribis, quid scribis, amice, Thyesten? Quo tibi vel Nioben, Basse, vel Andromachen? Materia est, mihi crede, tuis aptissima chartis Deucalion vel, si non placet hic, Phaethon. </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Extemporalis factus est meus rhetor: Calpurnium non scripsit, et salutavit. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Dic mihi, quem portas, volucrum regina? 'Tonantem.' Nulla manu quare fulmina gestat? 'Amat.' Quo calet igne deus? 'Pueri.' Cur mitis aperto Respicis ore Iovem? 'De Ganymede loquor.' </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Cui tradas, Lupe, filium magistro, Quaeris sollicitus diu rogasque. Omnes grammaticosque rhetorasque Devites, moneo: nihil sit illi Cum libris Ciceronis aut Maronis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVI}}.5|5}} Famae Tutilium suae relinquat; Si versus facit, abdices poetam. Artes discere vult pecuniosas? Fac discat citharoedus aut choraules; Si duri puer ingeni videtur,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVI}}.10|10}} Praeconem facias vel architectum. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Cum voco te dominum, noli tibi, Cinna, placere: Saepe etiam servum sic resaluto tuum. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Cras te victurum, cras dicis, Postume, semper. Dic mihi, cras istud, Postume, quando venit? Quam longe cras istud, ubi est? aut unde petendum? Numquid apud Parthos Armeniosque latet? Iam cras istud habet Priami vel Nestoris annos.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVIII}}.5|5}} Cras istud quanti, dic mihi, possit emi? Cras vives? hodie iam vivere, Postume, serum est: Ille sapit, quisquis, Postume, vixit heri. </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Quod non argentum, quod non tibi mittimus aurum, Hoc facimus causa, Stella diserte, tua. Quisquis magna dedit, voluit sibi magna remitti; Fictilibus nostris exoneratus eris. </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Adlatres licet usque nos et usque Et gannitibus inprobis lacessas, Certum est hanc tibi pernegare famam, Olim quam petis, in meis libellis Qualiscumque legaris ut per orbem.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LX}}.5|5}} Nam te cur aliquis sciat fuisse? Ignotus pereas, miser, necesse est. Non deerunt tamen hac in urbe forsan Unus vel duo tresve quattuorve, Pellem rodere qui velint caninam:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LX}}.10|10}} Nos hac a scabie tenemus ungues. </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Crispulus iste quis est, uxori semper adhaeret Qui, Mariane, tuae? crispulus iste quis est? Nescio quid dominae teneram qui garrit in aurem Et sellam cubito dexteriore premit? Per cuius digitos currit levis anulus omnes,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.5|5}} Crura gerit nullo qui violata pilo? Nil mihi respondes? 'Uxoris res agit' inquis 'Iste meae.' Sane certus et asper homo est, Procuratorem voltu qui praeferat ipso: Acrior hoc Chius non erit Aufidius.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.10|10}} O quam dignus eras alapis, Mariane, Latini: Te successurum credo ego Panniculo. Res uxoris agit? res ullas crispulus iste? Res non uxoris, res agit iste tuas. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Iure tuo nostris maneas licet, hospes, in hortis, Si potes in nudo ponere membra solo, Aut si portatur tecum tibi magna supellex: Nam mea iam digitum sustulit hospitibus. Nulla tegit fractos - nec inanis - culcita lectos,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXII}}.5|5}} Putris et abrupta fascia reste iacet. Sit tamen hospitium nobis commune duobus: Emi hortos; plus est: instrue tu; minus est. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> 'Quid sentis' inquis 'de nostris, Marce, libellis?' Sic me sollicitus, Pontice, saepe rogas. Admiror, stupeo: nihil est perfectius illis, Ipse tuo cedet Regulus ingenio. 'Hoc sentis?' inquis 'faciat tibi sic bene Caesar,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIII}}.5|5}} Sic Capitolinus Iuppiter.' Immo tibi. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Sextantes, Calliste, duos infunde Falerni, Tu super aestivas, Alcime, solve nives, Pinguescat nimio madidus mihi crinis amomo Lassenturque rosis tempora sutilibus. Tam vicina iubent nos vivere Mausolea,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.5|5}} Cum doceant, ipsos posse perire deos. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Astra polumque dedit, quamvis obstante noverca, Alcidae Nemees terror et Arcas aper Et castigatum Libycae ceroma palaestrae Et gravis in Siculo pulvere fusus Eryx, Silvarumque tremor, tacita qui fraude solebat{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXV}}.5|5}} Ducere non rectas Cacus in antra boves. Ista tuae, Caesar, quota pars spectatur harenae? Dat maiora novus proelia mane dies. Quot graviora cadunt Nemeaeo pondera monstro! Quot tua Maenalios conlocat hasta sues!{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXV}}.10|10}} Reddatur si pugna triplex pastoris Hiberi, Est tibi qui possit vincere Geryonen. Saepe licet Graiae numeretur belua Lernae, Inproba Niliacis quid facit Hydra feris? Pro meritis caelum tantis, Auguste, dederunt{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXV}}.15|15}} Alcidae cito di, sed tibi sero dabunt. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Saepe salutatus numquam prior ipse salutas: Sic eris 'Aeternum', Pontiliane, 'vale'. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Hibernos peterent solito cum more recessus Atthides, in nidis una remansit avis. Deprendere nefas ad tempora verna reversae, Et profugam volucres diripuere suae. Sero dedit poenas: discerpi noxia mater{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVII}}.5|5}} Debuerat, sed tunc, cum laceravit Ityn. </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Arctoa de gente comam tibi, Lesbia, misi, Ut scires, quanto sit tua flava magis. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Antoni Phario nil obiecture Pothino Et levius tabula quam Cicerone nocens: Quid gladium demens Romana stringis in ora? Hoc admisisset nec Catilina nefas. Impius infando miles corrumpitur auro,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIX}}.5|5}} Et tantis opibus vox tacet una tibi. Quid prosunt sacrae pretiosa silentia linguae? Incipient omnes pro Cicerone loqui. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Infusum sibi nuper a patrono Plenum, Maxime, centiens Syriscus In sellariolis vagus popinis Circa balnea quattuor peregit. O quanta est gula, centiens comesse!{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.5|5}} Quanto maior adhuc, nec accubare! </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Umida qua gelidas summittit Trebula valles Et viridis cancri mensibus alget ager, Rura Cleonaeo numquam temerata leone Et domus Aeolio semper amica Noto, Te, Faustine, vocant: longas his exige messes{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXI}}.5|5}} Collibus; hibernum iam tibi Tibur erit. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Qui potuit Bacchi matrem dixisse tonantem, Ille potest Semelen dicere, Rufe, patrem. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Non donem tibi cur meos libellos Oranti totiens et exigenti, Miraris, Theodore? Magna causa est: Dones tu mihi ne tuos libellos. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Pompeios iuvenes Asia atque Europa, sed ipsum Terra tegit Libyes, si tamen ulla tegit. Quid mirum toto si spargitur orbe? Iacere Uno non poterat tanta ruina loco. </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Quae legis causa nupsit tibi Laelia, Quinte, Uxorem potes hanc dicere legitimam. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> Profecit poto Mithridates saepe veneno, Toxica ne possent saeva nocere sibi. Tu quoque cavisti cenando tam male semper, Ne posses umquam, Cinna, perire fame. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Narratur belle quidam dixisse, Marulle, Qui te ferre oleum dixit in auricula. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Si tristi domicenio laboras, Torani, potes esurire mecum. Non deerunt tibi, si soles προπίνειν, Viles Cappadocae gravesque porri, Divisis cybium latebit ovis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVIII}}.5|5}} Ponetur digitis tenendus ustis Nigra coliculus virens patella, Algentem modo qui reliquit hortum, Et pultem niveam premens botellus, Et pallens faba cum rubente lardo.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVIII}}.10|10}} Mensae munera si voles secundae, Marcentes tibi porrigentur uvae Et nomen pira quae ferunt Syrorum, Et quas docta Neapolis creavit, Lento castaneae vapore tostae:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVIII}}.15|15}} Vinum tu facies bonum bibendo. Post haec omnia forte si movebit Bacchus quam solet esuritionem, Succurrent tibi nobiles olivae, Piceni modo quas tulere rami,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVIII}}.20|20}} Et fervens cicer et tepens lupinus. Parva est cenula - quis potest negare? -, Sed finges nihil audiesve fictum Et voltu placidus tuo recumbes; Nec crassum dominus leget volumen,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVIII}}.25|25}} Nec de Gadibus inprobis puellae Vibrabunt sine fine prurientes Lascivos docili tremore lumbos; Sed quod non grave sit nec infacetum, Parvi tibia condyli sonabit.{{r|78.30|30}} Haec est cenula. Claudiam sequeris. Quam nobis cupis esse tu priorem? </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Undecies una surrexti, Zoile, cena, Et mutata tibi est synthesis undecies, Sudor inhaereret madida ne veste retentus Et laxam tenuis laederet aura cutem. Quare ego non sudo, qui tecum, Zoile, ceno?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIX}}.5|5}} Frigus enim magnum synthesis una facit. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> Non totam mihi, si vacabis, horam, Dones et licet inputes, Severe, Dum nostras legis exigisque nugas. 'Durum est perdere ferias': rogamus, Iacturam patiaris hanc ferasque.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXX}}.5|5}} Quod si legeris ista cum diserto - Sed numquid sumus inprobi? - Secundo, Plus multo tibi debiturus hic est, Quam debet domino suo, libellus. Nam securus erit, nec inquieta{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXX}}.10|10}} Lassi marmora Sisyphi videbit, Quem censoria cum meo Severo Docti lima momorderit Secundi. </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> Semper pauper eris, si pauper es, Aemiliane. Dantur opes nullis nunc nisi divitibus. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Quid promittebas mihi milia, Gaure, ducenta, Si dare non poteras milia, Gaure, decem? An potes et non vis? Rogo, non est turpius istud? I, tibi dispereas, Gaure: pusillus homo es. </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Insequeris, fugio; fugis, insequor; haec mihi mens est: Velle tuum nolo, Dindyme, nolle volo. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Iam tristis nucibus puer relictis Clamoso revocatur a magistro, Et blando male proditus fritillo, Arcana modo raptus e popina, Aedilem rogat udus aleator.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIV}}.5|5}} Saturnalia transiere tota, Nec munuscula parva nec minora Misisti mihi, Galla, quam solebas. Sane sic abeat meus December: Scis certe, puto, vestra iam venire{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIV}}.10|10}} Saturnalia, Martias Kalendas; Tunc reddam tibi, Galla, quod dedisti. </poem> {{Liber |Ante= Liber IV |AnteNomen= ../Liber IV |Post= Liber VI |PostNomen= ../Liber VI }} </div>{{finis}} tj5h5a39hsci8k7wx79jnms9ng1wi8y 0 6772 269370 129600 2026-06-06T23:15:51Z Saumache 27923 269370 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber IV }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= Liber III |AnteNomen= Epigrammaton liber III |Post= Liber V |PostNomen= Epigrammaton liber V }} ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Caesaris alma dies et luce sacratior illa, Conscia Dictaeum qua tulit Ida Iovem, Longa, precor, Pylioque veni numerosior aevo Semper et hoc voltu vel meliore nite. Hic colat Albano Tritonida multus in auro Perque manus tantas plurima quercus eat; Hic colat ingenti redeuntia saecula lustro Et quae Romuleus sacra Tarentos habet. Magna quidem, superi, petimus, sed debita terris: Pro tanto quae sunt inproba vota deo? </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Spectabat modo solus inter omnes Nigris munus Horatius lacernis, Cum plebs et minor ordo maximusque Sancto cum duce candidus sederet. Toto nix cecidit repente caelo: Albis spectat Horatius lacernis. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> Aspice quam densum tacitarum vellus aquarum Defluat in voltus Caesaris inque sinus. Indulget tamen ille Iovi, nec vertice moto Concretas pigro frigore ridet aquas, Sidus Hyperborei solitus lassare Bootae Et madidis Helicen dissimulare comis. Quis siccis lascivit aquis et ab aethere ludit? Suspicor has pueri Caesaris esse nives. </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Quod siccae redolet palus lacunae, Crudarum nebulae quod Albularum, Piscinae vetus aura quod marinae, Quod pressa piger hircus in capella, Lassi vardaicus quod evocati, Quod bis murice vellus inquinatum, Quod ieiunia sabbatariarum, Maestorum quod anhelitus reorum, Quod spurcae moriens lucerna Ledae, Quod ceromata faece de Sabina, Quod volpis fuga, viperae cubile, Mallem quam quod oles olere, Bassa. </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Vir bonus et pauper linguaque et pectore verus, Quid tibi vis, urbem qui, Fabiane, petis? Qui nec leno potes nec comissator haberi, Nec pavidos tristi voce citare reos, Nec potes uxorem cari corrumpere amici, Nec potes algentes arrigere ad vetulas, Vendere nec vanos circa Palatia fumos, Plaudere nec Cano, plaudere nec Glaphyro: Unde miser vives? 'Homo certus, fidus amicus - '. Hoc nihil est: numquam sic Philomelus eris. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Credi virgine castior pudica Et frontis tenerae cupis videri, Cum sis inprobior, Malisiane, Quam qui compositos metro Tibulli In Stellae recitat domo libellos. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Cur, here quod dederas, hodie, puer Hylle, negasti, Durus tam subito, qui modo mitis eras? Sed iam causaris barbamque annosque pilosque. O nox quam longa es, quae facis una senem! Quid nos derides? here qui puer, Hylle, fuisti, Dic nobis, hodie qua ratione vir es? </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> Prima salutantes atque altera conterit hora, Exercet raucos tertia causidicos, In quintam varios extendit Roma labores, Sexta quies lassis, septima finis erit, Sufficit in nonam nitidis octava palaestris, Imperat extructos frangere nona toros: Hora libellorum decuma est, Eupheme, meorum, Temperat ambrosias cum tua cura dapes Et bonus aetherio laxatur nectare Caesar Ingentique tenet pocula parca manu. Tunc admitte iocos: gressu timet ire licenti Ad matutinum nostra Thalia Iovem. </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Sotae filia clinici, Labulla, Deserto sequeris Clytum marito Et donas et amas: ἔχεις ἀσώτως. </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Dum novus est nec adhuc rasa mihi fronte libellus, Pagina dum tangi non bene sicca timet, I puer et caro perfer leve munus amico, Qui meruit nugas primus habere meas. Curre, sed instructus: comitetur Punica librum Spongia: muneribus convenit illa meis. Non possunt nostros multae, Faustine, liturae Emendare iocos: una litura potest. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Dum nimium vano tumefactus nomine gaudes Et Saturninum te, miser, esse pudet, Impia Parrhasia movisti bella sub ursa, Qualia qui Phariae coniugis arma tulit. Excideratne adeo fatum tibi nominis huius, Obruit Actiaci quod gravis ira freti? An tibi promisit Rhenus quod non dedit illi Nilus, et Arctois plus licuisset aquis? Ille etiam nostris Antonius occidit armis, Qui tibi conlatus, perfide, Caesar erat. </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Nulli, Thai, negas, sed si te non pudet istud, Hoc saltem pudeat, Thai, negare nihil. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Claudia, Rufe, meo nubit Peregrina Pudenti: Macte esto taedis, o Hymenaee, tuis. Tam bene rara suo miscentur cinnama nardo, Massica Theseis tam bene vina favis; Nec melius teneris iunguntur vitibus ulmi, Nec plus lotos aquas, litora myrtus amat. Candida perpetuo reside, Concordia, lecto, Tamque pari semper sit Venus aequa iugo: Diligat illa senem quondam, sed et ipsa marito Tum quoque, cum fuerit, non videatur anus. </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Sili, Castalidum decus sororum, Qui periuria barbari furoris Ingenti premis ore perfidosque Astus Hannibalis levisque Poenos Magnis cedere cogis Africanis: Paulum seposita severitate, Dum blanda vagus alea December Incertis sonat hinc et hinc fritillis Et ludit tropa nequiore talo, Nostris otia commoda Camenis, Nec torva lege fronte, sed remissa Lascivis madidos iocis libellos. Sic forsan tener ausus est Catullus Magno mittere Passerem Maroni. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Mille tibi nummos hesterna luce roganti In sex aut septem, Caeciliane, dies 'Non habeo' dixi: sed tu causatus amici Adventum lancem paucaque vasa rogas. Stultus es? an stultum me credis, amice? negavi Mille tibi nummos, milia quinque dabo? </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Privignum non esse tuae te, Galle, novercae Rumor erat, coniunx dum fuit illa patris. Non tamen hoc poterat vivo genitore probari. Iam nusquam pater est, Galle, noverca domi est. Magnus ab infernis revocetur Tullius umbris Et te defendat Regulus ipse licet, Non potes absolvi: nam quae non desinit esse Post patrem, numquam, Galle, noverca fuit. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Facere in Lyciscam, Paule, me iubes versus, Quibus illa lectis rubeat et sit irata. O Paule, malus es: irrumare vis solus. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Qua vicina pluit Vipsanis porta columnis Et madet adsiduo lubricus imbre lapis, In iugulum pueri, qui roscida tecta subibat, Decidit hiberno praegravis unda gelu: Cumque peregisset miseri crudelia fata, Tabuit in calido volnere mucro tener. Quid non saeva sibi voluit Fortuna licere? Aut ubi non mors est, si iugulatis aquae? </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> Hanc tibi Sequanicae pinguem textricis alumnam, Quae Lacedaemonium barbara nomen habet, Sordida, sed gelido non aspernanda Decembri Dona, peregrinam mittimus endromida: - Seu lentum ceroma teris tepidumve trigona, Sive harpasta manu pulverulenta rapis, Plumea seu laxi partiris pondera follis, Sive levem cursu vincere quaeris Athan - Ne madidos intret penetrabile frigus in artus, Neve gravis subita te premat Iris aqua. Ridebis ventos hoc munere tectus et imbris: Nec sic in Tyria sindone tutus eris. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Dicit se vetulam, cum sit Caerellia pupa: Pupam se dicit Gellia, cum sit anus. Ferre nec hanc possis, possis, Colline, nec illam: Altera ridicula est, altera putidula. </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Nullos esse deos, inane caelum Adfirmat Segius: probatque, quod se Factum, dum negat haec, videt beatum. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Primos passa toros et adhuc placanda marito Merserat in nitidos se Cleopatra lacus, Dum fugit amplexus. Sed prodidit unda latentem; Lucebat, totis cum tegeretur aquis: Condita sic puro numerantur lilia vitro, Sic prohibet tenuis gemma latere rosas. Insilui mersusque vadis luctantia carpsi Basia: perspicuae plus vetuistis aquae. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Dum tu lenta nimis diuque quaeris, Quis primus tibi quisve sit secundus Graium quos epigramma conparavit: Palmam Callimachus, Thalia, de se Facundo dedit ipse Bruttiano. Qui si Cecropio satur lepore Romanae sale luserit Minervae, Illi me facias, precor, secundum. </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> Omnes quas habuit, Fabiane, Lycoris amicas Extulit: uxori fiat amica meae. </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Aemula Baianis Altini litora villis Et Phaethontei conscia silva rogi, Quaeque Antenoreo Dryadum pulcherrima Fauno Nupsit ad Euganeos Sola puella lacus, Et tu Ledaeo felix Aquileia Timavo, Hic ubi septenas Cyllarus hausit aquas: Vos eritis nostrae requies portusque senectae, Si iuris fuerint otia nostra sui. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> Quod te mane domi toto non vidimus anno, Vis dicam, quantum, Postume, perdiderim? Tricenos, puto, bis, vicenos ter, puto, nummos. Ignosces: togulam, Postume, pluris emo. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Saepe meos laudare soles, Auguste, libellos. Invidus ecce negat: num minus ergo soles? Quid, quod honorato non sola voce dedisti, Non alius poterat quae dare dona mihi? Ecce iterum nigros conrodit lividus ungues. Da, Caesar, tanto tu magis, ut doleat. </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Donasti tenero, Chloe, Luperco Hispanas Tyriasque coccinasque, Et lotam tepido togam Galaeso, Indos sardonychas, Scythas zmaragdos, Et centum dominos novae monetae: Et quidquid petit usque et usque donas. Vae glabraria, vae tibi misella: Nudam te statuet tuus Lupercus. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Obstat, care Pudens, nostris sua turba libellis Lectoremque frequens lassat et implet opus. Rara iuvant: primis sic maior gratia pomis, Hibernae pretium sic meruere rosae; Sic spoliatricem commendat fastus amicam, Ianua nec iuvenem semper aperta tenet. Saepius in libro numeratur Persius uno, Quam levis in tota Marsus Amazonide. Tu quoque de nostris releges quemcumque libellis, Esse puta solum: sic tibi pluris erit. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Baiano procul a lacu, monemus, Piscator, fuge, ne nocens recedas. Sacris piscibus hae natantur undae, Qui norunt dominum manumque lambunt Illam, qua nihil est in orbe maius. Quid, quod nomen habent et ad magistri Vocem quisque sui venit citatus? Hoc quondam Libys impius profundo, Dum praedam calamo tremente ducit, Raptis luminibus repente caecus Captum non potuit videre piscem, Et nunc sacrilegos perosus hamos Baianos sedet ad lacus rogator. At tu, dum potes, innocens recede Iactis simplicibus cibis in undas, Et pisces venerare delicatos. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Quod cupis in nostris dicique legique libellis Et nonnullus honos creditur iste tibi, Ne valeam, si non res est gratissima nobis Et volo te chartis inseruisse meis. Sed tu nomen habes averso fonte sororum Inpositum, mater quod tibi dura dedit; Quod nec Melpomene, quod nec Polyhymnia possit Nec pia cum Phoebo dicere Calliope. Ergo aliquod gratum Musis tibi nomen adopta: Non semper belle dicitur 'Hippodame.' </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> Et latet et lucet Phaethontide condita gutta, Ut videatur apis nectare clusa suo. Dignum tantorum pretium tulit illa laborum: Credibile est ipsam sic voluisse mori. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Plena laboratis habeas cum scrinia libris, Emittis quare, Sosibiane, nihil? 'Edent heredes' inquis 'mea carmina.' Quando? Tempus erat iam te, Sosibiane, legi. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Sordida cum tibi sit, verum tamen, Attale, dicit, Quisquis te niveam dicit habere togam. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Frontibus adversis molles concurrere dammas Vidimus et fati sorte iacere pari. Spectavere canes praedam, stupuitque superbus Venator, cultro nil superesse suo. Unde leves animi tanto caluere furore? Sic pugnant tauri, sic cecidere viri. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Cana est barba tibi, nigra est coma: tinguere barbam Non potes - haec causa est - et potes, Ole, comam. </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> 'Centum Coranus et ducenta Mancinus, Trecenta debet Titius, hoc bis Albinus, Decies Sabinus alterumque Serranus; Ex insulis fundisque tricies soldum, Ex pecore redeunt ter ducena Parmensi': Totis diebus, Afer, hoc mihi narras Et teneo melius ista, quam meum nomen. Numeres oportet aliquid, ut pati possim: Cotidianam refice nauseam nummis: Audire gratis, Afer, ista non possum. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Galla, nega: satiatur amor, nisi gaudia torquent: Sed noli nimium, Galla, negare diu. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Argenti genus omne comparasti, Et solus veteres Myronos artes, Solus Praxitelus manum Scopaeque, Solus Phidiaci toreuma caeli, Solus Mentoreos habes labores. Nec desunt tibi vera Gratiana, Nec quae Callaico linuntur auro, Nec mensis anaglypta de paternis. Argentum tamen inter omne miror Quare non habeas, Charine, purum. </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Atria Pisonum stabant cum stemmate toto Et docti Senecae ter numeranda domus; Praetulimus tantis solum te, Postume, regnis: Pauper eras et eques, sed mihi consul eras. Tecum ter denas numeravi, Postume, brumas: Communis nobis lectus et unus erat. Iam donare potes, iam perdere, plenus honorum, Largus opum: expecto, Postume, quid facias. Nil facis, et serumst alium mihi quaerere regem. - Hoc, Fortuna, placet? 'Postumus inposuit.' </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Quid recitaturus circumdas vellera collo? Conveniunt nostris auribus ista magis. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Si quis forte mihi possit praestare roganti, Audi, quem puerum, Flacce, rogare velim. Niliacis primum puer hic nascatur in oris: Nequitias tellus scit dare nulla magis. Sit nive candidior: namque in Mareotide fusca Pulchrior est, quanto rarior, iste color. Lumina sideribus certent mollesque flagellent Colla comae: tortas non amo, Flacce, comas. Frons brevis atque modus leviter sit naribus uncis, Paestanis rubeant aemula labra rosis. Saepe et nolentem cogat nolitque volentem, Liberior domino saepe sit ille suo; Et timeat pueros, excludat saepe puellas: Vir reliquis, uni sit puer ille mihi. 'Iam scio, nec fallis: nam me quoque iudice verum est. Talis erat' dices 'noster Amazonicus.' </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Non dixi, Coracine, te cinaedum: Non sum tam temerarius nec audax Nec mendacia qui loquar libenter. Si dixi, Coracine, te cinaedum, Iratam mihi Pontiae lagonam, Iratum calicem mihi Metili: Iuro per Syrios tibi tumores, Iuro per Berecyntios furores. Quid dixi tamen? Hoc leve et pusillum, Quod notum est, quod et ipse non negabis, Dixi te, Coracine, cunnilingum. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Hic est pampineis viridis modo Vesbius umbris, Presserat hic madidos nobilis uva lacus: Haec iuga, quam Nysae colles, plus Bacchus amavit, Hoc nuper Satyri monte dedere choros. Haec Veneris sedes, Lacedaemone gratior illi, Hic locus Herculeo numine clarus erat. Cuncta iacent flammis et tristi mersa favilla: Nec superi vellent hoc licuisse sibi. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Haec tibi pro nato plena dat laetus acerra, Phoebe, Palatinus munera Parthenius, Ut qui prima novo signat quinquennia lustro, Impleat innumeras Burrus Olympiadas. Fac rata vota patris: sic te tua diligat arbor Gaudeat et certa virginitate soror, Perpetuo sic flore mices, sic denique non sint Tam longae Bromio, quam tibi, Phoebe, comae. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Saturnalia divitem Sabellum Fecerunt: merito tumet Sabellus, Nec quemquam putat esse praedicatque Inter causidicos beatiorem. Hos fastus animosque dat Sabello Farris semodius fabaeque fresae, Et turis piperisque tres selibrae, Et Lucanica ventre cum Falisco, Et nigri Syra defruti lagona, Et ficus Libyca gelata testa Cum bulbis cocleisque caseoque. Piceno quoque venit a cliente Parcae cistula non capax olivae, Et crasso figuli polita caelo Septenaria synthesis Sagunti, Hispanae luteum rotae toreuma, Et lato variata mappa clavo. Saturnalia fructuosiora Annis non habuit decem Sabellus. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Encaustus Phaethon tabula tibi pictus in hac est. Quid tibi vis, dipyrum qui Phaethonta facis? </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Percidi gaudes, percisus, Papyle, ploras. Cur, quae vis fieri, Papyle, facta doles? Paenitet obscenae pruriginis? an magis illud Fles, quod percidi, Papyle, desieris? </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Nescit, crede mihi, quid sint epigrammata, Flacce, Qui tantum lusus ista iocosque vocat. Ille magis ludit, qui scribit prandia saevi Tereos, aut cenam, crude Thyesta, tuam, Aut puero liquidas aptantem Daedalon alas, Pascentem Siculas aut Polyphemon ovis. A nostris procul est omnis vesica libellis, Musa nec insano syrmate nostra tumet. 'Illa tamen laudant omnes, mirantur, adorant.' Confiteor: laudant illa, sed ista legunt. </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Quid me, Thai, senem subinde dicis? Nemo est, Thai, senex ad irrumandum. </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Cum tibi non essent sex milia, Caeciliane, Ingenti late vectus es hexaphoro: Postquam bis decies tribuit dea caeca sinumque Ruperunt nummi, factus es, ecce, pedes. Quid tibi pro meritis et tantis laudibus optem? Di reddant sellam, Caeciliane, tibi. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Gestari iunctis nisi desinis, Hedyle, capris, Qui modo ficus eras, iam caprificus eris. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Hunc, quem saepe vides intra penetralia nostrae Pallados et templi limina, Cosme, novi Cum baculo peraque senem, cui cana putrisque Stat coma et in pectus sordida barba cadit, Cerea quem nudi tegit uxor abolla grabati, Cui dat latratos obvia turba cibos, Esse putas Cynicum deceptus imagine ficta: Non est hic Cynicus, Cosme: quid ergo? Canis. </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> O cui Tarpeias licuit contingere quercus Et meritas prima cingere fronde comas, Si sapis, utaris totis, Colline, diebus Extremumque tibi semper adesse putes. Lanificas nulli tres exorare puellas Contigit: observant quem statuere diem. Divitior Crispo, Thrasea constantior ipso Lautior et nitido sis Meliore licet: Nil adicit penso Lachesis fusosque sororum Explicat et semper de tribus una negat. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Luci, gloria temporum tuorum, Qui Caium veterem Tagumque nostrum Arpis cedere non sinis disertis: Argivas generatus inter urbes Thebas carmine cantet aut Mycenas, Aut claram Rhodon aut libidinosae Ledaeas Lacedaemonos palaestras: Nos Celtis genitos et ex Hiberis Nostrae nomina duriora terrae Grato non pudeat referre versu: Saevo Bilbilin optimam metallo, Quae vincit Chalybasque Noricosque, Et ferro Plateam suo sonantem, Quam fluctu tenui, sed inquieto Armorum Salo temperator ambit, Tutelamque chorosque Rixamarum, Et convivia festa Carduarum, Et textis Peterin rosis rubentem, Atque antiqua patrum theatra Rigas, Et certos iaculo levi Silaos, Turgontique lacus Turasiaeque, Et parvae vada pura Tvetonissae, Et sanctum Buradonis ilicetum, Per quod vel piger ambulat viator, Et quae fortibus excolit iuvencis Curvae Manlius arva Vativescae. Haec tam rustica, delicate lector, Rides nomina? rideas licebit, Haec tam rustica malo, quam Butuntos. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Munera quod senibus viduisque ingentia mittis, Vis te munificum, Gargiliane, vocem? Sordidius nihil est, nihil est te spurcius uno, Qui potes insidias dona vocare tuas: Sic avidis fallax indulget piscibus hamus, Callida sic stultas decipit esca feras. Quid sit largiri, quid sit donare, docebo, Si nescis: dona, Gargiliane, mihi. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Dum nos blanda tenent lascivi stagna Lucrini Et quae pumiceis fontibus antra calent, Tu colis Argei regnum, Faustine, coloni, Quo te bis decimus ducit ab urbe lapis. Horrida sed fervent Nemeaei pectora monstri, Nec satis est, Baias igne calere suo. Ergo sacri fontes et litora grata valete, Nympharum pariter Nereïdumque domus. Herculeos colles gelida vos vincite bruma, Nunc Tiburtinis cedite frigoribus. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> In tenebris luges amissum, Galla, maritum. Iam plorare pudet te, puto, Galla, virum. </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Flentibus Heliadum ramis dum vipera repit, Fluxit in obstantem sucina gutta feram: Quae dum miratur pingui se rore teneri, Concreto riguit vincta repente gelu. Ne tibi regali placeas, Cleopatra, sepulchro, Vipera si tumulo nobiliore iacet. </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Ardea solstitio Castranaque rura petantur Quique Cleonaeo sidere fervet ager, Cum Tiburtinas damnet Curiatius auras Inter laudatas ad Styga missus aquas. Nullo fata loco possis excludere: cum mors Venerit, in medio Tibure Sardinia est. </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Donasse amicum tibi ducenta, Mancine, Nuper superbo laetus ore iactasti. Quartus dies est, in schola poetarum Dum fabulamur, milibus decem dixti Emptas lacernas munus esse Pompullae, Sardonycha verum lineisque ter cinctum Duasque similes fluctibus maris gemmas Dedisse Bassam Caeliamque iurasti. Here de theatro, Pollione cantante, Cum subito abires, dum fugis, loquebaris, Hereditatis tibi trecenta venisse, Et mane centum, et post meridie centum. Quid tibi sodales fecimus mali tantum? Miserere iam, crudelis, et sile tandem. Aut, si tacere lingua non potest ista, Aliquando narra, quod velimus audire. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Tibur in Herculeum migravit nigra Lycoris, Omnia dum fieri candida credit ibi. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Dum petit a Baulis mater Caerellia Baias, Occidit insani crimine mersa freti. Gloria quanta perit vobis! haec monstra Neroni Nec iussae quondam praestiteratis, aquae. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Iuli iugera pauca Martialis Hortis Hesperidum beatiora Longo Ianiculi iugo recumbunt: Lati collibus eminent recessus, Et planus modico tumore vertex Caelo perfruitur sereniore Et curvas nebula tegente valles Solus luce nitet peculiari; Puris leniter admoventur astris Celsae culmina delicata villae. Hinc septem dominos videre montis Et totam licet aestimare Romam, Albanos quoque Tusculosque colles Et quodcumque iacet sub urbe frigus, Fidenas veteres brevesque Rubras, Et quod virgineo cruore gaudet Annae pomiferum nemus Perennae. Illinc Flaminiae Salariaeque Gestator patet essedo tacente, Ne blando rota sit molesta somno, Quem nec rumpere nauticum celeuma Nec clamor valet helciariorum, Cum sit tam prope Mulvius sacrumque Lapsae per Tiberim volent carinae. Hoc rus, seu potius domus vocanda est, Commendat dominus: tuam putabis, Tam non invida tamque liberalis, Tam comi patet hospitalitate: Credas Alcinoi pios Penates Aut facti modo divitis Molorchi. Vos nunc omnia parva qui putatis, Centeno gelidum ligone Tibur Vel Praeneste domate pendulamque Uni dedite Setiam colono, Dum me iudice praeferantur istis Iuli iugera pauca Martialis. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Oculo Philaenis semper altero plorat. Quo fiat istud quaeritis modo? lusca est. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Egisti vitam semper, Line, municipalem, Qua nihil omnino vilius esse potest. Idibus et raris togula est excussa Kalendis Duxit et aestates synthesis una decem. Saltus aprum, campus leporem tibi misit inemptum, Silva gravis turdos exagitata dedit, Captus flumineo venit de gurgite piscis, Vina ruber fudit non peregrina cadus. Nec tener Argolica missus de gente minister, Sed stetit inculti rustica turba foci. Vilica vel duri conpressa est nupta coloni, Incaluit quotiens saucia vena mero. Nec nocuit tectis ignis, nec Sirius agris, Nec mersa est pelago nec fuit ulla ratis. Subposita est blando numquam tibi tessera talo, Alea sed parcae sola fuere nuces. Dic, ubi sit decies, mater quod avara reliquit. Nusquam est: fecisti rem, Line, difficilem. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Praetorem pauper centum sestertia Gaurus Orabat cana notus amicitia, Dicebatque suis haec tantum deesse trecentis, Ut posset domino plaudere iustus eques. Praetor ait 'Scis me Scorpo Thalloque daturum, Atque utinam centum milia sola darem.' A pudet ingratae, pudet a male divitis arcae. Quod non das equiti, vis dare, praetor, equo? </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Invitas centum quadrantibus et bene cenas. Ut cenem invitor, Sexte, an ut invideam? </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Tu Setina quidem semper vel Massica ponis, Papyle, sed rumor tam bona vina negat: Diceris hac factus caelebs quater esse lagona. Nec puto nec credo, Papyle, nec sitio. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Nihil Ammiano praeter aridam restem Moriens reliquit ultimis pater ceris. Fieri putaret posse quis, Marulline, Ut Ammianus mortuum patrem nollet? </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Quaero diu totam, Safroni Rufe, per urbem, Si qua puella neget: nulla puella negat. Tamquam fas non sit, tamquam sit turpe negare, Tamquam non liceat: nulla puella negat. Casta igitur nulla est? sunt castae mille: quid ergo Casta facit? non dat, non tamen illa negat. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Exigis, ut donem nostros tibi, Quinte, libellos. Non habeo, sed habet bibliopola Tryphon. 'Aes dabo pro nugis et emam tua carmina sanus? Non' inquis 'faciam tam fatue.' Nec ego. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Cum gravis extremas Vestinus duceret horas Et iam per Stygias esset iturus aquas, Ultima volventis oravit pensa sorores, Ut traherent parva stamina pulla mora, Iam sibi defunctus caris dum vivit amicis. Moverunt tetricas tam pia vota deas. Tunc largas partitus opes a luce recessit Seque mori post hoc credidit ille senem. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Aspicis, inbelles temptent quam fortia dammae Proelia? tam timidis quanta sit ira feris? In mortem parvis concurrere frontibus ardent. Vis, Caesar, dammis parcere? mitte canes. </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> O felix animo, felix, Nigrina, marito Atque inter Latias gloria prima nurus: Te patrios miscere iuvat cum coniuge census, Gaudentem socio participique viro. Arserit Euhadne flammis iniecta mariti, Nec minor Alcestin fama sub astra ferat: Tu melius: certo meruisti pignore vitae, Ut tibi non esset morte probandus amor. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> Milia misisti mihi sex bis sena petenti: Ut bis sena feram, bis duodena petam. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Numquam divitias deos rogavi Contentus modicis meoque laetus: Paupertas, veniam dabis, recede. Causast quae subiti novique voti? Pendentem volo Zoilum videre. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Condita cum tibi sit iam sexagensima messis Et facies multo splendeat alba pilo, Discurris tota vagus urbe, nec ulla cathedra est, Cui non mane feras inrequietus Have; Et sine te nulli fas est prodire tribuno, Nec caret officio consul uterque tuo; Et sacro decies repetis Palatia clivo Sigerosque meros Partheniosque sonas. Haec faciant sane iuvenes: deformius, Afer, Omnino nihil est ardalione sene. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Hospes eras nostri semper, Matho, Tiburtini. Hoc emis. Inposui: rus tibi vendo tuum. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> Declamas in febre, Maron: hanc esse phrenesin Si nescis, non es sanus, amice Maron. Declamas aeger, declamas hemitritaeos: Si sudare aliter non potes, est ratio. 'Magna tamen res est.' Erras; cum viscera febris Exurit, res est magna tacere, Maron. </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> Epigramma nostrum cum Fabulla legisset, Negare nullam quo queror puellarum, Semel rogata bisque terque neglexit Preces amantis. Iam, Fabulla, promitte: Negare iussi, pernegare non iussi. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Hos quoque commenda Venuleio, Rufe, libellos, Inputet et nobis otia parva roga, Immemor et paulum curarum operumque suorum Non tetrica nugas exigat aure meas. Sed nec post primum legat haec summumve trientem, Sed sua cum medius proelia Bacchus amat. Si nimis est legisse duos, tibi charta plicetur Altera: divisum sic breve fiet opus. </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Securo nihil est te, Naevole, peius: eodem Sollicito nihil est, Naevole, te melius. Securus nullum resalutas, despicis omnes, Nec quisquam liber nec tibi natus homo est: Sollicitus donas, dominum regemque salutas, Invitas. Esto, Naevole, sollicitus. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Non est in populo nec urbe tota, A se Thaida qui probet fututam, Cum multi cupiant rogentque multi. Tam casta est, rogo, Thais? Immo fellat. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV.== <poem> Nos bibimus vitro, tu murra, Pontice. Quare? Prodat perspicuus ne duo vina calix. </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI.== <poem> Si vis auribus Atticis probari, Exhortor moneoque te, libelle, Ut docto placeas Apollinari. Nil exactius eruditiusque est, Sed nec candidius benigniusque: Si te pectore, si tenebit ore, Nec rhonchos metues maligniorum, Nec scombris tunicas dabis molestas. Si damnaverit, ad salariorum Curras scrinia protinus licebit, Inversa pueris arande charta. </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII.== <poem> Infantem secum semper tua Bassa, Fabulle, Conlocat et lusus deliciasque vocat, Et, quo mireris magis, infantaria non est. Ergo quid in causa est? Pedere Bassa solet. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Nulla remisisti parvo pro munere dona, Et iam Saturni quinque fuere dies. Ergo nec argenti sex scripula Septiciani Missa nec a querulo mappa cliente fuit, Antipolitani nec quae de sanguine thynni Testa rubet, nec quae cottana parva gerit, Nec rugosarum vimen breve Picenarum, Dicere te posses ut meminisse mei? Decipies alios verbis voltuque benigno, Nam mihi iam notus dissimulator eris. </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX.== <poem> Ohe, iam satis est, ohe, libelle, Iam pervenimus usque ad umbilicos. Tu procedere adhuc et ire quaeris, Nec summa potes in schida teneri, Sic tamquam tibi res peracta non sit, Quae prima quoque pagina peracta est. Iam lector queriturque deficitque, Iam librarius hoc et ipse dicit 'Ohe, iam satis est, ohe, libelle.' </poem> {{Liber |Ante= Liber III |AnteNomen= Epigrammaton liber III |Post= Liber V |PostNomen= Epigrammaton liber V }} </div>{{finis}} bacqck01tju0o8vme6mshg7ol120tpo 269371 269370 2026-06-06T23:32:49Z Saumache 27923 269371 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber IV }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= Liber III |AnteNomen= Epigrammaton liber III |Post= Liber V |PostNomen= Epigrammaton liber V }} ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Caesaris alma dies et luce sacratior illa, Conscia Dictaeum qua tulit Ida Iovem, Longa, precor, Pylioque veni numerosior aevo Semper et hoc voltu vel meliore nite. Hic colat Albano Tritonida multus in auro{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|I}}.5|5}} Perque manus tantas plurima quercus eat; Hic colat ingenti redeuntia saecula lustro Et quae Romuleus sacra Tarentos habet. Magna quidem, superi, petimus, sed debita terris: Pro tanto quae sunt inproba vota deo?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|I}}.10|10}} </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Spectabat modo solus inter omnes Nigris munus Horatius lacernis, Cum plebs et minor ordo maximusque Sancto cum duce candidus sederet. Toto nix cecidit repente caelo:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.5|5}} Albis spectat Horatius lacernis. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> Aspice quam densum tacitarum vellus aquarum Defluat in voltus Caesaris inque sinus. Indulget tamen ille Iovi, nec vertice moto Concretas pigro frigore ridet aquas, Sidus Hyperborei solitus lassare Bootae{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.5|5}} Et madidis Helicen dissimulare comis. Quis siccis lascivit aquis et ab aethere ludit? Suspicor has pueri Caesaris esse nives. </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Quod siccae redolet palus lacunae, Crudarum nebulae quod Albularum, Piscinae vetus aura quod marinae, Quod pressa piger hircus in capella, Lassi vardaicus quod evocati,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|IV}}.5|5}} Quod bis murice vellus inquinatum, Quod ieiunia sabbatariarum, Maestorum quod anhelitus reorum, Quod spurcae moriens lucerna Ledae, Quod ceromata faece de Sabina,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|IV}}.10|10}} Quod volpis fuga, viperae cubile, Mallem quam quod oles olere, Bassa. </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Vir bonus et pauper linguaque et pectore verus, Quid tibi vis, urbem qui, Fabiane, petis? Qui nec leno potes nec comissator haberi, Nec pavidos tristi voce citare reos, Nec potes uxorem cari corrumpere amici,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|V}}.5|5}} Nec potes algentes arrigere ad vetulas, Vendere nec vanos circa Palatia fumos, Plaudere nec Cano, plaudere nec Glaphyro: Unde miser vives? 'Homo certus, fidus amicus - '. Hoc nihil est: numquam sic Philomelus eris.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|V}}.10|10}} </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Credi virgine castior pudica Et frontis tenerae cupis videri, Cum sis inprobior, Malisiane, Quam qui compositos metro Tibulli In Stellae recitat domo libellos.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.5|5}} </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Cur, here quod dederas, hodie, puer Hylle, negasti, Durus tam subito, qui modo mitis eras? Sed iam causaris barbamque annosque pilosque. O nox quam longa es, quae facis una senem! Quid nos derides? here qui puer, Hylle, fuisti,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VII}}.5|5}} Dic nobis, hodie qua ratione vir es? </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> Prima salutantes atque altera conterit hora, Exercet raucos tertia causidicos, In quintam varios extendit Roma labores, Sexta quies lassis, septima finis erit, Sufficit in nonam nitidis octava palaestris,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.5|5}} Imperat extructos frangere nona toros: Hora libellorum decuma est, Eupheme, meorum, Temperat ambrosias cum tua cura dapes Et bonus aetherio laxatur nectare Caesar Ingentique tenet pocula parca manu.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.10|10}} Tunc admitte iocos: gressu timet ire licenti Ad matutinum nostra Thalia Iovem. </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Sotae filia clinici, Labulla, Deserto sequeris Clytum marito Et donas et amas: ἔχεις ἀσώτως. </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Dum novus est nec adhuc rasa mihi fronte libellus, Pagina dum tangi non bene sicca timet, I puer et caro perfer leve munus amico, Qui meruit nugas primus habere meas. Curre, sed instructus: comitetur Punica librum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|X}}.5|5}} Spongia: muneribus convenit illa meis. Non possunt nostros multae, Faustine, liturae Emendare iocos: una litura potest. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Dum nimium vano tumefactus nomine gaudes Et Saturninum te, miser, esse pudet, Impia Parrhasia movisti bella sub ursa, Qualia qui Phariae coniugis arma tulit. Excideratne adeo fatum tibi nominis huius,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XI}}.5|5}} Obruit Actiaci quod gravis ira freti? An tibi promisit Rhenus quod non dedit illi Nilus, et Arctois plus licuisset aquis? Ille etiam nostris Antonius occidit armis, Qui tibi conlatus, perfide, Caesar erat.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XI}}.10|10}} </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Nulli, Thai, negas, sed si te non pudet istud, Hoc saltem pudeat, Thai, negare nihil. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Claudia, Rufe, meo nubit Peregrina Pudenti: Macte esto taedis, o Hymenaee, tuis. Tam bene rara suo miscentur cinnama nardo, Massica Theseis tam bene vina favis; Nec melius teneris iunguntur vitibus ulmi,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIII}}.5|5}} Nec plus lotos aquas, litora myrtus amat. Candida perpetuo reside, Concordia, lecto, Tamque pari semper sit Venus aequa iugo: Diligat illa senem quondam, sed et ipsa marito Tum quoque, cum fuerit, non videatur anus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Sili, Castalidum decus sororum, Qui periuria barbari furoris Ingenti premis ore perfidosque Astus Hannibalis levisque Poenos Magnis cedere cogis Africanis:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.5|5}} Paulum seposita severitate, Dum blanda vagus alea December Incertis sonat hinc et hinc fritillis Et ludit tropa nequiore talo, Nostris otia commoda Camenis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.10|10}} Nec torva lege fronte, sed remissa Lascivis madidos iocis libellos. Sic forsan tener ausus est Catullus Magno mittere Passerem Maroni. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Mille tibi nummos hesterna luce roganti In sex aut septem, Caeciliane, dies 'Non habeo' dixi: sed tu causatus amici Adventum lancem paucaque vasa rogas. Stultus es? an stultum me credis, amice? negavi{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XV}}.5|5}} Mille tibi nummos, milia quinque dabo? </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Privignum non esse tuae te, Galle, novercae Rumor erat, coniunx dum fuit illa patris. Non tamen hoc poterat vivo genitore probari. Iam nusquam pater est, Galle, noverca domi est. Magnus ab infernis revocetur Tullius umbris{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVI}}.5|5}} Et te defendat Regulus ipse licet, Non potes absolvi: nam quae non desinit esse Post patrem, numquam, Galle, noverca fuit. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Facere in Lyciscam, Paule, me iubes versus, Quibus illa lectis rubeat et sit irata. O Paule, malus es: irrumare vis solus. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Qua vicina pluit Vipsanis porta columnis Et madet adsiduo lubricus imbre lapis, In iugulum pueri, qui roscida tecta subibat, Decidit hiberno praegravis unda gelu: Cumque peregisset miseri crudelia fata,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.5|5}} Tabuit in calido volnere mucro tener. Quid non saeva sibi voluit Fortuna licere? Aut ubi non mors est, si iugulatis aquae? </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> Hanc tibi Sequanicae pinguem textricis alumnam, Quae Lacedaemonium barbara nomen habet, Sordida, sed gelido non aspernanda Decembri Dona, peregrinam mittimus endromida: - Seu lentum ceroma teris tepidumve trigona,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIX}}.5|5}} Sive harpasta manu pulverulenta rapis, Plumea seu laxi partiris pondera follis, Sive levem cursu vincere quaeris Athan - Ne madidos intret penetrabile frigus in artus, Neve gravis subita te premat Iris aqua.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIX}}.10|10}} Ridebis ventos hoc munere tectus et imbris: Nec sic in Tyria sindone tutus eris. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Dicit se vetulam, cum sit Caerellia pupa: Pupam se dicit Gellia, cum sit anus. Ferre nec hanc possis, possis, Colline, nec illam: Altera ridicula est, altera putidula. </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Nullos esse deos, inane caelum Adfirmat Segius: probatque, quod se Factum, dum negat haec, videt beatum. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Primos passa toros et adhuc placanda marito Merserat in nitidos se Cleopatra lacus, Dum fugit amplexus. Sed prodidit unda latentem; Lucebat, totis cum tegeretur aquis: Condita sic puro numerantur lilia vitro,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXII}}.5|5}} Sic prohibet tenuis gemma latere rosas. Insilui mersusque vadis luctantia carpsi Basia: perspicuae plus vetuistis aquae. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Dum tu lenta nimis diuque quaeris, Quis primus tibi quisve sit secundus Graium quos epigramma conparavit: Palmam Callimachus, Thalia, de se Facundo dedit ipse Bruttiano.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIII}}.5|5}} Qui si Cecropio satur lepore Romanae sale luserit Minervae, Illi me facias, precor, secundum. </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> Omnes quas habuit, Fabiane, Lycoris amicas Extulit: uxori fiat amica meae. </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Aemula Baianis Altini litora villis Et Phaethontei conscia silva rogi, Quaeque Antenoreo Dryadum pulcherrima Fauno Nupsit ad Euganeos Sola puella lacus, Et tu Ledaeo felix Aquileia Timavo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXV}}.5|5}} Hic ubi septenas Cyllarus hausit aquas: Vos eritis nostrae requies portusque senectae, Si iuris fuerint otia nostra sui. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> Quod te mane domi toto non vidimus anno, Vis dicam, quantum, Postume, perdiderim? Tricenos, puto, bis, vicenos ter, puto, nummos. Ignosces: togulam, Postume, pluris emo. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Saepe meos laudare soles, Auguste, libellos. Invidus ecce negat: num minus ergo soles? Quid, quod honorato non sola voce dedisti, Non alius poterat quae dare dona mihi? Ecce iterum nigros conrodit lividus ungues.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVII}}.5|5}} Da, Caesar, tanto tu magis, ut doleat. </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Donasti tenero, Chloe, Luperco Hispanas Tyriasque coccinasque, Et lotam tepido togam Galaeso, Indos sardonychas, Scythas zmaragdos, Et centum dominos novae monetae:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.5|5}} Et quidquid petit usque et usque donas. Vae glabraria, vae tibi misella: Nudam te statuet tuus Lupercus. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Obstat, care Pudens, nostris sua turba libellis Lectoremque frequens lassat et implet opus. Rara iuvant: primis sic maior gratia pomis, Hibernae pretium sic meruere rosae; Sic spoliatricem commendat fastus amicam,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.5|5}} Ianua nec iuvenem semper aperta tenet. Saepius in libro numeratur Persius uno, Quam levis in tota Marsus Amazonide. Tu quoque de nostris releges quemcumque libellis, Esse puta solum: sic tibi pluris erit.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.10|10}} </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Baiano procul a lacu, monemus, Piscator, fuge, ne nocens recedas. Sacris piscibus hae natantur undae, Qui norunt dominum manumque lambunt Illam, qua nihil est in orbe maius.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXX}}.5|5}} Quid, quod nomen habent et ad magistri Vocem quisque sui venit citatus? Hoc quondam Libys impius profundo, Dum praedam calamo tremente ducit, Raptis luminibus repente caecus{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXX}}.10|10}} Captum non potuit videre piscem, Et nunc sacrilegos perosus hamos Baianos sedet ad lacus rogator. At tu, dum potes, innocens recede Iactis simplicibus cibis in undas,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXX}}.15|15}} Et pisces venerare delicatos. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Quod cupis in nostris dicique legique libellis Et nonnullus honos creditur iste tibi, Ne valeam, si non res est gratissima nobis Et volo te chartis inseruisse meis. Sed tu nomen habes averso fonte sororum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.5|5}} Inpositum, mater quod tibi dura dedit; Quod nec Melpomene, quod nec Polyhymnia possit Nec pia cum Phoebo dicere Calliope. Ergo aliquod gratum Musis tibi nomen adopta: Non semper belle dicitur 'Hippodame.'{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.10|10}} </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> Et latet et lucet Phaethontide condita gutta, Ut videatur apis nectare clusa suo. Dignum tantorum pretium tulit illa laborum: Credibile est ipsam sic voluisse mori. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Plena laboratis habeas cum scrinia libris, Emittis quare, Sosibiane, nihil? 'Edent heredes' inquis 'mea carmina.' Quando? Tempus erat iam te, Sosibiane, legi. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Sordida cum tibi sit, verum tamen, Attale, dicit, Quisquis te niveam dicit habere togam. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Frontibus adversis molles concurrere dammas Vidimus et fati sorte iacere pari. Spectavere canes praedam, stupuitque superbus Venator, cultro nil superesse suo. Unde leves animi tanto caluere furore?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXV}}.5|5}} Sic pugnant tauri, sic cecidere viri. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Cana est barba tibi, nigra est coma: tinguere barbam Non potes - haec causa est - et potes, Ole, comam. </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> 'Centum Coranus et ducenta Mancinus, Trecenta debet Titius, hoc bis Albinus, Decies Sabinus alterumque Serranus; Ex insulis fundisque tricies soldum, Ex pecore redeunt ter ducena Parmensi':{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVII}}.5|5}} Totis diebus, Afer, hoc mihi narras Et teneo melius ista, quam meum nomen. Numeres oportet aliquid, ut pati possim: Cotidianam refice nauseam nummis: Audire gratis, Afer, ista non possum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVII}}.10|10}} </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Galla, nega: satiatur amor, nisi gaudia torquent: Sed noli nimium, Galla, negare diu. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Argenti genus omne comparasti, Et solus veteres Myronos artes, Solus Praxitelus manum Scopaeque, Solus Phidiaci toreuma caeli, Solus Mentoreos habes labores.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIX}}.5|5}} Nec desunt tibi vera Gratiana, Nec quae Callaico linuntur auro, Nec mensis anaglypta de paternis. Argentum tamen inter omne miror Quare non habeas, Charine, purum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIX}}.10|10}} </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Atria Pisonum stabant cum stemmate toto Et docti Senecae ter numeranda domus; Praetulimus tantis solum te, Postume, regnis: Pauper eras et eques, sed mihi consul eras. Tecum ter denas numeravi, Postume, brumas:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XL}}.5|5}} Communis nobis lectus et unus erat. Iam donare potes, iam perdere, plenus honorum, Largus opum: expecto, Postume, quid facias. Nil facis, et serumst alium mihi quaerere regem. - Hoc, Fortuna, placet? 'Postumus inposuit.'{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XL}}.10|10}} </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Quid recitaturus circumdas vellera collo? Conveniunt nostris auribus ista magis. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Si quis forte mihi possit praestare roganti, Audi, quem puerum, Flacce, rogare velim. Niliacis primum puer hic nascatur in oris: Nequitias tellus scit dare nulla magis. Sit nive candidior: namque in Mareotide fusca{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLII}}.5|5}} Pulchrior est, quanto rarior, iste color. Lumina sideribus certent mollesque flagellent Colla comae: tortas non amo, Flacce, comas. Frons brevis atque modus leviter sit naribus uncis, Paestanis rubeant aemula labra rosis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLII}}.10|10}} Saepe et nolentem cogat nolitque volentem, Liberior domino saepe sit ille suo; Et timeat pueros, excludat saepe puellas: Vir reliquis, uni sit puer ille mihi. 'Iam scio, nec fallis: nam me quoque iudice verum est.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLII}}.15|15}} Talis erat' dices 'noster Amazonicus.' </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Non dixi, Coracine, te cinaedum: Non sum tam temerarius nec audax Nec mendacia qui loquar libenter. Si dixi, Coracine, te cinaedum, Iratam mihi Pontiae lagonam,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.5|5}} Iratum calicem mihi Metili: Iuro per Syrios tibi tumores, Iuro per Berecyntios furores. Quid dixi tamen? Hoc leve et pusillum, Quod notum est, quod et ipse non negabis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.10|10}} Dixi te, Coracine, cunnilingum. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Hic est pampineis viridis modo Vesbius umbris, Presserat hic madidos nobilis uva lacus: Haec iuga, quam Nysae colles, plus Bacchus amavit, Hoc nuper Satyri monte dedere choros. Haec Veneris sedes, Lacedaemone gratior illi,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIV}}.5|5}} Hic locus Herculeo numine clarus erat. Cuncta iacent flammis et tristi mersa favilla: Nec superi vellent hoc licuisse sibi. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Haec tibi pro nato plena dat laetus acerra, Phoebe, Palatinus munera Parthenius, Ut qui prima novo signat quinquennia lustro, Impleat innumeras Burrus Olympiadas. Fac rata vota patris: sic te tua diligat arbor{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLV}}.5|5}} Gaudeat et certa virginitate soror, Perpetuo sic flore mices, sic denique non sint Tam longae Bromio, quam tibi, Phoebe, comae. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Saturnalia divitem Sabellum Fecerunt: merito tumet Sabellus, Nec quemquam putat esse praedicatque Inter causidicos beatiorem. Hos fastus animosque dat Sabello{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVI}}.5|5}} Farris semodius fabaeque fresae, Et turis piperisque tres selibrae, Et Lucanica ventre cum Falisco, Et nigri Syra defruti lagona, Et ficus Libyca gelata testa{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVI}}.10|10}} Cum bulbis cocleisque caseoque. Piceno quoque venit a cliente Parcae cistula non capax olivae, Et crasso figuli polita caelo Septenaria synthesis Sagunti,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVI}}.15|15}} Hispanae luteum rotae toreuma, Et lato variata mappa clavo. Saturnalia fructuosiora Annis non habuit decem Sabellus. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Encaustus Phaethon tabula tibi pictus in hac est. Quid tibi vis, dipyrum qui Phaethonta facis? </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Percidi gaudes, percisus, Papyle, ploras. Cur, quae vis fieri, Papyle, facta doles? Paenitet obscenae pruriginis? an magis illud Fles, quod percidi, Papyle, desieris? </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Nescit, crede mihi, quid sint epigrammata, Flacce, Qui tantum lusus ista iocosque vocat. Ille magis ludit, qui scribit prandia saevi Tereos, aut cenam, crude Thyesta, tuam, Aut puero liquidas aptantem Daedalon alas,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.5|5}} Pascentem Siculas aut Polyphemon ovis. A nostris procul est omnis vesica libellis, Musa nec insano syrmate nostra tumet. 'Illa tamen laudant omnes, mirantur, adorant.' Confiteor: laudant illa, sed ista legunt.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.10|10}} </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Quid me, Thai, senem subinde dicis? Nemo est, Thai, senex ad irrumandum. </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Cum tibi non essent sex milia, Caeciliane, Ingenti late vectus es hexaphoro: Postquam bis decies tribuit dea caeca sinumque Ruperunt nummi, factus es, ecce, pedes. Quid tibi pro meritis et tantis laudibus optem?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LI}}.5|5}} Di reddant sellam, Caeciliane, tibi. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Gestari iunctis nisi desinis, Hedyle, capris, Qui modo ficus eras, iam caprificus eris. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Hunc, quem saepe vides intra penetralia nostrae Pallados et templi limina, Cosme, novi Cum baculo peraque senem, cui cana putrisque Stat coma et in pectus sordida barba cadit, Cerea quem nudi tegit uxor abolla grabati,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.5|5}} Cui dat latratos obvia turba cibos, Esse putas Cynicum deceptus imagine ficta: Non est hic Cynicus, Cosme: quid ergo? Canis. </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> O cui Tarpeias licuit contingere quercus Et meritas prima cingere fronde comas, Si sapis, utaris totis, Colline, diebus Extremumque tibi semper adesse putes. Lanificas nulli tres exorare puellas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIV}}.5|5}} Contigit: observant quem statuere diem. Divitior Crispo, Thrasea constantior ipso Lautior et nitido sis Meliore licet: Nil adicit penso Lachesis fusosque sororum Explicat et semper de tribus una negat.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIV}}.10|10}} </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Luci, gloria temporum tuorum, Qui Caium veterem Tagumque nostrum Arpis cedere non sinis disertis: Argivas generatus inter urbes Thebas carmine cantet aut Mycenas,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.5|5}} Aut claram Rhodon aut libidinosae Ledaeas Lacedaemonos palaestras: Nos Celtis genitos et ex Hiberis Nostrae nomina duriora terrae Grato non pudeat referre versu:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.10|10}} Saevo Bilbilin optimam metallo, Quae vincit Chalybasque Noricosque, Et ferro Plateam suo sonantem, Quam fluctu tenui, sed inquieto Armorum Salo temperator ambit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.15|15}} Tutelamque chorosque Rixamarum, Et convivia festa Carduarum, Et textis Peterin rosis rubentem, Atque antiqua patrum theatra Rigas, Et certos iaculo levi Silaos,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.20|20}} Turgontique lacus Turasiaeque, Et parvae vada pura Tvetonissae, Et sanctum Buradonis ilicetum, Per quod vel piger ambulat viator, Et quae fortibus excolit iuvencis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.25|25}} Curvae Manlius arva Vativescae. Haec tam rustica, delicate lector, Rides nomina? rideas licebit, Haec tam rustica malo, quam Butuntos. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Munera quod senibus viduisque ingentia mittis, Vis te munificum, Gargiliane, vocem? Sordidius nihil est, nihil est te spurcius uno, Qui potes insidias dona vocare tuas: Sic avidis fallax indulget piscibus hamus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVI}}.5|5}} Callida sic stultas decipit esca feras. Quid sit largiri, quid sit donare, docebo, Si nescis: dona, Gargiliane, mihi. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Dum nos blanda tenent lascivi stagna Lucrini Et quae pumiceis fontibus antra calent, Tu colis Argei regnum, Faustine, coloni, Quo te bis decimus ducit ab urbe lapis. Horrida sed fervent Nemeaei pectora monstri,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.5|5}} Nec satis est, Baias igne calere suo. Ergo sacri fontes et litora grata valete, Nympharum pariter Nereïdumque domus. Herculeos colles gelida vos vincite bruma, Nunc Tiburtinis cedite frigoribus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.10|10}} </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> In tenebris luges amissum, Galla, maritum. Iam plorare pudet te, puto, Galla, virum. </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Flentibus Heliadum ramis dum vipera repit, Fluxit in obstantem sucina gutta feram: Quae dum miratur pingui se rore teneri, Concreto riguit vincta repente gelu. Ne tibi regali placeas, Cleopatra, sepulchro,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIX}}.5|5}} Vipera si tumulo nobiliore iacet. </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Ardea solstitio Castranaque rura petantur Quique Cleonaeo sidere fervet ager, Cum Tiburtinas damnet Curiatius auras Inter laudatas ad Styga missus aquas. Nullo fata loco possis excludere: cum mors{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LX}}.5|5}} Venerit, in medio Tibure Sardinia est. </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Donasse amicum tibi ducenta, Mancine, Nuper superbo laetus ore iactasti. Quartus dies est, in schola poetarum Dum fabulamur, milibus decem dixti Emptas lacernas munus esse Pompullae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.5|5}} Sardonycha verum lineisque ter cinctum Duasque similes fluctibus maris gemmas Dedisse Bassam Caeliamque iurasti. Here de theatro, Pollione cantante, Cum subito abires, dum fugis, loquebaris,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.10|10}} Hereditatis tibi trecenta venisse, Et mane centum, et post meridie centum. Quid tibi sodales fecimus mali tantum? Miserere iam, crudelis, et sile tandem. Aut, si tacere lingua non potest ista,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.15|15}} Aliquando narra, quod velimus audire. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Tibur in Herculeum migravit nigra Lycoris, Omnia dum fieri candida credit ibi. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Dum petit a Baulis mater Caerellia Baias, Occidit insani crimine mersa freti. Gloria quanta perit vobis! haec monstra Neroni Nec iussae quondam praestiteratis, aquae. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Iuli iugera pauca Martialis Hortis Hesperidum beatiora Longo Ianiculi iugo recumbunt: Lati collibus eminent recessus, Et planus modico tumore vertex{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.5|5}} Caelo perfruitur sereniore Et curvas nebula tegente valles Solus luce nitet peculiari; Puris leniter admoventur astris Celsae culmina delicata villae.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.10|10}} Hinc septem dominos videre montis Et totam licet aestimare Romam, Albanos quoque Tusculosque colles Et quodcumque iacet sub urbe frigus, Fidenas veteres brevesque Rubras,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.15|15}} Et quod virgineo cruore gaudet Annae pomiferum nemus Perennae. Illinc Flaminiae Salariaeque Gestator patet essedo tacente, Ne blando rota sit molesta somno,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.20|20}} Quem nec rumpere nauticum celeuma Nec clamor valet helciariorum, Cum sit tam prope Mulvius sacrumque Lapsae per Tiberim volent carinae. Hoc rus, seu potius domus vocanda est,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.25|25}} Commendat dominus: tuam putabis, Tam non invida tamque liberalis, Tam comi patet hospitalitate: Credas Alcinoi pios Penates Aut facti modo divitis Molorchi.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.30|30}} Vos nunc omnia parva qui putatis, Centeno gelidum ligone Tibur Vel Praeneste domate pendulamque Uni dedite Setiam colono, Dum me iudice praeferantur istis{{r|64.35|35}} Iuli iugera pauca Martialis. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Oculo Philaenis semper altero plorat. Quo fiat istud quaeritis modo? lusca est. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Egisti vitam semper, Line, municipalem, Qua nihil omnino vilius esse potest. Idibus et raris togula est excussa Kalendis Duxit et aestates synthesis una decem. Saltus aprum, campus leporem tibi misit inemptum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.5|5}} Silva gravis turdos exagitata dedit, Captus flumineo venit de gurgite piscis, Vina ruber fudit non peregrina cadus. Nec tener Argolica missus de gente minister, Sed stetit inculti rustica turba foci.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.10|10}} Vilica vel duri conpressa est nupta coloni, Incaluit quotiens saucia vena mero. Nec nocuit tectis ignis, nec Sirius agris, Nec mersa est pelago nec fuit ulla ratis. Subposita est blando numquam tibi tessera talo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.15|15}} Alea sed parcae sola fuere nuces. Dic, ubi sit decies, mater quod avara reliquit. Nusquam est: fecisti rem, Line, difficilem. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Praetorem pauper centum sestertia Gaurus Orabat cana notus amicitia, Dicebatque suis haec tantum deesse trecentis, Ut posset domino plaudere iustus eques. Praetor ait 'Scis me Scorpo Thalloque daturum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVII}}.5|5}} Atque utinam centum milia sola darem.' A pudet ingratae, pudet a male divitis arcae. Quod non das equiti, vis dare, praetor, equo? </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Invitas centum quadrantibus et bene cenas. Ut cenem invitor, Sexte, an ut invideam? </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Tu Setina quidem semper vel Massica ponis, Papyle, sed rumor tam bona vina negat: Diceris hac factus caelebs quater esse lagona. Nec puto nec credo, Papyle, nec sitio. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Nihil Ammiano praeter aridam restem Moriens reliquit ultimis pater ceris. Fieri putaret posse quis, Marulline, Ut Ammianus mortuum patrem nollet? </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Quaero diu totam, Safroni Rufe, per urbem, Si qua puella neget: nulla puella negat. Tamquam fas non sit, tamquam sit turpe negare, Tamquam non liceat: nulla puella negat. Casta igitur nulla est? sunt castae mille: quid ergo{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXI}}.5|5}} Casta facit? non dat, non tamen illa negat. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Exigis, ut donem nostros tibi, Quinte, libellos. Non habeo, sed habet bibliopola Tryphon. 'Aes dabo pro nugis et emam tua carmina sanus? Non' inquis 'faciam tam fatue.' Nec ego. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Cum gravis extremas Vestinus duceret horas Et iam per Stygias esset iturus aquas, Ultima volventis oravit pensa sorores, Ut traherent parva stamina pulla mora, Iam sibi defunctus caris dum vivit amicis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIII}}.5|5}} Moverunt tetricas tam pia vota deas. Tunc largas partitus opes a luce recessit Seque mori post hoc credidit ille senem. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Aspicis, inbelles temptent quam fortia dammae Proelia? tam timidis quanta sit ira feris? In mortem parvis concurrere frontibus ardent. Vis, Caesar, dammis parcere? mitte canes. </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> O felix animo, felix, Nigrina, marito Atque inter Latias gloria prima nurus: Te patrios miscere iuvat cum coniuge census, Gaudentem socio participique viro. Arserit Euhadne flammis iniecta mariti,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXV}}.5|5}} Nec minor Alcestin fama sub astra ferat: Tu melius: certo meruisti pignore vitae, Ut tibi non esset morte probandus amor. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> Milia misisti mihi sex bis sena petenti: Ut bis sena feram, bis duodena petam. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Numquam divitias deos rogavi Contentus modicis meoque laetus: Paupertas, veniam dabis, recede. Causast quae subiti novique voti? Pendentem volo Zoilum videre.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVII}}.5|5}} </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Condita cum tibi sit iam sexagensima messis Et facies multo splendeat alba pilo, Discurris tota vagus urbe, nec ulla cathedra est, Cui non mane feras inrequietus Have; Et sine te nulli fas est prodire tribuno,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVIII}}.5|5}} Nec caret officio consul uterque tuo; Et sacro decies repetis Palatia clivo Sigerosque meros Partheniosque sonas. Haec faciant sane iuvenes: deformius, Afer, Omnino nihil est ardalione sene.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Hospes eras nostri semper, Matho, Tiburtini. Hoc emis. Inposui: rus tibi vendo tuum. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> Declamas in febre, Maron: hanc esse phrenesin Si nescis, non es sanus, amice Maron. Declamas aeger, declamas hemitritaeos: Si sudare aliter non potes, est ratio. 'Magna tamen res est.' Erras; cum viscera febris{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXX}}.5|5}} Exurit, res est magna tacere, Maron. </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> Epigramma nostrum cum Fabulla legisset, Negare nullam quo queror puellarum, Semel rogata bisque terque neglexit Preces amantis. Iam, Fabulla, promitte: Negare iussi, pernegare non iussi.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXI}}.5|5}} </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Hos quoque commenda Venuleio, Rufe, libellos, Inputet et nobis otia parva roga, Immemor et paulum curarum operumque suorum Non tetrica nugas exigat aure meas. Sed nec post primum legat haec summumve trientem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXII}}.5|5}} Sed sua cum medius proelia Bacchus amat. Si nimis est legisse duos, tibi charta plicetur Altera: divisum sic breve fiet opus. </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Securo nihil est te, Naevole, peius: eodem Sollicito nihil est, Naevole, te melius. Securus nullum resalutas, despicis omnes, Nec quisquam liber nec tibi natus homo est: Sollicitus donas, dominum regemque salutas,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIII}}.5|5}} Invitas. Esto, Naevole, sollicitus. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Non est in populo nec urbe tota, A se Thaida qui probet fututam, Cum multi cupiant rogentque multi. Tam casta est, rogo, Thais? Immo fellat. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV.== <poem> Nos bibimus vitro, tu murra, Pontice. Quare? Prodat perspicuus ne duo vina calix. </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI.== <poem> Si vis auribus Atticis probari, Exhortor moneoque te, libelle, Ut docto placeas Apollinari. Nil exactius eruditiusque est, Sed nec candidius benigniusque:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVI}}.5|5}} Si te pectore, si tenebit ore, Nec rhonchos metues maligniorum, Nec scombris tunicas dabis molestas. Si damnaverit, ad salariorum Curras scrinia protinus licebit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVI}}.10|10}} Inversa pueris arande charta. </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII.== <poem> Infantem secum semper tua Bassa, Fabulle, Conlocat et lusus deliciasque vocat, Et, quo mireris magis, infantaria non est. Ergo quid in causa est? Pedere Bassa solet. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Nulla remisisti parvo pro munere dona, Et iam Saturni quinque fuere dies. Ergo nec argenti sex scripula Septiciani Missa nec a querulo mappa cliente fuit, Antipolitani nec quae de sanguine thynni{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVIII}}.5|5}} Testa rubet, nec quae cottana parva gerit, Nec rugosarum vimen breve Picenarum, Dicere te posses ut meminisse mei? Decipies alios verbis voltuque benigno, Nam mihi iam notus dissimulator eris.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX.== <poem> Ohe, iam satis est, ohe, libelle, Iam pervenimus usque ad umbilicos. Tu procedere adhuc et ire quaeris, Nec summa potes in schida teneri, Sic tamquam tibi res peracta non sit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIX}}.5|5}} Quae prima quoque pagina peracta est. Iam lector queriturque deficitque, Iam librarius hoc et ipse dicit 'Ohe, iam satis est, ohe, libelle.' </poem> {{Liber |Ante= Liber III |AnteNomen= Epigrammaton liber III |Post= Liber V |PostNomen= Epigrammaton liber V }} </div>{{finis}} atrc7njhb6jjgs17bgn39p15urojwtx 269372 269371 2026-06-06T23:33:32Z Saumache 27923 269372 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber IV }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= Liber III |AnteNomen= ../Liber III |Post= Liber V |PostNomen= ../Liber V }} ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Caesaris alma dies et luce sacratior illa, Conscia Dictaeum qua tulit Ida Iovem, Longa, precor, Pylioque veni numerosior aevo Semper et hoc voltu vel meliore nite. Hic colat Albano Tritonida multus in auro{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|I}}.5|5}} Perque manus tantas plurima quercus eat; Hic colat ingenti redeuntia saecula lustro Et quae Romuleus sacra Tarentos habet. Magna quidem, superi, petimus, sed debita terris: Pro tanto quae sunt inproba vota deo?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|I}}.10|10}} </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Spectabat modo solus inter omnes Nigris munus Horatius lacernis, Cum plebs et minor ordo maximusque Sancto cum duce candidus sederet. Toto nix cecidit repente caelo:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.5|5}} Albis spectat Horatius lacernis. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> Aspice quam densum tacitarum vellus aquarum Defluat in voltus Caesaris inque sinus. Indulget tamen ille Iovi, nec vertice moto Concretas pigro frigore ridet aquas, Sidus Hyperborei solitus lassare Bootae{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.5|5}} Et madidis Helicen dissimulare comis. Quis siccis lascivit aquis et ab aethere ludit? Suspicor has pueri Caesaris esse nives. </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Quod siccae redolet palus lacunae, Crudarum nebulae quod Albularum, Piscinae vetus aura quod marinae, Quod pressa piger hircus in capella, Lassi vardaicus quod evocati,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|IV}}.5|5}} Quod bis murice vellus inquinatum, Quod ieiunia sabbatariarum, Maestorum quod anhelitus reorum, Quod spurcae moriens lucerna Ledae, Quod ceromata faece de Sabina,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|IV}}.10|10}} Quod volpis fuga, viperae cubile, Mallem quam quod oles olere, Bassa. </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Vir bonus et pauper linguaque et pectore verus, Quid tibi vis, urbem qui, Fabiane, petis? Qui nec leno potes nec comissator haberi, Nec pavidos tristi voce citare reos, Nec potes uxorem cari corrumpere amici,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|V}}.5|5}} Nec potes algentes arrigere ad vetulas, Vendere nec vanos circa Palatia fumos, Plaudere nec Cano, plaudere nec Glaphyro: Unde miser vives? 'Homo certus, fidus amicus - '. Hoc nihil est: numquam sic Philomelus eris.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|V}}.10|10}} </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Credi virgine castior pudica Et frontis tenerae cupis videri, Cum sis inprobior, Malisiane, Quam qui compositos metro Tibulli In Stellae recitat domo libellos.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.5|5}} </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Cur, here quod dederas, hodie, puer Hylle, negasti, Durus tam subito, qui modo mitis eras? Sed iam causaris barbamque annosque pilosque. O nox quam longa es, quae facis una senem! Quid nos derides? here qui puer, Hylle, fuisti,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VII}}.5|5}} Dic nobis, hodie qua ratione vir es? </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> Prima salutantes atque altera conterit hora, Exercet raucos tertia causidicos, In quintam varios extendit Roma labores, Sexta quies lassis, septima finis erit, Sufficit in nonam nitidis octava palaestris,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.5|5}} Imperat extructos frangere nona toros: Hora libellorum decuma est, Eupheme, meorum, Temperat ambrosias cum tua cura dapes Et bonus aetherio laxatur nectare Caesar Ingentique tenet pocula parca manu.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.10|10}} Tunc admitte iocos: gressu timet ire licenti Ad matutinum nostra Thalia Iovem. </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Sotae filia clinici, Labulla, Deserto sequeris Clytum marito Et donas et amas: ἔχεις ἀσώτως. </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Dum novus est nec adhuc rasa mihi fronte libellus, Pagina dum tangi non bene sicca timet, I puer et caro perfer leve munus amico, Qui meruit nugas primus habere meas. Curre, sed instructus: comitetur Punica librum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|X}}.5|5}} Spongia: muneribus convenit illa meis. Non possunt nostros multae, Faustine, liturae Emendare iocos: una litura potest. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Dum nimium vano tumefactus nomine gaudes Et Saturninum te, miser, esse pudet, Impia Parrhasia movisti bella sub ursa, Qualia qui Phariae coniugis arma tulit. Excideratne adeo fatum tibi nominis huius,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XI}}.5|5}} Obruit Actiaci quod gravis ira freti? An tibi promisit Rhenus quod non dedit illi Nilus, et Arctois plus licuisset aquis? Ille etiam nostris Antonius occidit armis, Qui tibi conlatus, perfide, Caesar erat.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XI}}.10|10}} </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Nulli, Thai, negas, sed si te non pudet istud, Hoc saltem pudeat, Thai, negare nihil. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Claudia, Rufe, meo nubit Peregrina Pudenti: Macte esto taedis, o Hymenaee, tuis. Tam bene rara suo miscentur cinnama nardo, Massica Theseis tam bene vina favis; Nec melius teneris iunguntur vitibus ulmi,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIII}}.5|5}} Nec plus lotos aquas, litora myrtus amat. Candida perpetuo reside, Concordia, lecto, Tamque pari semper sit Venus aequa iugo: Diligat illa senem quondam, sed et ipsa marito Tum quoque, cum fuerit, non videatur anus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Sili, Castalidum decus sororum, Qui periuria barbari furoris Ingenti premis ore perfidosque Astus Hannibalis levisque Poenos Magnis cedere cogis Africanis:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.5|5}} Paulum seposita severitate, Dum blanda vagus alea December Incertis sonat hinc et hinc fritillis Et ludit tropa nequiore talo, Nostris otia commoda Camenis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.10|10}} Nec torva lege fronte, sed remissa Lascivis madidos iocis libellos. Sic forsan tener ausus est Catullus Magno mittere Passerem Maroni. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Mille tibi nummos hesterna luce roganti In sex aut septem, Caeciliane, dies 'Non habeo' dixi: sed tu causatus amici Adventum lancem paucaque vasa rogas. Stultus es? an stultum me credis, amice? negavi{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XV}}.5|5}} Mille tibi nummos, milia quinque dabo? </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Privignum non esse tuae te, Galle, novercae Rumor erat, coniunx dum fuit illa patris. Non tamen hoc poterat vivo genitore probari. Iam nusquam pater est, Galle, noverca domi est. Magnus ab infernis revocetur Tullius umbris{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVI}}.5|5}} Et te defendat Regulus ipse licet, Non potes absolvi: nam quae non desinit esse Post patrem, numquam, Galle, noverca fuit. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Facere in Lyciscam, Paule, me iubes versus, Quibus illa lectis rubeat et sit irata. O Paule, malus es: irrumare vis solus. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Qua vicina pluit Vipsanis porta columnis Et madet adsiduo lubricus imbre lapis, In iugulum pueri, qui roscida tecta subibat, Decidit hiberno praegravis unda gelu: Cumque peregisset miseri crudelia fata,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.5|5}} Tabuit in calido volnere mucro tener. Quid non saeva sibi voluit Fortuna licere? Aut ubi non mors est, si iugulatis aquae? </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> Hanc tibi Sequanicae pinguem textricis alumnam, Quae Lacedaemonium barbara nomen habet, Sordida, sed gelido non aspernanda Decembri Dona, peregrinam mittimus endromida: - Seu lentum ceroma teris tepidumve trigona,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIX}}.5|5}} Sive harpasta manu pulverulenta rapis, Plumea seu laxi partiris pondera follis, Sive levem cursu vincere quaeris Athan - Ne madidos intret penetrabile frigus in artus, Neve gravis subita te premat Iris aqua.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIX}}.10|10}} Ridebis ventos hoc munere tectus et imbris: Nec sic in Tyria sindone tutus eris. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Dicit se vetulam, cum sit Caerellia pupa: Pupam se dicit Gellia, cum sit anus. Ferre nec hanc possis, possis, Colline, nec illam: Altera ridicula est, altera putidula. </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Nullos esse deos, inane caelum Adfirmat Segius: probatque, quod se Factum, dum negat haec, videt beatum. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Primos passa toros et adhuc placanda marito Merserat in nitidos se Cleopatra lacus, Dum fugit amplexus. Sed prodidit unda latentem; Lucebat, totis cum tegeretur aquis: Condita sic puro numerantur lilia vitro,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXII}}.5|5}} Sic prohibet tenuis gemma latere rosas. Insilui mersusque vadis luctantia carpsi Basia: perspicuae plus vetuistis aquae. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Dum tu lenta nimis diuque quaeris, Quis primus tibi quisve sit secundus Graium quos epigramma conparavit: Palmam Callimachus, Thalia, de se Facundo dedit ipse Bruttiano.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIII}}.5|5}} Qui si Cecropio satur lepore Romanae sale luserit Minervae, Illi me facias, precor, secundum. </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> Omnes quas habuit, Fabiane, Lycoris amicas Extulit: uxori fiat amica meae. </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Aemula Baianis Altini litora villis Et Phaethontei conscia silva rogi, Quaeque Antenoreo Dryadum pulcherrima Fauno Nupsit ad Euganeos Sola puella lacus, Et tu Ledaeo felix Aquileia Timavo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXV}}.5|5}} Hic ubi septenas Cyllarus hausit aquas: Vos eritis nostrae requies portusque senectae, Si iuris fuerint otia nostra sui. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> Quod te mane domi toto non vidimus anno, Vis dicam, quantum, Postume, perdiderim? Tricenos, puto, bis, vicenos ter, puto, nummos. Ignosces: togulam, Postume, pluris emo. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Saepe meos laudare soles, Auguste, libellos. Invidus ecce negat: num minus ergo soles? Quid, quod honorato non sola voce dedisti, Non alius poterat quae dare dona mihi? Ecce iterum nigros conrodit lividus ungues.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVII}}.5|5}} Da, Caesar, tanto tu magis, ut doleat. </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Donasti tenero, Chloe, Luperco Hispanas Tyriasque coccinasque, Et lotam tepido togam Galaeso, Indos sardonychas, Scythas zmaragdos, Et centum dominos novae monetae:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.5|5}} Et quidquid petit usque et usque donas. Vae glabraria, vae tibi misella: Nudam te statuet tuus Lupercus. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Obstat, care Pudens, nostris sua turba libellis Lectoremque frequens lassat et implet opus. Rara iuvant: primis sic maior gratia pomis, Hibernae pretium sic meruere rosae; Sic spoliatricem commendat fastus amicam,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.5|5}} Ianua nec iuvenem semper aperta tenet. Saepius in libro numeratur Persius uno, Quam levis in tota Marsus Amazonide. Tu quoque de nostris releges quemcumque libellis, Esse puta solum: sic tibi pluris erit.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.10|10}} </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Baiano procul a lacu, monemus, Piscator, fuge, ne nocens recedas. Sacris piscibus hae natantur undae, Qui norunt dominum manumque lambunt Illam, qua nihil est in orbe maius.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXX}}.5|5}} Quid, quod nomen habent et ad magistri Vocem quisque sui venit citatus? Hoc quondam Libys impius profundo, Dum praedam calamo tremente ducit, Raptis luminibus repente caecus{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXX}}.10|10}} Captum non potuit videre piscem, Et nunc sacrilegos perosus hamos Baianos sedet ad lacus rogator. At tu, dum potes, innocens recede Iactis simplicibus cibis in undas,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXX}}.15|15}} Et pisces venerare delicatos. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Quod cupis in nostris dicique legique libellis Et nonnullus honos creditur iste tibi, Ne valeam, si non res est gratissima nobis Et volo te chartis inseruisse meis. Sed tu nomen habes averso fonte sororum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.5|5}} Inpositum, mater quod tibi dura dedit; Quod nec Melpomene, quod nec Polyhymnia possit Nec pia cum Phoebo dicere Calliope. Ergo aliquod gratum Musis tibi nomen adopta: Non semper belle dicitur 'Hippodame.'{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.10|10}} </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> Et latet et lucet Phaethontide condita gutta, Ut videatur apis nectare clusa suo. Dignum tantorum pretium tulit illa laborum: Credibile est ipsam sic voluisse mori. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Plena laboratis habeas cum scrinia libris, Emittis quare, Sosibiane, nihil? 'Edent heredes' inquis 'mea carmina.' Quando? Tempus erat iam te, Sosibiane, legi. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Sordida cum tibi sit, verum tamen, Attale, dicit, Quisquis te niveam dicit habere togam. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Frontibus adversis molles concurrere dammas Vidimus et fati sorte iacere pari. Spectavere canes praedam, stupuitque superbus Venator, cultro nil superesse suo. Unde leves animi tanto caluere furore?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXV}}.5|5}} Sic pugnant tauri, sic cecidere viri. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Cana est barba tibi, nigra est coma: tinguere barbam Non potes - haec causa est - et potes, Ole, comam. </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> 'Centum Coranus et ducenta Mancinus, Trecenta debet Titius, hoc bis Albinus, Decies Sabinus alterumque Serranus; Ex insulis fundisque tricies soldum, Ex pecore redeunt ter ducena Parmensi':{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVII}}.5|5}} Totis diebus, Afer, hoc mihi narras Et teneo melius ista, quam meum nomen. Numeres oportet aliquid, ut pati possim: Cotidianam refice nauseam nummis: Audire gratis, Afer, ista non possum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVII}}.10|10}} </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Galla, nega: satiatur amor, nisi gaudia torquent: Sed noli nimium, Galla, negare diu. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Argenti genus omne comparasti, Et solus veteres Myronos artes, Solus Praxitelus manum Scopaeque, Solus Phidiaci toreuma caeli, Solus Mentoreos habes labores.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIX}}.5|5}} Nec desunt tibi vera Gratiana, Nec quae Callaico linuntur auro, Nec mensis anaglypta de paternis. Argentum tamen inter omne miror Quare non habeas, Charine, purum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIX}}.10|10}} </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Atria Pisonum stabant cum stemmate toto Et docti Senecae ter numeranda domus; Praetulimus tantis solum te, Postume, regnis: Pauper eras et eques, sed mihi consul eras. Tecum ter denas numeravi, Postume, brumas:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XL}}.5|5}} Communis nobis lectus et unus erat. Iam donare potes, iam perdere, plenus honorum, Largus opum: expecto, Postume, quid facias. Nil facis, et serumst alium mihi quaerere regem. - Hoc, Fortuna, placet? 'Postumus inposuit.'{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XL}}.10|10}} </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Quid recitaturus circumdas vellera collo? Conveniunt nostris auribus ista magis. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Si quis forte mihi possit praestare roganti, Audi, quem puerum, Flacce, rogare velim. Niliacis primum puer hic nascatur in oris: Nequitias tellus scit dare nulla magis. Sit nive candidior: namque in Mareotide fusca{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLII}}.5|5}} Pulchrior est, quanto rarior, iste color. Lumina sideribus certent mollesque flagellent Colla comae: tortas non amo, Flacce, comas. Frons brevis atque modus leviter sit naribus uncis, Paestanis rubeant aemula labra rosis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLII}}.10|10}} Saepe et nolentem cogat nolitque volentem, Liberior domino saepe sit ille suo; Et timeat pueros, excludat saepe puellas: Vir reliquis, uni sit puer ille mihi. 'Iam scio, nec fallis: nam me quoque iudice verum est.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLII}}.15|15}} Talis erat' dices 'noster Amazonicus.' </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Non dixi, Coracine, te cinaedum: Non sum tam temerarius nec audax Nec mendacia qui loquar libenter. Si dixi, Coracine, te cinaedum, Iratam mihi Pontiae lagonam,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.5|5}} Iratum calicem mihi Metili: Iuro per Syrios tibi tumores, Iuro per Berecyntios furores. Quid dixi tamen? Hoc leve et pusillum, Quod notum est, quod et ipse non negabis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.10|10}} Dixi te, Coracine, cunnilingum. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Hic est pampineis viridis modo Vesbius umbris, Presserat hic madidos nobilis uva lacus: Haec iuga, quam Nysae colles, plus Bacchus amavit, Hoc nuper Satyri monte dedere choros. Haec Veneris sedes, Lacedaemone gratior illi,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIV}}.5|5}} Hic locus Herculeo numine clarus erat. Cuncta iacent flammis et tristi mersa favilla: Nec superi vellent hoc licuisse sibi. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Haec tibi pro nato plena dat laetus acerra, Phoebe, Palatinus munera Parthenius, Ut qui prima novo signat quinquennia lustro, Impleat innumeras Burrus Olympiadas. Fac rata vota patris: sic te tua diligat arbor{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLV}}.5|5}} Gaudeat et certa virginitate soror, Perpetuo sic flore mices, sic denique non sint Tam longae Bromio, quam tibi, Phoebe, comae. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Saturnalia divitem Sabellum Fecerunt: merito tumet Sabellus, Nec quemquam putat esse praedicatque Inter causidicos beatiorem. Hos fastus animosque dat Sabello{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVI}}.5|5}} Farris semodius fabaeque fresae, Et turis piperisque tres selibrae, Et Lucanica ventre cum Falisco, Et nigri Syra defruti lagona, Et ficus Libyca gelata testa{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVI}}.10|10}} Cum bulbis cocleisque caseoque. Piceno quoque venit a cliente Parcae cistula non capax olivae, Et crasso figuli polita caelo Septenaria synthesis Sagunti,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVI}}.15|15}} Hispanae luteum rotae toreuma, Et lato variata mappa clavo. Saturnalia fructuosiora Annis non habuit decem Sabellus. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Encaustus Phaethon tabula tibi pictus in hac est. Quid tibi vis, dipyrum qui Phaethonta facis? </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Percidi gaudes, percisus, Papyle, ploras. Cur, quae vis fieri, Papyle, facta doles? Paenitet obscenae pruriginis? an magis illud Fles, quod percidi, Papyle, desieris? </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Nescit, crede mihi, quid sint epigrammata, Flacce, Qui tantum lusus ista iocosque vocat. Ille magis ludit, qui scribit prandia saevi Tereos, aut cenam, crude Thyesta, tuam, Aut puero liquidas aptantem Daedalon alas,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.5|5}} Pascentem Siculas aut Polyphemon ovis. A nostris procul est omnis vesica libellis, Musa nec insano syrmate nostra tumet. 'Illa tamen laudant omnes, mirantur, adorant.' Confiteor: laudant illa, sed ista legunt.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.10|10}} </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Quid me, Thai, senem subinde dicis? Nemo est, Thai, senex ad irrumandum. </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Cum tibi non essent sex milia, Caeciliane, Ingenti late vectus es hexaphoro: Postquam bis decies tribuit dea caeca sinumque Ruperunt nummi, factus es, ecce, pedes. Quid tibi pro meritis et tantis laudibus optem?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LI}}.5|5}} Di reddant sellam, Caeciliane, tibi. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Gestari iunctis nisi desinis, Hedyle, capris, Qui modo ficus eras, iam caprificus eris. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Hunc, quem saepe vides intra penetralia nostrae Pallados et templi limina, Cosme, novi Cum baculo peraque senem, cui cana putrisque Stat coma et in pectus sordida barba cadit, Cerea quem nudi tegit uxor abolla grabati,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.5|5}} Cui dat latratos obvia turba cibos, Esse putas Cynicum deceptus imagine ficta: Non est hic Cynicus, Cosme: quid ergo? Canis. </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> O cui Tarpeias licuit contingere quercus Et meritas prima cingere fronde comas, Si sapis, utaris totis, Colline, diebus Extremumque tibi semper adesse putes. Lanificas nulli tres exorare puellas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIV}}.5|5}} Contigit: observant quem statuere diem. Divitior Crispo, Thrasea constantior ipso Lautior et nitido sis Meliore licet: Nil adicit penso Lachesis fusosque sororum Explicat et semper de tribus una negat.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIV}}.10|10}} </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Luci, gloria temporum tuorum, Qui Caium veterem Tagumque nostrum Arpis cedere non sinis disertis: Argivas generatus inter urbes Thebas carmine cantet aut Mycenas,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.5|5}} Aut claram Rhodon aut libidinosae Ledaeas Lacedaemonos palaestras: Nos Celtis genitos et ex Hiberis Nostrae nomina duriora terrae Grato non pudeat referre versu:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.10|10}} Saevo Bilbilin optimam metallo, Quae vincit Chalybasque Noricosque, Et ferro Plateam suo sonantem, Quam fluctu tenui, sed inquieto Armorum Salo temperator ambit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.15|15}} Tutelamque chorosque Rixamarum, Et convivia festa Carduarum, Et textis Peterin rosis rubentem, Atque antiqua patrum theatra Rigas, Et certos iaculo levi Silaos,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.20|20}} Turgontique lacus Turasiaeque, Et parvae vada pura Tvetonissae, Et sanctum Buradonis ilicetum, Per quod vel piger ambulat viator, Et quae fortibus excolit iuvencis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.25|25}} Curvae Manlius arva Vativescae. Haec tam rustica, delicate lector, Rides nomina? rideas licebit, Haec tam rustica malo, quam Butuntos. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Munera quod senibus viduisque ingentia mittis, Vis te munificum, Gargiliane, vocem? Sordidius nihil est, nihil est te spurcius uno, Qui potes insidias dona vocare tuas: Sic avidis fallax indulget piscibus hamus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVI}}.5|5}} Callida sic stultas decipit esca feras. Quid sit largiri, quid sit donare, docebo, Si nescis: dona, Gargiliane, mihi. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Dum nos blanda tenent lascivi stagna Lucrini Et quae pumiceis fontibus antra calent, Tu colis Argei regnum, Faustine, coloni, Quo te bis decimus ducit ab urbe lapis. Horrida sed fervent Nemeaei pectora monstri,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.5|5}} Nec satis est, Baias igne calere suo. Ergo sacri fontes et litora grata valete, Nympharum pariter Nereïdumque domus. Herculeos colles gelida vos vincite bruma, Nunc Tiburtinis cedite frigoribus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.10|10}} </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> In tenebris luges amissum, Galla, maritum. Iam plorare pudet te, puto, Galla, virum. </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Flentibus Heliadum ramis dum vipera repit, Fluxit in obstantem sucina gutta feram: Quae dum miratur pingui se rore teneri, Concreto riguit vincta repente gelu. Ne tibi regali placeas, Cleopatra, sepulchro,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIX}}.5|5}} Vipera si tumulo nobiliore iacet. </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Ardea solstitio Castranaque rura petantur Quique Cleonaeo sidere fervet ager, Cum Tiburtinas damnet Curiatius auras Inter laudatas ad Styga missus aquas. Nullo fata loco possis excludere: cum mors{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LX}}.5|5}} Venerit, in medio Tibure Sardinia est. </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Donasse amicum tibi ducenta, Mancine, Nuper superbo laetus ore iactasti. Quartus dies est, in schola poetarum Dum fabulamur, milibus decem dixti Emptas lacernas munus esse Pompullae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.5|5}} Sardonycha verum lineisque ter cinctum Duasque similes fluctibus maris gemmas Dedisse Bassam Caeliamque iurasti. Here de theatro, Pollione cantante, Cum subito abires, dum fugis, loquebaris,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.10|10}} Hereditatis tibi trecenta venisse, Et mane centum, et post meridie centum. Quid tibi sodales fecimus mali tantum? Miserere iam, crudelis, et sile tandem. Aut, si tacere lingua non potest ista,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.15|15}} Aliquando narra, quod velimus audire. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Tibur in Herculeum migravit nigra Lycoris, Omnia dum fieri candida credit ibi. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Dum petit a Baulis mater Caerellia Baias, Occidit insani crimine mersa freti. Gloria quanta perit vobis! haec monstra Neroni Nec iussae quondam praestiteratis, aquae. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Iuli iugera pauca Martialis Hortis Hesperidum beatiora Longo Ianiculi iugo recumbunt: Lati collibus eminent recessus, Et planus modico tumore vertex{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.5|5}} Caelo perfruitur sereniore Et curvas nebula tegente valles Solus luce nitet peculiari; Puris leniter admoventur astris Celsae culmina delicata villae.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.10|10}} Hinc septem dominos videre montis Et totam licet aestimare Romam, Albanos quoque Tusculosque colles Et quodcumque iacet sub urbe frigus, Fidenas veteres brevesque Rubras,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.15|15}} Et quod virgineo cruore gaudet Annae pomiferum nemus Perennae. Illinc Flaminiae Salariaeque Gestator patet essedo tacente, Ne blando rota sit molesta somno,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.20|20}} Quem nec rumpere nauticum celeuma Nec clamor valet helciariorum, Cum sit tam prope Mulvius sacrumque Lapsae per Tiberim volent carinae. Hoc rus, seu potius domus vocanda est,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.25|25}} Commendat dominus: tuam putabis, Tam non invida tamque liberalis, Tam comi patet hospitalitate: Credas Alcinoi pios Penates Aut facti modo divitis Molorchi.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.30|30}} Vos nunc omnia parva qui putatis, Centeno gelidum ligone Tibur Vel Praeneste domate pendulamque Uni dedite Setiam colono, Dum me iudice praeferantur istis{{r|64.35|35}} Iuli iugera pauca Martialis. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Oculo Philaenis semper altero plorat. Quo fiat istud quaeritis modo? lusca est. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Egisti vitam semper, Line, municipalem, Qua nihil omnino vilius esse potest. Idibus et raris togula est excussa Kalendis Duxit et aestates synthesis una decem. Saltus aprum, campus leporem tibi misit inemptum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.5|5}} Silva gravis turdos exagitata dedit, Captus flumineo venit de gurgite piscis, Vina ruber fudit non peregrina cadus. Nec tener Argolica missus de gente minister, Sed stetit inculti rustica turba foci.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.10|10}} Vilica vel duri conpressa est nupta coloni, Incaluit quotiens saucia vena mero. Nec nocuit tectis ignis, nec Sirius agris, Nec mersa est pelago nec fuit ulla ratis. Subposita est blando numquam tibi tessera talo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.15|15}} Alea sed parcae sola fuere nuces. Dic, ubi sit decies, mater quod avara reliquit. Nusquam est: fecisti rem, Line, difficilem. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Praetorem pauper centum sestertia Gaurus Orabat cana notus amicitia, Dicebatque suis haec tantum deesse trecentis, Ut posset domino plaudere iustus eques. Praetor ait 'Scis me Scorpo Thalloque daturum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVII}}.5|5}} Atque utinam centum milia sola darem.' A pudet ingratae, pudet a male divitis arcae. Quod non das equiti, vis dare, praetor, equo? </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Invitas centum quadrantibus et bene cenas. Ut cenem invitor, Sexte, an ut invideam? </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Tu Setina quidem semper vel Massica ponis, Papyle, sed rumor tam bona vina negat: Diceris hac factus caelebs quater esse lagona. Nec puto nec credo, Papyle, nec sitio. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Nihil Ammiano praeter aridam restem Moriens reliquit ultimis pater ceris. Fieri putaret posse quis, Marulline, Ut Ammianus mortuum patrem nollet? </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Quaero diu totam, Safroni Rufe, per urbem, Si qua puella neget: nulla puella negat. Tamquam fas non sit, tamquam sit turpe negare, Tamquam non liceat: nulla puella negat. Casta igitur nulla est? sunt castae mille: quid ergo{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXI}}.5|5}} Casta facit? non dat, non tamen illa negat. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Exigis, ut donem nostros tibi, Quinte, libellos. Non habeo, sed habet bibliopola Tryphon. 'Aes dabo pro nugis et emam tua carmina sanus? Non' inquis 'faciam tam fatue.' Nec ego. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Cum gravis extremas Vestinus duceret horas Et iam per Stygias esset iturus aquas, Ultima volventis oravit pensa sorores, Ut traherent parva stamina pulla mora, Iam sibi defunctus caris dum vivit amicis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIII}}.5|5}} Moverunt tetricas tam pia vota deas. Tunc largas partitus opes a luce recessit Seque mori post hoc credidit ille senem. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Aspicis, inbelles temptent quam fortia dammae Proelia? tam timidis quanta sit ira feris? In mortem parvis concurrere frontibus ardent. Vis, Caesar, dammis parcere? mitte canes. </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> O felix animo, felix, Nigrina, marito Atque inter Latias gloria prima nurus: Te patrios miscere iuvat cum coniuge census, Gaudentem socio participique viro. Arserit Euhadne flammis iniecta mariti,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXV}}.5|5}} Nec minor Alcestin fama sub astra ferat: Tu melius: certo meruisti pignore vitae, Ut tibi non esset morte probandus amor. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> Milia misisti mihi sex bis sena petenti: Ut bis sena feram, bis duodena petam. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Numquam divitias deos rogavi Contentus modicis meoque laetus: Paupertas, veniam dabis, recede. Causast quae subiti novique voti? Pendentem volo Zoilum videre.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVII}}.5|5}} </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Condita cum tibi sit iam sexagensima messis Et facies multo splendeat alba pilo, Discurris tota vagus urbe, nec ulla cathedra est, Cui non mane feras inrequietus Have; Et sine te nulli fas est prodire tribuno,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVIII}}.5|5}} Nec caret officio consul uterque tuo; Et sacro decies repetis Palatia clivo Sigerosque meros Partheniosque sonas. Haec faciant sane iuvenes: deformius, Afer, Omnino nihil est ardalione sene.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Hospes eras nostri semper, Matho, Tiburtini. Hoc emis. Inposui: rus tibi vendo tuum. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> Declamas in febre, Maron: hanc esse phrenesin Si nescis, non es sanus, amice Maron. Declamas aeger, declamas hemitritaeos: Si sudare aliter non potes, est ratio. 'Magna tamen res est.' Erras; cum viscera febris{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXX}}.5|5}} Exurit, res est magna tacere, Maron. </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> Epigramma nostrum cum Fabulla legisset, Negare nullam quo queror puellarum, Semel rogata bisque terque neglexit Preces amantis. Iam, Fabulla, promitte: Negare iussi, pernegare non iussi.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXI}}.5|5}} </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Hos quoque commenda Venuleio, Rufe, libellos, Inputet et nobis otia parva roga, Immemor et paulum curarum operumque suorum Non tetrica nugas exigat aure meas. Sed nec post primum legat haec summumve trientem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXII}}.5|5}} Sed sua cum medius proelia Bacchus amat. Si nimis est legisse duos, tibi charta plicetur Altera: divisum sic breve fiet opus. </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Securo nihil est te, Naevole, peius: eodem Sollicito nihil est, Naevole, te melius. Securus nullum resalutas, despicis omnes, Nec quisquam liber nec tibi natus homo est: Sollicitus donas, dominum regemque salutas,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIII}}.5|5}} Invitas. Esto, Naevole, sollicitus. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Non est in populo nec urbe tota, A se Thaida qui probet fututam, Cum multi cupiant rogentque multi. Tam casta est, rogo, Thais? Immo fellat. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV.== <poem> Nos bibimus vitro, tu murra, Pontice. Quare? Prodat perspicuus ne duo vina calix. </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI.== <poem> Si vis auribus Atticis probari, Exhortor moneoque te, libelle, Ut docto placeas Apollinari. Nil exactius eruditiusque est, Sed nec candidius benigniusque:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVI}}.5|5}} Si te pectore, si tenebit ore, Nec rhonchos metues maligniorum, Nec scombris tunicas dabis molestas. Si damnaverit, ad salariorum Curras scrinia protinus licebit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVI}}.10|10}} Inversa pueris arande charta. </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII.== <poem> Infantem secum semper tua Bassa, Fabulle, Conlocat et lusus deliciasque vocat, Et, quo mireris magis, infantaria non est. Ergo quid in causa est? Pedere Bassa solet. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Nulla remisisti parvo pro munere dona, Et iam Saturni quinque fuere dies. Ergo nec argenti sex scripula Septiciani Missa nec a querulo mappa cliente fuit, Antipolitani nec quae de sanguine thynni{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVIII}}.5|5}} Testa rubet, nec quae cottana parva gerit, Nec rugosarum vimen breve Picenarum, Dicere te posses ut meminisse mei? Decipies alios verbis voltuque benigno, Nam mihi iam notus dissimulator eris.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX.== <poem> Ohe, iam satis est, ohe, libelle, Iam pervenimus usque ad umbilicos. Tu procedere adhuc et ire quaeris, Nec summa potes in schida teneri, Sic tamquam tibi res peracta non sit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIX}}.5|5}} Quae prima quoque pagina peracta est. Iam lector queriturque deficitque, Iam librarius hoc et ipse dicit 'Ohe, iam satis est, ohe, libelle.' </poem> {{Liber |Ante= Liber III |AnteNomen= ../Liber III |Post= Liber V |PostNomen= ../Liber V }} </div>{{finis}} puqytd1h4od3hx5yqbp80s4qjfp9tq2 0 6773 269377 147409 2026-06-06T23:49:36Z Saumache 27923 269377 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber VI }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= Liber V |AnteNomen= ../Liber V |Post= Liber VII |PostNomen= ../Liber VII }} ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Sextus mittitur hic tibi libellus, In primis mihi care Martialis: Quem si terseris aure diligenti, Audebit minus anxius tremensque Magnas Caesaris in manus venire. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Lusus erat sacrae conubia fallere taedae, Lusus et inmeritos execuisse mares. Utraque tu prohibes, Caesar, populisque futuris Succurris, nasci quos sine fraude iubes. Nec spado iam nec moechus erit te praeside quisquam: At prius - o mores! - et spado moechus erat. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> Nascere Dardanio promissum nomen Iulo, Vera deum suboles; nascere, magne puer: Cui pater aeternas post saecula tradat habenas, Quique regas orbem cum seniore senex. Ipsa tibi niveo trahet aurea pollice fila Et totam Phrixi Iulia nebit ovem. </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Censor maxime principumque princeps, Cum tot iam tibi debeat triumphos, Tot nascentia templa, tot renata, Tot spectacula, tot deos, tot urbes: Plus debet tibi Roma, quod pudica est. </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Rustica mercatus multis sum praedia nummis: Mutua des centum, Caeciliane, rogo. Nil mihi respondes? Tacitum te dicere credo 'Non reddes': ideo, Caeciliane, rogo. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Comoedi tres sunt, sed amat tua Paula, Luperce, Quattuor: et κωφὸν Paula πρόσωπον amat. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Iulia lex populis ex quo, Faustine, renata est Atque intrare domos iussa Pudicitia est, Aut minus aut certe non plus tricesima lux est, Et nubit decimo iam Telesilla viro. Quae nubit totiens, non nubit: adultera lege est. Offendor moecha simpliciore minus. </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> Praetores duo, quattuor tribuni, Septem causidici, decem poetae Cuiusdam modo nuptias petebant A quodam sene. Non moratus ille Praeconi dedit Eulogo puellam. Dic, numquid fatue, Severe, fecit? </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> In Pompeiano dormis, Laevine, theatro: Et quereris, si te suscitat Oceanus? </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Pauca Iovem nuper cum milia forte rogarem, 'Ille dabit' dixit 'qui mihi templa dedit.' Templa quidem dedit ille Iovi, sed milia nobis Nulla dedit: pudet, a, pauca rogasse Iovem At quam non tetricus, quam nulla nubilus ira, Quam placido nostras legerat ore preces! Talis supplicibus tribuit diademata Dacis Et Capitolinas itque reditque vias. Dic, precor, o nostri dic conscia virgo Tonantis, Si negat hoc vultu, quo solet ergo dare? Sic ego: sic breviter posita mihi Gorgone Pallas: 'Quae nondum data sunt, stulte, negata putas?' </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Quod non sit Pylades hoc tempore, non sit Orestes, Miraris? Pylades, Marce, bibebat idem, Nec melior panis turdusve dabatur Orestae, Sed par atque eadem cena duobus erat. Tu Lucrina voras, me pascit aquosa peloris: Non minus ingenua est et mihi, Marce, gula. Te Cadmea Tyros, me pinguis Gallia vestit: Vis te purpureum, Marce, sagatus amem? Ut praestem Pyladen, aliquis mihi praestet Oresten. Hoc non fit verbis, Marce: ut ameris, ama. </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Iurat capillos esse, quos emit, suos Fabulla: +numquid, Paule, peierat+? </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Quis te Phidiaco formatam, Iulia, caelo, Vel quis Palladiae non putet artis opus? Candida non tacita respondet imagine lygdos Et placido fulget vivus in ore decor. Ludit Acidalio, sed non manus aspera, nodo, Quem rapuit collo, parve Cupido, tuo. Ut Martis revocetur amor summique Tonantis, A te Iuno petat ceston et ipsa Venus. </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Versus scribere posse te disertos Adfirmas, Laberi: quid ergo non vis? Versus scribere qui potest disertos, Non scribat, Laberi: virum putabo. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Dum Phaethontea formica vagatur in umbra, Inplicuit tenuem sucina gutta feram. Sic modo quae fuerat vita contempta manente, Funeribus facta est nunc pretiosa suis. </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Tu qui pene viros terres et falce cinaedos, Iugera sepositi pauca tuere soli. Sic tua non intrent vetuli pomaria fures, Sed puer et longis pulchra puella comis. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Cinnam, Cinname, te iubes vocari. Non est hic, rogo, Cinna, barbarismus? Tu si Furius ante dictus esses, Fur ista ratione dicereris. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Sancta Salonini terris requiescit Hiberis, Qua melior Stygias non videt umbra domos. Sed lugere nefas: nam qui te, Prisce, reliquit, Vivit qua voluit vivere parte magis. </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> Non de vi neque caede nec veneno, Sed lis est mihi de tribus capellis: Vicini queror has abesse furto. Hoc iudex sibi postulat probari: Tu Cannas Mithridaticumque bellum Et periuria Punici furoris Et Sullas Mariosque Muciosque Magna voce sonas manuque tota. Iam dic, Postume, de tribus capellis. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Mutua te centum sestertia, Phoebe, rogavi, Cum mihi dixisses 'exigis ergo nihil?' Inquiris, dubitas, cunctaris meque diebus Teque decem crucias: iam rogo, Phoebe, nega. </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Perpetuam Stellae dum iungit Ianthida vati Laeta Venus, dixit 'Plus dare non potui.' Haec coram domina; sed nequius illud in aurem: 'Tu ne quid pecces, exitiose, vide. Saepe ego lascivom Martem furibunda cecidi, Legitimos esset cum vagus ante toros. Sed postquam meus est, nulla me paelice laesit: Tam frugi Iuno vellet habere virum.' Dixit, et arcano percussit pectora loro. Plaga iuvat: sed tu iam, dea, caede deos. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Quod nubis, Proculina, concubino Et, moechum modo, nunc facis maritum, Ne lex Iulia te notare possit: Non nubis, Proculina, sed fateris. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Stare iubes nostrum semper tibi, Lesbia, penem: Crede mihi, non est mentula, quod digitus. Tu licet et manibus blandis et vocibus instes, Te contra facies imperiosa tua est. </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> Nil lascivius est Charisiano: Saturnalibus ambulat togatus. </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Marcelline, boni suboles sincera parentis, Horrida Parrhasio quem tegit ursa iugo, Ille vetus pro te patriusque quid optet amicus, Accipe et haec memori pectore vota tene: Cauta sit ut virtus, nec te temerarius ardor In medios enses saevaque tela ferat. Bella velint Martemque ferum rationis egentes, Tu potes et patris miles et esse ducis. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> Periclitatur capite Sotades noster. Reum putatis esse Sotaden? non est. Arrigere desit posse Sotades: lingit. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Bis vicine Nepos - nam tu quoque proxima Florae Incolis et veteres tu quoque Ficelias - Est tibi, quae patria signatur imagine voltus, Testis maternae nata pudicitiae. Tu tamen annoso nimium ne parce Falerno, Et potius plenos aere relinque cados. Sit pia, sit locuples, sed potet filia mustum: Amphora cum domina nunc nova fiet anus. Caecuba non solos vindemia nutriat orbos: Possunt et patres vivere, crede mihi. </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Libertus Melioris ille notus, Tota qui cecidit dolente Roma, Cari deliciae breves patroni, Hoc sub marmore Glaucias humatus Iuncto Flaminiae iacet sepulchro: Castus moribus, integer pudore, Velox ingenio, decore felix. Bis senis modo messibus peractis Vix unum puer adplicabat annum. Qui fles talia, nil fleas, viator. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Non de plebe domus nec avarae verna catastae, Sed domini sancto dignus amore puer, Munera cum posset nondum sentire patroni, Glaucia libertus iam Melioris erat. Moribus hoc formaeque datum: quis blandior illo? Aut quis Apollineo pulchrior ore fuit? Inmodicis brevis est aetas et rara senectus. Quidquid ames, cupias non placuisse nimis. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Sex sestertia si statim dedisses, Cum dixti mihi 'Sume, tolle, dono', Deberem tibi, Paete, pro ducentis. At nunc cum dederis diu moratus, Post septem, puto, vel novem Kalendas, Vis dicam tibi veriora veris? Sex sestertia, Paete, perdidisti. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Uxorem, Charideme, tuam scis ipse sinisque A medico futui: vis sine febre mori. </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> Cum dubitaret adhuc belli civilis Enyo Forsitan et posset vincere mollis Otho, Damnavit multo staturum sanguine Martem Et fodit certa pectora tota manu. Sit Cato, dum vivit, sane vel Caesare maior: Dum moritur, numquid maior Othone fuit? </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Nil miserabilius, Matho, pedicone Sabello Vidisti, quo nil laetius ante fuit. Furta, fugae, mortes servorum, incendia, luctus Adfligunt hominem, iam miser et futuit. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Basia da nobis, Diadumene, pressa. 'Quot?' inquis. Oceani fluctus me numerare iubes Et maris Aegaei sparsas per litora conchas Et quae Cecropio monte vagantur apes, Quaeque sonant pleno vocesque manusque theatro, Cum populus subiti Caesaris ora videt. Nolo quot arguto dedit exorata Catullo Lesbia: pauca cupit, qui numerare potest. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Septem clepsydras magna tibi voce petenti Arbiter invitus, Caeciliane, dedit. At tu multa diu dicis vitreisque tepentem Ampullis potas semisupinus aquam. Ut tandem saties vocemque sitimque, rogamus, Iam de clepsydra, Caeciliane, bibas. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Mentula tam magna est, quantus tibi, Papyle, nasus, Ut possis, quotiens arrigis, olfacere. </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Secti podicis usque ad umbilicum Nullas reliquias habet Charinus, Et prurit tamen usque ad umbilicum. O quanta scabie miser laborat! Culum non habet, est tamen cinaedus. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Aspicis, ut parvus nec adhuc trieteride plena Regulus auditum laudet et ipse patrem? Maternosque sinus viso genitore relinquat Et patrias laudes sentiat esse suas? Iam clamor centumque viri densumque corona Volgus et infanti Iulia tecta placent. Acris equi suboles magno sic pulvere gaudet, Sic vitulus molli proelia fronte cupit. Di, servate, precor, matri sua vota patrique, Audiat ut natum Regulus, illa duos. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Pater ex Marulla, Cinna, factus es septem Non liberorum: namque nec tuus quisquam Nec est amici filiusve vicini, Sed in grabatis tegetibusque concepti Materna produnt capitibus suis furta. Hic, qui retorto crine Maurus incedit, Subolem fatetur esse se coci Santrae. At ille sima nare, turgidis labris Ipsa est imago Pannychi palaestritae. Pistoris esse tertium quis ignorat, Quicumque lippum novit et videt Damam? Quartus cinaeda fronte, candido voltu Ex concubino natus est tibi Lygdo: Percide, si vis, filium: nefas non est. Hunc vero acuto capite et auribus longis, Quae sic moventur, ut solent asellorum, Quis morionis filium negat Cyrtae? Duae sorores, illa nigra et haec rufa, Croti choraulae vilicique sunt Carpi. Iam Niobidarum grex tibi foret plenus, Si spado Coresus Dindymusque non esset. </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Femina praeferri potuit tibi nulla, Lycori: Praeferri Glycerae femina nulla potest. Haec erit hoc quod tu: tu non potes esse quod haec est Tempora quid faciunt! hanc volo, te volui. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Qui recitat lana fauces et colla revinctus, Hic se posse loqui, posse tacere negat. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Etrusci nisi thermulis lavaris, Inlotus morieris, Oppiane. Nullae sic tibi blandientur undae, Nec fontes Aponi rudes puellis, Non mollis Sinuessa fervidique Fluctus Passeris aut superbus Anxur, Non Phoebi vada principesque Baiae. Nusquam tam nitidum vacat serenum: Lux ipsa est ibi longior, diesque Nullo tardius a loco recedit. Illic Taygeti virent metalla Et certant vario decore saxa, Quae Phryx et Libys altius cecidit. Siccos pinguis onyx anhelat aestus Et flamma tenui calent ophitae: Ritus si placeant tibi Laconum, Contentus potes arido vapore Cruda Virgine Marciave mergi; Quae tam candida, tam serena lucet, Ut nullas ibi suspiceris undas Et credas vacuam nitere lygdon. Non adtendis, et aure me supina Iam dudum quasi neglegenter audis. Inlotus morieris, Oppiane. </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Dum tibi felices indulgent, Castrice, Baiae Canaque sulphureis nympha natatur aquis, Me Nomentani confirmant otia ruris Et casa iugeribus non onerosa suis. Hoc mihi Baiani soles mollisque Lucrinus, Hoc mihi sunt vestrae, Castrice, divitiae. Quondam laudatas quocumque libebat ad undas Currere nec longas pertimuisse vias, Nunc urbis vicina iuvant facilesque recessus, Et satis est, pigro si licet esse mihi. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Festive credis te, Calliodore, iocari Et solum multo permaduisse sale. Omnibus adrides, dicteria dicis in omnis; Sic te convivam posse placere putas. At si ego non belle, sed vere dixero quiddam, Nemo propinabit, Calliodore, tibi. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Lusistis, satis est: lascivi nubite cunni: Permissa est vobis non nisi casta Venus. Haec est casta Venus? nubit Laetoria Lygdo: Turpius uxor erit, quam modo moecha fuit. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Vapulat adsidue veneti quadriga flagello, Nec currit: magnam rem, Catiane, facit. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Nympha, mei Stellae quae fonte domestica puro Laberis et domini gemmea tecta subis, Sive Numae coniunx Triviae te misit ab antris, Sive Camenarum de grege nona venis: Exolvit votis hac se tibi virgine porca Marcus, furtivam quod bibit aeger aquam. Tu contenta meo iam crimine gaudia fontis Da secura tui: sit mihi sana sitis. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Quod tam grande sophos clamat tibi turba togata, Non tu, Pomponi, cena diserta tua est. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Non sum de fragili dolatus ulmo, Nec quae stat rigida supina vena, De ligno mihi quolibet columna est, Sed viva generata de cupressu: Quae nec saecula centiens peracta Nec longae cariem timet senectae. Hanc tu, quisquis es, o malus, timeto. Nam si vel minimos manu rapaci Hoc de palmite laeseris racemos, Nascetur, licet hoc velis negare, Inserta tibi ficus a cupressu. </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Cum coleret puros pauper Telesinus amicos, Errabat gelida sordidus in togula: Obscenos ex quo coepit curare cinaedos, Argentum, mensas, praedia solus emit. Vis fieri dives, Bithynice? conscius esto: Nil tibi vel minimum basia pura dabunt. </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Quod convivaris sine me tam saepe, Luperce, Inveni, noceam qua ratione tibi. Irascor: licet usque voces mittasque rogesque - 'Quid facies?' inquis. Quid faciam? veniam. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Hoc iacet in tumulo raptus puerilibus annis Pantagathus, domini cura dolorque sui, Vix tangente vagos ferro resecare capillos Doctus et hirsutas excoluisse genas. Sis licet, ut debes, tellus, placata levisque, Artificis levior non potes esse manu. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Lotus nobiscum est, hilaris cenavit, et idem Inventus mane est mortuus Andragoras. Tam subitae mortis causam, Faustine, requiris? In somnis medicum viderat Hermocraten. </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Tantos et tantas si dicere Sextilianum, Aule, vetes, iunget vix tria verba miser. 'Quid sibi vult?' inquis. Dicam, quid suspicer esse: Tantos et tantas Sextilianus amat. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Quod semper casiaque cinnamoque Et nido niger alitis superbae Fragras plumbea Nicerotiana, Rides nos, Coracine, nil olentis: Malo, quam bene olere, nil olere. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Quod tibi crura rigent saetis et pectora villis, Verba putas famae te, Charideme, dare? Extirpa, mihi crede, pilos de corpore toto Teque pilare tuas testificare natis. 'Quae ratio est?' inquis. Scis multos dicere multa: Fac pedicari te, Charideme, putent. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Mentiris fictos unguento, Phoebe, capillos Et tegitur pictis sordida calva comis. Tonsorem capiti non est adhibere necesse: Radere te melius spongia, Phoebe, potest. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Cernere Parrhasios dum te iuvat, Aule, triones Comminus et Getici sidera ferre poli, O quam paene tibi Stygias ego raptus ad undas Elysiae vidi nubila fusca plagae! Quamvis lassa, tuos quaerebant lumina vultus Atque erat in gelido plurimus ore Pudens. Si mihi lanificae ducunt non pulla sorores Stamina nec surdos vox habet ista deos, Sospite me sospes Latias reveheris ad urbes Et referes pili praemia clarus eques. </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Et dolet et queritur, sibi non contingere frigus, Propter sescentas Baccara gausapinas, Optat et obscuras luces ventosque nivesque, Odit et hibernos, si tepuere, dies. Quid fecere mali nostrae tibi, saeve, lacernae, Tollere de scapulis quas levis aura potest? Quanto simplicius, quanto est humanius illud, Mense vel Augusto sumere gausapinas! </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Laudat, amat, cantat nostros mea Roma libellos, Meque sinus omnes, me manus omnis habet. Ecce rubet quidam, pallet, stupet, oscitat, odit. Hoc volo: nunc nobis carmina nostra placent. </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Rem factam Pompullus habet, Faustine: legetur Et nomen toto sparget in orbe suum. 'Sic leve flavorum valeat genus Usiporum, Quisquis et Ausonium non amat imperium.' Ingeniosa tamen Pompulli scripta feruntur. 'Sed famae non est hoc, mihi crede, satis: Quam multi tineas pascunt blattasque diserti, Et redimunt soli carmina docta coci! Nescio quid plus est, quod donat saecula chartis: Victurus genium debet habere liber.' </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Amisit pater unicum Salanus: Cessas munera mittere, Oppiane? Heu, crudele nefas malaeque Parcae! Cuius vulturis hoc erit cadaver? </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Scis te captari, scis hunc qui captat, avarum, Et scis qui captat, quid, Mariane, velit. Tu tamen hunc tabulis heredem, stulte, supremis Scribis et esse tuo vis, furiose, loco. 'Munera magna tamen misit.' Sed misit in hamo; Et piscatorem piscis amare potest? Hicine deflebit vero tua fata dolore? Si cupis, ut ploret, des, Mariane, nihil. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Cum sis nec rigida Fabiorum gente creatus Nec qualem Curio, dum prandia portat aranti, Hirsuta peperit rubicunda sub ilice coniunx, Sed patris ad speculum tonsi matrisque togatae Filius et possit sponsam te sponsa vocare: Emendare meos, quos novit fama, libellos Et tibi permittis felicis carpere nugas, - Has, inquam, nugas, quibus aurem advertere totam Non aspernantur proceres urbisque forique, Quas et perpetui dignantur scrinia Sili Et repetit totiens facundo Regulus ore, Quique videt propius magni certamina Circi Laudat Aventinae vicinus Sura Dianae, Ipse etiam tanto dominus sub pondere rerum Non dedignatur bis terque revolvere Caesar. Sed tibi plus mentis, tibi cor limante Minerva Acrius et tenues finxerunt pectus Athenae. Ne valeam, si non multo sapit altius illud, Quod cum panticibus laxis et cum pede grandi Et rubro pulmone vetus nasisque timendum Omnia crudelis lanius per compita portat. Audes praeterea, quos nullus noverit, in me Scribere versiculos miseras et perdere chartas. At si quid nostrae tibi bilis inusserit ardor, Vivet et haerebit totoque legetur in orbe, Stigmata nec vafra delebit Cinnamus arte. Sed miserere tui, rabido nec perditus ore Fumantem nasum vivi temptaveris ursi. Sit placidus licet et lambat digitosque manusque, Si dolor et bilis, si iusta coegerit ira, Ursus erit: vacua dentes in pelle fatiges Et tacitam quaeras, quam possis rodere, carnem. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> 'Hexametris epigramma facis' scio dicere Tuccam. Tucca, solet fieri, denique, Tucca, licet. 'Sed tamen hoc longum est.' Solet hoc quoque, Tucca, licetque: Si breviora probas, disticha sola legas. Conveniat nobis, ut fas epigrammata longa Sit transire tibi, scribere, Tucca, mihi. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Famae non nimium bonae puellam, Quales in media sedent Subura, Vendebat modo praeco Gellianus. Parvo cum pretio diu liceret, Dum puram cupit adprobare cunctis, Adtraxit prope se manu negantem Et bis terque quaterque basiavit. Quid profecerit osculo, requiris? Sescentos modo qui dabat, negavit. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Cur tantum eunuchos habeat tua Caelia, quaeris, Pannyche? volt futui Caelia nec parere. </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Flete nefas vestrum, sed toto flete Lucrino, Naides, et luctus sentiat ipsa Thetis. Inter Baianas raptus puer occidit undas Eutychos ille, tuum, Castrice, dulce latus. Hic tibi curarum socius blandumque levamen, Hic amor, hic nostri vatis Alexis erat. Numquid te vitreis nudum lasciva sub undis Vidit et Alcidae nympha remisit Hylan? An dea femineum iam neglegit Hermaphroditum Amplexu teneri sollicitata viri? Quidquid id est, subitae, quaecumque est causa rapinae, Sit, precor, et tellus mitis et unda tibi. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Non miror, quod potat aquam tua Bassa, Catulle: Miror, quod Bassi filia potat aquam. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Sexagesima, Marciane, messis Acta est et, puto, iam secunda Cottae, Nec se taedia lectuli calentis Expertum meminit die vel uno. Ostendit digitum, sed inpudicum, Alconti Dasioque Symmachoque. At nostri bene computentur anni Et quantum tetricae tulere febres Aut languor gravis aut mali dolores, A vita meliore separentur: Infantes sumus, et senes videmur. Aetatem Priamique Nestorisque Longam qui putat esse, Marciane, Multum decipiturque falliturque. Non est vivere, sed valere vita est. </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Edere lascivos ad Baetica crusmata gestus Et Gaditanis ludere docta modis, Tendere quae tremulum Pelian Hecubaeque maritum Posset ad Hectoreos sollicitare rogos, Urit et excruciat dominum Telethusa priorem: Vendidit ancillam, nunc redimit dominam. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Fur notae nimium rapacitatis Conpilare Cilix volebat hortum, Ingenti sed erat, Fabulle, in horto Praeter marmoreum nihil Priapum. Dum non vult vacua manu redire, Ipsum subripuit Cilix Priapum. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Non rudis indocta fecit me falce colonus: Dispensatoris nobile cernis opus. Nam Caeretani cultor ditissimus agri Hos Hilarus colles et iuga laeta tenet. Aspice, quam certo videar non ligneus ore Nec devota focis inguinis arma geram, Sed mihi perpetua numquam moritura cupresso Phidiaca rigeat mentula digna manu. Vicini, moneo, sanctum celebrate Priapum Et bis septenis parcite iugeribus. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Medio recumbit imus ille qui lecto, Calvam trifilem semitatus unguento, Foditque tonsis ora laxa lentiscis, Mentitur, Aefulane: non habet dentes. </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Cum mittis turdumve mihi quadramve placentae, Sive femur leporis, sive quid his simile est, Buccellas misisse tuas te, Pontia, dicis. Has ego non mittam, Pontia, sed nec edam. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> Ille sacri lateris custos Martisque togati, Credita cui summi castra fuere ducis, Hic situs est Fuscus. Licet hoc, Fortuna, fateri: Non timet hostiles iam lapis iste minas; Grande iugum domita Dacus cervice recepit, Et famulum victrix possidet umbra nemus. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Cum sis tam pauper, quam nec miserabilis Iros, Tam iuvenis, quam nec Parthenopaeus erat, Tam fortis, quam nec, cum vinceret, Artemidorus, Quid te Cappadocum sex onus esse iuvat? Rideris multoque magis traduceris, Afer, Quam nudus medio si spatiere foro. Non aliter monstratur Atlans cum compare ginno Quaeque vehit similem belua nigra Libyn. Invidiosa tibi quam sit lectica, requiris? Non debes ferri mortuus hexaphoro. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Potor nobilis, Aule, lumine uno Luscus Phryx erat alteroque lippus. Huic Heras medicus 'Bibas caveto: Vinum si biberis, nihil videbis.' Ridens Phryx oculo 'Valebis' inquit. Misceri sibi protinus deunces, Sed crebros iubet. Exitum requiris? Vinum Phryx, oculus bibit venenum. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Tristis es et felix. Sciat hoc Fortuna caveto: Ingratum dicet te, Lupe, si scierit. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> Ut nova dona tibi, Caesar, Nilotica tellus Miserat hibernas ambitiosa rosas. Navita derisit Pharios Memphiticus hortos, Urbis ut intravit limina prima tuae: Tantus veris honos et odorae gratia Florae, Tantaque Paestani gloria ruris erat; Sic quacumque vagus gressumque oculosque ferebat, Tonsilibus sertis omne rubebat iter. At tu Romanae iussus iam cedere brumae, Mitte tuas messes, accipe, Nile, rosas. </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> Iratus tamquam populo, Charideme, lavaris: Inguina sic toto subluis in solio. Nec caput hic vellem sic te, Charideme, lavare. Et caput, ecce, lavas: inguina malo laves. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Quidam me modo, Rufe, diligenter Inspectum, velut emptor aut lanista, Cum vultu digitoque subnotasset, 'Tune es, tune' ait 'ille Martialis, Cuius nequitias iocosque novit, Aurem qui modo non habet Batavam?' Subrisi modice, levique nutu Me quem dixerat esse non negavi. 'Cur ergo' inquit 'habes malas lacernas?' Respondi: 'quia sum malus poeta'. Hoc ne saepius accidat poetae, Mittas, Rufe, mihi bonas lacernas. </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Quantum sollicito fortuna parentis Etrusco, Tantum, summe ducum, debet uterque tibi. Nam tu missa tua revocasti fulmina dextra: Hos cuperem mores ignibus esse Iovis; Si tua sit summo, Caesar, natura Tonanti, Utetur toto fulmine rara manus. Muneris hoc utrumque tui testatur Etruscus, Esse quod et comiti contigit et reduci. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Octaphoro sanus portatur, Avite, Philippus. Hunc tu si sanum credis, Avite, furis. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV.== <poem> Editur en sextus sine te mihi, Rufe Camoni, Nec te lectorem sperat, amice, liber: Impia Cappadocum tellus et numine laevo Visa tibi cineres reddit et ossa patri. Funde tuo lacrimas orbata Bononia Rufo, Et resonet tota planctus in Aemilia: Heu qualis pietas, heu quam brevis occidit aetas! Viderat Alphei praemia quinta modo. Pectore tu memori nostros evolvere lusus, Tu solitus totos, Rufe, tenere iocos, Accipe cum fletu maesti breve carmen amici Atque haec absentis tura fuisse puta. </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI.== <poem> Setinum dominaeque nives densique trientes. Quando ego vos medico non prohibente bibam? Stultus et ingratus nec tanto munere dignus, Qui mavult heres divitis esse Midae. Possideat Libycas messis Hermumque Tagumque, Et potet caldam, qui mihi livet, aquam. </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII.== <poem> Di tibi dent et tu, Caesar, quaecumque mereris: Di mihi dent et tu, quae volo, si merui. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Mane salutavi vero te nomine casu, Nec dixi dominum, Caeciliane, meum. Quanti libertas constet mihi tanta, requiris? Centum quadrantes abstulit illa mihi. </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX.== <poem> Cum peteret seram media iam nocte matellam Arguto madidus pollice Panaretus, Spoletina data est, sed quam siccaverat ipse, Nec fuerat soli tota lagona satis. Ille fide summa testae sua vina remensus Reddidit oenophori pondera plena sui. Miraris, quantum biberat, cepisse lagonam? Desine mirari, Rufe: merum biberat. </poem> ==<span id='90.0'></span>XC.== <poem> Moechum Gellia non habet nisi unum. Turpe est hoc magis: uxor est duorum. </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI.== <poem> Sancta ducis summi prohibet censura vetatque Moechari. Gaude, Zoile, non futuis. </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII.== <poem> Caelatus tibi cum sit, Anniane, Serpens in patera Myronos arte, Vaticana bibis: bibis venenum. </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII.== <poem> Tam male Thais olet, quam non fullonis avari Testa vetus, media sed modo fracta via, Non ab amore recens hircus, non ora leonis, Non detracta cani transtiberina cutis, Pullus abortivo nec cum putrescit in ovo, Amphora corrupto nec vitiata garo. Virus ut hoc alio fallax permutet odore, Deposita quotiens balnea veste petit, Psilothro viret aut acida latet oblita creta Aut tegitur pingui terque quaterque faba. Cum bene se tutam per fraudes mille putavit, Omnia cum fecit, Thaida Thais olet. </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV.== <poem> Ponuntur semper chrysendeta Calpetano Sive foris seu cum cenat in urbe domi. Sic etiam in stabulo semper, sic cenat in agro. Non habet ergo aliud? Non habet immo suum. </poem> {{Liber |Ante= Liber V |AnteNomen= ../Liber V |Post= Liber VII |PostNomen= ../iber VII }} </div>{{finis}} 4wf4d2wpl1usj6a7do0jqs2x72yggw1 269378 269377 2026-06-06T23:53:08Z Saumache 27923 269378 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber VI }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= Liber V |AnteNomen= ../Liber V |Post= Liber VII |PostNomen= ../Liber VII }} ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Sextus mittitur hic tibi libellus, In primis mihi care Martialis: Quem si terseris aure diligenti, Audebit minus anxius tremensque Magnas Caesaris in manus venire.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|I}}.5|5}} </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Lusus erat sacrae conubia fallere taedae, Lusus et inmeritos execuisse mares. Utraque tu prohibes, Caesar, populisque futuris Succurris, nasci quos sine fraude iubes. Nec spado iam nec moechus erit te praeside quisquam:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.5|5}} At prius - o mores! - et spado moechus erat. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> Nascere Dardanio promissum nomen Iulo, Vera deum suboles; nascere, magne puer: Cui pater aeternas post saecula tradat habenas, Quique regas orbem cum seniore senex. Ipsa tibi niveo trahet aurea pollice fila{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.5|5}} Et totam Phrixi Iulia nebit ovem. </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Censor maxime principumque princeps, Cum tot iam tibi debeat triumphos, Tot nascentia templa, tot renata, Tot spectacula, tot deos, tot urbes: Plus debet tibi Roma, quod pudica est.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|IV}}.5|5}} </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Rustica mercatus multis sum praedia nummis: Mutua des centum, Caeciliane, rogo. Nil mihi respondes? Tacitum te dicere credo 'Non reddes': ideo, Caeciliane, rogo. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Comoedi tres sunt, sed amat tua Paula, Luperce, Quattuor: et κωφὸν Paula πρόσωπον amat. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Iulia lex populis ex quo, Faustine, renata est Atque intrare domos iussa Pudicitia est, Aut minus aut certe non plus tricesima lux est, Et nubit decimo iam Telesilla viro. Quae nubit totiens, non nubit: adultera lege est.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VII}}.5|5}} Offendor moecha simpliciore minus. </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> Praetores duo, quattuor tribuni, Septem causidici, decem poetae Cuiusdam modo nuptias petebant A quodam sene. Non moratus ille Praeconi dedit Eulogo puellam.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.5|5}} Dic, numquid fatue, Severe, fecit? </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> In Pompeiano dormis, Laevine, theatro: Et quereris, si te suscitat Oceanus? </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Pauca Iovem nuper cum milia forte rogarem, 'Ille dabit' dixit 'qui mihi templa dedit.' Templa quidem dedit ille Iovi, sed milia nobis Nulla dedit: pudet, a, pauca rogasse Iovem At quam non tetricus, quam nulla nubilus ira,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|X}}.5|5}} Quam placido nostras legerat ore preces! Talis supplicibus tribuit diademata Dacis Et Capitolinas itque reditque vias. Dic, precor, o nostri dic conscia virgo Tonantis, Si negat hoc vultu, quo solet ergo dare?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|X}}.10|10}} Sic ego: sic breviter posita mihi Gorgone Pallas: 'Quae nondum data sunt, stulte, negata putas?' </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Quod non sit Pylades hoc tempore, non sit Orestes, Miraris? Pylades, Marce, bibebat idem, Nec melior panis turdusve dabatur Orestae, Sed par atque eadem cena duobus erat. Tu Lucrina voras, me pascit aquosa peloris:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XI}}.5|5}} Non minus ingenua est et mihi, Marce, gula. Te Cadmea Tyros, me pinguis Gallia vestit: Vis te purpureum, Marce, sagatus amem? Ut praestem Pyladen, aliquis mihi praestet Oresten. Hoc non fit verbis, Marce: ut ameris, ama.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XI}}.10|10}} </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Iurat capillos esse, quos emit, suos Fabulla: +numquid, Paule, peierat+? </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Quis te Phidiaco formatam, Iulia, caelo, Vel quis Palladiae non putet artis opus? Candida non tacita respondet imagine lygdos Et placido fulget vivus in ore decor. Ludit Acidalio, sed non manus aspera, nodo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIII}}.5|5}} Quem rapuit collo, parve Cupido, tuo. Ut Martis revocetur amor summique Tonantis, A te Iuno petat ceston et ipsa Venus. </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Versus scribere posse te disertos Adfirmas, Laberi: quid ergo non vis? Versus scribere qui potest disertos, Non scribat, Laberi: virum putabo. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Dum Phaethontea formica vagatur in umbra, Inplicuit tenuem sucina gutta feram. Sic modo quae fuerat vita contempta manente, Funeribus facta est nunc pretiosa suis. </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Tu qui pene viros terres et falce cinaedos, Iugera sepositi pauca tuere soli. Sic tua non intrent vetuli pomaria fures, Sed puer et longis pulchra puella comis. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Cinnam, Cinname, te iubes vocari. Non est hic, rogo, Cinna, barbarismus? Tu si Furius ante dictus esses, Fur ista ratione dicereris. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Sancta Salonini terris requiescit Hiberis, Qua melior Stygias non videt umbra domos. Sed lugere nefas: nam qui te, Prisce, reliquit, Vivit qua voluit vivere parte magis. </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> Non de vi neque caede nec veneno, Sed lis est mihi de tribus capellis: Vicini queror has abesse furto. Hoc iudex sibi postulat probari: Tu Cannas Mithridaticumque bellum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIX}}.5|5}} Et periuria Punici furoris Et Sullas Mariosque Muciosque Magna voce sonas manuque tota. Iam dic, Postume, de tribus capellis. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Mutua te centum sestertia, Phoebe, rogavi, Cum mihi dixisses 'exigis ergo nihil?' Inquiris, dubitas, cunctaris meque diebus Teque decem crucias: iam rogo, Phoebe, nega. </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Perpetuam Stellae dum iungit Ianthida vati Laeta Venus, dixit 'Plus dare non potui.' Haec coram domina; sed nequius illud in aurem: 'Tu ne quid pecces, exitiose, vide. Saepe ego lascivom Martem furibunda cecidi,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXI}}.5|5}} Legitimos esset cum vagus ante toros. Sed postquam meus est, nulla me paelice laesit: Tam frugi Iuno vellet habere virum.' Dixit, et arcano percussit pectora loro. Plaga iuvat: sed tu iam, dea, caede deos.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXI}}.10|10}} </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Quod nubis, Proculina, concubino Et, moechum modo, nunc facis maritum, Ne lex Iulia te notare possit: Non nubis, Proculina, sed fateris. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Stare iubes nostrum semper tibi, Lesbia, penem: Crede mihi, non est mentula, quod digitus. Tu licet et manibus blandis et vocibus instes, Te contra facies imperiosa tua est. </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> Nil lascivius est Charisiano: Saturnalibus ambulat togatus. </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Marcelline, boni suboles sincera parentis, Horrida Parrhasio quem tegit ursa iugo, Ille vetus pro te patriusque quid optet amicus, Accipe et haec memori pectore vota tene: Cauta sit ut virtus, nec te temerarius ardor{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXV}}.5|5}} In medios enses saevaque tela ferat. Bella velint Martemque ferum rationis egentes, Tu potes et patris miles et esse ducis. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> Periclitatur capite Sotades noster. Reum putatis esse Sotaden? non est. Arrigere desit posse Sotades: lingit. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Bis vicine Nepos - nam tu quoque proxima Florae Incolis et veteres tu quoque Ficelias - Est tibi, quae patria signatur imagine voltus, Testis maternae nata pudicitiae. Tu tamen annoso nimium ne parce Falerno,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVII}}.5|5}} Et potius plenos aere relinque cados. Sit pia, sit locuples, sed potet filia mustum: Amphora cum domina nunc nova fiet anus. Caecuba non solos vindemia nutriat orbos: Possunt et patres vivere, crede mihi.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVII}}.10|10}} </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Libertus Melioris ille notus, Tota qui cecidit dolente Roma, Cari deliciae breves patroni, Hoc sub marmore Glaucias humatus Iuncto Flaminiae iacet sepulchro:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.5|5}} Castus moribus, integer pudore, Velox ingenio, decore felix. Bis senis modo messibus peractis Vix unum puer adplicabat annum. Qui fles talia, nil fleas, viator.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Non de plebe domus nec avarae verna catastae, Sed domini sancto dignus amore puer, Munera cum posset nondum sentire patroni, Glaucia libertus iam Melioris erat. Moribus hoc formaeque datum: quis blandior illo?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.5|5}} Aut quis Apollineo pulchrior ore fuit? Inmodicis brevis est aetas et rara senectus. Quidquid ames, cupias non placuisse nimis. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Sex sestertia si statim dedisses, Cum dixti mihi 'Sume, tolle, dono', Deberem tibi, Paete, pro ducentis. At nunc cum dederis diu moratus, Post septem, puto, vel novem Kalendas,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXX}}.5|5}} Vis dicam tibi veriora veris? Sex sestertia, Paete, perdidisti. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Uxorem, Charideme, tuam scis ipse sinisque A medico futui: vis sine febre mori. </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> Cum dubitaret adhuc belli civilis Enyo Forsitan et posset vincere mollis Otho, Damnavit multo staturum sanguine Martem Et fodit certa pectora tota manu. Sit Cato, dum vivit, sane vel Caesare maior:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.5|5}} Dum moritur, numquid maior Othone fuit? </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Nil miserabilius, Matho, pedicone Sabello Vidisti, quo nil laetius ante fuit. Furta, fugae, mortes servorum, incendia, luctus Adfligunt hominem, iam miser et futuit. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Basia da nobis, Diadumene, pressa. 'Quot?' inquis. Oceani fluctus me numerare iubes Et maris Aegaei sparsas per litora conchas Et quae Cecropio monte vagantur apes, Quaeque sonant pleno vocesque manusque theatro,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIV}}.5|5}} Cum populus subiti Caesaris ora videt. Nolo quot arguto dedit exorata Catullo Lesbia: pauca cupit, qui numerare potest. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Septem clepsydras magna tibi voce petenti Arbiter invitus, Caeciliane, dedit. At tu multa diu dicis vitreisque tepentem Ampullis potas semisupinus aquam. Ut tandem saties vocemque sitimque, rogamus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXV}}.5|5}} Iam de clepsydra, Caeciliane, bibas. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Mentula tam magna est, quantus tibi, Papyle, nasus, Ut possis, quotiens arrigis, olfacere. </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Secti podicis usque ad umbilicum Nullas reliquias habet Charinus, Et prurit tamen usque ad umbilicum. O quanta scabie miser laborat! Culum non habet, est tamen cinaedus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVII}}.5|5}} </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Aspicis, ut parvus nec adhuc trieteride plena Regulus auditum laudet et ipse patrem? Maternosque sinus viso genitore relinquat Et patrias laudes sentiat esse suas? Iam clamor centumque viri densumque corona{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVIII}}.5|5}} Volgus et infanti Iulia tecta placent. Acris equi suboles magno sic pulvere gaudet, Sic vitulus molli proelia fronte cupit. Di, servate, precor, matri sua vota patrique, Audiat ut natum Regulus, illa duos.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Pater ex Marulla, Cinna, factus es septem Non liberorum: namque nec tuus quisquam Nec est amici filiusve vicini, Sed in grabatis tegetibusque concepti Materna produnt capitibus suis furta.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIX}}.5|5}} Hic, qui retorto crine Maurus incedit, Subolem fatetur esse se coci Santrae. At ille sima nare, turgidis labris Ipsa est imago Pannychi palaestritae. Pistoris esse tertium quis ignorat,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIX}}.10|10}} Quicumque lippum novit et videt Damam? Quartus cinaeda fronte, candido voltu Ex concubino natus est tibi Lygdo: Percide, si vis, filium: nefas non est. Hunc vero acuto capite et auribus longis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIX}}.15|15}} Quae sic moventur, ut solent asellorum, Quis morionis filium negat Cyrtae? Duae sorores, illa nigra et haec rufa, Croti choraulae vilicique sunt Carpi. Iam Niobidarum grex tibi foret plenus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIX}}.20|20}} Si spado Coresus Dindymusque non esset. </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Femina praeferri potuit tibi nulla, Lycori: Praeferri Glycerae femina nulla potest. Haec erit hoc quod tu: tu non potes esse quod haec est Tempora quid faciunt! hanc volo, te volui. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Qui recitat lana fauces et colla revinctus, Hic se posse loqui, posse tacere negat. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Etrusci nisi thermulis lavaris, Inlotus morieris, Oppiane. Nullae sic tibi blandientur undae, Nec fontes Aponi rudes puellis, Non mollis Sinuessa fervidique{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLII}}.5|5}} Fluctus Passeris aut superbus Anxur, Non Phoebi vada principesque Baiae. Nusquam tam nitidum vacat serenum: Lux ipsa est ibi longior, diesque Nullo tardius a loco recedit.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLII}}.10|10}} Illic Taygeti virent metalla Et certant vario decore saxa, Quae Phryx et Libys altius cecidit. Siccos pinguis onyx anhelat aestus Et flamma tenui calent ophitae:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLII}}.15|15}} Ritus si placeant tibi Laconum, Contentus potes arido vapore Cruda Virgine Marciave mergi; Quae tam candida, tam serena lucet, Ut nullas ibi suspiceris undas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLII}}.20|20}} Et credas vacuam nitere lygdon. Non adtendis, et aure me supina Iam dudum quasi neglegenter audis. Inlotus morieris, Oppiane. </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Dum tibi felices indulgent, Castrice, Baiae Canaque sulphureis nympha natatur aquis, Me Nomentani confirmant otia ruris Et casa iugeribus non onerosa suis. Hoc mihi Baiani soles mollisque Lucrinus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.5|5}} Hoc mihi sunt vestrae, Castrice, divitiae. Quondam laudatas quocumque libebat ad undas Currere nec longas pertimuisse vias, Nunc urbis vicina iuvant facilesque recessus, Et satis est, pigro si licet esse mihi.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Festive credis te, Calliodore, iocari Et solum multo permaduisse sale. Omnibus adrides, dicteria dicis in omnis; Sic te convivam posse placere putas. At si ego non belle, sed vere dixero quiddam,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIV}}.5|5}} Nemo propinabit, Calliodore, tibi. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Lusistis, satis est: lascivi nubite cunni: Permissa est vobis non nisi casta Venus. Haec est casta Venus? nubit Laetoria Lygdo: Turpius uxor erit, quam modo moecha fuit. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Vapulat adsidue veneti quadriga flagello, Nec currit: magnam rem, Catiane, facit. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Nympha, mei Stellae quae fonte domestica puro Laberis et domini gemmea tecta subis, Sive Numae coniunx Triviae te misit ab antris, Sive Camenarum de grege nona venis: Exolvit votis hac se tibi virgine porca{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVII}}.5|5}} Marcus, furtivam quod bibit aeger aquam. Tu contenta meo iam crimine gaudia fontis Da secura tui: sit mihi sana sitis. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Quod tam grande sophos clamat tibi turba togata, Non tu, Pomponi, cena diserta tua est. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Non sum de fragili dolatus ulmo, Nec quae stat rigida supina vena, De ligno mihi quolibet columna est, Sed viva generata de cupressu: Quae nec saecula centiens peracta{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.5|5}} Nec longae cariem timet senectae. Hanc tu, quisquis es, o malus, timeto. Nam si vel minimos manu rapaci Hoc de palmite laeseris racemos, Nascetur, licet hoc velis negare,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.10|10}} Inserta tibi ficus a cupressu. </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Cum coleret puros pauper Telesinus amicos, Errabat gelida sordidus in togula: Obscenos ex quo coepit curare cinaedos, Argentum, mensas, praedia solus emit. Vis fieri dives, Bithynice? conscius esto:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|L}}.5|5}} Nil tibi vel minimum basia pura dabunt. </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Quod convivaris sine me tam saepe, Luperce, Inveni, noceam qua ratione tibi. Irascor: licet usque voces mittasque rogesque - 'Quid facies?' inquis. Quid faciam? veniam. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Hoc iacet in tumulo raptus puerilibus annis Pantagathus, domini cura dolorque sui, Vix tangente vagos ferro resecare capillos Doctus et hirsutas excoluisse genas. Sis licet, ut debes, tellus, placata levisque,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LII}}.5|5}} Artificis levior non potes esse manu. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Lotus nobiscum est, hilaris cenavit, et idem Inventus mane est mortuus Andragoras. Tam subitae mortis causam, Faustine, requiris? In somnis medicum viderat Hermocraten. </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Tantos et tantas si dicere Sextilianum, Aule, vetes, iunget vix tria verba miser. 'Quid sibi vult?' inquis. Dicam, quid suspicer esse: Tantos et tantas Sextilianus amat. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Quod semper casiaque cinnamoque Et nido niger alitis superbae Fragras plumbea Nicerotiana, Rides nos, Coracine, nil olentis: Malo, quam bene olere, nil olere.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.5|5}} </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Quod tibi crura rigent saetis et pectora villis, Verba putas famae te, Charideme, dare? Extirpa, mihi crede, pilos de corpore toto Teque pilare tuas testificare natis. 'Quae ratio est?' inquis. Scis multos dicere multa:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVI}}.5|5}} Fac pedicari te, Charideme, putent. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Mentiris fictos unguento, Phoebe, capillos Et tegitur pictis sordida calva comis. Tonsorem capiti non est adhibere necesse: Radere te melius spongia, Phoebe, potest. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Cernere Parrhasios dum te iuvat, Aule, triones Comminus et Getici sidera ferre poli, O quam paene tibi Stygias ego raptus ad undas Elysiae vidi nubila fusca plagae! Quamvis lassa, tuos quaerebant lumina vultus{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVIII}}.5|5}} Atque erat in gelido plurimus ore Pudens. Si mihi lanificae ducunt non pulla sorores Stamina nec surdos vox habet ista deos, Sospite me sospes Latias reveheris ad urbes Et referes pili praemia clarus eques.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Et dolet et queritur, sibi non contingere frigus, Propter sescentas Baccara gausapinas, Optat et obscuras luces ventosque nivesque, Odit et hibernos, si tepuere, dies. Quid fecere mali nostrae tibi, saeve, lacernae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIX}}.5|5}} Tollere de scapulis quas levis aura potest? Quanto simplicius, quanto est humanius illud, Mense vel Augusto sumere gausapinas! </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Laudat, amat, cantat nostros mea Roma libellos, Meque sinus omnes, me manus omnis habet. Ecce rubet quidam, pallet, stupet, oscitat, odit. Hoc volo: nunc nobis carmina nostra placent. </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Rem factam Pompullus habet, Faustine: legetur Et nomen toto sparget in orbe suum. 'Sic leve flavorum valeat genus Usiporum, Quisquis et Ausonium non amat imperium.' Ingeniosa tamen Pompulli scripta feruntur.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.5|5}} 'Sed famae non est hoc, mihi crede, satis: Quam multi tineas pascunt blattasque diserti, Et redimunt soli carmina docta coci! Nescio quid plus est, quod donat saecula chartis: Victurus genium debet habere liber.'{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.10|10}} </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Amisit pater unicum Salanus: Cessas munera mittere, Oppiane? Heu, crudele nefas malaeque Parcae! Cuius vulturis hoc erit cadaver? </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Scis te captari, scis hunc qui captat, avarum, Et scis qui captat, quid, Mariane, velit. Tu tamen hunc tabulis heredem, stulte, supremis Scribis et esse tuo vis, furiose, loco. 'Munera magna tamen misit.' Sed misit in hamo;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIII}}.5|5}} Et piscatorem piscis amare potest? Hicine deflebit vero tua fata dolore? Si cupis, ut ploret, des, Mariane, nihil. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Cum sis nec rigida Fabiorum gente creatus Nec qualem Curio, dum prandia portat aranti, Hirsuta peperit rubicunda sub ilice coniunx, Sed patris ad speculum tonsi matrisque togatae Filius et possit sponsam te sponsa vocare:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.5|5}} Emendare meos, quos novit fama, libellos Et tibi permittis felicis carpere nugas, - Has, inquam, nugas, quibus aurem advertere totam Non aspernantur proceres urbisque forique, Quas et perpetui dignantur scrinia Sili{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.10|10}} Et repetit totiens facundo Regulus ore, Quique videt propius magni certamina Circi Laudat Aventinae vicinus Sura Dianae, Ipse etiam tanto dominus sub pondere rerum Non dedignatur bis terque revolvere Caesar.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.15|15}} Sed tibi plus mentis, tibi cor limante Minerva Acrius et tenues finxerunt pectus Athenae. Ne valeam, si non multo sapit altius illud, Quod cum panticibus laxis et cum pede grandi Et rubro pulmone vetus nasisque timendum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.20|20}} Omnia crudelis lanius per compita portat. Audes praeterea, quos nullus noverit, in me Scribere versiculos miseras et perdere chartas. At si quid nostrae tibi bilis inusserit ardor, Vivet et haerebit totoque legetur in orbe,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.25|25}} Stigmata nec vafra delebit Cinnamus arte. Sed miserere tui, rabido nec perditus ore Fumantem nasum vivi temptaveris ursi. Sit placidus licet et lambat digitosque manusque, Si dolor et bilis, si iusta coegerit ira,{{r|64.30|30}} Ursus erit: vacua dentes in pelle fatiges Et tacitam quaeras, quam possis rodere, carnem. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> 'Hexametris epigramma facis' scio dicere Tuccam. Tucca, solet fieri, denique, Tucca, licet. 'Sed tamen hoc longum est.' Solet hoc quoque, Tucca, licetque: Si breviora probas, disticha sola legas. Conveniat nobis, ut fas epigrammata longa{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXV}}.5|5}} Sit transire tibi, scribere, Tucca, mihi. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Famae non nimium bonae puellam, Quales in media sedent Subura, Vendebat modo praeco Gellianus. Parvo cum pretio diu liceret, Dum puram cupit adprobare cunctis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.5|5}} Adtraxit prope se manu negantem Et bis terque quaterque basiavit. Quid profecerit osculo, requiris? Sescentos modo qui dabat, negavit. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Cur tantum eunuchos habeat tua Caelia, quaeris, Pannyche? volt futui Caelia nec parere. </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Flete nefas vestrum, sed toto flete Lucrino, Naides, et luctus sentiat ipsa Thetis. Inter Baianas raptus puer occidit undas Eutychos ille, tuum, Castrice, dulce latus. Hic tibi curarum socius blandumque levamen,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVIII}}.5|5}} Hic amor, hic nostri vatis Alexis erat. Numquid te vitreis nudum lasciva sub undis Vidit et Alcidae nympha remisit Hylan? An dea femineum iam neglegit Hermaphroditum Amplexu teneri sollicitata viri?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVIII}}.10|10}} Quidquid id est, subitae, quaecumque est causa rapinae, Sit, precor, et tellus mitis et unda tibi. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Non miror, quod potat aquam tua Bassa, Catulle: Miror, quod Bassi filia potat aquam. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Sexagesima, Marciane, messis Acta est et, puto, iam secunda Cottae, Nec se taedia lectuli calentis Expertum meminit die vel uno. Ostendit digitum, sed inpudicum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.5|5}} Alconti Dasioque Symmachoque. At nostri bene computentur anni Et quantum tetricae tulere febres Aut languor gravis aut mali dolores, A vita meliore separentur:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.10|10}} Infantes sumus, et senes videmur. Aetatem Priamique Nestorisque Longam qui putat esse, Marciane, Multum decipiturque falliturque. Non est vivere, sed valere vita est.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.15|15}} </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Edere lascivos ad Baetica crusmata gestus Et Gaditanis ludere docta modis, Tendere quae tremulum Pelian Hecubaeque maritum Posset ad Hectoreos sollicitare rogos, Urit et excruciat dominum Telethusa priorem:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXI}}.5|5}} Vendidit ancillam, nunc redimit dominam. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Fur notae nimium rapacitatis Conpilare Cilix volebat hortum, Ingenti sed erat, Fabulle, in horto Praeter marmoreum nihil Priapum. Dum non vult vacua manu redire,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXII}}.5|5}} Ipsum subripuit Cilix Priapum. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Non rudis indocta fecit me falce colonus: Dispensatoris nobile cernis opus. Nam Caeretani cultor ditissimus agri Hos Hilarus colles et iuga laeta tenet. Aspice, quam certo videar non ligneus ore{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIII}}.5|5}} Nec devota focis inguinis arma geram, Sed mihi perpetua numquam moritura cupresso Phidiaca rigeat mentula digna manu. Vicini, moneo, sanctum celebrate Priapum Et bis septenis parcite iugeribus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Medio recumbit imus ille qui lecto, Calvam trifilem semitatus unguento, Foditque tonsis ora laxa lentiscis, Mentitur, Aefulane: non habet dentes. </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Cum mittis turdumve mihi quadramve placentae, Sive femur leporis, sive quid his simile est, Buccellas misisse tuas te, Pontia, dicis. Has ego non mittam, Pontia, sed nec edam. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> Ille sacri lateris custos Martisque togati, Credita cui summi castra fuere ducis, Hic situs est Fuscus. Licet hoc, Fortuna, fateri: Non timet hostiles iam lapis iste minas; Grande iugum domita Dacus cervice recepit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVI}}.5|5}} Et famulum victrix possidet umbra nemus. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Cum sis tam pauper, quam nec miserabilis Iros, Tam iuvenis, quam nec Parthenopaeus erat, Tam fortis, quam nec, cum vinceret, Artemidorus, Quid te Cappadocum sex onus esse iuvat? Rideris multoque magis traduceris, Afer,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVII}}.5|5}} Quam nudus medio si spatiere foro. Non aliter monstratur Atlans cum compare ginno Quaeque vehit similem belua nigra Libyn. Invidiosa tibi quam sit lectica, requiris? Non debes ferri mortuus hexaphoro.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVII}}.10|10}} </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Potor nobilis, Aule, lumine uno Luscus Phryx erat alteroque lippus. Huic Heras medicus 'Bibas caveto: Vinum si biberis, nihil videbis.' Ridens Phryx oculo 'Valebis' inquit.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVIII}}.5|5}} Misceri sibi protinus deunces, Sed crebros iubet. Exitum requiris? Vinum Phryx, oculus bibit venenum. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Tristis es et felix. Sciat hoc Fortuna caveto: Ingratum dicet te, Lupe, si scierit. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> Ut nova dona tibi, Caesar, Nilotica tellus Miserat hibernas ambitiosa rosas. Navita derisit Pharios Memphiticus hortos, Urbis ut intravit limina prima tuae: Tantus veris honos et odorae gratia Florae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXX}}.5|5}} Tantaque Paestani gloria ruris erat; Sic quacumque vagus gressumque oculosque ferebat, Tonsilibus sertis omne rubebat iter. At tu Romanae iussus iam cedere brumae, Mitte tuas messes, accipe, Nile, rosas.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXX}}.10|10}} </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> Iratus tamquam populo, Charideme, lavaris: Inguina sic toto subluis in solio. Nec caput hic vellem sic te, Charideme, lavare. Et caput, ecce, lavas: inguina malo laves. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Quidam me modo, Rufe, diligenter Inspectum, velut emptor aut lanista, Cum vultu digitoque subnotasset, 'Tune es, tune' ait 'ille Martialis, Cuius nequitias iocosque novit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXII}}.5|5}} Aurem qui modo non habet Batavam?' Subrisi modice, levique nutu Me quem dixerat esse non negavi. 'Cur ergo' inquit 'habes malas lacernas?' Respondi: 'quia sum malus poeta'.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXII}}.10|10}} Hoc ne saepius accidat poetae, Mittas, Rufe, mihi bonas lacernas. </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Quantum sollicito fortuna parentis Etrusco, Tantum, summe ducum, debet uterque tibi. Nam tu missa tua revocasti fulmina dextra: Hos cuperem mores ignibus esse Iovis; Si tua sit summo, Caesar, natura Tonanti,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIII}}.5|5}} Utetur toto fulmine rara manus. Muneris hoc utrumque tui testatur Etruscus, Esse quod et comiti contigit et reduci. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Octaphoro sanus portatur, Avite, Philippus. Hunc tu si sanum credis, Avite, furis. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV.== <poem> Editur en sextus sine te mihi, Rufe Camoni, Nec te lectorem sperat, amice, liber: Impia Cappadocum tellus et numine laevo Visa tibi cineres reddit et ossa patri. Funde tuo lacrimas orbata Bononia Rufo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXV}}.5|5}} Et resonet tota planctus in Aemilia: Heu qualis pietas, heu quam brevis occidit aetas! Viderat Alphei praemia quinta modo. Pectore tu memori nostros evolvere lusus, Tu solitus totos, Rufe, tenere iocos,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXV}}.10|10}} Accipe cum fletu maesti breve carmen amici Atque haec absentis tura fuisse puta. </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI.== <poem> Setinum dominaeque nives densique trientes. Quando ego vos medico non prohibente bibam? Stultus et ingratus nec tanto munere dignus, Qui mavult heres divitis esse Midae. Possideat Libycas messis Hermumque Tagumque,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVI}}.5|5}} Et potet caldam, qui mihi livet, aquam. </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII.== <poem> Di tibi dent et tu, Caesar, quaecumque mereris: Di mihi dent et tu, quae volo, si merui. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Mane salutavi vero te nomine casu, Nec dixi dominum, Caeciliane, meum. Quanti libertas constet mihi tanta, requiris? Centum quadrantes abstulit illa mihi. </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX.== <poem> Cum peteret seram media iam nocte matellam Arguto madidus pollice Panaretus, Spoletina data est, sed quam siccaverat ipse, Nec fuerat soli tota lagona satis. Ille fide summa testae sua vina remensus{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIX}}.5|5}} Reddidit oenophori pondera plena sui. Miraris, quantum biberat, cepisse lagonam? Desine mirari, Rufe: merum biberat. </poem> ==<span id='90.0'></span>XC.== <poem> Moechum Gellia non habet nisi unum. Turpe est hoc magis: uxor est duorum. </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI.== <poem> Sancta ducis summi prohibet censura vetatque Moechari. Gaude, Zoile, non futuis. </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII.== <poem> Caelatus tibi cum sit, Anniane, Serpens in patera Myronos arte, Vaticana bibis: bibis venenum. </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII.== <poem> Tam male Thais olet, quam non fullonis avari Testa vetus, media sed modo fracta via, Non ab amore recens hircus, non ora leonis, Non detracta cani transtiberina cutis, Pullus abortivo nec cum putrescit in ovo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIII}}.5|5}} Amphora corrupto nec vitiata garo. Virus ut hoc alio fallax permutet odore, Deposita quotiens balnea veste petit, Psilothro viret aut acida latet oblita creta Aut tegitur pingui terque quaterque faba.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIII}}.10|10}} Cum bene se tutam per fraudes mille putavit, Omnia cum fecit, Thaida Thais olet. </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV.== <poem> Ponuntur semper chrysendeta Calpetano Sive foris seu cum cenat in urbe domi. Sic etiam in stabulo semper, sic cenat in agro. Non habet ergo aliud? Non habet immo suum. </poem> {{Liber |Ante= Liber V |AnteNomen= ../Liber V |Post= Liber VII |PostNomen= ../iber VII }} </div>{{finis}} sln6it7l5xzim0mx5novbrnqpoabiva 0 6774 269379 129608 2026-06-06T23:54:40Z Saumache 27923 269379 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber VII }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= Liber VI |AnteNomen= ../Liber VI |Post= Liber VIII |PostNomen= ../Liber VIII }} ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Accipe belligerae crudum thoraca Minervae, Ipsa Medusaeae quem timet ira comae. Dum vacat, haec, Caesar, poterit lorica vocari: Pectore cum sacro sederit, aegis erit. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Invia Sarmaticis domini lorica sagittis Et Martis Getico tergore fida magis, Quam vel ad Aetolae securam cuspidis ictus Texuit innumeri lubricus unguis apri: Felix sorte tua, sacrum cui tangere pectus Fas erit et nostri mente calere dei. I comes et magnos inlaesa merere triumphos Palmataeque ducem, sed cito, redde togae. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> Cur non mitto meos tibi, Pontiliane, libellos? Ne mihi tu mittas, Pontiliane, tuos. </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Esset, Castrice, cum mali coloris, Versus scribere coepit Oppianus. </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Si desiderium, Caesar, populique patrumque Respicis et Latiae gaudia vera togae, Redde deum votis poscentibus. Invidet hosti Roma suo, veniat laurea multa licet: Terrarum dominum propius videt ille, tuoque Terretur vultu barbarus et fruitur. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Ecquid Hyperboreis ad nos conversus ab oris Ausonias Caesar iam parat ire vias? Certus abest auctor, sed vox hoc nuntiat omnis: Credo tibi, verum dicere, Fama, soles. Publica victrices testantur gaudia chartae, Martia laurigera cuspide pila virent. Rursus, io, magnos clamat tibi Roma triumphos INVICTUSque tua, Caesar, in urbe sonas. Sed iam laetitiae quo sit fiducia maior, Sarmaticae laurus nuntius ipse veni. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Hiberna quamvis Arctos et rudis Peuce Et ungularum pulsibus calens Hister Fractusque cornu iam ter inprobo Rhenus Teneat domantem regna perfidae gentis Te, summe mundi rector et parens orbis: Abesse nostris non tamen potes votis. Illic et oculis et animis sumus, Caesar, Adeoque mentes omnium tenes unus, Ut ipsa magni turba nesciat Circi, Utrumne currat Passerinus an Tigris. </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> Nunc hilares, si quando mihi, nunc ludite, Musae: Victor ab Odrysio redditur orbe deus. Certa facis populi tu primus vota, December: Iam licet ingenti dicere voce 'Venit!' Felix sorte tua! Poteras non cedere Iano, Gaudia si nobis, quae dabit ille, dares. Festa coronatus ludet convicia miles, Inter laurigeros cum comes ibit equos. Fas audire iocos levioraque carmina, Caesar, Et tibi, si lusus ipse triumphus amat. </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Cum sexaginta numeret Cascellius annos, Ingeniosus homo est: quando disertus erit? </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Pedicatur Eros, fellat Linus: Ole, quid ad te, De cute quid faciant ille vel ille sua? Centenis futuit Matho milibus: Ole, quid ad te? Non tu propterea, sed Matho pauper erit. In lucem cenat Sertorius: Ole, quid ad te, Cum liceat tota stertere nocte tibi? Septingenta Tito debet Lupus: Ole, quid ad te? Assem ne dederis crediderisve Lupo. Illud dissimulas, ad te quod pertinet, Ole, Quodque magis curae convenit esse tuae. Pro togula debes: hoc ad te pertinet, Ole. Quadrantem nemo iam tibi credit: et hoc. Uxor moecha tibi est: hoc ad te pertinet, Ole. Poscit iam dotem filia grandis: et hoc. Dicere quindecies poteram, quod pertinet ad te: Sed quid agas, ad me pertinet, Ole, nihil. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Cogis me calamo manuque nostra Emendare meos, Pudens, libellos. O quam me nimium probas amasque, Qui vis archetypas habere nugas! </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Sic me fronte legat dominus, Faustine, serena Excipiatque meos, qua solet aure, iocos, Ut mea nec, iuste quos odit, pagina laesit, Et mihi de nullo fama rubore placet. Quid prodest, cupiant cum quidam nostra videri, Si qua Lycambeo sanguine tela madent, Vipereumque vomat nostro sub nomine virus, Qui Phoebi radios ferre diemque negat? Ludimus innocui: scis hoc bene: iuro potentis Per genium Famae Castaliumque gregem Perque tuas aures, magni mihi numinis instar, Lector inhumana liber ab invidia. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Dum Tiburtinis albescere solibus audit Antiqui dentis fusca Lycoris ebur, Venit in Herculeos colles. Quid Tiburis alti Aura valet! Parvo tempore nigra redit. </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Accidit infandum nostrae scelus, Aule, puellae; Amisit lusus deliciasque suas: Non quales teneri ploravit amica Catulli Lesbia, nequitiis passeris orba sui, Vel Stellae cantata meo quas flevit Ianthis, Cuius in Elysio nigra columba volat: Lux mea non capitur nugis neque moribus istis, Nec dominae pectus talia damna movent: Bis denos puerum numerantem perdidit annos, Mentula cui nondum sesquipedalis erat. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Quis puer hic nitidis absistit Ianthidos undis? Effugit dominam Naida numquid Hylas? O bene, quod silva colitur Tirynthius ista Et quod amatrices tam prope servat aquas! Securus licet hos fontes, Argynne, ministres: Nil facient Nymphae: ne velit ipse, cave. </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Aera domi non sunt, superest hoc, Regule, solum, Ut tua vendamus munera: numquid emis? </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Ruris bibliotheca delicati, Vicinam videt unde lector urbem, Inter carmina sanctiora si quis Lascivae fuerit locus Thaliae, Hos nido licet inseras vel imo, Septem quos tibi misimus libellos Auctoris calamo sui notatos: Haec illis pretium facit litura. At tu munere dedicata parvo Quae cantaberis orbe nota toto, Pignus pectoris hoc mei tuere, Iuli bibliotheca Martialis. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Cum tibi sit facies, de qua nec femina possit Dicere, cum corpus nulla litura notet, Cur te tam rarus cupiat repetatque fututor, Miraris? Vitium est non leve, Galla, tibi: Accessi quotiens ad opus mixtisque movemur Inguinibus, cunnus non tacet, ipsa taces. Di facerent, ut tu loquereris et ille taceret: Offendor cunni garrulitate tui. Pedere te mallem: namque hoc nec inutile dicit Symmachus et risum res movet ista simul: Quis ridere potest fatui poppysmata cunni? Cum sonat hic, cui non mentula mensque cadit? Dic aliquid saltem clamosoque obstrepe cunno, Et si adeo muta es, disce vel inde loqui. </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> Fragmentum quod vile putas et inutile lignum, Haec fuit ignoti prima carina maris. Quam nec Cyaneae quondam potuere ruinae Frangere nec Scythici tristior ira freti, Saecula vicerunt: sed quamvis cesserit annis, Sanctior est salva parva tabella rate. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Nihil est miserius neque gulosius Santra. Rectam vocatus cum cucurrit ad cenam, Quam tot diebus noctibusque captavit, Ter poscit apri glandulas, quater lumbum, Et utramque coxam leporis et duos armos, Nec erubescit peierare de turdo Et ostreorum rapere lividos cirros. Buccis placentae sordidam linit mappam; Illic et uvae conlocantur ollares Et Punicorum pauca grana malorum Et excavatae pellis indecens volvae Et lippa ficus debilisque boletus. Sed mappa cum iam mille rumpitur furtis, Rosos tepenti spondylos sinu condit Et devorato capite turturem truncum. Colligere longa turpe nec putat dextra, Analecta quidquid et canes reliquerunt. Nec esculenta sufficit gulae praeda, Mixto lagonam replet ad pedes vino. Haec per ducentas cum domum tulit scalas Seque obserata clusit anxius cella Gulosus ille, postero die vendit. </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Haec est illa dies, magni quae conscia partus Lucanum populis et tibi, Polla, dedit. Heu! Nero crudelis nullaque invisior umbra, Debuit hoc saltem non licuisse tibi. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Vatis Apollinei magno memorabilis ortu Lux redit: Aonidum turba, favete sacris. Haec meruit, cum te terris, Lucane, dedisset, Mixtus Castaliae Baetis ut esset aquae. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Phoebe, veni, sed quantus eras, cum bella tonanti Ipse dares Latiae plectra secunda lyrae. Quid tanta pro luce precer? Tu, Polla, maritum Saepe colas et se sentiat ille coli. </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> Cum Iuvenale meo quae me committere temptas, Quid non audebis, perfida lingua, loqui? Te fingente nefas Pyladen odisset Orestes, Thesea Pirithoi destituisset amor, Tu Siculos fratres et maius nomen Atridas Et Ledae poteras dissociare genus. Hoc tibi pro meritis et talibus inprecor ausis, Ut facias illud, quod, puto, lingua, facis. </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Dulcia cum tantum scribas epigrammata semper Et cerussata candidiora cute, Nullaque mica salis nec amari fellis in illis Gutta sit, o demens, vis tamen illa legi! Nec cibus ipse iuvat morsu fraudatus aceti, Nec grata est facies, cui gelasinus abest. Infanti melimela dato fatuasque mariscas: Nam mihi, quae novit pungere, Chia sapit. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> Apollinarem conveni meum, Scazon; Et si vacabit - ne molestus accedas -, Hoc qualecumque, cuius aliqua pars ipse est, Dabis: haec facetum carmen inbuant aures. Si te receptum fronte videris tota, Noto rogabis ut favore sustentet. Quanto mearum, scis, amore nugarum Flagret: nec ipse plus amare te possum. Contra malignos esse si cupis tutus, Apollinarem conveni meum, Scazon. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Tuscae glandis aper populator et ilice multa Iam piger, Aetolae fama secunda ferae, Quem meus intravit splendenti cuspide Dexter, Praeda iacet nostris invidiosa focis: Pinguescant madido laeti nidore penates Flagret et exciso festa culina iugo. Sed cocus ingentem piperis consumet acervum Addet et arcano mixta Falerna garo: Ad dominum redeas, noster te non capit ignis, Conturbator aper: vilius esurio. </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Sic Tiburtinae crescat tibi silva Dianae Et properet caesum saepe redire nemus, Nec Tartesiacis Pallas tua, Fusce, trapetis Cedat et inmodici dent bona musta lacus; Sic fora mirentur, sic te palatia laudent, Excolat et geminas plurima palma fores: Otia dum medius praestat tibi parva December, Exige, sed certa, quos legis, aure iocos. 'Scire libet verum? res est haec ardua.' Sed tu Quod tibi vis dici, dicere, Fusce, potes. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Thestyle, Victoris tormentum dulce Voconi, Quo nemo est toto notior orbe puer, Sic etiam positis formosus amere capillis Et placeat vati nulla puella tuo: Paulisper domini doctos sepone libellos, Carmina Victori dum lego parva tuo. Et Maecenati, Maro cum cantaret Alexin, Nota tamen Marsi fusca Melaenis erat. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Das Parthis, das Germanis, das, Caelia, Dacis, Nec Cilicum spernis Cappadocumque toros; Et tibi de Pharia Memphiticus urbe fututor Navigat, a rubris et niger Indus aquis; Nec recutitorum fugis inguina Iudaeorum, Nec te Sarmatico transit Alanus equo. Qua ratione facis, cum sis Romana puella, Quod Romana tibi mentula nulla placet? </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Raucae chortis aves et ova matrum Et flavas medio vapore Chias Et fetum querulae rudem capellae Nec iam frigoribus pares olivas Et canum gelidis holus pruinis De nostro tibi missa rure credis? O quam, Regule, diligenter erras! Nil nostri, nisi me, ferunt agelli. Quidquid vilicus Umber aut colonus Aut rus marmore tertio notatum Aut Tusci tibi Tusculive mittunt, Id tota mihi nascitur Subura. </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> Attice, facundae renovas qui nomina gentis Nec sinis ingentem conticuisse domum, Te pia Cecropiae comitatur turba Minervae, Te secreta quies, te sophos omnis amat. At iuvenes alios fracta colit aure magister Et rapit inmeritas sordidus unctor opes. Non pila, non follis, non te paganica thermis Praeparat, aut nudi stipitis ictus hebes, Vara nec in lento ceromate bracchia tendis, Non harpasta vagus pulverulenta rapis, Sed curris niveas tantum prope Virginis undas, Aut ubi Sidonio taurus amore calet. Per varias artes, omnis quibus area servit, Ludere, cum liceat currere, pigritia est. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Sordidior caeno cum sit toga, calceus autem Candidior prima sit tibi, Cinna, nive: Deiecto quid, inepte, pedes perfundis amictu? Collige, Cinna, togam; calceus ecce perit. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Quo possit fieri modo, Severe, Ut vir pessimus omnium Charinus Unam rem bene fecerit, requiris? Dicam, sed cito. Quid Nerone peius? Quid thermis melius Neronianis? Non deest protinus, ecce, de malignis, Qui sic rancidulo loquatur ore: 'Quid tu tot domini deique nostri Praefers muneribus?' Neronianas Thermas praefero balneis cinaedi. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Inguina succinctus nigra tibi servos aluta Stat, quotiens calidis tota foveris aquis. Sed meus, ut de me taceam, Laecania, servos Iudaeum nuda sub cute pondus habet, Sed nudi tecum iuvenesque senesque lavantur. An sola est servi mentula vera tui? Ecquid femineos sequeris, matrona, recessus, Secretusque tua, cunne, lavaris aqua? </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Cum pluvias madidumque Iovem perferre negaret Et rudis hibernis villa nataret aquis, Plurima, quae posset subitos effundere nimbos, Muneribus venit tegula missa tuis. Horridus, ecce, sonat Boreae stridore December: Stella, tegis villam, non tegis agricolam. </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Nosti mortiferum quaestoris, Castrice, signum? Est operae pretium discere theta novum: Exprimeret quotiens rorantem frigore nasum, Letalem iuguli iusserat esse notam. Turpis ab inviso pendebat stiria naso, Cum flaret madida fauce December atrox: Collegae tenuere manus; quid plura requiris? Emungi misero, Castrice, non licuit. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Tantus es et talis, nostri Polypheme Severi, Ut te mirari possit et ipse Cyclops. Sed nec Scylla minor. Quod si fera monstra duorum Iunxeris, alterius fiet uterque timor. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Discursus varios vagumque mane Et fastus et have potentiorum Cum perferre patique iam negaret, Coepit fingere Caelius podagram. Quam dum volt nimis adprobare veram Et sanas linit obligatque plantas Inceditque gradu laborioso, - Quantum cura potest et ars doloris! - Desit fingere Caelius podagram. </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Hic iacet ille senex Augusta notus in aula, Pectore non humili passus utrumque deum; Natorum pietas sanctis quem coniugis umbris Miscuit: Elysium possidet ambo nemus. Occidit illa prior viridi fraudata iuventa: Hic prope ter senas vixit Olympiadas. Sed festinatis raptum tibi credidit annis, Aspexit lacrimas quisquis, Etrusce, tuas. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Cosmicos esse tibi, Semproni Tucca, videris: Cosmica, Semproni, tam mala, quam bona sunt. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Muneribus cupiat si quis contendere tecum, Audeat hic etiam, Castrice, carminibus. Nos tenues in utroque sumus vincique parati: Inde sopor nobis et placet alta quies. Tam mala cur igitur dederim tibi carmina, quaeris? Alcinoo nullum poma dedisse putas? </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Primum est, ut praestes, si quid te, Cinna, rogabo; Illud deinde sequens, ut cito, Cinna, neges. Diligo praestantem; non odi, Cinna, negantem: Sed tu nec praestas nec cito, Cinna, negas. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Maximus ille tuus, Ovidi, Caesonius hic est, Cuius adhuc vultum vivida cera tenet. Hunc Nero damnavit; sed tu damnare Neronem Ausus es et profugi, non tua, fata sequi: Aequora per Scyllae magnus comes exulis isti, Qui modo nolueras consulis ire comes. Si victura meis mandantur nomina chartis Et fas est cineri me superesse meo: Audiet hoc praesens venturaque turba, fuisse Illi te, Senecae quod fuit ille suo. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Facundi Senecae potens amicus, Caro proximus aut prior Sereno, Hic est Maximus ille, quem frequenti Felix littera pagina salutat. Hunc tu per Siculas secutus undas, O nullis, Ovidi, tacende linguis, Sprevisti domini furentis iras. Miretur Pyladen suum vetustas, Haesit qui comes exuli parentis: Quis discrimina comparet duorum? Haesisti comes exuli Neronis. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Commendare tuum dum vis mihi carmine munus Maeonioque cupis doctius ore loqui, Excrucias multis pariter me teque diebus, Et tua de nostro, Prisce, Thalia tacet. Divitibus poteris musas elegosque sonantes Mittere: pauperibus munera πεζὰ dato. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Doctorum Licini celeberrime Sura virorum, Cuius prisca gravis lingua reduxit avos, Redderis - heu, quanto fatorum munere! - nobis, Gustata Lethes paene remissus aqua. Perdiderant iam vota metum securaque flebat Tristitia, et lacrimis iamque peractus eras: Non tulit invidiam taciti regnator Averni Et raptas Fatis reddidit ipse colus. Scis igitur, quantas hominum mors falsa querellas Moverit, et frueris posteritate tua. Vive velut rapto fugitivaque gaudia carpe: Perdiderit nullum vita reversa diem. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Cum mensas habeat fere trecentas, Pro mensis habet Annius ministros: Transcurrunt gabatae volantque lances. Has vobis epulas habete, lauti: Nos offendimur ambulante cena. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Parva suburbani munuscula mittimus horti: Faucibus ova tuis, poma, Severe, gulae. </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Fons dominae, regina loci quo gaudet Ianthis, Gloria conspicuae deliciumque domus, Cum tua tot niveis ornetur ripa ministris Et Ganymedeo luceat unda choro: Quid facit Alcides silva sacratus in ista? Tam vicina tibi cur tenet antra deus? Numquid Nympharum notos observat amores, Tam multi pariter ne rapiantur Hylae? </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Mercari nostras si te piget, Urbice, nugas Et lasciva tamen carmina nosse libet, Pompeium quaeres - et nosti forsitan - Auctum; Ultoris prima Martis in aede sedet: Iure madens varioque togae limatus in usu, Non lector meus hic, Urbice, sed liber est. Sic tenet absentes nostros cantatque libellos, Ut pereat chartis littera nulla meis: Denique, si vellet, poterat scripsisse videri; Sed famae mavult ille favere meae. Hunc licet a decuma - neque enim satis ante vacabit - Sollicites; capiet cenula parva duos; Ille leget, bibe tu; nolis licet, ille sonabit; Et cum 'Iam satis est' dixeris, ille leget. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Gratum est, quod Celeri nostros legis, Aucte, libellos, Si tamen et Celerem, quod legis, Aucte, iuvat. Ille meas gentes et Celtas rexit Hiberos, Nec fuit in nostro certior orbe fides. Maior me tanto reverentia turbat, et aures Non auditoris, iudicis esse puto. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Omnia misisti mihi Saturnalibus, Umber, Munera, contulerant quae tibi quinque dies: Bis senos triplices et dentiscalpia septem; His comes accessit spongia, mappa, calix, Semodiusque fabae cum vimine Picenarum, Et Laletanae nigra lagona sapae; Parvaque cum canis venerunt cottana prunis Et Libycae fici pondere testa gravis. Vix puto triginta nummorum tota fuisse Munera, quae grandes octo tulere Syri. Quanto commodius nullo mihi ferre labore Argenti potuit pondera quinque puer! </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Semper mane mihi de me mera somnia narras, Quae moveant animum sollicitentque meum. Iam prior ad faecem, sed et haec vindemia venit, Exorat noctes dum mihi saga tuas; Consumpsi salsasque molas et turis acervos; Decrevere greges, dum cadit agna frequens; Non porcus, non chortis aves, non ova supersunt. Aut vigila aut dormi, Nasidiane, tibi. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Nulli munera, Chreste, si remittis, Nec nobis dederis remiserisque: Credam te satis esse liberalem. Sed si reddis Apicio Lupoque Et Gallo Titioque Caesioque, Linges non mihi - nam proba et pusilla est -, Sed quae de Solymis venit perustis Damnatam modo mentulam tributis. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Astra polumque pia cepisti mente, Rabiri, Parrhasiam mira qui struis arte domum. Phidiaco si digna Iovi dare templa parabit, Has petet a nostro Pisa Tonante manus. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Castora de Polluce Gabinia fecit Achillan: Πὺξ ἀγαθὸς fuerat, nunc erit ἱππόδαμος. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Iam sex aut septem nupsisti, Galla, cinaedis, Dum coma te nimium pexaque barba iuvat. Deinde experta latus madidoque simillima loro Inguina nec lassa stare coacta manu, Deseris inbelles thalamos mollemque maritum; Rursus et in similes decidis usque toros. Quaere aliquem Curios semper Fabiosque loquentem, Hirsutum et dura rusticitate trucem: Invenies: sed habet tristis quoque turba cinaedos. Difficile est vero nubere, Galla, viro. </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Non cenat sine apro noster, Tite, Caecilianus. Bellum convivam Caecilianus habet. </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Tarpeiae venerande rector aulae, Quem salvo duce credimus Tonantem, Cum votis sibi quisque te fatiget Et poscat dare, quae dei potestis: Nil pro me mihi, Iuppiter, petenti Ne suscensueris velut superbo. Te pro Caesare debeo rogare: Pro me debeo Caesarem rogare. </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Abstulerat totam temerarius institor urbem, Inque suo nullum limine limen erat. Iussisti tenuis, Germanice, crescere vicos, Et modo quae fuerat semita, facta via est. Nulla catenatis pila est praecincta lagonis, Nec praetor medio cogitur ire luto, Stringitur in densa nec caeca novacula turba, Occupat aut totas nigra popina vias. Tonsor, copo, cocus, lanius sua limina servant. Nunc Roma est, nuper magna taberna fuit. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Reclusis foribus grandes percidis, Amille, Et te deprendi, cum facis ista, cupis, Ne quid liberti narrent servique paterni Et niger obliqua garrulitate cliens. Non pedicari se qui testatur, Amille, Illud saepe facit, quod sine teste facit. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Perpetui numquam moritura volumina Sili Qui legis et Latia carmina digna toga, Pierios tantum vati placuisse recessus Credis et Aoniae Bacchica serta comae? Sacra coturnati non attigit ante Maronis, Implevit magni quam Ciceronis opus: Hunc miratur adhuc centum gravis hasta virorum, Hunc loquitur grato plurimus ore cliens. Postquam bis senis ingentem fascibus annum Rexerat, adserto qui sacer orbe fuit, Emeritos Musis et Phoebo tradidit annos, Proque suo celebrat nunc Helicona foro. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Qui tonsor fueras tota notissimus urbe, Et post hoc dominae munere factus eques, Sicanias urbes Aetnaeaque regna petisti, Cinname, cum fugeres tristia iura fori. Qua nunc arte graves tolerabis inutilis annos? Quid facit infelix et fugitiva quies? Non rhetor, non grammaticus ludive magister, Non Cynicus, non tu Stoicus esse potes, Vendere nec vocem Siculis plausumque theatris: Quod superest, iterum, Cinname, tonsor eris. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Lis te bis decumae numerantem frigora brumae Conterit una tribus, Gargiliane, foris. A miser et demens! viginti litigat annis Quisquam, cui vinci, Gargiliane, licet? </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Heredem Fabius Labienum ex asse reliquit: Plus meruisse tamen se Labienus ait. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Pedicat pueros tribas Philaenis Et tentigine saevior mariti Undenas dolat in die puellas. Harpasto quoque subligata ludit, Et flavescit haphe, gravesque draucis Halteras facili rotat lacerto, Et putri lutulenta de palaestra Uncti verbere vapulat magistri: Nec cenat prius aut recumbit ante, Quam septem vomuit meros deunces; Ad quos fas sibi tunc putat redire, Cum coloephia sedecim comedit. Post haec omnia cum libidinatur, Non fellat - putat hoc parum virile -, Sed plane medias vorat puellas. Di mentem tibi dent tuam, Philaeni, Cunnum lingere quae putas virile. </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Commendare meas, Instanti Rufe, Camenas Parce precor socero: seria forsan amat. Quod si lascivos admittit et ille libellos, Haec ego vel Curio Fabricioque legam. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Haec est illa tibi promissa Theophila, Cani, Cuius Cecropia pectora dote madent: Hanc sibi iure petat magni senis Atticus hortus, Nec minus esse suam Stoica turba velit. Vivet opus quodcumque per has emiseris aures: Tam non femineum nec populare sapit. Non tua Pantaenis nimium se praeferat illi, Quamvis Pierio sit bene nota choro. Carmina fingentem Sappho laudabat amatrix: Castior haec, et non doctior illa fuit. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Ipsarum tribadum tribas, Philaeni, Recte, quam futuis, vocas amicam. </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Ficosa est uxor, ficosus et ipse maritus, Filia ficosa est et gener atque nepos, Nec dispensator nec vilicus ulcere turpi Nec rigidus fossor, sed nec arator eget. Cum sint ficosi pariter iuvenesque senesque, Res mira est, ficos non habet unus ager. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Gratus sic tibi, Paule, sit December, Nec vani triplices brevesque mappae Nec turis veniant leves selibrae, Sed lances ferat et scyphos avorum Aut grandis reus aut potens amicus, Seu quod te potius iuvat capitque; Sic vincas Noviumque Publiumque Mandris et vitreo latrone clusos; Sic palmam tibi de trigone nudo Unctae det favor arbiter coronae, Nec laudet Polybi magis sinistras: Si quisquam mea dixerit malignus Atro carmina quae madent veneno, Ut vocem mihi commodes patronam Et quantum poteris, sed usque, clames: 'Non scripsit meus ista Martialis.' </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Esquiliis domus est, domus est tibi colle Dianae, Et tua patricius culmina vicus habet; Hinc viduae Cybeles, illinc sacraria Vestae, Inde novum, veterem prospicis inde Iovem. Dic, ubi conveniam, dic, qua te parte requiram: Quisquis ubique habitat, Maxime, nusquam habitat. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Cyllenes caelique decus, facunde minister, Aurea cui torto virga dracone viret: Sic tibi lascivi non desit copia furti, Sive cupis Paphien, seu Ganymede cales, Maternaeque sacris ornentur frondibus Idus, Et senior parca mole prematur avus: Hunc semper Norbana diem cum coniuge Carpo Laeta colat, primis quo coiere toris. Hic pius antistes sophiae sua dona ministrat, Hic te ture vocat, fidus et ipse Iovi. </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Vis futui gratis, cum sis deformis anusque. Res perridicula est: vis dare, nec dare vis. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> Quod te diripiunt potentiores Per convivia, porticus, theatra, Et tecum, quotiens ita incidisti, Gestari iuvat et iuvat lavari: Nolito nimium tibi placere. Delectas, Philomuse, non amaris. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Exigis, ut nostros donem tibi, Tucca, libellos. Non faciam: nam vis vendere, non legere. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Cum Saxetani ponatur coda lacerti Et, bene si cenas, conchis inuncta tibi: Sumen, aprum, leporem, boletos, ostrea, mullos Mittis: habes nec cor, Papyle, nec genium. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Potavi modo consulare vinum. Quaeris, quam vetus atque liberale? Prisco consule conditum: sed ipse, Qui ponebat, erat, Severe, consul. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> Quatenus Odrysios iam pax Romana triones Temperat et tetricae conticuere tubae, Hunc Marcellino poteris, Faustine, libellum Mittere: iam chartis, iam vacat ille iocis. Sed si parva tui munuscula quaeris amici Commendare, ferat carmina nostra puer: Non qualis Geticae satiatus lacte iuvencae Sarmatica rigido ludit in amne rota, Sed Mitylenaei roseus mangonis ephebus, Vel non caesus adhuc matre iubente Lacon. At tibi captivo famulus mittetur ab Histro, Qui Tiburtinas pascere possit oves. </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> 'Triginta toto mala sunt epigrammata libro.' Si totidem bona sunt, Lause, bonus liber est. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Menophili penem tam grandis fibula vestit, Ut sit comoedis omnibus una satis. Hunc ego credideram - nam saepe lavamur in unum - Sollicitum voci parcere, Flacce, suae: Dum ludit media populo spectante palaestra, Delapsa est misero fibula: verpus erat. </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Eutrapelus tonsor dum circuit ora Luperci Expingitque genas, altera barba subit. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Dum mea Caecilio formatur imago Secundo Spirat et arguta picta tabella manu, I, liber, ad Geticam Peucen Histrumque iacentem: Haec loca perdomitis gentibus ille tenet. Parva dabis caro, sed dulcia dona, sodali: Certior in nostro carmine vultus erit; Casibus hic nullis, nullis delebilis annis Vivet, Apelleum cum morietur opus. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV.== <poem> Quod non insulse scribis tetrasticha quaedam, Disticha quod belle pauca, Sabelle, facis, Laudo, nec admiror. Facile est epigrammata belle Scribere, sed librum scribere difficile est. </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI.== <poem> Ad natalicias dapes vocabar, Essem cum tibi, Sexte, non amicus: Quid factum est, rogo, quid repente factum est, Post tot pignora nostra, post tot annos Quod sum praeteritus vetus sodalis? Sed causam scio: nulla venit a me Hispani tibi libra pustulati Nec levis toga nec rudes lacernae. Non est sportula, quae negotiatur; Pascis munera, Sexte, non amicos. Iam dices mihi 'Vapulet vocator.' </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII.== <poem> Si meus aurita gaudet lagalopece Flaccus, Si fruitur tristi Canius Aethiope; Publius exiguae si flagrat amore catellae, Si Cronius similem cercopithecon amat; Delectat Marium si perniciosus ichneumon, Pica salutatrix si tibi, Lause, placet; Si gelidum collo nectit Cadilla draconem, Luscinio tumulum si Telesilla dedit: Blanda Cupidinei cur non amet ora Labyrtae, Qui videt haec dominis monstra placere suis? </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Fertur habere meos, si vera est fama, libellos Inter delicias pulchra Vienna suas: Me legit omnis ibi senior iuvenisque puerque, Et coram tetrico casta puella viro. Hoc ego maluerim, quam si mea carmina cantent Qui Nilum ex ipso protinus ore bibunt; Quam meus Hispano si me Tagus impleat auro, Pascat et Hybla meas, pascat Hymettos apes. Non nihil ergo sumus, nec blandae munere linguae Decipimur: credam iam, puto, Lause, tibi. </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX.== <poem> I, felix rosa, mollibusque sertis Nostri cinge comas Apollinaris. Quas tu nectere candidas, sed olim - Sic te semper amet Venus - memento. </poem> ==<span id='90.0'></span>XC.== <poem> Iactat inaequalem Matho me fecisse libellum: Si verum est, laudat carmina nostra Matho. Aequales scribit libros Calvinus et Umber: Aequalis liber est, Cretice, qui malus est. </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI.== <poem> De nostro, facunde, tibi, Iuvenalis, agello Saturnalicias mittimus, ecce, nuces. Cetera lascivis donavit poma puellis Mentula custodis luxuriosa dei. </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII.== <poem> 'Si quid opus fuerit, scis me non esse rogandum' Uno bis dicis, Baccara, terque die. Appellat rigida tristis me voce Secundus: Audis, et nescis, Baccara, quid sit opus. Pensio te coram petitur clareque palamque: Audis, et nescis, Baccara, quid sit opus. Esse queror gelidasque mihi tritasque lacernas: Audis, et nescis, Baccara, quid sit opus. Hoc opus est, subito fias ut sidere mutus, Dicere ne possis, Baccara: 'Si quid opus'. </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII.== <poem> Narnia, sulphureo quam gurgite candidus amnis Circuit, ancipiti vix adeunda iugo, Quid tam saepe meum nobis abducere Quintum Te iuvat et lenta detinuisse mora? Quid Nomentani causam mihi perdis agelli, Propter vicinum qui pretiosus erat? Sed iam parce mihi nec abutere, Narnia, Quinto: Perpetuo liceat sic tibi ponte frui. </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV.== <poem> Unguentum fuerat, quod onyx modo parva gerebat: Olfecit postquam Papylus, ecce, garum est. </poem> ==<span id='95.0'></span>XCV.== <poem> Bruma est et riget horridus December, Audes tu tamen osculo nivali Omnes obvius hinc et hinc tenere Et totam, Line, basiare Romam. Quid posses graviusque saeviusque Percussus facere atque verberatus? Hoc me frigore basiet nec uxor, Blandis filia nec rudis labellis. Sed tu dulcior elegantiorque, Cuius livida naribus caninis Dependet glacies rigetque barba, Qualem forficibus metit supinis Tonsor Cinyphio Cilix marito. Centum occurrere malo cunnilingis, Et Gallum timeo minus recentem. Quare si tibi sensus est pudorque, Hibernas, Line, basiationes, In mensem rogo differas Aprilem. </poem> ==<span id='96.0'></span>XCVI.== <poem> Conditus hic ego sum, Bassi dolor, Urbicus infans, Cui genus et nomen maxima Roma dedit. Sex mihi de prima deerant trieteride menses, Ruperunt tetricae cum male pensa deae. Quid species, quid lingua mihi, quid profuit aetas? Da lacrimas tumulo, qui legis ista, meo: Sic ad Lethaeas, nisi Nestore serior, undas Non eat, optabis quem superesse tibi. </poem> ==<span id='97.0'></span>XCVII.== <poem> Nosti si bene Caesium, libelle, Montanae decus Umbriae Sabinum, Auli municipem mei Pudentis, Illi tu dabis haec vel occupato: Instent mille licet premantque curae, Nostris carminibus tamen vacabit: Nam me diligit ille proximumque Turni nobilibus legit libellis. O quantum tibi nominis paratur! O quae gloria! quam frequens amator! Te convivia, te forum sonabit, Aedes, compita, porticus, tabernae. Uni mitteris, omnibus legeris. </poem> ==<span id='98.0'></span>XCVIII.== <poem> Omnia, Castor, emis: sic fiet, ut omnia vendas. </poem> ==<span id='99.0'></span>XCIX.== <poem> Sic placidum videas semper, Crispine, Tonantem, Nec te Roma minus, quam tua Memphis amet: Carmina Parrhasia si nostra legentur in aula - Namque solent sacra Caesaris aure frui -, Dicere de nobis, ut lector candidus, aude: 'Temporibus praestat non nihil iste tuis, Nec Marso nimium minor est doctoque Catullo.' Hoc satis est: ipsi cetera mando deo. </poem> {{Liber |Ante= Liber VI |AnteNomen= ../Liber VI |Post= Liber VIII |PostNomen= ../Liber VIII }} </div>{{finis}} m2eg3w4m6izfii6xv0ptpq6mka8mlj7 269380 269379 2026-06-06T23:56:16Z Saumache 27923 269380 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber VII }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= Liber VI |AnteNomen= ../Liber VI |Post= Liber VIII |PostNomen= ../Liber VIII }} ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Accipe belligerae crudum thoraca Minervae, Ipsa Medusaeae quem timet ira comae. Dum vacat, haec, Caesar, poterit lorica vocari: Pectore cum sacro sederit, aegis erit. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Invia Sarmaticis domini lorica sagittis Et Martis Getico tergore fida magis, Quam vel ad Aetolae securam cuspidis ictus Texuit innumeri lubricus unguis apri: Felix sorte tua, sacrum cui tangere pectus{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.5|5}} Fas erit et nostri mente calere dei. I comes et magnos inlaesa merere triumphos Palmataeque ducem, sed cito, redde togae. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> Cur non mitto meos tibi, Pontiliane, libellos? Ne mihi tu mittas, Pontiliane, tuos. </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Esset, Castrice, cum mali coloris, Versus scribere coepit Oppianus. </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Si desiderium, Caesar, populique patrumque Respicis et Latiae gaudia vera togae, Redde deum votis poscentibus. Invidet hosti Roma suo, veniat laurea multa licet: Terrarum dominum propius videt ille, tuoque{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|V}}.5|5}} Terretur vultu barbarus et fruitur. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Ecquid Hyperboreis ad nos conversus ab oris Ausonias Caesar iam parat ire vias? Certus abest auctor, sed vox hoc nuntiat omnis: Credo tibi, verum dicere, Fama, soles. Publica victrices testantur gaudia chartae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.5|5}} Martia laurigera cuspide pila virent. Rursus, io, magnos clamat tibi Roma triumphos INVICTUSque tua, Caesar, in urbe sonas. Sed iam laetitiae quo sit fiducia maior, Sarmaticae laurus nuntius ipse veni.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.10|10}} </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Hiberna quamvis Arctos et rudis Peuce Et ungularum pulsibus calens Hister Fractusque cornu iam ter inprobo Rhenus Teneat domantem regna perfidae gentis Te, summe mundi rector et parens orbis:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VII}}.5|5}} Abesse nostris non tamen potes votis. Illic et oculis et animis sumus, Caesar, Adeoque mentes omnium tenes unus, Ut ipsa magni turba nesciat Circi, Utrumne currat Passerinus an Tigris.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VII}}.10|10}} </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> Nunc hilares, si quando mihi, nunc ludite, Musae: Victor ab Odrysio redditur orbe deus. Certa facis populi tu primus vota, December: Iam licet ingenti dicere voce 'Venit!' Felix sorte tua! Poteras non cedere Iano,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.5|5}} Gaudia si nobis, quae dabit ille, dares. Festa coronatus ludet convicia miles, Inter laurigeros cum comes ibit equos. Fas audire iocos levioraque carmina, Caesar, Et tibi, si lusus ipse triumphus amat.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Cum sexaginta numeret Cascellius annos, Ingeniosus homo est: quando disertus erit? </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Pedicatur Eros, fellat Linus: Ole, quid ad te, De cute quid faciant ille vel ille sua? Centenis futuit Matho milibus: Ole, quid ad te? Non tu propterea, sed Matho pauper erit. In lucem cenat Sertorius: Ole, quid ad te,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|X}}.5|5}} Cum liceat tota stertere nocte tibi? Septingenta Tito debet Lupus: Ole, quid ad te? Assem ne dederis crediderisve Lupo. Illud dissimulas, ad te quod pertinet, Ole, Quodque magis curae convenit esse tuae.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|X}}.10|10}} Pro togula debes: hoc ad te pertinet, Ole. Quadrantem nemo iam tibi credit: et hoc. Uxor moecha tibi est: hoc ad te pertinet, Ole. Poscit iam dotem filia grandis: et hoc. Dicere quindecies poteram, quod pertinet ad te:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|X}}.15|15}} Sed quid agas, ad me pertinet, Ole, nihil. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Cogis me calamo manuque nostra Emendare meos, Pudens, libellos. O quam me nimium probas amasque, Qui vis archetypas habere nugas! </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Sic me fronte legat dominus, Faustine, serena Excipiatque meos, qua solet aure, iocos, Ut mea nec, iuste quos odit, pagina laesit, Et mihi de nullo fama rubore placet. Quid prodest, cupiant cum quidam nostra videri,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XII}}.5|5}} Si qua Lycambeo sanguine tela madent, Vipereumque vomat nostro sub nomine virus, Qui Phoebi radios ferre diemque negat? Ludimus innocui: scis hoc bene: iuro potentis Per genium Famae Castaliumque gregem{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XII}}.10|10}} Perque tuas aures, magni mihi numinis instar, Lector inhumana liber ab invidia. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Dum Tiburtinis albescere solibus audit Antiqui dentis fusca Lycoris ebur, Venit in Herculeos colles. Quid Tiburis alti Aura valet! Parvo tempore nigra redit. </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Accidit infandum nostrae scelus, Aule, puellae; Amisit lusus deliciasque suas: Non quales teneri ploravit amica Catulli Lesbia, nequitiis passeris orba sui, Vel Stellae cantata meo quas flevit Ianthis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.5|5}} Cuius in Elysio nigra columba volat: Lux mea non capitur nugis neque moribus istis, Nec dominae pectus talia damna movent: Bis denos puerum numerantem perdidit annos, Mentula cui nondum sesquipedalis erat.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.10|10}} </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Quis puer hic nitidis absistit Ianthidos undis? Effugit dominam Naida numquid Hylas? O bene, quod silva colitur Tirynthius ista Et quod amatrices tam prope servat aquas! Securus licet hos fontes, Argynne, ministres:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XV}}.5|5}} Nil facient Nymphae: ne velit ipse, cave. </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Aera domi non sunt, superest hoc, Regule, solum, Ut tua vendamus munera: numquid emis? </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Ruris bibliotheca delicati, Vicinam videt unde lector urbem, Inter carmina sanctiora si quis Lascivae fuerit locus Thaliae, Hos nido licet inseras vel imo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVII}}.5|5}} Septem quos tibi misimus libellos Auctoris calamo sui notatos: Haec illis pretium facit litura. At tu munere dedicata parvo Quae cantaberis orbe nota toto,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVII}}.10|10}} Pignus pectoris hoc mei tuere, Iuli bibliotheca Martialis. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Cum tibi sit facies, de qua nec femina possit Dicere, cum corpus nulla litura notet, Cur te tam rarus cupiat repetatque fututor, Miraris? Vitium est non leve, Galla, tibi: Accessi quotiens ad opus mixtisque movemur{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.5|5}} Inguinibus, cunnus non tacet, ipsa taces. Di facerent, ut tu loquereris et ille taceret: Offendor cunni garrulitate tui. Pedere te mallem: namque hoc nec inutile dicit Symmachus et risum res movet ista simul:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.10|10}} Quis ridere potest fatui poppysmata cunni? Cum sonat hic, cui non mentula mensque cadit? Dic aliquid saltem clamosoque obstrepe cunno, Et si adeo muta es, disce vel inde loqui. </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> Fragmentum quod vile putas et inutile lignum, Haec fuit ignoti prima carina maris. Quam nec Cyaneae quondam potuere ruinae Frangere nec Scythici tristior ira freti, Saecula vicerunt: sed quamvis cesserit annis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIX}}.5|5}} Sanctior est salva parva tabella rate. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Nihil est miserius neque gulosius Santra. Rectam vocatus cum cucurrit ad cenam, Quam tot diebus noctibusque captavit, Ter poscit apri glandulas, quater lumbum, Et utramque coxam leporis et duos armos,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XX}}.5|5}} Nec erubescit peierare de turdo Et ostreorum rapere lividos cirros. Buccis placentae sordidam linit mappam; Illic et uvae conlocantur ollares Et Punicorum pauca grana malorum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XX}}.10|10}} Et excavatae pellis indecens volvae Et lippa ficus debilisque boletus. Sed mappa cum iam mille rumpitur furtis, Rosos tepenti spondylos sinu condit Et devorato capite turturem truncum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XX}}.15|15}} Colligere longa turpe nec putat dextra, Analecta quidquid et canes reliquerunt. Nec esculenta sufficit gulae praeda, Mixto lagonam replet ad pedes vino. Haec per ducentas cum domum tulit scalas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XX}}.20|20}} Seque obserata clusit anxius cella Gulosus ille, postero die vendit. </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Haec est illa dies, magni quae conscia partus Lucanum populis et tibi, Polla, dedit. Heu! Nero crudelis nullaque invisior umbra, Debuit hoc saltem non licuisse tibi. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Vatis Apollinei magno memorabilis ortu Lux redit: Aonidum turba, favete sacris. Haec meruit, cum te terris, Lucane, dedisset, Mixtus Castaliae Baetis ut esset aquae. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Phoebe, veni, sed quantus eras, cum bella tonanti Ipse dares Latiae plectra secunda lyrae. Quid tanta pro luce precer? Tu, Polla, maritum Saepe colas et se sentiat ille coli. </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> Cum Iuvenale meo quae me committere temptas, Quid non audebis, perfida lingua, loqui? Te fingente nefas Pyladen odisset Orestes, Thesea Pirithoi destituisset amor, Tu Siculos fratres et maius nomen Atridas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIV}}.5|5}} Et Ledae poteras dissociare genus. Hoc tibi pro meritis et talibus inprecor ausis, Ut facias illud, quod, puto, lingua, facis. </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Dulcia cum tantum scribas epigrammata semper Et cerussata candidiora cute, Nullaque mica salis nec amari fellis in illis Gutta sit, o demens, vis tamen illa legi! Nec cibus ipse iuvat morsu fraudatus aceti,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXV}}.5|5}} Nec grata est facies, cui gelasinus abest. Infanti melimela dato fatuasque mariscas: Nam mihi, quae novit pungere, Chia sapit. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> Apollinarem conveni meum, Scazon; Et si vacabit - ne molestus accedas -, Hoc qualecumque, cuius aliqua pars ipse est, Dabis: haec facetum carmen inbuant aures. Si te receptum fronte videris tota,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVI}}.5|5}} Noto rogabis ut favore sustentet. Quanto mearum, scis, amore nugarum Flagret: nec ipse plus amare te possum. Contra malignos esse si cupis tutus, Apollinarem conveni meum, Scazon.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVI}}.10|10}} </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Tuscae glandis aper populator et ilice multa Iam piger, Aetolae fama secunda ferae, Quem meus intravit splendenti cuspide Dexter, Praeda iacet nostris invidiosa focis: Pinguescant madido laeti nidore penates{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVII}}.5|5}} Flagret et exciso festa culina iugo. Sed cocus ingentem piperis consumet acervum Addet et arcano mixta Falerna garo: Ad dominum redeas, noster te non capit ignis, Conturbator aper: vilius esurio.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVII}}.10|10}} </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Sic Tiburtinae crescat tibi silva Dianae Et properet caesum saepe redire nemus, Nec Tartesiacis Pallas tua, Fusce, trapetis Cedat et inmodici dent bona musta lacus; Sic fora mirentur, sic te palatia laudent,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.5|5}} Excolat et geminas plurima palma fores: Otia dum medius praestat tibi parva December, Exige, sed certa, quos legis, aure iocos. 'Scire libet verum? res est haec ardua.' Sed tu Quod tibi vis dici, dicere, Fusce, potes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Thestyle, Victoris tormentum dulce Voconi, Quo nemo est toto notior orbe puer, Sic etiam positis formosus amere capillis Et placeat vati nulla puella tuo: Paulisper domini doctos sepone libellos,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.5|5}} Carmina Victori dum lego parva tuo. Et Maecenati, Maro cum cantaret Alexin, Nota tamen Marsi fusca Melaenis erat. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Das Parthis, das Germanis, das, Caelia, Dacis, Nec Cilicum spernis Cappadocumque toros; Et tibi de Pharia Memphiticus urbe fututor Navigat, a rubris et niger Indus aquis; Nec recutitorum fugis inguina Iudaeorum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXX}}.5|5}} Nec te Sarmatico transit Alanus equo. Qua ratione facis, cum sis Romana puella, Quod Romana tibi mentula nulla placet? </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Raucae chortis aves et ova matrum Et flavas medio vapore Chias Et fetum querulae rudem capellae Nec iam frigoribus pares olivas Et canum gelidis holus pruinis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.5|5}} De nostro tibi missa rure credis? O quam, Regule, diligenter erras! Nil nostri, nisi me, ferunt agelli. Quidquid vilicus Umber aut colonus Aut rus marmore tertio notatum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.10|10}} Aut Tusci tibi Tusculive mittunt, Id tota mihi nascitur Subura. </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> Attice, facundae renovas qui nomina gentis Nec sinis ingentem conticuisse domum, Te pia Cecropiae comitatur turba Minervae, Te secreta quies, te sophos omnis amat. At iuvenes alios fracta colit aure magister{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.5|5}} Et rapit inmeritas sordidus unctor opes. Non pila, non follis, non te paganica thermis Praeparat, aut nudi stipitis ictus hebes, Vara nec in lento ceromate bracchia tendis, Non harpasta vagus pulverulenta rapis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.10|10}} Sed curris niveas tantum prope Virginis undas, Aut ubi Sidonio taurus amore calet. Per varias artes, omnis quibus area servit, Ludere, cum liceat currere, pigritia est. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Sordidior caeno cum sit toga, calceus autem Candidior prima sit tibi, Cinna, nive: Deiecto quid, inepte, pedes perfundis amictu? Collige, Cinna, togam; calceus ecce perit. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Quo possit fieri modo, Severe, Ut vir pessimus omnium Charinus Unam rem bene fecerit, requiris? Dicam, sed cito. Quid Nerone peius? Quid thermis melius Neronianis?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIV}}.5|5}} Non deest protinus, ecce, de malignis, Qui sic rancidulo loquatur ore: 'Quid tu tot domini deique nostri Praefers muneribus?' Neronianas Thermas praefero balneis cinaedi.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIV}}.10|10}} </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Inguina succinctus nigra tibi servos aluta Stat, quotiens calidis tota foveris aquis. Sed meus, ut de me taceam, Laecania, servos Iudaeum nuda sub cute pondus habet, Sed nudi tecum iuvenesque senesque lavantur.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXV}}.5|5}} An sola est servi mentula vera tui? Ecquid femineos sequeris, matrona, recessus, Secretusque tua, cunne, lavaris aqua? </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Cum pluvias madidumque Iovem perferre negaret Et rudis hibernis villa nataret aquis, Plurima, quae posset subitos effundere nimbos, Muneribus venit tegula missa tuis. Horridus, ecce, sonat Boreae stridore December:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVI}}.5|5}} Stella, tegis villam, non tegis agricolam. </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Nosti mortiferum quaestoris, Castrice, signum? Est operae pretium discere theta novum: Exprimeret quotiens rorantem frigore nasum, Letalem iuguli iusserat esse notam. Turpis ab inviso pendebat stiria naso,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVII}}.5|5}} Cum flaret madida fauce December atrox: Collegae tenuere manus; quid plura requiris? Emungi misero, Castrice, non licuit. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Tantus es et talis, nostri Polypheme Severi, Ut te mirari possit et ipse Cyclops. Sed nec Scylla minor. Quod si fera monstra duorum Iunxeris, alterius fiet uterque timor. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Discursus varios vagumque mane Et fastus et have potentiorum Cum perferre patique iam negaret, Coepit fingere Caelius podagram. Quam dum volt nimis adprobare veram{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIX}}.5|5}} Et sanas linit obligatque plantas Inceditque gradu laborioso, - Quantum cura potest et ars doloris! - Desit fingere Caelius podagram. </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Hic iacet ille senex Augusta notus in aula, Pectore non humili passus utrumque deum; Natorum pietas sanctis quem coniugis umbris Miscuit: Elysium possidet ambo nemus. Occidit illa prior viridi fraudata iuventa:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XL}}.5|5}} Hic prope ter senas vixit Olympiadas. Sed festinatis raptum tibi credidit annis, Aspexit lacrimas quisquis, Etrusce, tuas. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Cosmicos esse tibi, Semproni Tucca, videris: Cosmica, Semproni, tam mala, quam bona sunt. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Muneribus cupiat si quis contendere tecum, Audeat hic etiam, Castrice, carminibus. Nos tenues in utroque sumus vincique parati: Inde sopor nobis et placet alta quies. Tam mala cur igitur dederim tibi carmina, quaeris?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLII}}.5|5}} Alcinoo nullum poma dedisse putas? </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Primum est, ut praestes, si quid te, Cinna, rogabo; Illud deinde sequens, ut cito, Cinna, neges. Diligo praestantem; non odi, Cinna, negantem: Sed tu nec praestas nec cito, Cinna, negas. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Maximus ille tuus, Ovidi, Caesonius hic est, Cuius adhuc vultum vivida cera tenet. Hunc Nero damnavit; sed tu damnare Neronem Ausus es et profugi, non tua, fata sequi: Aequora per Scyllae magnus comes exulis isti,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIV}}.5|5}} Qui modo nolueras consulis ire comes. Si victura meis mandantur nomina chartis Et fas est cineri me superesse meo: Audiet hoc praesens venturaque turba, fuisse Illi te, Senecae quod fuit ille suo.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIV}}.10|10}} </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Facundi Senecae potens amicus, Caro proximus aut prior Sereno, Hic est Maximus ille, quem frequenti Felix littera pagina salutat. Hunc tu per Siculas secutus undas,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLV}}.5|5}} O nullis, Ovidi, tacende linguis, Sprevisti domini furentis iras. Miretur Pyladen suum vetustas, Haesit qui comes exuli parentis: Quis discrimina comparet duorum?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLV}}.10|10}} Haesisti comes exuli Neronis. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Commendare tuum dum vis mihi carmine munus Maeonioque cupis doctius ore loqui, Excrucias multis pariter me teque diebus, Et tua de nostro, Prisce, Thalia tacet. Divitibus poteris musas elegosque sonantes{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVI}}.5|5}} Mittere: pauperibus munera πεζὰ dato. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Doctorum Licini celeberrime Sura virorum, Cuius prisca gravis lingua reduxit avos, Redderis - heu, quanto fatorum munere! - nobis, Gustata Lethes paene remissus aqua. Perdiderant iam vota metum securaque flebat{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVII}}.5|5}} Tristitia, et lacrimis iamque peractus eras: Non tulit invidiam taciti regnator Averni Et raptas Fatis reddidit ipse colus. Scis igitur, quantas hominum mors falsa querellas Moverit, et frueris posteritate tua.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVII}}.10|10}} Vive velut rapto fugitivaque gaudia carpe: Perdiderit nullum vita reversa diem. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Cum mensas habeat fere trecentas, Pro mensis habet Annius ministros: Transcurrunt gabatae volantque lances. Has vobis epulas habete, lauti: Nos offendimur ambulante cena.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.5|5}} </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Parva suburbani munuscula mittimus horti: Faucibus ova tuis, poma, Severe, gulae. </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Fons dominae, regina loci quo gaudet Ianthis, Gloria conspicuae deliciumque domus, Cum tua tot niveis ornetur ripa ministris Et Ganymedeo luceat unda choro: Quid facit Alcides silva sacratus in ista?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|L}}.5|5}} Tam vicina tibi cur tenet antra deus? Numquid Nympharum notos observat amores, Tam multi pariter ne rapiantur Hylae? </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Mercari nostras si te piget, Urbice, nugas Et lasciva tamen carmina nosse libet, Pompeium quaeres - et nosti forsitan - Auctum; Ultoris prima Martis in aede sedet: Iure madens varioque togae limatus in usu,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LI}}.5|5}} Non lector meus hic, Urbice, sed liber est. Sic tenet absentes nostros cantatque libellos, Ut pereat chartis littera nulla meis: Denique, si vellet, poterat scripsisse videri; Sed famae mavult ille favere meae.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LI}}.10|10}} Hunc licet a decuma - neque enim satis ante vacabit - Sollicites; capiet cenula parva duos; Ille leget, bibe tu; nolis licet, ille sonabit; Et cum 'Iam satis est' dixeris, ille leget. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Gratum est, quod Celeri nostros legis, Aucte, libellos, Si tamen et Celerem, quod legis, Aucte, iuvat. Ille meas gentes et Celtas rexit Hiberos, Nec fuit in nostro certior orbe fides. Maior me tanto reverentia turbat, et aures{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LII}}.5|5}} Non auditoris, iudicis esse puto. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Omnia misisti mihi Saturnalibus, Umber, Munera, contulerant quae tibi quinque dies: Bis senos triplices et dentiscalpia septem; His comes accessit spongia, mappa, calix, Semodiusque fabae cum vimine Picenarum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.5|5}} Et Laletanae nigra lagona sapae; Parvaque cum canis venerunt cottana prunis Et Libycae fici pondere testa gravis. Vix puto triginta nummorum tota fuisse Munera, quae grandes octo tulere Syri.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.10|10}} Quanto commodius nullo mihi ferre labore Argenti potuit pondera quinque puer! </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Semper mane mihi de me mera somnia narras, Quae moveant animum sollicitentque meum. Iam prior ad faecem, sed et haec vindemia venit, Exorat noctes dum mihi saga tuas; Consumpsi salsasque molas et turis acervos;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIV}}.5|5}} Decrevere greges, dum cadit agna frequens; Non porcus, non chortis aves, non ova supersunt. Aut vigila aut dormi, Nasidiane, tibi. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Nulli munera, Chreste, si remittis, Nec nobis dederis remiserisque: Credam te satis esse liberalem. Sed si reddis Apicio Lupoque Et Gallo Titioque Caesioque,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.5|5}} Linges non mihi - nam proba et pusilla est -, Sed quae de Solymis venit perustis Damnatam modo mentulam tributis. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Astra polumque pia cepisti mente, Rabiri, Parrhasiam mira qui struis arte domum. Phidiaco si digna Iovi dare templa parabit, Has petet a nostro Pisa Tonante manus. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Castora de Polluce Gabinia fecit Achillan: Πὺξ ἀγαθὸς fuerat, nunc erit ἱππόδαμος. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Iam sex aut septem nupsisti, Galla, cinaedis, Dum coma te nimium pexaque barba iuvat. Deinde experta latus madidoque simillima loro Inguina nec lassa stare coacta manu, Deseris inbelles thalamos mollemque maritum;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVIII}}.5|5}} Rursus et in similes decidis usque toros. Quaere aliquem Curios semper Fabiosque loquentem, Hirsutum et dura rusticitate trucem: Invenies: sed habet tristis quoque turba cinaedos. Difficile est vero nubere, Galla, viro.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Non cenat sine apro noster, Tite, Caecilianus. Bellum convivam Caecilianus habet. </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Tarpeiae venerande rector aulae, Quem salvo duce credimus Tonantem, Cum votis sibi quisque te fatiget Et poscat dare, quae dei potestis: Nil pro me mihi, Iuppiter, petenti{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LX}}.5|5}} Ne suscensueris velut superbo. Te pro Caesare debeo rogare: Pro me debeo Caesarem rogare. </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Abstulerat totam temerarius institor urbem, Inque suo nullum limine limen erat. Iussisti tenuis, Germanice, crescere vicos, Et modo quae fuerat semita, facta via est. Nulla catenatis pila est praecincta lagonis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.5|5}} Nec praetor medio cogitur ire luto, Stringitur in densa nec caeca novacula turba, Occupat aut totas nigra popina vias. Tonsor, copo, cocus, lanius sua limina servant. Nunc Roma est, nuper magna taberna fuit.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.10|10}} </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Reclusis foribus grandes percidis, Amille, Et te deprendi, cum facis ista, cupis, Ne quid liberti narrent servique paterni Et niger obliqua garrulitate cliens. Non pedicari se qui testatur, Amille,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXII}}.5|5}} Illud saepe facit, quod sine teste facit. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Perpetui numquam moritura volumina Sili Qui legis et Latia carmina digna toga, Pierios tantum vati placuisse recessus Credis et Aoniae Bacchica serta comae? Sacra coturnati non attigit ante Maronis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIII}}.5|5}} Implevit magni quam Ciceronis opus: Hunc miratur adhuc centum gravis hasta virorum, Hunc loquitur grato plurimus ore cliens. Postquam bis senis ingentem fascibus annum Rexerat, adserto qui sacer orbe fuit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIII}}.10|10}} Emeritos Musis et Phoebo tradidit annos, Proque suo celebrat nunc Helicona foro. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Qui tonsor fueras tota notissimus urbe, Et post hoc dominae munere factus eques, Sicanias urbes Aetnaeaque regna petisti, Cinname, cum fugeres tristia iura fori. Qua nunc arte graves tolerabis inutilis annos?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.5|5}} Quid facit infelix et fugitiva quies? Non rhetor, non grammaticus ludive magister, Non Cynicus, non tu Stoicus esse potes, Vendere nec vocem Siculis plausumque theatris: Quod superest, iterum, Cinname, tonsor eris.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.10|10}} </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Lis te bis decumae numerantem frigora brumae Conterit una tribus, Gargiliane, foris. A miser et demens! viginti litigat annis Quisquam, cui vinci, Gargiliane, licet? </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Heredem Fabius Labienum ex asse reliquit: Plus meruisse tamen se Labienus ait. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Pedicat pueros tribas Philaenis Et tentigine saevior mariti Undenas dolat in die puellas. Harpasto quoque subligata ludit, Et flavescit haphe, gravesque draucis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVII}}.5|5}} Halteras facili rotat lacerto, Et putri lutulenta de palaestra Uncti verbere vapulat magistri: Nec cenat prius aut recumbit ante, Quam septem vomuit meros deunces;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVII}}.10|10}} Ad quos fas sibi tunc putat redire, Cum coloephia sedecim comedit. Post haec omnia cum libidinatur, Non fellat - putat hoc parum virile -, Sed plane medias vorat puellas.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVII}}.15|15}} Di mentem tibi dent tuam, Philaeni, Cunnum lingere quae putas virile. </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Commendare meas, Instanti Rufe, Camenas Parce precor socero: seria forsan amat. Quod si lascivos admittit et ille libellos, Haec ego vel Curio Fabricioque legam. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Haec est illa tibi promissa Theophila, Cani, Cuius Cecropia pectora dote madent: Hanc sibi iure petat magni senis Atticus hortus, Nec minus esse suam Stoica turba velit. Vivet opus quodcumque per has emiseris aures:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIX}}.5|5}} Tam non femineum nec populare sapit. Non tua Pantaenis nimium se praeferat illi, Quamvis Pierio sit bene nota choro. Carmina fingentem Sappho laudabat amatrix: Castior haec, et non doctior illa fuit.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIX}}.10|10}} </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Ipsarum tribadum tribas, Philaeni, Recte, quam futuis, vocas amicam. </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Ficosa est uxor, ficosus et ipse maritus, Filia ficosa est et gener atque nepos, Nec dispensator nec vilicus ulcere turpi Nec rigidus fossor, sed nec arator eget. Cum sint ficosi pariter iuvenesque senesque,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXI}}.5|5}} Res mira est, ficos non habet unus ager. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Gratus sic tibi, Paule, sit December, Nec vani triplices brevesque mappae Nec turis veniant leves selibrae, Sed lances ferat et scyphos avorum Aut grandis reus aut potens amicus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXII}}.5|5}} Seu quod te potius iuvat capitque; Sic vincas Noviumque Publiumque Mandris et vitreo latrone clusos; Sic palmam tibi de trigone nudo Unctae det favor arbiter coronae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXII}}.10|10}} Nec laudet Polybi magis sinistras: Si quisquam mea dixerit malignus Atro carmina quae madent veneno, Ut vocem mihi commodes patronam Et quantum poteris, sed usque, clames:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXII}}.15|15}} 'Non scripsit meus ista Martialis.' </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Esquiliis domus est, domus est tibi colle Dianae, Et tua patricius culmina vicus habet; Hinc viduae Cybeles, illinc sacraria Vestae, Inde novum, veterem prospicis inde Iovem. Dic, ubi conveniam, dic, qua te parte requiram:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIII}}.5|5}} Quisquis ubique habitat, Maxime, nusquam habitat. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Cyllenes caelique decus, facunde minister, Aurea cui torto virga dracone viret: Sic tibi lascivi non desit copia furti, Sive cupis Paphien, seu Ganymede cales, Maternaeque sacris ornentur frondibus Idus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIV}}.5|5}} Et senior parca mole prematur avus: Hunc semper Norbana diem cum coniuge Carpo Laeta colat, primis quo coiere toris. Hic pius antistes sophiae sua dona ministrat, Hic te ture vocat, fidus et ipse Iovi.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIV}}.10|10}} </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Vis futui gratis, cum sis deformis anusque. Res perridicula est: vis dare, nec dare vis. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> Quod te diripiunt potentiores Per convivia, porticus, theatra, Et tecum, quotiens ita incidisti, Gestari iuvat et iuvat lavari: Nolito nimium tibi placere.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVI}}.5|5}} Delectas, Philomuse, non amaris. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Exigis, ut nostros donem tibi, Tucca, libellos. Non faciam: nam vis vendere, non legere. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Cum Saxetani ponatur coda lacerti Et, bene si cenas, conchis inuncta tibi: Sumen, aprum, leporem, boletos, ostrea, mullos Mittis: habes nec cor, Papyle, nec genium. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Potavi modo consulare vinum. Quaeris, quam vetus atque liberale? Prisco consule conditum: sed ipse, Qui ponebat, erat, Severe, consul. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> Quatenus Odrysios iam pax Romana triones Temperat et tetricae conticuere tubae, Hunc Marcellino poteris, Faustine, libellum Mittere: iam chartis, iam vacat ille iocis. Sed si parva tui munuscula quaeris amici{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXX}}.5|5}} Commendare, ferat carmina nostra puer: Non qualis Geticae satiatus lacte iuvencae Sarmatica rigido ludit in amne rota, Sed Mitylenaei roseus mangonis ephebus, Vel non caesus adhuc matre iubente Lacon.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXX}}.10|10}} At tibi captivo famulus mittetur ab Histro, Qui Tiburtinas pascere possit oves. </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> 'Triginta toto mala sunt epigrammata libro.' Si totidem bona sunt, Lause, bonus liber est. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Menophili penem tam grandis fibula vestit, Ut sit comoedis omnibus una satis. Hunc ego credideram - nam saepe lavamur in unum - Sollicitum voci parcere, Flacce, suae: Dum ludit media populo spectante palaestra,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXII}}.5|5}} Delapsa est misero fibula: verpus erat. </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Eutrapelus tonsor dum circuit ora Luperci Expingitque genas, altera barba subit. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Dum mea Caecilio formatur imago Secundo Spirat et arguta picta tabella manu, I, liber, ad Geticam Peucen Histrumque iacentem: Haec loca perdomitis gentibus ille tenet. Parva dabis caro, sed dulcia dona, sodali:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIV}}.5|5}} Certior in nostro carmine vultus erit; Casibus hic nullis, nullis delebilis annis Vivet, Apelleum cum morietur opus. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV.== <poem> Quod non insulse scribis tetrasticha quaedam, Disticha quod belle pauca, Sabelle, facis, Laudo, nec admiror. Facile est epigrammata belle Scribere, sed librum scribere difficile est. </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI.== <poem> Ad natalicias dapes vocabar, Essem cum tibi, Sexte, non amicus: Quid factum est, rogo, quid repente factum est, Post tot pignora nostra, post tot annos Quod sum praeteritus vetus sodalis?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVI}}.5|5}} Sed causam scio: nulla venit a me Hispani tibi libra pustulati Nec levis toga nec rudes lacernae. Non est sportula, quae negotiatur; Pascis munera, Sexte, non amicos.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVI}}.10|10}} Iam dices mihi 'Vapulet vocator.' </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII.== <poem> Si meus aurita gaudet lagalopece Flaccus, Si fruitur tristi Canius Aethiope; Publius exiguae si flagrat amore catellae, Si Cronius similem cercopithecon amat; Delectat Marium si perniciosus ichneumon,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVII}}.5|5}} Pica salutatrix si tibi, Lause, placet; Si gelidum collo nectit Cadilla draconem, Luscinio tumulum si Telesilla dedit: Blanda Cupidinei cur non amet ora Labyrtae, Qui videt haec dominis monstra placere suis?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVII}}.10|10}} </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Fertur habere meos, si vera est fama, libellos Inter delicias pulchra Vienna suas: Me legit omnis ibi senior iuvenisque puerque, Et coram tetrico casta puella viro. Hoc ego maluerim, quam si mea carmina cantent{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVIII}}.5|5}} Qui Nilum ex ipso protinus ore bibunt; Quam meus Hispano si me Tagus impleat auro, Pascat et Hybla meas, pascat Hymettos apes. Non nihil ergo sumus, nec blandae munere linguae Decipimur: credam iam, puto, Lause, tibi.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX.== <poem> I, felix rosa, mollibusque sertis Nostri cinge comas Apollinaris. Quas tu nectere candidas, sed olim - Sic te semper amet Venus - memento. </poem> ==<span id='90.0'></span>XC.== <poem> Iactat inaequalem Matho me fecisse libellum: Si verum est, laudat carmina nostra Matho. Aequales scribit libros Calvinus et Umber: Aequalis liber est, Cretice, qui malus est. </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI.== <poem> De nostro, facunde, tibi, Iuvenalis, agello Saturnalicias mittimus, ecce, nuces. Cetera lascivis donavit poma puellis Mentula custodis luxuriosa dei. </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII.== <poem> 'Si quid opus fuerit, scis me non esse rogandum' Uno bis dicis, Baccara, terque die. Appellat rigida tristis me voce Secundus: Audis, et nescis, Baccara, quid sit opus. Pensio te coram petitur clareque palamque:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCII}}.5|5}} Audis, et nescis, Baccara, quid sit opus. Esse queror gelidasque mihi tritasque lacernas: Audis, et nescis, Baccara, quid sit opus. Hoc opus est, subito fias ut sidere mutus, Dicere ne possis, Baccara: 'Si quid opus'.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCII}}.10|10}} </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII.== <poem> Narnia, sulphureo quam gurgite candidus amnis Circuit, ancipiti vix adeunda iugo, Quid tam saepe meum nobis abducere Quintum Te iuvat et lenta detinuisse mora? Quid Nomentani causam mihi perdis agelli,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIII}}.5|5}} Propter vicinum qui pretiosus erat? Sed iam parce mihi nec abutere, Narnia, Quinto: Perpetuo liceat sic tibi ponte frui. </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV.== <poem> Unguentum fuerat, quod onyx modo parva gerebat: Olfecit postquam Papylus, ecce, garum est. </poem> ==<span id='95.0'></span>XCV.== <poem> Bruma est et riget horridus December, Audes tu tamen osculo nivali Omnes obvius hinc et hinc tenere Et totam, Line, basiare Romam. Quid posses graviusque saeviusque{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCV}}.5|5}} Percussus facere atque verberatus? Hoc me frigore basiet nec uxor, Blandis filia nec rudis labellis. Sed tu dulcior elegantiorque, Cuius livida naribus caninis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCV}}.10|10}} Dependet glacies rigetque barba, Qualem forficibus metit supinis Tonsor Cinyphio Cilix marito. Centum occurrere malo cunnilingis, Et Gallum timeo minus recentem.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCV}}.15|15}} Quare si tibi sensus est pudorque, Hibernas, Line, basiationes, In mensem rogo differas Aprilem. </poem> ==<span id='96.0'></span>XCVI.== <poem> Conditus hic ego sum, Bassi dolor, Urbicus infans, Cui genus et nomen maxima Roma dedit. Sex mihi de prima deerant trieteride menses, Ruperunt tetricae cum male pensa deae. Quid species, quid lingua mihi, quid profuit aetas?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVI}}.5|5}} Da lacrimas tumulo, qui legis ista, meo: Sic ad Lethaeas, nisi Nestore serior, undas Non eat, optabis quem superesse tibi. </poem> ==<span id='97.0'></span>XCVII.== <poem> Nosti si bene Caesium, libelle, Montanae decus Umbriae Sabinum, Auli municipem mei Pudentis, Illi tu dabis haec vel occupato: Instent mille licet premantque curae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVII}}.5|5}} Nostris carminibus tamen vacabit: Nam me diligit ille proximumque Turni nobilibus legit libellis. O quantum tibi nominis paratur! O quae gloria! quam frequens amator!{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVII}}.10|10}} Te convivia, te forum sonabit, Aedes, compita, porticus, tabernae. Uni mitteris, omnibus legeris. </poem> ==<span id='98.0'></span>XCVIII.== <poem> Omnia, Castor, emis: sic fiet, ut omnia vendas. </poem> ==<span id='99.0'></span>XCIX.== <poem> Sic placidum videas semper, Crispine, Tonantem, Nec te Roma minus, quam tua Memphis amet: Carmina Parrhasia si nostra legentur in aula - Namque solent sacra Caesaris aure frui -, Dicere de nobis, ut lector candidus, aude:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIX}}.5|5}} 'Temporibus praestat non nihil iste tuis, Nec Marso nimium minor est doctoque Catullo.' Hoc satis est: ipsi cetera mando deo. </poem> {{Liber |Ante= Liber VI |AnteNomen= ../Liber VI |Post= Liber VIII |PostNomen= ../Liber VIII }} </div>{{finis}} 1zvxuw7vqyorxyexgeddugbsquszdye 0 6775 269382 129612 2026-06-06T23:58:55Z Saumache 27923 269382 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber VIII }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= Liber VII |AnteNomen= ../Liber VII |Post= Liber IX |PostNomen= ../Liber IX }} Imperatori Domitiano Caesari Augusto Germanico Dacico Valerius Martialis s. Omnes quidem libelli mei, domine, quibus tu famam, id est vitam, dedisti, tibi supplicant; et, puto, propter hoc legentur. Hic tamen, qui operis nostri octavus inscribitur, occasione pietatis frequentius fruitur. Minus itaque ingenio laborandum fuit, in cuius locum materia successerat: quam quidem subinde aliqua iocorum mixtura variare temptavimus, ne caelesti verecundiae tuae laudes suas, quae facilius te fatigare possint, quam nos satiare, omnis versus ingereret. Quamvis autem epigrammata a severissimis quoque et summae fortunae viris ita scripta sint, ut mimicam verborum licentiam adfectasse videantur, ego tamen illis non permisi tam lascive loqui quam solent. Cum pars libri et maior et melior ad maiestatem sacri nominis tui alligata sit, meminerit non nisi religiosa purificatione lustratos accedere ad templa debere. Quod ut custoditurum me lecturi sciant, in ipso libelli huius limine profiteri brevissimo placuit epigrammate. ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Laurigeros domini, liber, intrature penates Disce verecundo sanctius ore loqui. Nuda recede Venus; non est tuus iste libellus: Tu mihi, tu Pallas Caesariana, veni. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Fastorum genitor parensque Ianus Victorem modo cum videret Histri, Tot vultus sibi non satis putavit Optavitque oculos habere plures: Et lingua pariter locutus omni Terrarum domino deoque rerum Promisit Pyliam quater senectam. Addas, Iane pater, tuam rogamus. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> 'Quinque satis fuerant: nam sex septemve libelli Est nimium: quid adhuc ludere, Musa, iuvat? Sit pudor et finis: iam plus nihil addere nobis Fama potest: teritur noster ubique liber; Et cum rupta situ Messalae saxa iacebunt Altaque cum Licini marmora pulvis erunt, Me tamen ora legent et secum plurimus hospes Ad patrias sedes carmina nostra feret.' Finieram, cum sic respondit nona sororum, Cui coma et unguento sordida vestis erat: 'Tune potes dulcis, ingrate, relinquere nugas? Dic mihi, quid melius desidiosus ages? An iuvat ad tragicos soccum transferre coturnos, Aspera vel paribus bella tonare modis, Praelegat ut tumidus rauca te voce magister Oderit et grandis virgo bonusque puer? Scribant ista graves nimium nimiumque severi, Quos media miseros nocte lucerna videt. At tu Romano lepidos sale tinge libellos: Agnoscat mores vita legatque suos. Angusta cantare licet videaris avena, Dum tua multorum vincat avena tubas.' </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Quantus, io, Latias mundi conventus ad aras Suscipit et solvit pro duce vota suo! Non sunt haec hominum, Germanice, gaudia tantum, Sed faciunt ipsi nunc, puto, sacra dei. </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Dum donas, Macer, anulos puellis, Desisti, Macer, anulos habere. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Archetypis vetuli nihil est odiosius Eucti - Ficta Saguntino cymbia malo luto -, Argenti furiosa sui cum stemmata narrat Garrulus et verbis mucida vina facit. 'Laomedonteae fuerant haec pocula mensae: Ferret ut haec, muros struxit Apollo lyra. Hoc cratere ferox commisit proelia Rhoetus Cum Lapithis: pugna debile cernis opus. Hi duo longaevo censentur Nestore fundi: Pollice de Pylio trita columba nitet. Hic scyphus est, in quo misceri iussit amicis Largius Aeacides vividiusque merum. Hac propinavit Bitiae pulcherrima Dido In patera, Phrygio cum data cena viro est.' Miratus fueris cum prisca toreumata multum, In Priami calathis Astyanacta bibes. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Hoc agere est causas, hoc dicere, Cinna, diserte, Horis, Cinna, decem dicere verba novem? Sed modo clepsydras ingenti voce petisti Quattuor. O quantum, Cinna, tacere potes! </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> Principium des, Iane, licet velocibus annis, Et renoves voltu saecula longa tuo, Te primum pia tura rogent, te vota salutent, Purpura te felix, te colat omnis honos: Tu tamen hoc mavis, Latiae quod contigit urbi Mense tuo reducem, Iane, videre deum. </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Solvere dodrantem nuper tibi, Quinte, volebat Lippus Hylas, luscus vult dare dimidium. Accipe quam primum; brevis est occasio lucri: Si fuerit caecus, nil tibi solvet Hylas. </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Emit lacernas milibus decem Bassus Tyrias coloris optimi. Lucri fecit. 'Adeo bene emit?' inquis. Immo non solvet. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Pervenisse tuam iam te scit Rhenus in urbem; Nam populi voces audit et ille tui: Sarmaticas etiam gentes Histrumque Getasque Laetitiae clamor terruit ipse novae. Dum te longa sacro venerantur gaudia Circo, Nemo quater missos currere sensit equos. Nullum Roma ducem, nec te sic, Caesar, amavit: Te quoque iam non plus, ut velit ipsa, potest. </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Uxorem quare locupletem ducere nolim, Quaeritis? Uxori nubere nolo meae. Inferior matrona suo sit, Prisce, marito: Non aliter fiunt femina virque pares. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Morio dictus erat: viginti milibus emi. Redde mihi nummos, Gargiliane: sapit. </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Pallida ne Cilicum timeant pomaria brumam Mordeat et tenerum fortior aura nemus, Hibernis obiecta notis specularia puros Admittunt soles et sine faece diem. At mihi cella datur, non tota clusa fenestra, In qua nec Boreas ipse manere velit. Sic habitare iubes veterem crudelis amicum Arboris ergo tuae tutior hospes ero. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Dum nova Pannonici numeratur gloria belli, Omnis et ad reducem dum litat ara Iovem, Dat populus, dat gratus eques, dat tura senatus, Et ditant Latias tertia dona tribus: Hos quoque secretos memoravit Roma triumphos, Nec minor ista tuae laurea pacis erat, Quod tibi de sancta credis pietate tuorum. Principis est virtus maxima, nosse suos. </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Pistor qui fueras diu, Cypere, Causas nunc agis et ducena quaeris: Sed consumis et usque mutuaris. A pistore, Cypere, non recedis: Et panem facis et facis farinam. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Egi, Sexte, tuam, pactus duo milia, causam: Misisti nummos quod mihi mille, quid est? 'Narrasti nihil' inquis 'et a te perdita causa est.' Tanto plus debes, Sexte, quod erubui. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Si tua, Cerrini, promas epigrammata vulgo, Vel mecum possis vel prior ipse legi: Sed tibi tantus inest veteris respectus amici, Carior ut mea sit quam tua fama tibi. Sic Maro nec Calabri temptavit carmina Flacci, Pindaricos nosset cum superare modos, Et Vario cessit Romani laude coturni, Cum posset tragico fortius ore loqui. Aurum et opes et rura frequens donabit amicus: Qui velit ingenio cedere, rarus erit. </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> Pauper videri Cinna vult; et est pauper. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Cum facias versus nulla non luce ducenos, Vare, nihil recitas. Non sapis, atque sapis. </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Phosphore, redde diem: quid gaudia nostra moraris? Caesare venturo, Phosphore, redde diem. Roma rogat. Placidi numquid te pigra Bootae Plaustra vehunt, lento quod nimis axe venis? Ledaeo poteras abducere Cyllaron astro: Ipse suo cedet nunc tibi Castor equo. Quid cupidum Titana tenes? Iam Xanthus et Aethon Frena volunt, vigilat Memnonis alma parens. Tarda tamen nitidae non cedunt sidera luci, Et cupit Ausonium luna videre ducem. Iam, Caesar, vel nocte veni: stent astra licebit, Non deerit populo te veniente dies. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Invitas ad aprum, ponis mihi, Gallice, porcum. Hybrida sum, si das, Gallice, verba mihi. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Esse tibi videor saevus nimiumque gulosus, Qui propter cenam, Rustice, caedo cocum. Si levis ista tibi flagrorum causa videtur, Ex qua vis causa vapulet ergo cocus? </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> Si quid forte petam timido gracilique libello, Inproba non fuerit si mea charta, dato. Et si non dederis, Caesar, permitte rogari: Offendunt numquam tura precesque Iovem. Qui fingit sacros auro vel marmore vultus, Non facit ille deos: qui rogat, ille facit. </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Vidisti semel, Oppiane, tantum Aegrum me, male, saepe te videbo. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> Non tot in Eois timuit Gangeticus arvis Raptor, in Hyrcano qui fugit albus equo, Quot tua Roma novas vidit, Germanice, tigres: Delicias potuit nec numerare suas. Vincit Erythraeos tua, Caesar, harena triumphos Et victoris opes divitiasque dei: Nam cum captivos ageret sub curribus Indos, Contentus gemina tigride Bacchus erat. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Munera qui tibi dat locupleti, Gaure, senique, Si sapis et sentis, hoc tibi ait 'Morere.' </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Dic, toga, facundi gratum mihi munus amici, Esse velis cuius fama decusque gregis? Apula Ledaei tibi floruit herba Phalanthi, Qua saturat Calabris culta Galaesus aquis? An Tartesiacus stabuli nutritor Hiberi Baetis in Hesperia te quoque lavit ove? An tua multifidum numeravit lana Timavum, Quem pius astrifero Cyllarus ore bibit? Te nec Amyclaeo decuit livere veneno, Nec Miletos erat vellere digna tuo. Lilia tu vincis nec adhuc delapsa ligustra, Et Tiburtino monte quod alget ebur; Spartanus tibi cedet olor Paphiaeque columbae, Cedet Erythraeis eruta gemma vadis: Sed licet haec primis nivibus sint aemula dona, Non sunt Parthenio candidiora suo. Non ego praetulerim Babylonos picta superbae Texta, Samiramia quae variantur acu; Non Athamanteo potius me mirer in auro, Aeolium dones si mihi, Phrixe, pecus. O quantos risus pariter spectata movebit Cum Palatina nostra lacerna toga! </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Disticha qui scribit, puto, vult brevitate placere. Quid prodest brevitas, dic mihi, si liber est? </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Qui nunc Caesareae lusus spectatur harenae, Temporibus Bruti gloria summa fuit. Aspicis, ut teneat flammas poenaque fruatur Fortis et attonito regnet in igne manus! Ipse sui spectator adest et nobile dextrae Funus amat: totis pascitur illa sacris; Quod nisi rapta foret nolenti poena, parabat Saevior in lassos ire sinistra focos. Scire piget post tale decus, quid fecerit ante: Quam vidi, satis hanc est mihi nosse manum. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Nescio quid de te non belle, Dento, fateris, Coniuge qui ducta iura paterna petis. Sed iam supplicibus dominum lassare libellis Desine et in patriam serus ab urbe redi: Nam dum tu longe deserta uxore diuque Tres quaeris natos, quattuor invenies. </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> Aëra per tacitum delapsa sedentis in ipsos Fluxit Aretullae blanda columba sinus. Luserat hoc casus, nisi inobservata maneret Permissaque sibi nollet abire fuga. Si meliora piae fas est sperare sorori Et dominum mundi flectere vota valent, Haec a Sardois tibi forsitan exulis oris, Fratre reversuro, nuntia venit avis. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> De praetoricia folium mihi, Paule, corona Mittis et hoc phialae nomen habere iubes. Hac fuerat nuper nebula tibi pegma perunctum, Pallida quam rubri diluit unda croci. An magis astuti derasa est ungue ministri Brattea, de fulcro quam reor esse tuo? Illa potest culicem longe sentire volantem Et minimi pinna papilionis agi; Exiguae volitat suspensa vapore lucernae Et leviter fuso rumpitur icta mero. Hoc linitur sputo Iani caryota Kalendis, Quam fert cum parco sordidus asse cliens. Lenta minus gracili crescunt colocasia filo, Plena magis nimio lilia sole cadunt; Nec vaga tam tenui discurrit aranea tela, Tam leve nec bombyx pendulus urguet opus. Crassior in facie vetulae stat creta Fabullae, Crassior offensae bulla tumescit aquae; Fortior et tortos servat vesica capillos Et mutat Latias spuma Batava comas. Hac cute Ledaeo vestitur pullus in ovo, Talia lunata splenia fronte sedent. Quid tibi cum phiala, ligulam cum mittere possis, Mittere cum possis vel cocleare mihi, - Magna nimis loquimur - cocleam cum mittere possis, Denique cum possis mittere, Paule, nihil? </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Archetypum Myos argentum te dicis habere. Quod sine te factum est, hoc magis archetypum est? </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Cum sitis similes paresque vita, Uxor pessima, pessimus maritus, Miror, non bene convenire vobis. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Regia pyramidum, Caesar, miracula ride; Iam tacet Eoum barbara Memphis opus: Pars quota Parrhasiae labor est Mareoticus aulae? Clarius in toto nil videt orbe dies. Septenos pariter credas adsurgere montes, Thessalicum brevior Pelion Ossa tulit; Aethera sic intrat, nitidis ut conditus astris Inferiore tonet nube serenus apex Et prius arcano satietur numine Phoebi, Nascentis Circe quam videt ora patris. Haec, Auguste, tamen, quae vertice sidera pulsat, Par domus est caelo, sed minor est domino. </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Quod Caietano reddis, Polycharme, tabellas, Milia te centum num tribuisse putas? 'Debuit haec' inquis. Tibi habe, Polycharme, tabellas Et Caietano milia crede duo. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Qui praestat pietate pertinaci Sensuro bona liberalitatis, Captet forsitan aut vicem reposcat: At si quis dare nomini relicto Post manes tumulumque perseverat, Quaerit quid, nisi parcius dolere? Refert sis bonus, an velis videri. Praestas hoc, Melior, sciente fama, Qui sollemnibus anxius sepulti Nomen non sinis interire Blaesi, Et de munifica profusus arca Ad natalicium diem colendum Scribarum memori piaeque turbae Quod donas, facis ipse Blaesianum. Hoc longum tibi, vita dum manebit, Hoc et post cineres erit tributum. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Qui Palatinae caperet convivia mensae Ambrosiasque dapes, non erat ante locus: Hic haurire decet sacrum, Germanice, nectar Et Ganymedea pocula mixta manu. Esse velis, oro, serus conviva Tonantis: At tu si properas, Iuppiter, ipse veni. </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Non horti neque palmitis beati, Sed rari nemoris, Priape, custos, Ex quo natus es et potes renasci, Furaces, moneo, manus repellas Et silvam domini focis reserves: Si defecerit haec, et ipse lignum es. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> 'Tristis Athenagoras non misit munera nobis, Quae medio brumae mittere mense solet.' An sit Athenagoras tristis, Faustine, videbo: Me certe tristem fecit Athenagoras. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Si te sportula maior ad beatos Non corruperit, ut solet, licebit De nostro, Matho, centies laveris. </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Effert uxores Fabius, Chrestilla maritos, Funereamque toris quassat uterque facem. Victores committe, Venus: quos iste manebit Exitus, una duos ut Libitina ferat. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Titulle, moneo, vive: semper hoc serum est; Sub paedagogo coeperis licet, serum est. At tu, miser Titulle, nec senex vivis, Sed omne limen conteris salutator Et mane sudas urbis osculis udus, Foroque triplici sparsus ante equos omnis Aedemque Martis et colosson Augusti Curris per omnes tertiasque quintasque. Rape, congere, aufer, posside: relinquendum est. Superba densis arca palleat nummis, Centum explicentur paginae Kalendarum, Iurabit heres, te nihil reliquisse, Supraque pluteum te iacente vel saxum, Fartus papyro dum tibi torus crescit, Flentes superbus basiabit eunuchos; Tuoque tristis filius, velis nolis, Cum concubino nocte dormiet prima. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Priscus ab Aetnaeis mihi, Flacce, Terentius oris Redditur: hanc lucem lactea gemma notet; Defluat et lento splendescat turbida lino Amphora centeno consule facta minor. Continget nox quando meis tam candida mensis? Tam iusto dabitur quando calere mero? Cum te, Flacce, mihi reddet Cythereia Cypros, Luxuriae fiet tam bona causa meae. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Quanta tua est probitas, tanta est infantia formae, Ceste puer, puero castior Hippolyto! Te secum Diana velit doceatque natare, Te Cybele totum mallet habere Phryga; Tu Ganymedeo poteras succedere lecto, Sed durus domino basia sola dares. Felix, quae tenerum vexabit sponsa maritum Et quae te faciet prima puella virum! </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Pars maxillarum tonsa est tibi, pars tibi rasa est, Pars vulsa est. Unum quis putat esse caput? </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Nescit, cui dederit Tyriam Crispinus abollam, Dum mutat cultus induiturque togam. Quisquis habes, umeris sua munera redde, precamur: Non hoc Crispinus te, sed abolla rogat. Non quicumque capit saturatas murice vestes, Nec nisi deliciis convenit iste color. Si te praeda iuvat foedique insania lucri, Qua possis melius fallere, sume togam. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Quanta Gigantei memoratur mensa triumphi Quantaque nox superis omnibus illa fuit, Qua bonus accubuit genitor cum plebe deorum Et licuit Faunis poscere vina Iovem: Tanta tuas celebrant, Caesar, convivia laurus; Exhilarant ipsos gaudia nostra deos. Vescitur omnis eques tecum populusque patresque, Et capit ambrosias cum duce Roma dapes. Grandia pollicitus quanto maiora dedisti! Promissa est nobis sportula, recta data est. </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Quis labor in phiala? docti Myos, anne Myronos? Mentoris haec manus est, an, Polyclite, tua? Livescit nulla caligine fusca nec odit Exploratores nubila massa focos; Vera minus flavo radiant electra metallo, Et niveum felix pustula vincit ebur. Materiae non cedit opus: sic alligat orbem, Plurima cum tota lampade luna nitet. Stat caper Aeolio Thebani vellere Phrixi Cultus: ab hoc mallet vecta fuisse soror; Hunc nec Cinyphius tonsor violaverit, et tu Ipse tua pasci vite, Lyaee, velis. Terga premit pecudis geminis Amor aureus alis, Palladius tenero lotos ab ore sonat: Sic Methymnaeo gavisus Arione delphin Languida non tacitum per freta vexit onus. Imbuat egregium digno mihi nectare munus Non grege de domini, sed tua, Ceste, manus; Ceste, decus mensae, misce Setina: videtur Ipse puer nobis, ipse sitire caper. Det numerum cyathis Instanti littera Rufi: Auctor enim tanti muneris ille mihi: Si Telethusa venit promissaque gaudia portat, Servabor dominae, Rufe, triente tuo; Si dubia est, septunce trahar; si fallit amantem, Ut iugulem curas, nomen utrumque bibam. </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Formosam sane, sed caecus diligit Asper. Plus ergo, ut res est, quam videt Asper amat. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Tonsorem puerum, sed arte talem, Qualis nec Thalamus fuit Neronis, Drusorum cuï contigere barbae, Aequandas semel ad genas rogatus Rufo, Caediciane, commodavi. Dum iussus repetit pilos eosdem, Censura speculi manum regente, Expingitque cutem facitque longam Detonsis epaphaeresin capillis, Barbatus mihi tonsor est reversus. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Auditur quantum Massyla per avia murmur, Innumero quotiens silva leone furit, Pallidus attonitos ad Poena mapalia pastor Cum revocat tauros et sine mente pecus: Tantus in Ausonia fremuit modo terror harena. Quis non esse gregem crederet? unus erat, Sed cuius tremerent ipsi quoque iura leones, Cui diadema daret marmore picta Nomas. O quantum per colla decus, quem sparsit honorem Aurea lunatae, cum stetit, umbra iubae! Grandia quam decuit latum venabula pectus Quantaque de magna gaudia morte tulit! Unde tuis, Libye, tam felix gloria silvis? A Cybeles numquid venerat ille iugo? An magis Herculeo, Germanice, misit ab astro Hanc tibi vel frater vel pater ipse feram? </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Formosissima quae fuere vel sunt, Sed vilissima quae fuere vel sunt, O quam te fieri, Catulla, vellem Formosam minus aut magis pudicam! </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Temporibus nostris aetas cum cedat avorum Creverit et maior cum duce Roma suo, Ingenium sacri miraris deesse Maronis, Nec quemquam tanta bella sonare tuba. Sint Maecenates, non deerunt, Flacce, Marones Vergiliumque tibi vel tua rura dabunt. Iugera perdiderat miserae vicina Cremonae Flebat et abductas Tityrus aeger oves: Risit Tuscus eques, paupertatemque malignam Reppulit et celeri iussit abire fuga. 'Accipe divitias et vatum maximus esto; Tu licet et nostrum' dixit 'Alexin ames.' Adstabat domini mensis pulcherrimus ille Marmorea fundens nigra Falerna manu, Et libata dabat roseis carchesia labris, Quae poterant ipsum sollicitare Iovem. Excidit attonito pinguis Galatea poetae Thestylis et rubras messibus usta genas; Protinus Italiam concepit et ARMA VIRUMQUE, Qui modo vix Culicem fleverat ore rudi. Quid Varios Marsosque loquar ditataque vatum Nomina, magnus erit quos numerare labor? Ergo ero Vergilius, si munera Maecenatis Des mihi? Vergilius non ero, Marsus ero. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Magna licet totiens tribuas, maiora daturus Dona, ducum victor, victor et ipse tui, Diligeris populo non propter praemia, Caesar, Te propter populus praemia, Caesar, amat. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Tres habuit dentes, pariter quos expuit omnes, Ad tumulum Picens dum sedet ipse suum; Collegitque sinu fragmenta novissima laxi Oris et aggesta contumulavit humo. Ossa licet quondam defuncti non legat heres: Hoc sibi iam Picens praestitit officium. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Cum tibi tam crassae sint, Artemidore, lacernae, Possim te Sagarim iure vocare meo. </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Aspicis hunc uno contentum lumine, cuius Lippa sub attrita fronte lacuna patet? Ne contemne caput, nihil est furacius illo; Non fuit Autolyci tam piperata manus. Hunc tu convivam cautus servare memento: Tunc furit atque oculo luscus utroque videt: Pocula solliciti perdunt ligulasque ministri Et latet in tepido plurima mappa sinu; Lapsa nec a cubito subducere pallia nescit Et tectus laenis saepe duabus abit; Nec dormitantem vernam fraudare lucerna Erubuit fallax, ardeat illa licet. Si nihil invasit, puerum tunc arte dolosa Circuit et soleas subripit ipse suas. </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Summa Palatini poteras aequare colossi, Si fieres brevior, Claudia, sesquipede. </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Livet Charinus, rumpitur, furit, plorat Et quaerit altos, unde pendeat, ramos: Non iam quod orbe cantor et legor toto, Nec umbilicis quod decorus et cedro Spargor per omnes Roma quas tenet gentes: Sed quod sub urbe rus habemus aestivum Vehimurque mulis non, ut ante, conductis. Quid inprecabor, o Severe, liventi? Hoc opto: mulas habeat et suburbanum. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Scribit in aversa Picens epigrammata charta, Et dolet, averso quod facit illa deo. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Thestylon Aulus amat, sed nec minus ardet Alexin, Forsitan et nostrum nunc Hyacinthon amat. I nunc et dubita, vates an diligat ipsos, Delicias vatum cum meus Aulus amet. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Ut poscas, Clyte, munus exigasque, Uno nasceris octiens in anno Et solas, puto, tresve quattuorve Non natalicias habes Kalendas. Sit vultus tibi levior licebit Tritis litoris aridi lapillis, Sit moro coma nigrior caduco, Vincas mollitia tremente plumas Aut massam modo lactis alligati, Et talis tumor excitet papillas, Qualis cruda viro puella servat, Tu nobis, Clyte, iam senex videris: Tam multos quis enim fuisse credat Natalis Priamive Nestorisve? Sit tandem pudor et modus rapinis. Quod si ludis adhuc semelque nasci Uno iam tibi non sat est in anno, Natum te, Clyte, nec semel putabo. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Hic ubi Fortunae Reducis fulgentia late Templa nitent, felix area nuper erat: Hic stetit Arctoi formosus pulvere belli Purpureum fundens Caesar ab ore iubar; Hic lauru redimita comas et candida cultu Roma salutavit voce manuque ducem. Grande loci meritum testantur et altera dona: Stat sacer et domitis gentibus arcus ovat; Hic gemini currus numerant elephanta frequentem, Sufficit inmensis aureus ipse iugis. Haec est digna tuis, Germanice, porta triumphis; Hos aditus urbem Martis habere decet. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Augusto pia tura victimasque Pro vestro date Silio, Camenae. Bis senos iubet en redire fasces, Nato consule, nobilique virga Vatis Castaliam domum sonare Rerum prima salus et una Caesar. Gaudenti superest adhuc, quod optet, Felix purpura tertiusque consul. Pompeio dederit licet senatus Et Caesar genero sacros honores, Quorum pacificus ter ampliavit Ianus nomina: Silius frequentes Mavult sic numerare consulatus. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Horas quinque puer nondum tibi nuntiat, et tu Iam conviva mihi, Caeciliane, venis, Cum modo distulerint raucae vadimonia quartae Et Floralicias lasset harena feras. Curre, age, et inlotos revoca, Calliste, ministros; Sternantur lecti: Caeciliane, sede. Caldam poscis aquam: nondum mihi frigida venit; Alget adhuc nudo clusa culina foco. Mane veni potius; nam cur te quinta moretur? Ut iantes, sero, Caeciliane, venis. </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Qui Corcyraei vidit pomaria regis, Rus, Entelle, tuae praeferet ille domus. Invida purpureos urat ne bruma racemos Et gelidum Bacchi munera frigus edat, Condita perspicua vivit vindemia gemma, Et tegitur felix nec tamen uva latet: Femineum lucet sic per bombycina corpus, Calculus in nitida sic numeratur aqua. Quid non ingenio voluit natura licere? Autumnum sterilis ferre iubetur hiems. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Miraris veteres, Vacerra, solos, Nec laudas nisi mortuos poetas. Ignoscas petimus, Vacerra: tanti Non est, ut placeam tibi, perire. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Quanta quies placidi, tantast facundia Nervae, Sed cohibet vires ingeniumque pudor. Cum siccare sacram largo Permessida posset Ore, verecundam maluit esse sitim, Pieriam tenui frontem redimire corona Contentus, famae nec dare vela suae. Sed tamen hunc nostri scit temporis esse Tibullum, Carmina qui docti nota Neronis habet. </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Quattuor argenti libras mihi tempore brumae Misisti ante annos, Postumiane, decem, Speranti plures - nam stare aut crescere debent Munera - venerunt plusve minusve duae; Tertius et quartus multo inferiora tulerunt; Libra fuit quinto Septiciana quidem; Besalem ad scutulam sexto pervenimus anno; Post hunc in cotula rasa selibra data est; Octavus ligulam misit sextante minorem; Nonus acu levius vix cocleare tulit. Quod mittat nobis decumus iam non habet annus: Quattuor ad libras, Postumiane, redi. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Nondum murice cultus asperoque Morsu pumicis aridi politus Arcanum properas sequi, libelle. Quem pulcherrima iam redire Narbo, Docti Narbo Paterna Votieni, Ad leges iubet annuosque fasces: Votis quod paribus tibi petendum est, Continget locus ille et hic amicus. Quam vellem fieri meus libellus! </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Instanti, quo nec sincerior alter habetur Pectore nec nivea simplicitate prior, Si dare vis nostrae vires animosque Thaliae Et victura petis carmina, da quod amem. Cynthia te vatem fecit, lascive Properti; Ingenium Galli pulchra Lycoris erat; Fama est arguti Nemesis formosa Tibulli; Lesbia dictavit, docte Catulle, tibi: Non me Paeligni nec spernet Mantua vatem, Si qua Corinna mihi, si quis Alexis erit. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Oplomachus nunc es, fueras opthalmicus ante. Fecisti medicus quod facis oplomachus. </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Dum repetit sera conductos nocte penates Lingonus a Tecta Flaminiaque recens, Expulit offenso vitiatum pollice talum Et iacuit toto corpore fusus humi. Quid faceret Gallus, qua se ratione moveret? Ingenti domino servulus unus erat, Tam macer, ut minimam posset vix ferre lucernam: Succurrit misero casus opemque tulit. Quattuor inscripti portabant vile cadaver, Accipit infelix qualia mille rogus; Hos comes invalidus summissa voce precatur, Ut quocumque velint, corpus inane ferant: Permutatur onus stipataque tollitur alte Grandis in angusta sarcina sandapila. Hic mihi de multis unus, Lucane, videtur, Cui merito dici 'mortue Galle' potest. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> 'Dic verum mihi, Marce, dic amabo; Nil est, quod magis audiam libenter.' Sic et cum recitas tuos libellos, Et causam quotiens agis clientis, Oras, Gallice, me rogasque semper. Durum est me tibi, quod petis, negare. Vero verius ergo quid sit, audi: Verum, Gallice, non libenter audis. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Liber, amicorum dulcissima cura tuorum, Liber, in aeterna vivere digne rosa, Si sapis, Assyrio semper tibi crinis amomo Splendeat et cingant florea serta caput; Candida nigrescant vetulo crystalla Falerno Et caleat blando mollis amore torus. Qui sic vel medio finitus vixit in aevo, Longior huic facta est, quam data vita fuit. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Quos cuperet Phlegraea suos victoria ludos, Indica quos cuperet pompa, Lyaee, tuos, Fecit Hyperborei celebrator Stella triumphi, O pudor! o pietas! et putat esse parum. Non illi satis est turbato sordidus auro Hermus et Hesperio qui sonat orbe Tagus. Omnis habet sua dona dies: nec linea dives Cessat, et in populum multa rapina cadit; Nunc veniunt subitis lasciva nomismata nimbis, Nunc dat spectatas tessera larga feras, Nunc implere sinus securos gaudet et absens Sortitur dominos, ne laceretur, avis. Quid numerem currus ter denaque praemia palmae, Quae dare non semper consul uterque solet? Omnia sed, Caesar, tanto superantur honore, Quod spectatorem te tua laurus habet. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Omnes aut vetulas habes amicas Aut turpes vetulisque foediores. Has ducis comites trahisque tecum Per convivia, porticus, theatra. Sic formosa, Fabulla, sic puella es. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> Sanctorum nobis miracula reddis avorum Nec pateris, Caesar, saecula cana mori, Cum veteres Latiae ritus renovantur harenae Et pugnat virtus simpliciore manu. Sic priscis servatur honos te praeside templis, Et casa tam culto sub Iove numen habet; Sic nova dum condis, revocas, Auguste, priora Debentur quae sunt quaeque fuere tibi. </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> Non per mystica sacra Dindymenes, Nec per Niliacae bovem iuvencae, Nullos denique per deos deasque Iurat Gellia, sed per uniones. Hos amplectitur, hos perosculatur, Hos fratres vocat, hos vocat sorores, Hos natis amat acrius duobus. His si quo careat misella casu, Victuram negat esse se nec horam. Eheu, quam bene nunc, Papiriane, Annaei faceret manus Sereni! </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Dante tibi turba querulos, Auguste, libellos, Nos quoque quod domino carmina parva damus, Posse deum rebus pariter Musisque vacare Scimus, et haec etiam serta placere tibi. Fer vates, Auguste, tuos: nos gloria dulcis, Nos tua cura prior deliciaeque sumus. Non quercus te sola decet nec laurea Phoebi: Fiat et ex hedera civica nostra tibi. </poem> {{Liber |Ante= Liber VII |AnteNomen= ../Liber VII |Post= Liber IX |PostNomen= ../Liber IX }} </div>{{finis}} pmjysr60287ih2l8hddmizgplw88ydo 269383 269382 2026-06-07T00:00:38Z Saumache 27923 269383 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber VIII }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= Liber VII |AnteNomen= ../Liber VII |Post= Liber IX |PostNomen= ../Liber IX }} Imperatori Domitiano Caesari Augusto Germanico Dacico Valerius Martialis s. Omnes quidem libelli mei, domine, quibus tu famam, id est vitam, dedisti, tibi supplicant; et, puto, propter hoc legentur. Hic tamen, qui operis nostri octavus inscribitur, occasione pietatis frequentius fruitur. Minus itaque ingenio laborandum fuit, in cuius locum materia successerat: quam quidem subinde aliqua iocorum mixtura variare temptavimus, ne caelesti verecundiae tuae laudes suas, quae facilius te fatigare possint, quam nos satiare, omnis versus ingereret. Quamvis autem epigrammata a severissimis quoque et summae fortunae viris ita scripta sint, ut mimicam verborum licentiam adfectasse videantur, ego tamen illis non permisi tam lascive loqui quam solent. Cum pars libri et maior et melior ad maiestatem sacri nominis tui alligata sit, meminerit non nisi religiosa purificatione lustratos accedere ad templa debere. Quod ut custoditurum me lecturi sciant, in ipso libelli huius limine profiteri brevissimo placuit epigrammate. ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Laurigeros domini, liber, intrature penates Disce verecundo sanctius ore loqui. Nuda recede Venus; non est tuus iste libellus: Tu mihi, tu Pallas Caesariana, veni. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Fastorum genitor parensque Ianus Victorem modo cum videret Histri, Tot vultus sibi non satis putavit Optavitque oculos habere plures: Et lingua pariter locutus omni{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.5|5}} Terrarum domino deoque rerum Promisit Pyliam quater senectam. Addas, Iane pater, tuam rogamus. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> 'Quinque satis fuerant: nam sex septemve libelli Est nimium: quid adhuc ludere, Musa, iuvat? Sit pudor et finis: iam plus nihil addere nobis Fama potest: teritur noster ubique liber; Et cum rupta situ Messalae saxa iacebunt{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.5|5}} Altaque cum Licini marmora pulvis erunt, Me tamen ora legent et secum plurimus hospes Ad patrias sedes carmina nostra feret.' Finieram, cum sic respondit nona sororum, Cui coma et unguento sordida vestis erat:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.10|10}} 'Tune potes dulcis, ingrate, relinquere nugas? Dic mihi, quid melius desidiosus ages? An iuvat ad tragicos soccum transferre coturnos, Aspera vel paribus bella tonare modis, Praelegat ut tumidus rauca te voce magister{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.15|15}} Oderit et grandis virgo bonusque puer? Scribant ista graves nimium nimiumque severi, Quos media miseros nocte lucerna videt. At tu Romano lepidos sale tinge libellos: Agnoscat mores vita legatque suos.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.20|20}} Angusta cantare licet videaris avena, Dum tua multorum vincat avena tubas.' </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Quantus, io, Latias mundi conventus ad aras Suscipit et solvit pro duce vota suo! Non sunt haec hominum, Germanice, gaudia tantum, Sed faciunt ipsi nunc, puto, sacra dei. </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Dum donas, Macer, anulos puellis, Desisti, Macer, anulos habere. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Archetypis vetuli nihil est odiosius Eucti - Ficta Saguntino cymbia malo luto -, Argenti furiosa sui cum stemmata narrat Garrulus et verbis mucida vina facit. 'Laomedonteae fuerant haec pocula mensae:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.5|5}} Ferret ut haec, muros struxit Apollo lyra. Hoc cratere ferox commisit proelia Rhoetus Cum Lapithis: pugna debile cernis opus. Hi duo longaevo censentur Nestore fundi: Pollice de Pylio trita columba nitet.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.10|10}} Hic scyphus est, in quo misceri iussit amicis Largius Aeacides vividiusque merum. Hac propinavit Bitiae pulcherrima Dido In patera, Phrygio cum data cena viro est.' Miratus fueris cum prisca toreumata multum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.15|15}} In Priami calathis Astyanacta bibes. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Hoc agere est causas, hoc dicere, Cinna, diserte, Horis, Cinna, decem dicere verba novem? Sed modo clepsydras ingenti voce petisti Quattuor. O quantum, Cinna, tacere potes! </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> Principium des, Iane, licet velocibus annis, Et renoves voltu saecula longa tuo, Te primum pia tura rogent, te vota salutent, Purpura te felix, te colat omnis honos: Tu tamen hoc mavis, Latiae quod contigit urbi{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.5|5}} Mense tuo reducem, Iane, videre deum. </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Solvere dodrantem nuper tibi, Quinte, volebat Lippus Hylas, luscus vult dare dimidium. Accipe quam primum; brevis est occasio lucri: Si fuerit caecus, nil tibi solvet Hylas. </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Emit lacernas milibus decem Bassus Tyrias coloris optimi. Lucri fecit. 'Adeo bene emit?' inquis. Immo non solvet. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Pervenisse tuam iam te scit Rhenus in urbem; Nam populi voces audit et ille tui: Sarmaticas etiam gentes Histrumque Getasque Laetitiae clamor terruit ipse novae. Dum te longa sacro venerantur gaudia Circo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XI}}.5|5}} Nemo quater missos currere sensit equos. Nullum Roma ducem, nec te sic, Caesar, amavit: Te quoque iam non plus, ut velit ipsa, potest. </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Uxorem quare locupletem ducere nolim, Quaeritis? Uxori nubere nolo meae. Inferior matrona suo sit, Prisce, marito: Non aliter fiunt femina virque pares. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Morio dictus erat: viginti milibus emi. Redde mihi nummos, Gargiliane: sapit. </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Pallida ne Cilicum timeant pomaria brumam Mordeat et tenerum fortior aura nemus, Hibernis obiecta notis specularia puros Admittunt soles et sine faece diem. At mihi cella datur, non tota clusa fenestra, In qua nec Boreas ipse manere velit. Sic habitare iubes veterem crudelis amicum Arboris ergo tuae tutior hospes ero. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Dum nova Pannonici numeratur gloria belli, Omnis et ad reducem dum litat ara Iovem, Dat populus, dat gratus eques, dat tura senatus, Et ditant Latias tertia dona tribus: Hos quoque secretos memoravit Roma triumphos,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XV}}.5|5}} Nec minor ista tuae laurea pacis erat, Quod tibi de sancta credis pietate tuorum. Principis est virtus maxima, nosse suos. </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Pistor qui fueras diu, Cypere, Causas nunc agis et ducena quaeris: Sed consumis et usque mutuaris. A pistore, Cypere, non recedis: Et panem facis et facis farinam.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVI}}.5|5}} </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Egi, Sexte, tuam, pactus duo milia, causam: Misisti nummos quod mihi mille, quid est? 'Narrasti nihil' inquis 'et a te perdita causa est.' Tanto plus debes, Sexte, quod erubui. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Si tua, Cerrini, promas epigrammata vulgo, Vel mecum possis vel prior ipse legi: Sed tibi tantus inest veteris respectus amici, Carior ut mea sit quam tua fama tibi. Sic Maro nec Calabri temptavit carmina Flacci,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.5|5}} Pindaricos nosset cum superare modos, Et Vario cessit Romani laude coturni, Cum posset tragico fortius ore loqui. Aurum et opes et rura frequens donabit amicus: Qui velit ingenio cedere, rarus erit.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> Pauper videri Cinna vult; et est pauper. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Cum facias versus nulla non luce ducenos, Vare, nihil recitas. Non sapis, atque sapis. </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Phosphore, redde diem: quid gaudia nostra moraris? Caesare venturo, Phosphore, redde diem. Roma rogat. Placidi numquid te pigra Bootae Plaustra vehunt, lento quod nimis axe venis? Ledaeo poteras abducere Cyllaron astro:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXI}}.5|5}} Ipse suo cedet nunc tibi Castor equo. Quid cupidum Titana tenes? Iam Xanthus et Aethon Frena volunt, vigilat Memnonis alma parens. Tarda tamen nitidae non cedunt sidera luci, Et cupit Ausonium luna videre ducem.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXI}}.10|10}} Iam, Caesar, vel nocte veni: stent astra licebit, Non deerit populo te veniente dies. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Invitas ad aprum, ponis mihi, Gallice, porcum. Hybrida sum, si das, Gallice, verba mihi. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Esse tibi videor saevus nimiumque gulosus, Qui propter cenam, Rustice, caedo cocum. Si levis ista tibi flagrorum causa videtur, Ex qua vis causa vapulet ergo cocus? </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> Si quid forte petam timido gracilique libello, Inproba non fuerit si mea charta, dato. Et si non dederis, Caesar, permitte rogari: Offendunt numquam tura precesque Iovem. Qui fingit sacros auro vel marmore vultus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIV}}.5|5}} Non facit ille deos: qui rogat, ille facit. </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Vidisti semel, Oppiane, tantum Aegrum me, male, saepe te videbo. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> Non tot in Eois timuit Gangeticus arvis Raptor, in Hyrcano qui fugit albus equo, Quot tua Roma novas vidit, Germanice, tigres: Delicias potuit nec numerare suas. Vincit Erythraeos tua, Caesar, harena triumphos{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVI}}.5|5}} Et victoris opes divitiasque dei: Nam cum captivos ageret sub curribus Indos, Contentus gemina tigride Bacchus erat. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Munera qui tibi dat locupleti, Gaure, senique, Si sapis et sentis, hoc tibi ait 'Morere.' </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Dic, toga, facundi gratum mihi munus amici, Esse velis cuius fama decusque gregis? Apula Ledaei tibi floruit herba Phalanthi, Qua saturat Calabris culta Galaesus aquis? An Tartesiacus stabuli nutritor Hiberi{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.5|5}} Baetis in Hesperia te quoque lavit ove? An tua multifidum numeravit lana Timavum, Quem pius astrifero Cyllarus ore bibit? Te nec Amyclaeo decuit livere veneno, Nec Miletos erat vellere digna tuo.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.10|10}} Lilia tu vincis nec adhuc delapsa ligustra, Et Tiburtino monte quod alget ebur; Spartanus tibi cedet olor Paphiaeque columbae, Cedet Erythraeis eruta gemma vadis: Sed licet haec primis nivibus sint aemula dona,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.15|15}} Non sunt Parthenio candidiora suo. Non ego praetulerim Babylonos picta superbae Texta, Samiramia quae variantur acu; Non Athamanteo potius me mirer in auro, Aeolium dones si mihi, Phrixe, pecus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.20|20}} O quantos risus pariter spectata movebit Cum Palatina nostra lacerna toga! </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Disticha qui scribit, puto, vult brevitate placere. Quid prodest brevitas, dic mihi, si liber est? </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Qui nunc Caesareae lusus spectatur harenae, Temporibus Bruti gloria summa fuit. Aspicis, ut teneat flammas poenaque fruatur Fortis et attonito regnet in igne manus! Ipse sui spectator adest et nobile dextrae{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXX}}.5|5}} Funus amat: totis pascitur illa sacris; Quod nisi rapta foret nolenti poena, parabat Saevior in lassos ire sinistra focos. Scire piget post tale decus, quid fecerit ante: Quam vidi, satis hanc est mihi nosse manum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXX}}.10|10}} </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Nescio quid de te non belle, Dento, fateris, Coniuge qui ducta iura paterna petis. Sed iam supplicibus dominum lassare libellis Desine et in patriam serus ab urbe redi: Nam dum tu longe deserta uxore diuque{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.5|5}} Tres quaeris natos, quattuor invenies. </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> Aëra per tacitum delapsa sedentis in ipsos Fluxit Aretullae blanda columba sinus. Luserat hoc casus, nisi inobservata maneret Permissaque sibi nollet abire fuga. Si meliora piae fas est sperare sorori{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.5|5}} Et dominum mundi flectere vota valent, Haec a Sardois tibi forsitan exulis oris, Fratre reversuro, nuntia venit avis. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> De praetoricia folium mihi, Paule, corona Mittis et hoc phialae nomen habere iubes. Hac fuerat nuper nebula tibi pegma perunctum, Pallida quam rubri diluit unda croci. An magis astuti derasa est ungue ministri{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIII}}.5|5}} Brattea, de fulcro quam reor esse tuo? Illa potest culicem longe sentire volantem Et minimi pinna papilionis agi; Exiguae volitat suspensa vapore lucernae Et leviter fuso rumpitur icta mero.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIII}}.10|10}} Hoc linitur sputo Iani caryota Kalendis, Quam fert cum parco sordidus asse cliens. Lenta minus gracili crescunt colocasia filo, Plena magis nimio lilia sole cadunt; Nec vaga tam tenui discurrit aranea tela,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIII}}.15|15}} Tam leve nec bombyx pendulus urguet opus. Crassior in facie vetulae stat creta Fabullae, Crassior offensae bulla tumescit aquae; Fortior et tortos servat vesica capillos Et mutat Latias spuma Batava comas.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIII}}.20|20}} Hac cute Ledaeo vestitur pullus in ovo, Talia lunata splenia fronte sedent. Quid tibi cum phiala, ligulam cum mittere possis, Mittere cum possis vel cocleare mihi, - Magna nimis loquimur - cocleam cum mittere possis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIII}}.25|25}} Denique cum possis mittere, Paule, nihil? </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Archetypum Myos argentum te dicis habere. Quod sine te factum est, hoc magis archetypum est? </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Cum sitis similes paresque vita, Uxor pessima, pessimus maritus, Miror, non bene convenire vobis. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Regia pyramidum, Caesar, miracula ride; Iam tacet Eoum barbara Memphis opus: Pars quota Parrhasiae labor est Mareoticus aulae? Clarius in toto nil videt orbe dies. Septenos pariter credas adsurgere montes,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVI}}.5|5}} Thessalicum brevior Pelion Ossa tulit; Aethera sic intrat, nitidis ut conditus astris Inferiore tonet nube serenus apex Et prius arcano satietur numine Phoebi, Nascentis Circe quam videt ora patris.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVI}}.10|10}} Haec, Auguste, tamen, quae vertice sidera pulsat, Par domus est caelo, sed minor est domino. </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Quod Caietano reddis, Polycharme, tabellas, Milia te centum num tribuisse putas? 'Debuit haec' inquis. Tibi habe, Polycharme, tabellas Et Caietano milia crede duo. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Qui praestat pietate pertinaci Sensuro bona liberalitatis, Captet forsitan aut vicem reposcat: At si quis dare nomini relicto Post manes tumulumque perseverat,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVIII}}.5|5}} Quaerit quid, nisi parcius dolere? Refert sis bonus, an velis videri. Praestas hoc, Melior, sciente fama, Qui sollemnibus anxius sepulti Nomen non sinis interire Blaesi,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVIII}}.10|10}} Et de munifica profusus arca Ad natalicium diem colendum Scribarum memori piaeque turbae Quod donas, facis ipse Blaesianum. Hoc longum tibi, vita dum manebit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVIII}}.15|15}} Hoc et post cineres erit tributum. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Qui Palatinae caperet convivia mensae Ambrosiasque dapes, non erat ante locus: Hic haurire decet sacrum, Germanice, nectar Et Ganymedea pocula mixta manu. Esse velis, oro, serus conviva Tonantis:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIX}}.5|5}} At tu si properas, Iuppiter, ipse veni. </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Non horti neque palmitis beati, Sed rari nemoris, Priape, custos, Ex quo natus es et potes renasci, Furaces, moneo, manus repellas Et silvam domini focis reserves:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XL}}.5|5}} Si defecerit haec, et ipse lignum es. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> 'Tristis Athenagoras non misit munera nobis, Quae medio brumae mittere mense solet.' An sit Athenagoras tristis, Faustine, videbo: Me certe tristem fecit Athenagoras. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Si te sportula maior ad beatos Non corruperit, ut solet, licebit De nostro, Matho, centies laveris. </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Effert uxores Fabius, Chrestilla maritos, Funereamque toris quassat uterque facem. Victores committe, Venus: quos iste manebit Exitus, una duos ut Libitina ferat. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Titulle, moneo, vive: semper hoc serum est; Sub paedagogo coeperis licet, serum est. At tu, miser Titulle, nec senex vivis, Sed omne limen conteris salutator Et mane sudas urbis osculis udus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIV}}.5|5}} Foroque triplici sparsus ante equos omnis Aedemque Martis et colosson Augusti Curris per omnes tertiasque quintasque. Rape, congere, aufer, posside: relinquendum est. Superba densis arca palleat nummis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIV}}.10|10}} Centum explicentur paginae Kalendarum, Iurabit heres, te nihil reliquisse, Supraque pluteum te iacente vel saxum, Fartus papyro dum tibi torus crescit, Flentes superbus basiabit eunuchos;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIV}}.15|15}} Tuoque tristis filius, velis nolis, Cum concubino nocte dormiet prima. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Priscus ab Aetnaeis mihi, Flacce, Terentius oris Redditur: hanc lucem lactea gemma notet; Defluat et lento splendescat turbida lino Amphora centeno consule facta minor. Continget nox quando meis tam candida mensis?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLV}}.5|5}} Tam iusto dabitur quando calere mero? Cum te, Flacce, mihi reddet Cythereia Cypros, Luxuriae fiet tam bona causa meae. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Quanta tua est probitas, tanta est infantia formae, Ceste puer, puero castior Hippolyto! Te secum Diana velit doceatque natare, Te Cybele totum mallet habere Phryga; Tu Ganymedeo poteras succedere lecto,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVI}}.5|5}} Sed durus domino basia sola dares. Felix, quae tenerum vexabit sponsa maritum Et quae te faciet prima puella virum! </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Pars maxillarum tonsa est tibi, pars tibi rasa est, Pars vulsa est. Unum quis putat esse caput? </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Nescit, cui dederit Tyriam Crispinus abollam, Dum mutat cultus induiturque togam. Quisquis habes, umeris sua munera redde, precamur: Non hoc Crispinus te, sed abolla rogat. Non quicumque capit saturatas murice vestes,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.5|5}} Nec nisi deliciis convenit iste color. Si te praeda iuvat foedique insania lucri, Qua possis melius fallere, sume togam. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Quanta Gigantei memoratur mensa triumphi Quantaque nox superis omnibus illa fuit, Qua bonus accubuit genitor cum plebe deorum Et licuit Faunis poscere vina Iovem: Tanta tuas celebrant, Caesar, convivia laurus;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.5|5}} Exhilarant ipsos gaudia nostra deos. Vescitur omnis eques tecum populusque patresque, Et capit ambrosias cum duce Roma dapes. Grandia pollicitus quanto maiora dedisti! Promissa est nobis sportula, recta data est.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.10|10}} </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Quis labor in phiala? docti Myos, anne Myronos? Mentoris haec manus est, an, Polyclite, tua? Livescit nulla caligine fusca nec odit Exploratores nubila massa focos; Vera minus flavo radiant electra metallo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|L}}.5|5}} Et niveum felix pustula vincit ebur. Materiae non cedit opus: sic alligat orbem, Plurima cum tota lampade luna nitet. Stat caper Aeolio Thebani vellere Phrixi Cultus: ab hoc mallet vecta fuisse soror;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|L}}.10|10}} Hunc nec Cinyphius tonsor violaverit, et tu Ipse tua pasci vite, Lyaee, velis. Terga premit pecudis geminis Amor aureus alis, Palladius tenero lotos ab ore sonat: Sic Methymnaeo gavisus Arione delphin{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|L}}.15|15}} Languida non tacitum per freta vexit onus. Imbuat egregium digno mihi nectare munus Non grege de domini, sed tua, Ceste, manus; Ceste, decus mensae, misce Setina: videtur Ipse puer nobis, ipse sitire caper.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|L}}.20|20}} Det numerum cyathis Instanti littera Rufi: Auctor enim tanti muneris ille mihi: Si Telethusa venit promissaque gaudia portat, Servabor dominae, Rufe, triente tuo; Si dubia est, septunce trahar; si fallit amantem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|L}}.25|25}} Ut iugulem curas, nomen utrumque bibam. </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Formosam sane, sed caecus diligit Asper. Plus ergo, ut res est, quam videt Asper amat. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Tonsorem puerum, sed arte talem, Qualis nec Thalamus fuit Neronis, Drusorum cuï contigere barbae, Aequandas semel ad genas rogatus Rufo, Caediciane, commodavi.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LII}}.5|5}} Dum iussus repetit pilos eosdem, Censura speculi manum regente, Expingitque cutem facitque longam Detonsis epaphaeresin capillis, Barbatus mihi tonsor est reversus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LII}}.10|10}} </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Auditur quantum Massyla per avia murmur, Innumero quotiens silva leone furit, Pallidus attonitos ad Poena mapalia pastor Cum revocat tauros et sine mente pecus: Tantus in Ausonia fremuit modo terror harena.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.5|5}} Quis non esse gregem crederet? unus erat, Sed cuius tremerent ipsi quoque iura leones, Cui diadema daret marmore picta Nomas. O quantum per colla decus, quem sparsit honorem Aurea lunatae, cum stetit, umbra iubae!{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.10|10}} Grandia quam decuit latum venabula pectus Quantaque de magna gaudia morte tulit! Unde tuis, Libye, tam felix gloria silvis? A Cybeles numquid venerat ille iugo? An magis Herculeo, Germanice, misit ab astro{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.15|15}} Hanc tibi vel frater vel pater ipse feram? </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Formosissima quae fuere vel sunt, Sed vilissima quae fuere vel sunt, O quam te fieri, Catulla, vellem Formosam minus aut magis pudicam! </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Temporibus nostris aetas cum cedat avorum Creverit et maior cum duce Roma suo, Ingenium sacri miraris deesse Maronis, Nec quemquam tanta bella sonare tuba. Sint Maecenates, non deerunt, Flacce, Marones{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.5|5}} Vergiliumque tibi vel tua rura dabunt. Iugera perdiderat miserae vicina Cremonae Flebat et abductas Tityrus aeger oves: Risit Tuscus eques, paupertatemque malignam Reppulit et celeri iussit abire fuga.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.10|10}} 'Accipe divitias et vatum maximus esto; Tu licet et nostrum' dixit 'Alexin ames.' Adstabat domini mensis pulcherrimus ille Marmorea fundens nigra Falerna manu, Et libata dabat roseis carchesia labris,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.15|15}} Quae poterant ipsum sollicitare Iovem. Excidit attonito pinguis Galatea poetae Thestylis et rubras messibus usta genas; Protinus Italiam concepit et ARMA VIRUMQUE, Qui modo vix Culicem fleverat ore rudi.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.20|20}} Quid Varios Marsosque loquar ditataque vatum Nomina, magnus erit quos numerare labor? Ergo ero Vergilius, si munera Maecenatis Des mihi? Vergilius non ero, Marsus ero. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Magna licet totiens tribuas, maiora daturus Dona, ducum victor, victor et ipse tui, Diligeris populo non propter praemia, Caesar, Te propter populus praemia, Caesar, amat. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Tres habuit dentes, pariter quos expuit omnes, Ad tumulum Picens dum sedet ipse suum; Collegitque sinu fragmenta novissima laxi Oris et aggesta contumulavit humo. Ossa licet quondam defuncti non legat heres:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.5|5}} Hoc sibi iam Picens praestitit officium. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Cum tibi tam crassae sint, Artemidore, lacernae, Possim te Sagarim iure vocare meo. </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Aspicis hunc uno contentum lumine, cuius Lippa sub attrita fronte lacuna patet? Ne contemne caput, nihil est furacius illo; Non fuit Autolyci tam piperata manus. Hunc tu convivam cautus servare memento:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIX}}.5|5}} Tunc furit atque oculo luscus utroque videt: Pocula solliciti perdunt ligulasque ministri Et latet in tepido plurima mappa sinu; Lapsa nec a cubito subducere pallia nescit Et tectus laenis saepe duabus abit;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIX}}.10|10}} Nec dormitantem vernam fraudare lucerna Erubuit fallax, ardeat illa licet. Si nihil invasit, puerum tunc arte dolosa Circuit et soleas subripit ipse suas. </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Summa Palatini poteras aequare colossi, Si fieres brevior, Claudia, sesquipede. </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Livet Charinus, rumpitur, furit, plorat Et quaerit altos, unde pendeat, ramos: Non iam quod orbe cantor et legor toto, Nec umbilicis quod decorus et cedro Spargor per omnes Roma quas tenet gentes:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.5|5}} Sed quod sub urbe rus habemus aestivum Vehimurque mulis non, ut ante, conductis. Quid inprecabor, o Severe, liventi? Hoc opto: mulas habeat et suburbanum. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Scribit in aversa Picens epigrammata charta, Et dolet, averso quod facit illa deo. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Thestylon Aulus amat, sed nec minus ardet Alexin, Forsitan et nostrum nunc Hyacinthon amat. I nunc et dubita, vates an diligat ipsos, Delicias vatum cum meus Aulus amet. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Ut poscas, Clyte, munus exigasque, Uno nasceris octiens in anno Et solas, puto, tresve quattuorve Non natalicias habes Kalendas. Sit vultus tibi levior licebit{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.5|5}} Tritis litoris aridi lapillis, Sit moro coma nigrior caduco, Vincas mollitia tremente plumas Aut massam modo lactis alligati, Et talis tumor excitet papillas,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.10|10}} Qualis cruda viro puella servat, Tu nobis, Clyte, iam senex videris: Tam multos quis enim fuisse credat Natalis Priamive Nestorisve? Sit tandem pudor et modus rapinis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.15|15}} Quod si ludis adhuc semelque nasci Uno iam tibi non sat est in anno, Natum te, Clyte, nec semel putabo. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Hic ubi Fortunae Reducis fulgentia late Templa nitent, felix area nuper erat: Hic stetit Arctoi formosus pulvere belli Purpureum fundens Caesar ab ore iubar; Hic lauru redimita comas et candida cultu{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXV}}.5|5}} Roma salutavit voce manuque ducem. Grande loci meritum testantur et altera dona: Stat sacer et domitis gentibus arcus ovat; Hic gemini currus numerant elephanta frequentem, Sufficit inmensis aureus ipse iugis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXV}}.10|10}} Haec est digna tuis, Germanice, porta triumphis; Hos aditus urbem Martis habere decet. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Augusto pia tura victimasque Pro vestro date Silio, Camenae. Bis senos iubet en redire fasces, Nato consule, nobilique virga Vatis Castaliam domum sonare{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.5|5}} Rerum prima salus et una Caesar. Gaudenti superest adhuc, quod optet, Felix purpura tertiusque consul. Pompeio dederit licet senatus Et Caesar genero sacros honores,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.10|10}} Quorum pacificus ter ampliavit Ianus nomina: Silius frequentes Mavult sic numerare consulatus. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Horas quinque puer nondum tibi nuntiat, et tu Iam conviva mihi, Caeciliane, venis, Cum modo distulerint raucae vadimonia quartae Et Floralicias lasset harena feras. Curre, age, et inlotos revoca, Calliste, ministros;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVII}}.5|5}} Sternantur lecti: Caeciliane, sede. Caldam poscis aquam: nondum mihi frigida venit; Alget adhuc nudo clusa culina foco. Mane veni potius; nam cur te quinta moretur? Ut iantes, sero, Caeciliane, venis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVII}}.10|10}} </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Qui Corcyraei vidit pomaria regis, Rus, Entelle, tuae praeferet ille domus. Invida purpureos urat ne bruma racemos Et gelidum Bacchi munera frigus edat, Condita perspicua vivit vindemia gemma,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVIII}}.5|5}} Et tegitur felix nec tamen uva latet: Femineum lucet sic per bombycina corpus, Calculus in nitida sic numeratur aqua. Quid non ingenio voluit natura licere? Autumnum sterilis ferre iubetur hiems.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Miraris veteres, Vacerra, solos, Nec laudas nisi mortuos poetas. Ignoscas petimus, Vacerra: tanti Non est, ut placeam tibi, perire. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Quanta quies placidi, tantast facundia Nervae, Sed cohibet vires ingeniumque pudor. Cum siccare sacram largo Permessida posset Ore, verecundam maluit esse sitim, Pieriam tenui frontem redimire corona{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.5|5}} Contentus, famae nec dare vela suae. Sed tamen hunc nostri scit temporis esse Tibullum, Carmina qui docti nota Neronis habet. </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Quattuor argenti libras mihi tempore brumae Misisti ante annos, Postumiane, decem, Speranti plures - nam stare aut crescere debent Munera - venerunt plusve minusve duae; Tertius et quartus multo inferiora tulerunt;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXI}}.5|5}} Libra fuit quinto Septiciana quidem; Besalem ad scutulam sexto pervenimus anno; Post hunc in cotula rasa selibra data est; Octavus ligulam misit sextante minorem; Nonus acu levius vix cocleare tulit.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXI}}.10|10}} Quod mittat nobis decumus iam non habet annus: Quattuor ad libras, Postumiane, redi. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Nondum murice cultus asperoque Morsu pumicis aridi politus Arcanum properas sequi, libelle. Quem pulcherrima iam redire Narbo, Docti Narbo Paterna Votieni,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXII}}.5|5}} Ad leges iubet annuosque fasces: Votis quod paribus tibi petendum est, Continget locus ille et hic amicus. Quam vellem fieri meus libellus! </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Instanti, quo nec sincerior alter habetur Pectore nec nivea simplicitate prior, Si dare vis nostrae vires animosque Thaliae Et victura petis carmina, da quod amem. Cynthia te vatem fecit, lascive Properti;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIII}}.5|5}} Ingenium Galli pulchra Lycoris erat; Fama est arguti Nemesis formosa Tibulli; Lesbia dictavit, docte Catulle, tibi: Non me Paeligni nec spernet Mantua vatem, Si qua Corinna mihi, si quis Alexis erit.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Oplomachus nunc es, fueras opthalmicus ante. Fecisti medicus quod facis oplomachus. </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Dum repetit sera conductos nocte penates Lingonus a Tecta Flaminiaque recens, Expulit offenso vitiatum pollice talum Et iacuit toto corpore fusus humi. Quid faceret Gallus, qua se ratione moveret?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXV}}.5|5}} Ingenti domino servulus unus erat, Tam macer, ut minimam posset vix ferre lucernam: Succurrit misero casus opemque tulit. Quattuor inscripti portabant vile cadaver, Accipit infelix qualia mille rogus;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXV}}.10|10}} Hos comes invalidus summissa voce precatur, Ut quocumque velint, corpus inane ferant: Permutatur onus stipataque tollitur alte Grandis in angusta sarcina sandapila. Hic mihi de multis unus, Lucane, videtur,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXV}}.15|15}} Cui merito dici 'mortue Galle' potest. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> 'Dic verum mihi, Marce, dic amabo; Nil est, quod magis audiam libenter.' Sic et cum recitas tuos libellos, Et causam quotiens agis clientis, Oras, Gallice, me rogasque semper.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVI}}.5|5}} Durum est me tibi, quod petis, negare. Vero verius ergo quid sit, audi: Verum, Gallice, non libenter audis. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Liber, amicorum dulcissima cura tuorum, Liber, in aeterna vivere digne rosa, Si sapis, Assyrio semper tibi crinis amomo Splendeat et cingant florea serta caput; Candida nigrescant vetulo crystalla Falerno{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVII}}.5|5}} Et caleat blando mollis amore torus. Qui sic vel medio finitus vixit in aevo, Longior huic facta est, quam data vita fuit. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Quos cuperet Phlegraea suos victoria ludos, Indica quos cuperet pompa, Lyaee, tuos, Fecit Hyperborei celebrator Stella triumphi, O pudor! o pietas! et putat esse parum. Non illi satis est turbato sordidus auro{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVIII}}.5|5}} Hermus et Hesperio qui sonat orbe Tagus. Omnis habet sua dona dies: nec linea dives Cessat, et in populum multa rapina cadit; Nunc veniunt subitis lasciva nomismata nimbis, Nunc dat spectatas tessera larga feras,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVIII}}.10|10}} Nunc implere sinus securos gaudet et absens Sortitur dominos, ne laceretur, avis. Quid numerem currus ter denaque praemia palmae, Quae dare non semper consul uterque solet? Omnia sed, Caesar, tanto superantur honore,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVIII}}.15|15}} Quod spectatorem te tua laurus habet. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Omnes aut vetulas habes amicas Aut turpes vetulisque foediores. Has ducis comites trahisque tecum Per convivia, porticus, theatra. Sic formosa, Fabulla, sic puella es.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIX}}.5|5}} </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> Sanctorum nobis miracula reddis avorum Nec pateris, Caesar, saecula cana mori, Cum veteres Latiae ritus renovantur harenae Et pugnat virtus simpliciore manu. Sic priscis servatur honos te praeside templis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXX}}.5|5}} Et casa tam culto sub Iove numen habet; Sic nova dum condis, revocas, Auguste, priora Debentur quae sunt quaeque fuere tibi. </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> Non per mystica sacra Dindymenes, Nec per Niliacae bovem iuvencae, Nullos denique per deos deasque Iurat Gellia, sed per uniones. Hos amplectitur, hos perosculatur,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXI}}.5|5}} Hos fratres vocat, hos vocat sorores, Hos natis amat acrius duobus. His si quo careat misella casu, Victuram negat esse se nec horam. Eheu, quam bene nunc, Papiriane,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXI}}.10|10}} Annaei faceret manus Sereni! </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Dante tibi turba querulos, Auguste, libellos, Nos quoque quod domino carmina parva damus, Posse deum rebus pariter Musisque vacare Scimus, et haec etiam serta placere tibi. Fer vates, Auguste, tuos: nos gloria dulcis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXII}}.5|5}} Nos tua cura prior deliciaeque sumus. Non quercus te sola decet nec laurea Phoebi: Fiat et ex hedera civica nostra tibi. </poem> {{Liber |Ante= Liber VII |AnteNomen= ../Liber VII |Post= Liber IX |PostNomen= ../Liber IX }} </div>{{finis}} nuube4cbdzhh9oc6kklfny2fhr90331 0 6776 269345 129614 2026-06-06T21:32:32Z Saumache 27923 /* LXXXVII */ 269345 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber IX }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= Liber VIII |AnteNomen= Epigrammaton liber VIII |Post= Liber X |PostNomen= Epigrammaton liber X }} Have, mi Torani, frater carissime. Epigramma, quod extra ordinem paginarum est, ad Stertinium clarissimum virum scripsimus, qui imaginem meam ponere in bibliotheca sua voluit. De quo scribendum tibi putavi, ne ignorares, Avitus iste quis vocaretur. Vale et para hospitium. <poem> Note, licet nolis, sublimi pectore vates, : Cui referet serus praemia digna cinis, Hoc tibi sub nostra breve carmen imagine vivat, : Quam non obscuris iungis, Avite, viris: 'Ille ego sum nulli nugarum laude secundus, : Quem non miraris, sed puto, lector, amas. Maiores maiora sonent: mihi parva locuto : Sufficit in vestras saepe redire manus.' </poem> ==I== <poem> Dum Ianus hiemes, Domitianus autumnos, Augustus annis commodabit aestates, Dum grande famuli nomen adseret Rheni Germanicarum magna lux Kalendarum, Tarpeia summi saxa dum patris stabunt, Dum voce supplex dumque ture placabit Matrona divae dulce Iuliae numen: Manebit altum Flaviae decus gentis Cum sole et astris cumque luce Romana. Invicta quidquid condidit manus, caeli est. </poem> ==II== <poem> Pauper amicitiae cum sis, Lupe, non es amicae, Et queritur de te mentula sola nihil. Illa siligineis pinguescit adultera cunnis, Convivam pascit nigra farina tuum; Incensura nives dominae Setina liquantur, Nos bibimus Corsi pulla venena cadi; Empta tibi nox est fundis non tota paternis, Non sua desertus rura sodalis arat; Splendet Erythraeis perlucida moecha lapillis, Ducitur addictus, te futuente, cliens; Octo Syris suffulta datur lectica puellae, Nudum sandapilae pondus amicus erit. I nunc et miseros, Cybele, praecide cinaedos: Haec erat, haec cultris mentula digna tuis. </poem> ==III== <poem> Quantum iam superis, Caesar, caeloque dedisti Si repetas et si creditor esse velis, Grandis in aetherio licet auctio fiat Olympo Coganturque dei vendere quidquid habent, Conturbabit Atlans, et non erit uncia tota, Decidat tecum qua pater ipse deum: Pro Capitolinis quid enim tibi solvere templis, Quid pro Tarpeiae frondis honore potest? Quid pro culminibus geminis matrona Tonantis? Pallada praetereo: res agit illa tuas. Quid loquar Alciden Phoebumque piosque Laconas? Addita quid Latio Flavia templa polo? Expectes et sustineas, Auguste, necesse est: Nam tibi quod solvat non habet arca Iovis. </poem> ==IV== <poem> Aureolis futui cum possit Galla duobus Et plus quam futui, si totidem addideris: Aureolos a te cur accipit, Aeschyle, denos? Non fellat tanti Galla. Quid ergo? Tacet. </poem> ==V== <poem> Tibi, summe Rheni domitor et parens orbis, Pudice princeps, gratias agunt urbes: Populos habebunt; parere iam scelus non est. Non puer avari sectus arte mangonis Virilitatis damna maeret ereptae, Nec quam superbus conputet stipem leno, Dat prostituto misera mater infanti. Qui nec cubili fuerat ante te quondam, Pudor esse per te coepit et lupanari. </poem> ==VI== <poem> Dicere de Libycis reduci tibi gentibus, Afer, Continuis volui quinque diebus Have: 'Non vacat' aut 'dormit' dictum est bis terque reverso. Iam satis est: non vis, Afer, havere: vale. </poem> ==VII== <poem> Tamquam parva foret sexus iniuria nostri Foedandos populo prostituisse mares, Iam cunae lenonis erant, ut ab ubere raptus Sordida vagitu posceret aera puer: Inmatura dabant infandas corpora poenas. Non tulit Ausonius talia monstra pater, Idem qui teneris nuper succurrit ephebis, Ne faceret steriles saeva libido viros. Dilexere prius pueri iuvenesque senesque, At nunc infantes te quoque, Caesar, amant. </poem> ==VIII== <poem> Nil tibi legavit Fabius, Bithynice, cui tu Annua, si memini, milia sena dabas. Plus nulli dedit ille: queri, Bithynice, noli: Annua legavit milia sena tibi. </poem> ==IX== <poem> Cenes, Canthare, cum foris libenter, Clamas et maledicis et minaris. Deponas animos truces, monemus: Liber non potes et gulosus esse. </poem> ==X== <poem> Nubere vis Prisco: non miror, Paula: sapisti. Ducere te non vult Priscus: et ille sapit. </poem> ==XI== <poem> Nomen cum violis rosisque natum, Quo pars optima nominatur anni, Hyblam quod sapit Atticosque flores, Quod nidos olet alitis superbae; Nomen nectare dulcius beato, Quo mallet Cybeles puer vocari Et qui pocula temperat Tonanti, Quod si Parrhasia sones in aula, Respondent Veneres Cupidinesque; Nomen nobile, molle, delicatum Versu dicere non rudi volebam: Sed tu syllaba contumax rebellas. Dicunt Eiarinon tamen poetae, Sed Graeci, quibus est nihil negatum Et quos Ἆρεσ Ἆρες decet sonare: Nobis non licet esse tam disertis, Qui Musas colimus severiores. </poem> ==XII== <poem> Nomen habes teneri quod tempora nuncupat anni, Cum breve Cecropiae ver populantur apes; Nomen Acidalia meruit quod harundine pingi, Quod Cytherea sua scribere gaudet acu; Nomen Erythraeis quod littera facta lapillis, Gemma quod Heliadum pollice trita notet; Quod pinna scribente grues ad sidera tollant; Quod decet in sola Caesaris esse domo. </poem> ==XIII== <poem> Si daret autumnus mihi nomen, Oporinos essem, Horrida si brumae sidera, Chimerinos; Dictus ab aestivo Therinos tibi mense vocarer: Tempora cui nomen verna dedere, quis est? </poem> ==XIV== <poem> Hunc, quem mensa tibi, quem cena paravit amicum, Esse putas fidae pectus amicitiae? Aprum amat et mullos et sumen et ostrea, non te. Tam bene si cenem, noster amicus erit. </poem> ==XV== <poem> Inscripsit tumulis septem scelerata virorum 'Se fecisse' Chloe. Quid pote simplicius? </poem> ==XVI== <poem> Consilium formae, speculum, dulcisque capillos Pergameo posuit dona sacrata deo Ille puer tota domino gratissimus aula, Nomine qui signat tempora verna suo. Felix, quae tali censetur munere tellus! Nec Ganymedeas mallet habere comas. </poem> ==XVII== <poem> Latonae venerande nepos, qui mitibus herbis Parcarum exoras pensa brevesque colos, Hos tibi laudatos domino, rata vota, capillos Ille tuus Latia misit ab urbe puer; Addidit et nitidum sacratis crinibus orbem, Quo felix facies iudice tuta fuit. Tu iuvenale decus serva, ne pulchrior ille In longa fuerit quam breviore coma. </poem> ==XVIII== <poem> Est mihi - sitque precor longum te praeside, Caesar - Rus minimum, parvi sunt et in urbe lares. Sed de valle brevi, quas det sitientibus hortis, Curva laboratas antlia tollit aquas: Sicca domus queritur nullo se rore foveri, Cum mihi vicino Marcia fonte sonet. Quam dederis nostris, Auguste, penatibus undam, Castalis haec nobis aut Iovis imber erit. </poem> ==XIX== <poem> Laudas balnea versibus trecentis Cenantis bene Pontici, Sabelle. Vis cenare, Sabelle, non lavari. </poem> ==XX== <poem> Haec, quae tota patet tegiturque et marmore et auro, Infantis domini conscia terra fuit, Felix o, quantis sonuit vagitibus et quas Vidit reptantis sustinuitque manus: Hic steterat veneranda domus, quae praestitit orbi Quod Rhodos astrifero, quod pia Creta polo. Curetes texere Iovem crepitantibus armis, Semiviri poterant qualia ferre Phryges: At te protexit superum pater, et tibi, Caesar, Pro iaculo et parma fulmen et aegis erat. </poem> ==XXI== <poem> Artemidorus habet puerum, sed vendidit agrum; Agrum pro puero Calliodorus habet. Dic, uter ex istis melius rem gesserit, Aucte: Artemidorus amat, Calliodorus arat. </poem> ==XXII== <poem> Credis ob haec me, Pastor, opes fortasse rogare, Propter quae vulgus crassaque turba rogat, Ut Setina meos consumat glaeba ligones Et sonet innumera compede Tuscus ager; Ut Mauri Libycis centum stent dentibus orbes Et crepet in nostris aurea lamna toris, Nec labris nisi magna meis crystalla terantur Et faciant nigras nostra Falerna nives; Ut canusinatus nostro Syrus assere sudet Et mea sit culto sella cliente frequens; Aestuet ut nostro madidus conviva ministro, Quem permutatum nec Ganymede velis; Ut lutulenta linat Tyrias mihi mula lacernas Et Massyla meum virga gubernet equum. Est nihil ex istis: superos et sidera testor. Ergo quid? Ut donem, Pastor, et aedificem. </poem> ==XXIII== <poem> O cui virgineo flavescere contigit auro, Dic, ubi Palladium sit tibi, Care, decus. 'Aspicis en domini fulgentes marmore vultus? Venit ad has ultro nostra corona comas.' Albanae livere potest pia quercus olivae, Cinxerit invictum quod prior illa caput. </poem> ==XXIV== <poem> Quis Palatinos imitatus imagine vultus Phidiacum Latio marmore vicit ebur? Haec mundi facies, haec sunt Iovis ora sereni: Sic tonat ille deus, cum sine nube tonat. Non solam tribuit Pallas tibi, Care, coronam; Effigiem domini, quam colis, illa dedit. </poem> ==XXV== <poem> Dantem vina tuum quotiens aspeximus Hyllum, Lumine nos, Afer, turbidiore notas. Quod, rogo, quod scelus est, mollem spectare ministrum? Aspicimus solem, sidera, templa, deos. Avertam vultus, tamquam mihi pocula Gorgon Porrigat atque oculos oraque nostra petat? Trux erat Alcides, et Hylan spectare licebat; Ludere Mercurio cum Ganymede licet. Si non vis teneros spectet conviva ministros, Phineas invites, Afer, et Oedipodas. </poem> ==XXVI== <poem> Audet facundo qui carmina mittere Nervae, Pallida donabit glaucina, Cosme, tibi, Paestano violas et cana ligustra colono, Hyblaeis apibus Corsica mella dabit: Sed tamen et parvae nonnulla est gratia Musae; Appetitur posito vilis oliva lupo. Nec tibi sit mirum, modici quod conscia vatis Iudicium metuit nostra Thalia tuum: Ipse tuas etiam veritus Nero dicitur aures, Lascivum iuvenis cum tibi lusit opus. </poem> ==XXVII== <poem> Cum depilatos, Chreste, coleos portes Et vulturino mentulam parem collo Et prostitutis levius caput culis, Nec vivat ullus in tuo pilus crure, Purgentque saevae cana labra volsellae: Curios, Camillos, Quintios, Numas, Ancos, Et quidquid umquam legimus pilosorum Loqueris sonasque grandibus minax verbis, Et cum theatris saeculoque rixaris. Occurrit aliquis inter ista si draucus, Iam paedagogo liberatus et cuius Refibulavit turgidum faber penem: Nutu vocatum ducis, et pudet fari Catoniana, Chreste, quod facis lingua. </poem> ==XXVIII== <poem> Dulce decus scaenae, ludorum fama, Latinus Ille ego sum, plausus deliciaeque tuae, Qui spectatorem potui fecisse Catonem, Solvere qui Curios Fabriciosque graves. Sed nihil a nostro sumpsit mea vita theatro, Et sola tantum scaenicus arte feror: Nec poteram gratus domino sine moribus esse; Interius mentes inspicit ille deus. Vos me laurigeri parasitum dicite Phoebi, Roma sui famulum dum sciat esse Iovis. </poem> ==XXIX== <poem> Saecula Nestoreae permensa, Philaeni, senectae, Rapta es ad infernas tam cito Ditis aquas? Euboicae nondum numerabas longa Sibyllae Tempora: maior erat mensibus illa tribus. Heu quae lingua silet! non illam mille catastae Vincebant, nec quae turba Sarapin amat, Nec matutini cirrata caterva magistri, Nec quae Strymonio de grege ripa sonat. Quae nunc Thessalico lunam deducere rhombo, Quae sciet hos illos vendere lena toros? Sit tibi terra levis mollique tegaris harena, Ne tua non possint eruere ossa canes. </poem> ==XXX== <poem> Cappadocum saevis Antistius occidit oris Rusticus. O tristi crimine terra nocens! Rettulit ossa sinu cari Nigrina mariti Et questa est longas non satis esse vias; Cumque daret sanctam tumulis, quibus invidet, urnam, Visa sibi est rapto bis viduata viro. </poem> ==XXXI== <poem> Cum comes Arctois haereret Caesaris armis Velius, hanc Marti pro duce vovit avem; Luna quater binos non tota peregerat orbes, Debita poscebat iam sibi vota deus: Ipse suas anser properavit laetus ad aras Et cecidit sanctis hostia parva focis. Octo vides patulo pendere nomismata rostro Alitis? haec extis condita nuper erant: Quae litat argento pro te, non sanguine, Caesar, Victima, iam ferro non opus esse docet. </poem> ==XXXII== <poem> Hanc volo, quae facilis, quae palliolata vagatur, Hanc volo, quae puero iam dedit ante meo, Hanc volo, quam redimit totam denarius alter, Hanc volo, quae pariter sufficit una tribus. Poscentem nummos et grandia verba sonantem Possideat crassae mentula Burdigalae. </poem> ==XXXIII== <poem> Audieris in quo, Flacce, balneo plausum, Maronis illic esse mentulam scito. </poem> ==XXXIV== <poem> Iuppiter Idaei risit mendacia busti, Dum videt Augusti Flavia templa poli, Atque inter mensas largo iam nectare fusus, Pocula cum Marti traderet ipse suo, Respiciens Phoebum pariter Phoebique sororem, Cum quibus Alcides et pius Arcas erat: 'Gnosia vos' inquit 'nobis monumenta dedistis: Cernite, quam plus sit, Caesaris esse patrem.' </poem> ==XXXV== <poem> Artibus his semper cenam, Philomuse, mereris, Plurima dum fingis, sed quasi vera refers. Scis, quid in Arsacia Pacorus deliberet aula, Rhenanam numeras Sarmaticamque manum, Verba ducis Daci chartis mandata resignas, Victricem laurum quam venit ante vides, Scis, quotiens Phario madeat Iove fusca Syene, Scis, quota de Libyco litore puppis eat, Cuius Iuleae capiti nascantur olivae, Destinet aetherius cui sua serta pater. Tolle tuas artes; hodie cenabis apud me Hac lege, ut narres nil, Philomuse, novi. </poem> ==XXXVI== <poem> Viderat Ausonium posito modo crine ministrum Phryx puer, alterius gaudia nota Iovis: 'Quod tuus, ecce, suo Caesar permisit ephebo, Tu permitte tuo, maxime rector' ait; 'Iam mihi prima latet longis lanugo capillis, Iam tua me ridet Iuno vocatque virum.' Cui pater aetherius 'Puer o dulcissime,' dixit, 'Non ego, quod poscis, res negat ipsa tibi: Caesar habet noster similis tibi mille ministros Tantaque sidereos vix capit aula mares; At tibi si dederit vultus coma tonsa viriles, Quis mihi, qui nectar misceat, alter erit?' </poem> ==XXXVII== <poem> Cum sis ipsa domi mediaque ornere Subura, Fiant absentes et tibi, Galla, comae, Nec dentes aliter quam Serica nocte reponas, Et iaceas centum condita pyxidibus, Nec tecum facies tua dormiat, innuis illo, Quod tibi prolatum est mane, supercilio, Et te nulla movet cani reverentia cunni, Quem potes inter avos iam numerare tuos. Promittis sescenta tamen; sed mentula surda est, Et sit lusca licet, te tamen illa videt. </poem> ==XXXVIII== <poem> Summa licet velox, Agathine, pericula ludas, Non tamen efficies, ut tibi parma cadat. Nolentem sequitur, tenuisque reversa per auras Vel pede vel tergo, crine vel ungue sedet; Lubrica Corycio quamvis sint pulpita nimbo Et rapiant celeres vela negata Noti, Securos pueri neglecta perambulat artus, Et nocet artifici ventus et unda nihil. Ut peccare velis, cum feceris omnia, falli Non potes: arte opus est, ut tibi parma cadat. </poem> ==XXXIX== <poem> Prima Palatino lux est haec orta Tonanti, Optasset Cybele qua peperisse Iovem; Hac et sancta mei genita est Caesonia Rufi: Plus debet matri nulla puella suae. Laetatur gemina votorum sorte maritus, Contigit hunc illi quod bis amare diem. </poem> ==XL== <poem> Tarpeias Diodorus ad coronas Romam cum peteret Pharo relicta, Vovit pro reditu viri Philaenis, Illam lingeret ut puella simplex, Quam castae quoque diligunt Sabinae. Dispersa rate tristibus procellis Mersus fluctibus obrutusque ponto Ad votum Diodorus enatavit. O tardus nimis et piger maritus! Hoc in litore si puella votum Fecisset mea, protinus redissem. </poem> ==XLI== <poem> Pontice, quod numquam futuis, sed paelice laeva Uteris et Veneri servit amica manus, Hoc nihil esse putas? scelus est, mihi crede, sed ingens, Quantum vix animo concipis ipse tuo. Nempe semel futuit, generaret Horatius ut tres, Mars semel, ut geminos Ilia casta daret: Omnia perdiderat, si masturbatus uterque Mandasset manibus gaudia foeda suis. Ipsam crede tibi naturam dicere rerum: 'Istud quod digitis, Pontice, perdis, homo est.' </poem> ==XLII== <poem> Campis dives Apollo sic Myrinis, Sic semper senibus fruare cycnis, Doctae sic tibi serviant sorores, Nec Delphis tua mentiatur ulli, Sic Palatia te colant amentque: Bis senos cito te rogante fasces Det Stellae bonus adnuatque Caesar. Felix tunc ego debitorque voti Casurum tibi rusticas ad aras Ducam cornibus aureis iuvencum. Nata est hostia, Phoebe; quid moraris? </poem> ==XLIII== <poem> Hic qui dura sedens porrecto saxa leone Mitigat, exiguo magnus in aere deus, Quaeque tulit, spectat resupino sidera vultu, Cuius laeva calet robore, dextra mero: Non est fama recens nec nostri gloria caeli; Nobile Lysippi munus opusque vides. Hoc habuit numen Pellaei mensa tyranni, Qui cito perdomito victor in orbe iacet; Hunc puer ad Libycas iuraverat Hannibal aras; Iusserat hic Sullam ponere regna trucem. Offensus variae tumidis terroribus aulae Privatos gaudet nunc habitare lares, Utque fuit quondam placidi conviva Molorchi, Sic voluit docti Vindicis esse deus. </poem> ==XLIV== <poem> Alciden modo Vindicis rogabam, Esset cuius opus laborque felix. Risit, nam solet hoc, levique nutu 'Graece numquid' ait 'poeta, nescis? Inscripta est basis indicatque nomen.' Λυσίππου lego, Phidiae putavi. </poem> ==XLV== <poem> Miles Hyperboreos modo, Marcelline, triones Et Getici tuleras sidera pigra poli: Ecce Promethei rupes et fabula montis Quam prope sunt oculis nunc adeunda tuis! Videris inmensis cum conclamata querellis Saxa senis, dices 'Durior ipse fuit.' Et licet haec addas: 'Potuit qui talia ferre, Humanum merito finxerat ille genus.' </poem> ==XLVI== <poem> Gellius aedificat semper: modo limina ponit, Nunc foribus claves aptat emitque seras, Nunc has, nunc illas reficit mutatque fenestras; Dum tantum aedificet, quidlibet ille facit - Oranti nummos ut dicere possit amico Unum illud verbum Gellius 'Aedifico.' </poem> ==XLVII== <poem> Democritos, Zenonas inexplicitosque Platonas Quidquid et hirsutis squalet imaginibus, Sic quasi Pythagorae loqueris successor et heres. Praependet sane nec tibi barba minor: Sed quod et hircosis serum est et turpe pilosis, In molli rigidam clune libenter habes. Tu, qui sectarum causas et pondera nosti, Dic mihi, percidi, Pannyche, dogma quod est? </poem> ==XLVIII== <poem> Heredem cum me partis tibi, Garrice, quartae Per tua iurares sacra caputque tuum, Credidimus, - quis enim damnet sua vota libenter? - Et spem muneribus fovimus usque datis. Inter quae rari Laurentem ponderis aprum Misimus: Aetola de Calydone putes. At tu continuo populumque patresque vocasti, Ructat adhuc aprum pallida Roma meum: Ipse ego, - quis credat? - conviva nec ultimus haesi, Sed nec costa data est caudave missa mihi. De quadrante tuo quid sperem, Garrice? Nulla De nostro nobis uncia venit apro. </poem> ==XLIX== <poem> Haec est illa meis multum cantata libellis, Quam meus edidicit lector amatque togam. Partheniana fuit quondam, memorabile vatis Munus: in hac ibam conspiciendus eques, Dum nova, dum nitida fulgebat splendida lana, Dumque erat auctoris nomine digna sui: Nunc anus et tremulo vix accipienda tribuli, Quam possis niveam dicere iure tuo. Quid non longa dies, quid non consumitis anni? Haec toga iam non est Partheniana, mea est. </poem> ==L== <poem> Ingenium mihi, Gaure, probas sic esse pusillum, Carmina quod faciam, quae brevitate placent. Confiteor. Sed tu bis senis grandia libris Qui scribis Priami proelia, magnus homo es? Nos facimus Bruti puerum, nos Langona vivum: Tu magnus luteum, Gaure, Giganta facis. </poem> ==LI== <poem> Quod semper superos invito fratre rogasti, Hoc, Lucane, tibi contigit, ante mori. Invidet ille tibi; Stygias nam Tullus ad umbras Optabat, quamvis sit minor, ire prior. Tu colis Elysios nemorisque habitator amoeni Esse tuo primum nunc sine fratre cupis; Et si iam nitidis alternus venit ab astris, Pro Polluce mones Castora ne redeat. </poem> ==LII== <poem> Si credis mihi, Quinte, quod mereris, Natales, Ovidi, tuas Aprilis Ut nostras amo Martias Kalendas. Felix utraque lux diesque nobis Signandi melioribus lapillis! Hic vitam tribuit, sed hic amicum. Plus dant, Quinte, mihi tuae Kalendae. </poem> ==LIII== <poem> Natali tibi, Quinte, tuo dare parva volebam Munera; tu prohibes: inperiosus homo es. Parendum est monitis, fiat quod uterque volemus Et quod utrumque iuvat: tu mihi, Quinte, dato. </poem> ==LIV== <poem> Si mihi Picena turdus palleret oliva, Tenderet aut nostras silva Sabina plagas, Aut crescente levis traheretur harundine praeda Pinguis et inplicitas virga teneret aves: Cara daret sollemne tibi cognatio munus, Nec frater nobis nec prior esset avus. Nunc sturnos inopes fringuillarumque querellas Audit et arguto passere vernat ager; Inde salutatus picae respondet arator, Hinc prope summa rapax miluus astra volat. Mittimus ergo tibi parvae munuscula chortis: Qualia si recipis, saepe propinquus eris. </poem> ==LV== <poem> Luce propinquorum, qua plurima mittitur ales, Dum Stellae turdos, dum tibi, Flacce, paro, Succurrit nobis ingens onerosaque turba, In qua se primum quisque meumque putat. Demeruisse duos votum est; offendere plures Vix tutum; multis mittere dona grave est. Qua possum sola veniam ratione merebor: Nec Stellae turdos nec tibi, Flacce, dabo. </poem> ==LVI== <poem> Spendophoros Libycas domini petit armiger urbis: Quae puero dones tela, Cupido, para, Illa quibus iuvenes figis mollesque puellas: Sit tamen in tenera levis et hasta manu. Loricam clipeumque tibi galeamque remitto; Tutus ut invadat proelia, nudus eat: Non iaculo, non ense fuit laesusve sagitta, Casside dum liber Parthenopaeus erat. Quisquis ab hoc fuerit fixus, morietur amore. O felix, si quem tam bona fata manent! Dum puer es, redeas, dum vultu lubricus, et te Non Libye faciat, sed tua Roma virum. </poem> ==LVII== <poem> Nil est tritius Hedyli lacernis: Non ansae veterum Corinthiorum, Nec crus compede lubricum decenni, Nec ruptae recutita colla mulae, Nec quae Flaminiam secant salebrae, Nec qui litoribus nitent lapilli, Nec Tusca ligo vinea politus, Nec pallens toga mortui tribulis, Nec pigri rota quassa mulionis, Nec rasum cavea latus visontis, Nec dens iam senior ferocis apri. Res una est tamen: ipse non negabit, Culus tritior Hedyli lacernis. </poem> ==LVIII== <poem> Nympha sacri regina lacus, cui grata Sabinus Et mansura pio munere templa dedit, Sic montana tuos semper colat Umbria fontes, Nec tua Baianas Sassina malit aquas: Excipe sollicitos placide, mea dona, libellos; Tu fueris Musis Pegasis unda meis. - 'Nympharum templis quisquis sua carmina donat, Quid fieri libris debeat, ipse monet.' </poem> ==LIX== <poem> In Saeptis Mamurra diu multumque vagatus, Hic ubi Roma suas aurea vexat opes, Inspexit molles pueros oculisque comedit, Non hos, quos primae prostituere casae, Sed quos arcanae servant tabulata catastae Et quos non populus nec mea turba videt. Inde satur mensas et opertos exuit orbes Expositumque alte pingue poposcit ebur, Et testudineum mensus quater hexaclinon Ingemuit citro non satis esse suo. Consuluit nares, an olerent aera Corinthon, Culpavit statuas et, Polyclite, tuas, Et turbata brevi questus crystallina vitro Murrina signavit seposuitque decem Expendit veteres calathos et si qua fuerunt Pocula Mentorea nobilitata manu, Et viridis picto gemmas numeravit in auro, Quidquid et a nivea grandius aure sonat. Sardonychas vero mensa quaesivit in omni Et pretium magnis fecit iaspidibus. Undecima lassus cum iam discederet hora, Asse duos calices emit et ipse tulit. </poem> ==LX== <poem> Seu tu Paestanis genita es seu Tiburis arvis, Seu rubuit tellus Tuscula flore tuo, Seu Praenestino te vilica legit in horto, Seu modo Campani gloria ruris eras: Pulchrior ut nostro videare corona Sabino, De Nomentano te putet esse meo. </poem> ==LXI== <poem> In Tartesiacis domus est notissima terris, Qua dives placidum Corduba Baetin amat, Vellera nativo pallent ubi flava metallo Et linit Hesperium brattea viva pecus. Aedibus in mediis totos amplexa penates Stat platanus densis Caesariana comis, Hospitis invicti posuit quam dextera felix, Coepit et ex illa crescere virga manu. Auctorem dominumque nemus sentire videtur: Sic viret et ramis sidera celsa petit. Saepe sub hac madidi luserunt arbore Fauni, Terruit et tacitam fistula sera domum; Dumque fugit solos nocturnum Pana per agros, Saepe sub hac latuit rustica fronde Dryas. Atque oluere lares comissatore Lyaeo, Crevit et effuso laetior umbra mero; Hesternisque rubens deiecta est herba coronis, Atque suas potuit dicere nemo rosas. O dilecta deis, o magni Caesaris arbor, Ne metuas ferrum sacrilegosque focos. Perpetuos sperare licet tibi frondis honores: Non Pompeianae te posuere manus. </poem> ==LXII== <poem> Tinctis murice vestibus quod omni Et nocte utitur et die Philaenis, Non est ambitiosa nec superba: Delectatur odore, non colore. </poem> ==LXIII== <poem> Ad cenam invitant omnes te, Phoebe, cinaedi. Mentula quem pascit, non, puto, purus homo est. </poem> ==LXIV== <poem> Herculis in magni voltus descendere Caesar Dignatus Latiae dat nova templa viae, Qua, Triviae nemorosa petit dum regna, viator Octavum domina marmor ab urbe legit. Ante colebatur votis et sanguine largo, Maiorem Alciden nunc minor ipse colit. Hunc magnas rogat alter opes, rogat alter honores; Illi securus vota minora facit. </poem> ==LXV== <poem> Alcide, Latio nunc agnoscende Tonanti, Postquam pulchra dei Caesaris ora geris, Si tibi tunc isti vultus habitusque fuissent, Cesserunt manibus cum fera monstra tuis: Argolico famulum non te servire tyranno Vidissent gentes saevaque regna pati, Sed tu iussisses Eurysthea; nec tibi fallax Portasset Nessi perfida dona Lichas, Oetaei sine lege rogi securus adisses Astra patris summi, quae tibi poena dedit; Lydia nec dominae traxisses pensa superbae, Nec Styga vidisses Tartareumque canem. Nunc tibi Iuno favet, nunc te tua diligit Hebe; Nunc te si videat nympha, remittet Hylan. </poem> ==LXVI== <poem> Uxor cum tibi sit formosa, pudica, puella, Quo tibi natorum iura, Fabulle, trium? Quod petis a nostro supplex dominoque deoque, Tu dabis ipse tibi, si potes arrigere. </poem> ==LXVII== <poem> Lascivam tota possedi nocte puellam, Cuius nequitias vincere nemo potest. Fessus mille modis illud puerile poposci: Ante preces totas primaque verba dedit. Inprobius quiddam ridensque rubensque rogavi: Pollicitast nulla luxuriosa mora. Sed mihi pura fuit; tibi non erit, Aeschyle, si vis Accipere hoc munus condicione mala. </poem> ==LXVIII== <poem> Quid tibi nobiscum est, ludi scelerate magister, Invisum pueris virginibusque caput? Nondum cristati rupere silentia galli: Murmure iam saevo verberibusque tonas. Tam grave percussis incudibus aera resultant, Causidicum medio cum faber aptat equo; Mitior in magno clamor furit amphitheatro, Vincenti parmae cum sua turba favet. Vicini somnum - non tota nocte - rogamus: Nam vigilare leve est, pervigilare grave est. Discipulos dimitte tuos. Vis, garrule, quantum Accipis ut clames, accipere ut taceas? </poem> ==LXIX== <poem> Cum futuis, Polycharme, soles in fine cacare. Cum pedicaris, quid, Polycharme, facis? </poem> ==LXX== <poem> Dixerat 'o mores! o tempora!' Tullius olim, Sacrilegum strueret cum Catilina nefas, Cum gener atque socer diris concurreret armis Maestaque civili caede maderet humus. Cur nunc 'o mores!', cur nunc 'o tempora!' dicis? Quod tibi non placeat, Caeciliane, quid est? Nulla ducum feritas, nulla est insania ferri; Pace frui certa laetitiaque licet. Non nostri faciunt, tibi quod tua tempora sordent, Sed faciunt mores, Caeciliane, tui. </poem> ==LXXI== <poem> Massyli leo fama iugi pecorisque maritus Lanigeri mirum qua coiere fide. Ipse licet videas, cavea stabulantur in una Et pariter socias carpit uterque dapes: Nec fetu nemorum gaudent nec mitibus herbis, Concordem satiat sed rudis agna famem. Quid meruit terror Nemees, quid portitor Helles, Ut niteant celsi lucida signa poli? Sidera si possent pecudesque feraeque mereri, Hic aries astris, hic leo dignus erat. </poem> ==LXXII== <poem> Liber, Amyclaea frontem vittate corona, Qui quatis Ausonia verbera Graia manu, Clusa mihi texto cum prandia vimine mittas, Cur comitata dapes nulla lagona venit? Atqui digna tuo si nomine munera ferres, Scis, puto, debuerint quae mihi dona dari. </poem> ==LXXIII== <poem> Dentibus antiquas solitus producere pelles Et mordere luto putre vetusque solum, Praenestina tenes decepti regna patroni, In quibus indignor si tibi cella fuit; Rumpis et ardenti madidus crystalla Falerno, Et pruris domini cum Ganymede tui. At me litterulas stulti docuere parentes: Quid cum grammaticis rhetoribusque mihi? Frange leves calamos et scinde, Thalia, libellos, Si dare sutori calceus ista potest. </poem> ==LXXIV== <poem> Effigiem tantum pueri pictura Camoni Servat, et infantis parva figura manet. Florentes nulla signavit imagine voltus, Dum timet ora pius muta videre pater. </poem> ==LXXV== <poem> Non silice duro structilive caemento, Nec latere cocto, quo Samiramis longam Babylona cinxit, Tucca balneum fecit: Sed strage nemorum pineaque conpage, Ut navigare Tucca balneo possit. Idem beatas lautus extruit thermas De marmore omni, quod Carystos invenit, Quod Phrygia Synnas, Afra quod Nomas misit, Et quod virenti fonte lavit Eurotas. Sed ligna desunt: subice balneum thermis. </poem> ==LXXVI== <poem> Haec sunt illa mei quae cernitis ora Camoni, Haec pueri facies primaque forma fuit. Creverat hic vultus bis denis fortior annis, Gaudebatque suas pingere barba genas, Et libata semel summos modo purpura cultros Sparserat: invidit de tribus una soror Et festinatis incidit stamina pensis, Absentemque patri rettulit urna rogum. Sed ne sola tamen puerum pictura loquatur, Haec erit in chartis maior imago meis. </poem> ==LXXVII== <poem> Quod optimum sit disputat convivium Facunda Prisci pagina, Et multa dulci, multa sublimi refert, Sed cuncta docto pectore. Quod optimum sit quaeritis convivium? In quo choraules non erit. </poem> ==LXXVIII== <poem> Funera post septem nupsit tibi Galla virorum, Picentine: sequi vult, puto, Galla viros. </poem> ==LXXIX== <poem> Oderat ante ducum famulos turbamque priorem Et Palatinum Roma supercilium: At nunc tantus amor cunctis, Auguste, tuorum est, Ut sit cuique suae cura secunda domus. Tam placidae mentes, tanta est reverentia nostri, Tam pacata quies, tantus in ore pudor. Nemo suos - haec est aulae natura potentis -, Sed domini mores Caesarianus habet. </poem> ==LXXX== <poem> Duxerat esuriens locupletem pauper anumque: Uxorem pascit Gellius et futuit. </poem> ==LXXXI== <poem> Lector et auditor nostros probat, Aule, libellos, Sed quidam exactos esse poeta negat. Non nimium curo: nam cenae fercula nostrae Malim convivis quam placuisse cocis. </poem> ==LXXXII== <poem> Dixerat astrologus periturum te cito, Munna, Nec, puto, mentitus dixerat ille tibi. Nam tu dum metuis, ne quid post fata relinquas, Hausisti patrias luxuriosus opes, Bisque tuum deciens non toto tabuit anno: Dic mihi, non hoc est, Munna, perire cito? </poem> ==LXXXIII== <poem> Inter tanta tuae miracula, Caesar, harenae, Quae vincit veterum munera clara ducum, Multum oculi, sed plus aures debere fatentur Se tibi, quod spectant qui recitare solent. </poem> ==LXXXIV== <poem> Cum tua sacrilegos contra, Norbane, furores Staret pro domino Caesare sancta fides, Haec ego Pieria ludebam tutus in umbra, Ille tuae cultor notus amicitiae. Me tibi Vindelicis Raetus narrabat in oris, Nescia nec nostri nominis Arctos erat: O quotiens veterem non infitiatus amicum Dixisti 'Meus est iste poeta, meus!' Omne tibi nostrum quod bis trieteride iuncta Ante dabat lector, nunc dabit auctor opus. </poem> ==LXXXV== <poem> Languidior noster si quando est Paulus, Atili, Non se, convivas abstinet ille suos. Tu languore quidem subito fictoque laboras, Sed mea porrexit sportula, Paule, pedes. </poem> ==LXXXVI== <poem> Festinata sui gemeret quod fata Severi Silius, Ausonio non semel ore potens, Cum grege Pierio maestus Phoeboque querebar. 'Ipse meum flevi' dixit Apollo 'Linon:' Respexitque suam quae stabat proxima fratri Calliopen et ait: 'Tu quoque vulnus habes. Aspice Tarpeium Palatinumque Tonantem: Ausa nefas Lachesis laesit utrumque Iovem. Numina cum videas duris obnoxia fatis, Invidia possis exonerare deos.' </poem> ==LXXXVII== <poem> Septem post calices Opimiani{{r|87.1|}} Denso cum iaceam triente blaesus, Affers nescio quas mihi tabellas Et dicis ‘Modo liberum esse iussi Nastam - servolus est mihi paternus -:{{r|87.5|5}} Signa.’ Cras melius, Luperce, fiet: Nunc signat meus anulus lagonam. </poem> ==LXXXVIII== <poem> Cum me captares, mittebas munera nobis: Postquam cepisti, das mihi, Rufe, nihil. Ut captum teneas, capto quoque munera mitte, De cavea fugiat ne male pastus aper. </poem> ==LXXXIX== <poem> Lege nimis dura convivam scribere versus Cogis, Stella. 'Licet scribere nempe malos.' </poem> ==XC== <poem> Sic in gramine florido reclinis, Qua gemmantibus hinc et inde rivis Curva calculus excitatur unda, Exclusis procul omnibus molestis, Pertundas glaciem triente nigro, Frontem sutilibus ruber coronis; Sic uni tibi sit puer cinaedus Et castissima pruriat puella: Infamem nimio calore Cypron Observes, moneo precorque, Flacce, Messes area cum teret crepantis Et fervens iuba saeviet leonis. At tu, diva Paphi, remitte, nostris Inlaesum iuvenem remitte votis: Sic Martis tibi serviant Kalendae Et cum ture meroque victimaque Libetur tibi candidas ad aras Secta plurima quadra de placenta. </poem> ==XCI== <poem> Ad cenam si me diversa vocaret in astra Hinc invitator Caesaris, inde Iovis, Astra licet propius, Palatia longius essent, Responsa ad superos haec referenda darem: 'Quaerite qui malit fieri conviva Tonantis: Me meus in terris Iuppiter, ecce, tenet.' </poem> ==XCII== <poem> Quae mala sint domini, quae servi commoda, nescis, Condyle, qui servum te gemis esse diu. Dat tibi securos vilis tegeticula somnos, Pervigil in pluma Gaius, ecce, iacet. Gaius a prima tremebundus luce salutat Tot dominos, at tu, Condyle, nec dominum. 'Quod debes, Gai, redde' inquit Phoebus et illinc Cinnamus: hoc dicit, Condyle, nemo tibi. Tortorem metuis? podagra cheragraque secatur Gaius et mallet verbera mille pati. Quod nec mane vomis nec cunnum, Condyle, lingis, Non mavis, quam ter Gaius esse tuus? </poem> ==XCIII== <poem> Addere quid cessas, puer, inmortale Falernum? Quadrantem duplica de seniore cado. Nunc mihi dic, quis erit, cui te, Catacisse, deorum Sex iubeo cyathos fundere? 'Caesar erit.' Sutilis aptetur deciens rosa crinibus, ut sit Qui posuit sacrae nobile gentis opus. Nunc bis quina mihi da basia, fiat ut illud Nomen, ab Odrysio quod deus orbe tulit. </poem> ==XCIV== <poem> Santonica medicata dedit mihi pocula virga: Os hominis! mulsum me rogat Hippocrates. Tam stupidus numquam nec tu, puto, Glauce, fuisti, Χάλκεα donanti χρύσεα qui dederas. Dulce aliquis munus pro munere poscit amaro? Accipiat, sed si potat in elleboro. </poem> ==XCV== <poem> Alfius ante fuit, coepit nunc Olfius esse, Uxorem postquam duxit Athenagoras. </poem> ==XCVb== <poem> Nomen Athenagorae credis, Callistrate, verum. Si scio, dispeream, qui sit Athenagoras. Sed puta me verum, Callistrate, dicere nomen: Non ego, sed vester peccat Athenagoras. </poem> ==XCVI== <poem> Clinicus Herodes trullam subduxerat aegro: Deprensus dixit 'Stulte, quid ergo bibis?' </poem> ==XCVII== <poem> Rumpitur invidia quidam, carissime Iuli, Quod me Roma legit, rumpitur invidia. Rumpitur invidia, quod turba semper in omni Monstramur digito, rumpitur invidia. Rumpitur invidia, tribuit quod Caesar uterque Ius mihi natorum, rumpitur invidia. Rumpitur invidia, quod rus mihi dulce sub urbe est Parvaque in urbe domus, rumpitur invidia. Rumpitur invidia, quod sum iucundus amicis, Quod conviva frequens, rumpitur invidia. Rumpitur invidia, quod amamur quodque probamur: Rumpatur, quisquis rumpitur invidia. </poem> ==XCVIII== <poem> Vindemiarum non ubique proventus Cessavit, Ovidi; pluvia profuit grandis. Centum Coranus amphoras aquae fecit. </poem> ==XCIX== <poem> Marcus amat nostras Antonius, Attice, Musas, Charta salutatrix si modo vera refert: Marcus Palladiae non infitianda Tolosae Gloria, quem genuit Pacis alumna Quies. Tu qui longa potes dispendia ferre viarum, I, liber, absentis pignus amicitiae. Vilis eras, fateor, si te nunc mitteret emptor; Grande tui pretium muneris auctor erit: Multum, crede mihi, refert, a fonte bibatur Quae fluit, an pigro quae stupet unda lacu. </poem> ==C== <poem> Denaris tribus invitas et mane togatum Observare iubes atria, Basse, tua, Deinde haerere tuo lateri, praecedere sellam, Ad viduas tecum plus minus ire decem. Trita quidem nobis togula est vilisque vetusque: Denaris tamen hanc non emo, Basse, tribus. </poem> ==CI== <poem> Appia, quam simili venerandus in Hercule Caesar Consecrat, Ausoniae maxima fama viae, Si cupis Alcidae cognoscere facta prioris, Disce: Libyn domuit, aurea poma tulit, Peltatam Scythico discinxit Amazona nodo, Addidit Arcadio terga leonis apro, Aeripedem silvis cervum, Stymphalidas astris Abstulit, a Stygia cum cane venit aqua, Fecundam vetuit reparari mortibus hydram, Hesperias Tusco lavit in amne boves. Haec minor Alcides: maior quae gesserit, audi, Sextus ab Albana quem colit arce lapis. Adseruit possessa malis Palatia regnis, Prima suo gessit pro Iove bella puer; Solus Iuleas cum iam retineret habenas, Tradidit inque suo tertius orbe fuit; Cornua Sarmatici ter perfida contudit Histri, Sudantem Getica ter nive lavit equum; Saepe recusatos parcus duxisse triumphos Victor Hyperboreo nomen ab orbe tulit; Templa deis, mores populis dedit, otia ferro, Astra suis, caelo sidera, serta Iovi. Herculeum tantis numen non sufficit actis: Tarpeio deus hic commodet ora patri. </poem> ==CII== <poem> Quadringentorum reddis mihi, Phoebe, tabellas: Centum da potius mutua, Phoebe, mihi. Quaere alium, cui te tam vano munere iactes: Quod tibi non possum solvere, Phoebe, meum est. </poem> ==CIII== <poem> Quae nova tam similes genuit tibi Leda ministros? Quae capta est alio nuda Lacaena cycno? Dat faciem Pollux Hiero, dat Castor Asylo, Atque in utroque nitet Tyndaris ore soror. Ista Therapnaeis si forma fuisset Amyclis, Cum vicere duas dona minora deas, Mansisses, Helene, Phrygiamque redisset in Iden Dardanius gemino cum Ganymede Paris. </poem> {{Liber |Ante= Liber VIII |AnteNomen= Epigrammaton liber VIII |Post= Liber X |PostNomen= Epigrammaton liber X }} </div>{{finis}} mseephargnoqj9rq90er17u5p5o4jxh 269359 269345 2026-06-06T22:17:54Z Saumache 27923 269359 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber IX }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= Liber VIII |AnteNomen= Epigrammaton liber VIII |Post= Liber X |PostNomen= Epigrammaton liber X }} Have, mi Torani, frater carissime. Epigramma, quod extra ordinem paginarum est, ad Stertinium clarissimum virum scripsimus, qui imaginem meam ponere in bibliotheca sua voluit. De quo scribendum tibi putavi, ne ignorares, Avitus iste quis vocaretur. Vale et para hospitium. <poem> Note, licet nolis, sublimi pectore vates, : Cui referet serus praemia digna cinis, Hoc tibi sub nostra breve carmen imagine vivat, : Quam non obscuris iungis, Avite, viris: 'Ille ego sum nulli nugarum laude secundus, : Quem non miraris, sed puto, lector, amas. Maiores maiora sonent: mihi parva locuto : Sufficit in vestras saepe redire manus.' </poem> ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Dum Ianus hiemes, Domitianus autumnos, Augustus annis commodabit aestates, Dum grande famuli nomen adseret Rheni Germanicarum magna lux Kalendarum, Tarpeia summi saxa dum patris stabunt, Dum voce supplex dumque ture placabit Matrona divae dulce Iuliae numen: Manebit altum Flaviae decus gentis Cum sole et astris cumque luce Romana. Invicta quidquid condidit manus, caeli est. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Pauper amicitiae cum sis, Lupe, non es amicae, Et queritur de te mentula sola nihil. Illa siligineis pinguescit adultera cunnis, Convivam pascit nigra farina tuum; Incensura nives dominae Setina liquantur, Nos bibimus Corsi pulla venena cadi; Empta tibi nox est fundis non tota paternis, Non sua desertus rura sodalis arat; Splendet Erythraeis perlucida moecha lapillis, Ducitur addictus, te futuente, cliens; Octo Syris suffulta datur lectica puellae, Nudum sandapilae pondus amicus erit. I nunc et miseros, Cybele, praecide cinaedos: Haec erat, haec cultris mentula digna tuis. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> Quantum iam superis, Caesar, caeloque dedisti Si repetas et si creditor esse velis, Grandis in aetherio licet auctio fiat Olympo Coganturque dei vendere quidquid habent, Conturbabit Atlans, et non erit uncia tota, Decidat tecum qua pater ipse deum: Pro Capitolinis quid enim tibi solvere templis, Quid pro Tarpeiae frondis honore potest? Quid pro culminibus geminis matrona Tonantis? Pallada praetereo: res agit illa tuas. Quid loquar Alciden Phoebumque piosque Laconas? Addita quid Latio Flavia templa polo? Expectes et sustineas, Auguste, necesse est: Nam tibi quod solvat non habet arca Iovis. </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Aureolis futui cum possit Galla duobus Et plus quam futui, si totidem addideris: Aureolos a te cur accipit, Aeschyle, denos? Non fellat tanti Galla. Quid ergo? Tacet. </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Tibi, summe Rheni domitor et parens orbis, Pudice princeps, gratias agunt urbes: Populos habebunt; parere iam scelus non est. Non puer avari sectus arte mangonis Virilitatis damna maeret ereptae, Nec quam superbus conputet stipem leno, Dat prostituto misera mater infanti. Qui nec cubili fuerat ante te quondam, Pudor esse per te coepit et lupanari. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Dicere de Libycis reduci tibi gentibus, Afer, Continuis volui quinque diebus Have: 'Non vacat' aut 'dormit' dictum est bis terque reverso. Iam satis est: non vis, Afer, havere: vale. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Tamquam parva foret sexus iniuria nostri Foedandos populo prostituisse mares, Iam cunae lenonis erant, ut ab ubere raptus Sordida vagitu posceret aera puer: Inmatura dabant infandas corpora poenas. Non tulit Ausonius talia monstra pater, Idem qui teneris nuper succurrit ephebis, Ne faceret steriles saeva libido viros. Dilexere prius pueri iuvenesque senesque, At nunc infantes te quoque, Caesar, amant. </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> Nil tibi legavit Fabius, Bithynice, cui tu Annua, si memini, milia sena dabas. Plus nulli dedit ille: queri, Bithynice, noli: Annua legavit milia sena tibi. </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Cenes, Canthare, cum foris libenter, Clamas et maledicis et minaris. Deponas animos truces, monemus: Liber non potes et gulosus esse. </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Nubere vis Prisco: non miror, Paula: sapisti. Ducere te non vult Priscus: et ille sapit. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Nomen cum violis rosisque natum, Quo pars optima nominatur anni, Hyblam quod sapit Atticosque flores, Quod nidos olet alitis superbae; Nomen nectare dulcius beato, Quo mallet Cybeles puer vocari Et qui pocula temperat Tonanti, Quod si Parrhasia sones in aula, Respondent Veneres Cupidinesque; Nomen nobile, molle, delicatum Versu dicere non rudi volebam: Sed tu syllaba contumax rebellas. Dicunt Eiarinon tamen poetae, Sed Graeci, quibus est nihil negatum Et quos Ἆρεσ Ἆρες decet sonare: Nobis non licet esse tam disertis, Qui Musas colimus severiores. </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Nomen habes teneri quod tempora nuncupat anni, Cum breve Cecropiae ver populantur apes; Nomen Acidalia meruit quod harundine pingi, Quod Cytherea sua scribere gaudet acu; Nomen Erythraeis quod littera facta lapillis, Gemma quod Heliadum pollice trita notet; Quod pinna scribente grues ad sidera tollant; Quod decet in sola Caesaris esse domo. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Si daret autumnus mihi nomen, Oporinos essem, Horrida si brumae sidera, Chimerinos; Dictus ab aestivo Therinos tibi mense vocarer: Tempora cui nomen verna dedere, quis est? </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Hunc, quem mensa tibi, quem cena paravit amicum, Esse putas fidae pectus amicitiae? Aprum amat et mullos et sumen et ostrea, non te. Tam bene si cenem, noster amicus erit. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Inscripsit tumulis septem scelerata virorum 'Se fecisse' Chloe. Quid pote simplicius? </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Consilium formae, speculum, dulcisque capillos Pergameo posuit dona sacrata deo Ille puer tota domino gratissimus aula, Nomine qui signat tempora verna suo. Felix, quae tali censetur munere tellus! Nec Ganymedeas mallet habere comas. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Latonae venerande nepos, qui mitibus herbis Parcarum exoras pensa brevesque colos, Hos tibi laudatos domino, rata vota, capillos Ille tuus Latia misit ab urbe puer; Addidit et nitidum sacratis crinibus orbem, Quo felix facies iudice tuta fuit. Tu iuvenale decus serva, ne pulchrior ille In longa fuerit quam breviore coma. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Est mihi - sitque precor longum te praeside, Caesar - Rus minimum, parvi sunt et in urbe lares. Sed de valle brevi, quas det sitientibus hortis, Curva laboratas antlia tollit aquas: Sicca domus queritur nullo se rore foveri, Cum mihi vicino Marcia fonte sonet. Quam dederis nostris, Auguste, penatibus undam, Castalis haec nobis aut Iovis imber erit. </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> Laudas balnea versibus trecentis Cenantis bene Pontici, Sabelle. Vis cenare, Sabelle, non lavari. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Haec, quae tota patet tegiturque et marmore et auro, Infantis domini conscia terra fuit, Felix o, quantis sonuit vagitibus et quas Vidit reptantis sustinuitque manus: Hic steterat veneranda domus, quae praestitit orbi Quod Rhodos astrifero, quod pia Creta polo. Curetes texere Iovem crepitantibus armis, Semiviri poterant qualia ferre Phryges: At te protexit superum pater, et tibi, Caesar, Pro iaculo et parma fulmen et aegis erat. </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Artemidorus habet puerum, sed vendidit agrum; Agrum pro puero Calliodorus habet. Dic, uter ex istis melius rem gesserit, Aucte: Artemidorus amat, Calliodorus arat. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Credis ob haec me, Pastor, opes fortasse rogare, Propter quae vulgus crassaque turba rogat, Ut Setina meos consumat glaeba ligones Et sonet innumera compede Tuscus ager; Ut Mauri Libycis centum stent dentibus orbes Et crepet in nostris aurea lamna toris, Nec labris nisi magna meis crystalla terantur Et faciant nigras nostra Falerna nives; Ut canusinatus nostro Syrus assere sudet Et mea sit culto sella cliente frequens; Aestuet ut nostro madidus conviva ministro, Quem permutatum nec Ganymede velis; Ut lutulenta linat Tyrias mihi mula lacernas Et Massyla meum virga gubernet equum. Est nihil ex istis: superos et sidera testor. Ergo quid? Ut donem, Pastor, et aedificem. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> O cui virgineo flavescere contigit auro, Dic, ubi Palladium sit tibi, Care, decus. 'Aspicis en domini fulgentes marmore vultus? Venit ad has ultro nostra corona comas.' Albanae livere potest pia quercus olivae, Cinxerit invictum quod prior illa caput. </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> Quis Palatinos imitatus imagine vultus Phidiacum Latio marmore vicit ebur? Haec mundi facies, haec sunt Iovis ora sereni: Sic tonat ille deus, cum sine nube tonat. Non solam tribuit Pallas tibi, Care, coronam; Effigiem domini, quam colis, illa dedit. </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Dantem vina tuum quotiens aspeximus Hyllum, Lumine nos, Afer, turbidiore notas. Quod, rogo, quod scelus est, mollem spectare ministrum? Aspicimus solem, sidera, templa, deos. Avertam vultus, tamquam mihi pocula Gorgon Porrigat atque oculos oraque nostra petat? Trux erat Alcides, et Hylan spectare licebat; Ludere Mercurio cum Ganymede licet. Si non vis teneros spectet conviva ministros, Phineas invites, Afer, et Oedipodas. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> Audet facundo qui carmina mittere Nervae, Pallida donabit glaucina, Cosme, tibi, Paestano violas et cana ligustra colono, Hyblaeis apibus Corsica mella dabit: Sed tamen et parvae nonnulla est gratia Musae; Appetitur posito vilis oliva lupo. Nec tibi sit mirum, modici quod conscia vatis Iudicium metuit nostra Thalia tuum: Ipse tuas etiam veritus Nero dicitur aures, Lascivum iuvenis cum tibi lusit opus. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Cum depilatos, Chreste, coleos portes Et vulturino mentulam parem collo Et prostitutis levius caput culis, Nec vivat ullus in tuo pilus crure, Purgentque saevae cana labra volsellae: Curios, Camillos, Quintios, Numas, Ancos, Et quidquid umquam legimus pilosorum Loqueris sonasque grandibus minax verbis, Et cum theatris saeculoque rixaris. Occurrit aliquis inter ista si draucus, Iam paedagogo liberatus et cuius Refibulavit turgidum faber penem: Nutu vocatum ducis, et pudet fari Catoniana, Chreste, quod facis lingua. </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Dulce decus scaenae, ludorum fama, Latinus Ille ego sum, plausus deliciaeque tuae, Qui spectatorem potui fecisse Catonem, Solvere qui Curios Fabriciosque graves. Sed nihil a nostro sumpsit mea vita theatro, Et sola tantum scaenicus arte feror: Nec poteram gratus domino sine moribus esse; Interius mentes inspicit ille deus. Vos me laurigeri parasitum dicite Phoebi, Roma sui famulum dum sciat esse Iovis. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Saecula Nestoreae permensa, Philaeni, senectae, Rapta es ad infernas tam cito Ditis aquas? Euboicae nondum numerabas longa Sibyllae Tempora: maior erat mensibus illa tribus. Heu quae lingua silet! non illam mille catastae Vincebant, nec quae turba Sarapin amat, Nec matutini cirrata caterva magistri, Nec quae Strymonio de grege ripa sonat. Quae nunc Thessalico lunam deducere rhombo, Quae sciet hos illos vendere lena toros? Sit tibi terra levis mollique tegaris harena, Ne tua non possint eruere ossa canes. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Cappadocum saevis Antistius occidit oris Rusticus. O tristi crimine terra nocens! Rettulit ossa sinu cari Nigrina mariti Et questa est longas non satis esse vias; Cumque daret sanctam tumulis, quibus invidet, urnam, Visa sibi est rapto bis viduata viro. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Cum comes Arctois haereret Caesaris armis Velius, hanc Marti pro duce vovit avem; Luna quater binos non tota peregerat orbes, Debita poscebat iam sibi vota deus: Ipse suas anser properavit laetus ad aras Et cecidit sanctis hostia parva focis. Octo vides patulo pendere nomismata rostro Alitis? haec extis condita nuper erant: Quae litat argento pro te, non sanguine, Caesar, Victima, iam ferro non opus esse docet. </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> Hanc volo, quae facilis, quae palliolata vagatur, Hanc volo, quae puero iam dedit ante meo, Hanc volo, quam redimit totam denarius alter, Hanc volo, quae pariter sufficit una tribus. Poscentem nummos et grandia verba sonantem Possideat crassae mentula Burdigalae. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Audieris in quo, Flacce, balneo plausum, Maronis illic esse mentulam scito. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Iuppiter Idaei risit mendacia busti, Dum videt Augusti Flavia templa poli, Atque inter mensas largo iam nectare fusus, Pocula cum Marti traderet ipse suo, Respiciens Phoebum pariter Phoebique sororem, Cum quibus Alcides et pius Arcas erat: 'Gnosia vos' inquit 'nobis monumenta dedistis: Cernite, quam plus sit, Caesaris esse patrem.' </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Artibus his semper cenam, Philomuse, mereris, Plurima dum fingis, sed quasi vera refers. Scis, quid in Arsacia Pacorus deliberet aula, Rhenanam numeras Sarmaticamque manum, Verba ducis Daci chartis mandata resignas, Victricem laurum quam venit ante vides, Scis, quotiens Phario madeat Iove fusca Syene, Scis, quota de Libyco litore puppis eat, Cuius Iuleae capiti nascantur olivae, Destinet aetherius cui sua serta pater. Tolle tuas artes; hodie cenabis apud me Hac lege, ut narres nil, Philomuse, novi. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Viderat Ausonium posito modo crine ministrum Phryx puer, alterius gaudia nota Iovis: 'Quod tuus, ecce, suo Caesar permisit ephebo, Tu permitte tuo, maxime rector' ait; 'Iam mihi prima latet longis lanugo capillis, Iam tua me ridet Iuno vocatque virum.' Cui pater aetherius 'Puer o dulcissime,' dixit, 'Non ego, quod poscis, res negat ipsa tibi: Caesar habet noster similis tibi mille ministros Tantaque sidereos vix capit aula mares; At tibi si dederit vultus coma tonsa viriles, Quis mihi, qui nectar misceat, alter erit?' </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Cum sis ipsa domi mediaque ornere Subura, Fiant absentes et tibi, Galla, comae, Nec dentes aliter quam Serica nocte reponas, Et iaceas centum condita pyxidibus, Nec tecum facies tua dormiat, innuis illo, Quod tibi prolatum est mane, supercilio, Et te nulla movet cani reverentia cunni, Quem potes inter avos iam numerare tuos. Promittis sescenta tamen; sed mentula surda est, Et sit lusca licet, te tamen illa videt. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Summa licet velox, Agathine, pericula ludas, Non tamen efficies, ut tibi parma cadat. Nolentem sequitur, tenuisque reversa per auras Vel pede vel tergo, crine vel ungue sedet; Lubrica Corycio quamvis sint pulpita nimbo Et rapiant celeres vela negata Noti, Securos pueri neglecta perambulat artus, Et nocet artifici ventus et unda nihil. Ut peccare velis, cum feceris omnia, falli Non potes: arte opus est, ut tibi parma cadat. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Prima Palatino lux est haec orta Tonanti, Optasset Cybele qua peperisse Iovem; Hac et sancta mei genita est Caesonia Rufi: Plus debet matri nulla puella suae. Laetatur gemina votorum sorte maritus, Contigit hunc illi quod bis amare diem. </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Tarpeias Diodorus ad coronas Romam cum peteret Pharo relicta, Vovit pro reditu viri Philaenis, Illam lingeret ut puella simplex, Quam castae quoque diligunt Sabinae. Dispersa rate tristibus procellis Mersus fluctibus obrutusque ponto Ad votum Diodorus enatavit. O tardus nimis et piger maritus! Hoc in litore si puella votum Fecisset mea, protinus redissem. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Pontice, quod numquam futuis, sed paelice laeva Uteris et Veneri servit amica manus, Hoc nihil esse putas? scelus est, mihi crede, sed ingens, Quantum vix animo concipis ipse tuo. Nempe semel futuit, generaret Horatius ut tres, Mars semel, ut geminos Ilia casta daret: Omnia perdiderat, si masturbatus uterque Mandasset manibus gaudia foeda suis. Ipsam crede tibi naturam dicere rerum: 'Istud quod digitis, Pontice, perdis, homo est.' </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Campis dives Apollo sic Myrinis, Sic semper senibus fruare cycnis, Doctae sic tibi serviant sorores, Nec Delphis tua mentiatur ulli, Sic Palatia te colant amentque: Bis senos cito te rogante fasces Det Stellae bonus adnuatque Caesar. Felix tunc ego debitorque voti Casurum tibi rusticas ad aras Ducam cornibus aureis iuvencum. Nata est hostia, Phoebe; quid moraris? </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Hic qui dura sedens porrecto saxa leone Mitigat, exiguo magnus in aere deus, Quaeque tulit, spectat resupino sidera vultu, Cuius laeva calet robore, dextra mero: Non est fama recens nec nostri gloria caeli; Nobile Lysippi munus opusque vides. Hoc habuit numen Pellaei mensa tyranni, Qui cito perdomito victor in orbe iacet; Hunc puer ad Libycas iuraverat Hannibal aras; Iusserat hic Sullam ponere regna trucem. Offensus variae tumidis terroribus aulae Privatos gaudet nunc habitare lares, Utque fuit quondam placidi conviva Molorchi, Sic voluit docti Vindicis esse deus. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Alciden modo Vindicis rogabam, Esset cuius opus laborque felix. Risit, nam solet hoc, levique nutu 'Graece numquid' ait 'poeta, nescis? Inscripta est basis indicatque nomen.' Λυσίππου lego, Phidiae putavi. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Miles Hyperboreos modo, Marcelline, triones Et Getici tuleras sidera pigra poli: Ecce Promethei rupes et fabula montis Quam prope sunt oculis nunc adeunda tuis! Videris inmensis cum conclamata querellis Saxa senis, dices 'Durior ipse fuit.' Et licet haec addas: 'Potuit qui talia ferre, Humanum merito finxerat ille genus.' </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Gellius aedificat semper: modo limina ponit, Nunc foribus claves aptat emitque seras, Nunc has, nunc illas reficit mutatque fenestras; Dum tantum aedificet, quidlibet ille facit - Oranti nummos ut dicere possit amico Unum illud verbum Gellius 'Aedifico.' </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Democritos, Zenonas inexplicitosque Platonas Quidquid et hirsutis squalet imaginibus, Sic quasi Pythagorae loqueris successor et heres. Praependet sane nec tibi barba minor: Sed quod et hircosis serum est et turpe pilosis, In molli rigidam clune libenter habes. Tu, qui sectarum causas et pondera nosti, Dic mihi, percidi, Pannyche, dogma quod est? </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Heredem cum me partis tibi, Garrice, quartae Per tua iurares sacra caputque tuum, Credidimus, - quis enim damnet sua vota libenter? - Et spem muneribus fovimus usque datis. Inter quae rari Laurentem ponderis aprum Misimus: Aetola de Calydone putes. At tu continuo populumque patresque vocasti, Ructat adhuc aprum pallida Roma meum: Ipse ego, - quis credat? - conviva nec ultimus haesi, Sed nec costa data est caudave missa mihi. De quadrante tuo quid sperem, Garrice? Nulla De nostro nobis uncia venit apro. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Haec est illa meis multum cantata libellis, Quam meus edidicit lector amatque togam. Partheniana fuit quondam, memorabile vatis Munus: in hac ibam conspiciendus eques, Dum nova, dum nitida fulgebat splendida lana, Dumque erat auctoris nomine digna sui: Nunc anus et tremulo vix accipienda tribuli, Quam possis niveam dicere iure tuo. Quid non longa dies, quid non consumitis anni? Haec toga iam non est Partheniana, mea est. </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Ingenium mihi, Gaure, probas sic esse pusillum, Carmina quod faciam, quae brevitate placent. Confiteor. Sed tu bis senis grandia libris Qui scribis Priami proelia, magnus homo es? Nos facimus Bruti puerum, nos Langona vivum: Tu magnus luteum, Gaure, Giganta facis. </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Quod semper superos invito fratre rogasti, Hoc, Lucane, tibi contigit, ante mori. Invidet ille tibi; Stygias nam Tullus ad umbras Optabat, quamvis sit minor, ire prior. Tu colis Elysios nemorisque habitator amoeni Esse tuo primum nunc sine fratre cupis; Et si iam nitidis alternus venit ab astris, Pro Polluce mones Castora ne redeat. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Si credis mihi, Quinte, quod mereris, Natales, Ovidi, tuas Aprilis Ut nostras amo Martias Kalendas. Felix utraque lux diesque nobis Signandi melioribus lapillis! Hic vitam tribuit, sed hic amicum. Plus dant, Quinte, mihi tuae Kalendae. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Natali tibi, Quinte, tuo dare parva volebam Munera; tu prohibes: inperiosus homo es. Parendum est monitis, fiat quod uterque volemus Et quod utrumque iuvat: tu mihi, Quinte, dato. </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Si mihi Picena turdus palleret oliva, Tenderet aut nostras silva Sabina plagas, Aut crescente levis traheretur harundine praeda Pinguis et inplicitas virga teneret aves: Cara daret sollemne tibi cognatio munus, Nec frater nobis nec prior esset avus. Nunc sturnos inopes fringuillarumque querellas Audit et arguto passere vernat ager; Inde salutatus picae respondet arator, Hinc prope summa rapax miluus astra volat. Mittimus ergo tibi parvae munuscula chortis: Qualia si recipis, saepe propinquus eris. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Luce propinquorum, qua plurima mittitur ales, Dum Stellae turdos, dum tibi, Flacce, paro, Succurrit nobis ingens onerosaque turba, In qua se primum quisque meumque putat. Demeruisse duos votum est; offendere plures Vix tutum; multis mittere dona grave est. Qua possum sola veniam ratione merebor: Nec Stellae turdos nec tibi, Flacce, dabo. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Spendophoros Libycas domini petit armiger urbis: Quae puero dones tela, Cupido, para, Illa quibus iuvenes figis mollesque puellas: Sit tamen in tenera levis et hasta manu. Loricam clipeumque tibi galeamque remitto; Tutus ut invadat proelia, nudus eat: Non iaculo, non ense fuit laesusve sagitta, Casside dum liber Parthenopaeus erat. Quisquis ab hoc fuerit fixus, morietur amore. O felix, si quem tam bona fata manent! Dum puer es, redeas, dum vultu lubricus, et te Non Libye faciat, sed tua Roma virum. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Nil est tritius Hedyli lacernis: Non ansae veterum Corinthiorum, Nec crus compede lubricum decenni, Nec ruptae recutita colla mulae, Nec quae Flaminiam secant salebrae, Nec qui litoribus nitent lapilli, Nec Tusca ligo vinea politus, Nec pallens toga mortui tribulis, Nec pigri rota quassa mulionis, Nec rasum cavea latus visontis, Nec dens iam senior ferocis apri. Res una est tamen: ipse non negabit, Culus tritior Hedyli lacernis. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Nympha sacri regina lacus, cui grata Sabinus Et mansura pio munere templa dedit, Sic montana tuos semper colat Umbria fontes, Nec tua Baianas Sassina malit aquas: Excipe sollicitos placide, mea dona, libellos; Tu fueris Musis Pegasis unda meis. - 'Nympharum templis quisquis sua carmina donat, Quid fieri libris debeat, ipse monet.' </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> In Saeptis Mamurra diu multumque vagatus, Hic ubi Roma suas aurea vexat opes, Inspexit molles pueros oculisque comedit, Non hos, quos primae prostituere casae, Sed quos arcanae servant tabulata catastae Et quos non populus nec mea turba videt. Inde satur mensas et opertos exuit orbes Expositumque alte pingue poposcit ebur, Et testudineum mensus quater hexaclinon Ingemuit citro non satis esse suo. Consuluit nares, an olerent aera Corinthon, Culpavit statuas et, Polyclite, tuas, Et turbata brevi questus crystallina vitro Murrina signavit seposuitque decem Expendit veteres calathos et si qua fuerunt Pocula Mentorea nobilitata manu, Et viridis picto gemmas numeravit in auro, Quidquid et a nivea grandius aure sonat. Sardonychas vero mensa quaesivit in omni Et pretium magnis fecit iaspidibus. Undecima lassus cum iam discederet hora, Asse duos calices emit et ipse tulit. </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Seu tu Paestanis genita es seu Tiburis arvis, Seu rubuit tellus Tuscula flore tuo, Seu Praenestino te vilica legit in horto, Seu modo Campani gloria ruris eras: Pulchrior ut nostro videare corona Sabino, De Nomentano te putet esse meo. </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> In Tartesiacis domus est notissima terris, Qua dives placidum Corduba Baetin amat, Vellera nativo pallent ubi flava metallo Et linit Hesperium brattea viva pecus. Aedibus in mediis totos amplexa penates Stat platanus densis Caesariana comis, Hospitis invicti posuit quam dextera felix, Coepit et ex illa crescere virga manu. Auctorem dominumque nemus sentire videtur: Sic viret et ramis sidera celsa petit. Saepe sub hac madidi luserunt arbore Fauni, Terruit et tacitam fistula sera domum; Dumque fugit solos nocturnum Pana per agros, Saepe sub hac latuit rustica fronde Dryas. Atque oluere lares comissatore Lyaeo, Crevit et effuso laetior umbra mero; Hesternisque rubens deiecta est herba coronis, Atque suas potuit dicere nemo rosas. O dilecta deis, o magni Caesaris arbor, Ne metuas ferrum sacrilegosque focos. Perpetuos sperare licet tibi frondis honores: Non Pompeianae te posuere manus. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Tinctis murice vestibus quod omni Et nocte utitur et die Philaenis, Non est ambitiosa nec superba: Delectatur odore, non colore. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Ad cenam invitant omnes te, Phoebe, cinaedi. Mentula quem pascit, non, puto, purus homo est. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Herculis in magni voltus descendere Caesar Dignatus Latiae dat nova templa viae, Qua, Triviae nemorosa petit dum regna, viator Octavum domina marmor ab urbe legit. Ante colebatur votis et sanguine largo, Maiorem Alciden nunc minor ipse colit. Hunc magnas rogat alter opes, rogat alter honores; Illi securus vota minora facit. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Alcide, Latio nunc agnoscende Tonanti, Postquam pulchra dei Caesaris ora geris, Si tibi tunc isti vultus habitusque fuissent, Cesserunt manibus cum fera monstra tuis: Argolico famulum non te servire tyranno Vidissent gentes saevaque regna pati, Sed tu iussisses Eurysthea; nec tibi fallax Portasset Nessi perfida dona Lichas, Oetaei sine lege rogi securus adisses Astra patris summi, quae tibi poena dedit; Lydia nec dominae traxisses pensa superbae, Nec Styga vidisses Tartareumque canem. Nunc tibi Iuno favet, nunc te tua diligit Hebe; Nunc te si videat nympha, remittet Hylan. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Uxor cum tibi sit formosa, pudica, puella, Quo tibi natorum iura, Fabulle, trium? Quod petis a nostro supplex dominoque deoque, Tu dabis ipse tibi, si potes arrigere. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Lascivam tota possedi nocte puellam, Cuius nequitias vincere nemo potest. Fessus mille modis illud puerile poposci: Ante preces totas primaque verba dedit. Inprobius quiddam ridensque rubensque rogavi: Pollicitast nulla luxuriosa mora. Sed mihi pura fuit; tibi non erit, Aeschyle, si vis Accipere hoc munus condicione mala. </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Quid tibi nobiscum est, ludi scelerate magister, Invisum pueris virginibusque caput? Nondum cristati rupere silentia galli: Murmure iam saevo verberibusque tonas. Tam grave percussis incudibus aera resultant, Causidicum medio cum faber aptat equo; Mitior in magno clamor furit amphitheatro, Vincenti parmae cum sua turba favet. Vicini somnum - non tota nocte - rogamus: Nam vigilare leve est, pervigilare grave est. Discipulos dimitte tuos. Vis, garrule, quantum Accipis ut clames, accipere ut taceas? </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Cum futuis, Polycharme, soles in fine cacare. Cum pedicaris, quid, Polycharme, facis? </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Dixerat 'o mores! o tempora!' Tullius olim, Sacrilegum strueret cum Catilina nefas, Cum gener atque socer diris concurreret armis Maestaque civili caede maderet humus. Cur nunc 'o mores!', cur nunc 'o tempora!' dicis? Quod tibi non placeat, Caeciliane, quid est? Nulla ducum feritas, nulla est insania ferri; Pace frui certa laetitiaque licet. Non nostri faciunt, tibi quod tua tempora sordent, Sed faciunt mores, Caeciliane, tui. </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Massyli leo fama iugi pecorisque maritus Lanigeri mirum qua coiere fide. Ipse licet videas, cavea stabulantur in una Et pariter socias carpit uterque dapes: Nec fetu nemorum gaudent nec mitibus herbis, Concordem satiat sed rudis agna famem. Quid meruit terror Nemees, quid portitor Helles, Ut niteant celsi lucida signa poli? Sidera si possent pecudesque feraeque mereri, Hic aries astris, hic leo dignus erat. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Liber, Amyclaea frontem vittate corona, Qui quatis Ausonia verbera Graia manu, Clusa mihi texto cum prandia vimine mittas, Cur comitata dapes nulla lagona venit? Atqui digna tuo si nomine munera ferres, Scis, puto, debuerint quae mihi dona dari. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Dentibus antiquas solitus producere pelles Et mordere luto putre vetusque solum, Praenestina tenes decepti regna patroni, In quibus indignor si tibi cella fuit; Rumpis et ardenti madidus crystalla Falerno, Et pruris domini cum Ganymede tui. At me litterulas stulti docuere parentes: Quid cum grammaticis rhetoribusque mihi? Frange leves calamos et scinde, Thalia, libellos, Si dare sutori calceus ista potest. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Effigiem tantum pueri pictura Camoni Servat, et infantis parva figura manet. Florentes nulla signavit imagine voltus, Dum timet ora pius muta videre pater. </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Non silice duro structilive caemento, Nec latere cocto, quo Samiramis longam Babylona cinxit, Tucca balneum fecit: Sed strage nemorum pineaque conpage, Ut navigare Tucca balneo possit. Idem beatas lautus extruit thermas De marmore omni, quod Carystos invenit, Quod Phrygia Synnas, Afra quod Nomas misit, Et quod virenti fonte lavit Eurotas. Sed ligna desunt: subice balneum thermis. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> Haec sunt illa mei quae cernitis ora Camoni, Haec pueri facies primaque forma fuit. Creverat hic vultus bis denis fortior annis, Gaudebatque suas pingere barba genas, Et libata semel summos modo purpura cultros Sparserat: invidit de tribus una soror Et festinatis incidit stamina pensis, Absentemque patri rettulit urna rogum. Sed ne sola tamen puerum pictura loquatur, Haec erit in chartis maior imago meis. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Quod optimum sit disputat convivium Facunda Prisci pagina, Et multa dulci, multa sublimi refert, Sed cuncta docto pectore. Quod optimum sit quaeritis convivium? In quo choraules non erit. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Funera post septem nupsit tibi Galla virorum, Picentine: sequi vult, puto, Galla viros. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Oderat ante ducum famulos turbamque priorem Et Palatinum Roma supercilium: At nunc tantus amor cunctis, Auguste, tuorum est, Ut sit cuique suae cura secunda domus. Tam placidae mentes, tanta est reverentia nostri, Tam pacata quies, tantus in ore pudor. Nemo suos - haec est aulae natura potentis -, Sed domini mores Caesarianus habet. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> Duxerat esuriens locupletem pauper anumque: Uxorem pascit Gellius et futuit. </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> Lector et auditor nostros probat, Aule, libellos, Sed quidam exactos esse poeta negat. Non nimium curo: nam cenae fercula nostrae Malim convivis quam placuisse cocis. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Dixerat astrologus periturum te cito, Munna, Nec, puto, mentitus dixerat ille tibi. Nam tu dum metuis, ne quid post fata relinquas, Hausisti patrias luxuriosus opes, Bisque tuum deciens non toto tabuit anno: Dic mihi, non hoc est, Munna, perire cito? </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Inter tanta tuae miracula, Caesar, harenae, Quae vincit veterum munera clara ducum, Multum oculi, sed plus aures debere fatentur Se tibi, quod spectant qui recitare solent. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Cum tua sacrilegos contra, Norbane, furores Staret pro domino Caesare sancta fides, Haec ego Pieria ludebam tutus in umbra, Ille tuae cultor notus amicitiae. Me tibi Vindelicis Raetus narrabat in oris, Nescia nec nostri nominis Arctos erat: O quotiens veterem non infitiatus amicum Dixisti 'Meus est iste poeta, meus!' Omne tibi nostrum quod bis trieteride iuncta Ante dabat lector, nunc dabit auctor opus. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV.== <poem> Languidior noster si quando est Paulus, Atili, Non se, convivas abstinet ille suos. Tu languore quidem subito fictoque laboras, Sed mea porrexit sportula, Paule, pedes. </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI.== <poem> Festinata sui gemeret quod fata Severi Silius, Ausonio non semel ore potens, Cum grege Pierio maestus Phoeboque querebar. 'Ipse meum flevi' dixit Apollo 'Linon:' Respexitque suam quae stabat proxima fratri Calliopen et ait: 'Tu quoque vulnus habes. Aspice Tarpeium Palatinumque Tonantem: Ausa nefas Lachesis laesit utrumque Iovem. Numina cum videas duris obnoxia fatis, Invidia possis exonerare deos.' </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII.== <poem> Septem post calices Opimiani{{r|87.1|}} Denso cum iaceam triente blaesus, Affers nescio quas mihi tabellas Et dicis ‘Modo liberum esse iussi Nastam - servolus est mihi paternus -:{{r|87.5|5}} Signa.’ Cras melius, Luperce, fiet: Nunc signat meus anulus lagonam. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Cum me captares, mittebas munera nobis: Postquam cepisti, das mihi, Rufe, nihil. Ut captum teneas, capto quoque munera mitte, De cavea fugiat ne male pastus aper. </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX.== <poem> Lege nimis dura convivam scribere versus Cogis, Stella. 'Licet scribere nempe malos.' </poem> ==<span id='90.0'></span>XC.== <poem> Sic in gramine florido reclinis, Qua gemmantibus hinc et inde rivis Curva calculus excitatur unda, Exclusis procul omnibus molestis, Pertundas glaciem triente nigro, Frontem sutilibus ruber coronis; Sic uni tibi sit puer cinaedus Et castissima pruriat puella: Infamem nimio calore Cypron Observes, moneo precorque, Flacce, Messes area cum teret crepantis Et fervens iuba saeviet leonis. At tu, diva Paphi, remitte, nostris Inlaesum iuvenem remitte votis: Sic Martis tibi serviant Kalendae Et cum ture meroque victimaque Libetur tibi candidas ad aras Secta plurima quadra de placenta. </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI.== <poem> Ad cenam si me diversa vocaret in astra Hinc invitator Caesaris, inde Iovis, Astra licet propius, Palatia longius essent, Responsa ad superos haec referenda darem: 'Quaerite qui malit fieri conviva Tonantis: Me meus in terris Iuppiter, ecce, tenet.' </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII.== <poem> Quae mala sint domini, quae servi commoda, nescis, Condyle, qui servum te gemis esse diu. Dat tibi securos vilis tegeticula somnos, Pervigil in pluma Gaius, ecce, iacet. Gaius a prima tremebundus luce salutat Tot dominos, at tu, Condyle, nec dominum. 'Quod debes, Gai, redde' inquit Phoebus et illinc Cinnamus: hoc dicit, Condyle, nemo tibi. Tortorem metuis? podagra cheragraque secatur Gaius et mallet verbera mille pati. Quod nec mane vomis nec cunnum, Condyle, lingis, Non mavis, quam ter Gaius esse tuus? </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII.== <poem> Addere quid cessas, puer, inmortale Falernum? Quadrantem duplica de seniore cado. Nunc mihi dic, quis erit, cui te, Catacisse, deorum Sex iubeo cyathos fundere? 'Caesar erit.' Sutilis aptetur deciens rosa crinibus, ut sit Qui posuit sacrae nobile gentis opus. Nunc bis quina mihi da basia, fiat ut illud Nomen, ab Odrysio quod deus orbe tulit. </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV.== <poem> Santonica medicata dedit mihi pocula virga: Os hominis! mulsum me rogat Hippocrates. Tam stupidus numquam nec tu, puto, Glauce, fuisti, Χάλκεα donanti χρύσεα qui dederas. Dulce aliquis munus pro munere poscit amaro? Accipiat, sed si potat in elleboro. </poem> ==<span id='95.0'></span>XCV.== <poem> Alfius ante fuit, coepit nunc Olfius esse, Uxorem postquam duxit Athenagoras. </poem> ==<span id='.0'></span>XCVb.== <poem> Nomen Athenagorae credis, Callistrate, verum. Si scio, dispeream, qui sit Athenagoras. Sed puta me verum, Callistrate, dicere nomen: Non ego, sed vester peccat Athenagoras. </poem> ==<span id='96.0'></span>XCVI.== <poem> Clinicus Herodes trullam subduxerat aegro: Deprensus dixit 'Stulte, quid ergo bibis?' </poem> ==<span id='97.0'></span>XCVII.== <poem> Rumpitur invidia quidam, carissime Iuli, Quod me Roma legit, rumpitur invidia. Rumpitur invidia, quod turba semper in omni Monstramur digito, rumpitur invidia. Rumpitur invidia, tribuit quod Caesar uterque Ius mihi natorum, rumpitur invidia. Rumpitur invidia, quod rus mihi dulce sub urbe est Parvaque in urbe domus, rumpitur invidia. Rumpitur invidia, quod sum iucundus amicis, Quod conviva frequens, rumpitur invidia. Rumpitur invidia, quod amamur quodque probamur: Rumpatur, quisquis rumpitur invidia. </poem> ==<span id='98.0'></span>XCVIII.== <poem> Vindemiarum non ubique proventus Cessavit, Ovidi; pluvia profuit grandis. Centum Coranus amphoras aquae fecit. </poem> ==<span id='99.0'></span>XCIX.== <poem> Marcus amat nostras Antonius, Attice, Musas, Charta salutatrix si modo vera refert: Marcus Palladiae non infitianda Tolosae Gloria, quem genuit Pacis alumna Quies. Tu qui longa potes dispendia ferre viarum, I, liber, absentis pignus amicitiae. Vilis eras, fateor, si te nunc mitteret emptor; Grande tui pretium muneris auctor erit: Multum, crede mihi, refert, a fonte bibatur Quae fluit, an pigro quae stupet unda lacu. </poem> ==<span id='100.0'></span>C.== <poem> Denaris tribus invitas et mane togatum Observare iubes atria, Basse, tua, Deinde haerere tuo lateri, praecedere sellam, Ad viduas tecum plus minus ire decem. Trita quidem nobis togula est vilisque vetusque: Denaris tamen hanc non emo, Basse, tribus. </poem> ==<span id='101.0'></span>CI.== <poem> Appia, quam simili venerandus in Hercule Caesar Consecrat, Ausoniae maxima fama viae, Si cupis Alcidae cognoscere facta prioris, Disce: Libyn domuit, aurea poma tulit, Peltatam Scythico discinxit Amazona nodo, Addidit Arcadio terga leonis apro, Aeripedem silvis cervum, Stymphalidas astris Abstulit, a Stygia cum cane venit aqua, Fecundam vetuit reparari mortibus hydram, Hesperias Tusco lavit in amne boves. Haec minor Alcides: maior quae gesserit, audi, Sextus ab Albana quem colit arce lapis. Adseruit possessa malis Palatia regnis, Prima suo gessit pro Iove bella puer; Solus Iuleas cum iam retineret habenas, Tradidit inque suo tertius orbe fuit; Cornua Sarmatici ter perfida contudit Histri, Sudantem Getica ter nive lavit equum; Saepe recusatos parcus duxisse triumphos Victor Hyperboreo nomen ab orbe tulit; Templa deis, mores populis dedit, otia ferro, Astra suis, caelo sidera, serta Iovi. Herculeum tantis numen non sufficit actis: Tarpeio deus hic commodet ora patri. </poem> ==<span id='102.0'></span>CII.== <poem> Quadringentorum reddis mihi, Phoebe, tabellas: Centum da potius mutua, Phoebe, mihi. Quaere alium, cui te tam vano munere iactes: Quod tibi non possum solvere, Phoebe, meum est. </poem> ==<span id='103.0'></span>CIII.== <poem> Quae nova tam similes genuit tibi Leda ministros? Quae capta est alio nuda Lacaena cycno? Dat faciem Pollux Hiero, dat Castor Asylo, Atque in utroque nitet Tyndaris ore soror. Ista Therapnaeis si forma fuisset Amyclis,{{r|105.5|5}} Cum vicere duas dona minora deas, Mansisses, Helene, Phrygiamque redisset in Iden Dardanius gemino cum Ganymede Paris. </poem> {{Liber |Ante= Liber VIII |AnteNomen= Epigrammaton liber VIII |Post= Liber X |PostNomen= Epigrammaton liber X }} </div>{{finis}} l86rygb07a31ufmpt0kzfhjw1tx9nfn 269384 269359 2026-06-07T00:02:55Z Saumache 27923 269384 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber IX }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= Liber VIII |AnteNomen= ../Liber VIII |Post= Liber X |PostNomen= ../Liber X }} Have, mi Torani, frater carissime. Epigramma, quod extra ordinem paginarum est, ad Stertinium clarissimum virum scripsimus, qui imaginem meam ponere in bibliotheca sua voluit. De quo scribendum tibi putavi, ne ignorares, Avitus iste quis vocaretur. Vale et para hospitium. <poem> Note, licet nolis, sublimi pectore vates, : Cui referet serus praemia digna cinis, Hoc tibi sub nostra breve carmen imagine vivat, : Quam non obscuris iungis, Avite, viris: 'Ille ego sum nulli nugarum laude secundus, : Quem non miraris, sed puto, lector, amas. Maiores maiora sonent: mihi parva locuto : Sufficit in vestras saepe redire manus.' </poem> ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Dum Ianus hiemes, Domitianus autumnos, Augustus annis commodabit aestates, Dum grande famuli nomen adseret Rheni Germanicarum magna lux Kalendarum, Tarpeia summi saxa dum patris stabunt,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|I}}.5|5}} Dum voce supplex dumque ture placabit Matrona divae dulce Iuliae numen: Manebit altum Flaviae decus gentis Cum sole et astris cumque luce Romana. Invicta quidquid condidit manus, caeli est.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|I}}.10|10}} </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Pauper amicitiae cum sis, Lupe, non es amicae, Et queritur de te mentula sola nihil. Illa siligineis pinguescit adultera cunnis, Convivam pascit nigra farina tuum; Incensura nives dominae Setina liquantur,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.5|5}} Nos bibimus Corsi pulla venena cadi; Empta tibi nox est fundis non tota paternis, Non sua desertus rura sodalis arat; Splendet Erythraeis perlucida moecha lapillis, Ducitur addictus, te futuente, cliens;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.10|10}} Octo Syris suffulta datur lectica puellae, Nudum sandapilae pondus amicus erit. I nunc et miseros, Cybele, praecide cinaedos: Haec erat, haec cultris mentula digna tuis. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> Quantum iam superis, Caesar, caeloque dedisti Si repetas et si creditor esse velis, Grandis in aetherio licet auctio fiat Olympo Coganturque dei vendere quidquid habent, Conturbabit Atlans, et non erit uncia tota,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.5|5}} Decidat tecum qua pater ipse deum: Pro Capitolinis quid enim tibi solvere templis, Quid pro Tarpeiae frondis honore potest? Quid pro culminibus geminis matrona Tonantis? Pallada praetereo: res agit illa tuas.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.10|10}} Quid loquar Alciden Phoebumque piosque Laconas? Addita quid Latio Flavia templa polo? Expectes et sustineas, Auguste, necesse est: Nam tibi quod solvat non habet arca Iovis. </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Aureolis futui cum possit Galla duobus Et plus quam futui, si totidem addideris: Aureolos a te cur accipit, Aeschyle, denos? Non fellat tanti Galla. Quid ergo? Tacet. </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Tibi, summe Rheni domitor et parens orbis, Pudice princeps, gratias agunt urbes: Populos habebunt; parere iam scelus non est. Non puer avari sectus arte mangonis Virilitatis damna maeret ereptae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|V}}.5|5}} Nec quam superbus conputet stipem leno, Dat prostituto misera mater infanti. Qui nec cubili fuerat ante te quondam, Pudor esse per te coepit et lupanari. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Dicere de Libycis reduci tibi gentibus, Afer, Continuis volui quinque diebus Have: 'Non vacat' aut 'dormit' dictum est bis terque reverso. Iam satis est: non vis, Afer, havere: vale. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Tamquam parva foret sexus iniuria nostri Foedandos populo prostituisse mares, Iam cunae lenonis erant, ut ab ubere raptus Sordida vagitu posceret aera puer: Inmatura dabant infandas corpora poenas.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VII}}.5|5}} Non tulit Ausonius talia monstra pater, Idem qui teneris nuper succurrit ephebis, Ne faceret steriles saeva libido viros. Dilexere prius pueri iuvenesque senesque, At nunc infantes te quoque, Caesar, amant.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VII}}.10|10}} </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> Nil tibi legavit Fabius, Bithynice, cui tu Annua, si memini, milia sena dabas. Plus nulli dedit ille: queri, Bithynice, noli: Annua legavit milia sena tibi. </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Cenes, Canthare, cum foris libenter, Clamas et maledicis et minaris. Deponas animos truces, monemus: Liber non potes et gulosus esse. </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Nubere vis Prisco: non miror, Paula: sapisti. Ducere te non vult Priscus: et ille sapit. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Nomen cum violis rosisque natum, Quo pars optima nominatur anni, Hyblam quod sapit Atticosque flores, Quod nidos olet alitis superbae; Nomen nectare dulcius beato,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XI}}.5|5}} Quo mallet Cybeles puer vocari Et qui pocula temperat Tonanti, Quod si Parrhasia sones in aula, Respondent Veneres Cupidinesque; Nomen nobile, molle, delicatum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XI}}.10|10}} Versu dicere non rudi volebam: Sed tu syllaba contumax rebellas. Dicunt Eiarinon tamen poetae, Sed Graeci, quibus est nihil negatum Et quos Ἆρεσ Ἆρες decet sonare:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XI}}.15|15}} Nobis non licet esse tam disertis, Qui Musas colimus severiores. </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Nomen habes teneri quod tempora nuncupat anni, Cum breve Cecropiae ver populantur apes; Nomen Acidalia meruit quod harundine pingi, Quod Cytherea sua scribere gaudet acu; Nomen Erythraeis quod littera facta lapillis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XII}}.5|5}} Gemma quod Heliadum pollice trita notet; Quod pinna scribente grues ad sidera tollant; Quod decet in sola Caesaris esse domo. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Si daret autumnus mihi nomen, Oporinos essem, Horrida si brumae sidera, Chimerinos; Dictus ab aestivo Therinos tibi mense vocarer: Tempora cui nomen verna dedere, quis est? </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Hunc, quem mensa tibi, quem cena paravit amicum, Esse putas fidae pectus amicitiae? Aprum amat et mullos et sumen et ostrea, non te. Tam bene si cenem, noster amicus erit. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Inscripsit tumulis septem scelerata virorum 'Se fecisse' Chloe. Quid pote simplicius? </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Consilium formae, speculum, dulcisque capillos Pergameo posuit dona sacrata deo Ille puer tota domino gratissimus aula, Nomine qui signat tempora verna suo. Felix, quae tali censetur munere tellus!{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVI}}.5|5}} Nec Ganymedeas mallet habere comas. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Latonae venerande nepos, qui mitibus herbis Parcarum exoras pensa brevesque colos, Hos tibi laudatos domino, rata vota, capillos Ille tuus Latia misit ab urbe puer; Addidit et nitidum sacratis crinibus orbem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVII}}.5|5}} Quo felix facies iudice tuta fuit. Tu iuvenale decus serva, ne pulchrior ille In longa fuerit quam breviore coma. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Est mihi - sitque precor longum te praeside, Caesar - Rus minimum, parvi sunt et in urbe lares. Sed de valle brevi, quas det sitientibus hortis, Curva laboratas antlia tollit aquas: Sicca domus queritur nullo se rore foveri,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.5|5}} Cum mihi vicino Marcia fonte sonet. Quam dederis nostris, Auguste, penatibus undam, Castalis haec nobis aut Iovis imber erit. </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> Laudas balnea versibus trecentis Cenantis bene Pontici, Sabelle. Vis cenare, Sabelle, non lavari. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Haec, quae tota patet tegiturque et marmore et auro, Infantis domini conscia terra fuit, Felix o, quantis sonuit vagitibus et quas Vidit reptantis sustinuitque manus: Hic steterat veneranda domus, quae praestitit orbi{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XX}}.5|5}} Quod Rhodos astrifero, quod pia Creta polo. Curetes texere Iovem crepitantibus armis, Semiviri poterant qualia ferre Phryges: At te protexit superum pater, et tibi, Caesar, Pro iaculo et parma fulmen et aegis erat.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XX}}.10|10}} </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Artemidorus habet puerum, sed vendidit agrum; Agrum pro puero Calliodorus habet. Dic, uter ex istis melius rem gesserit, Aucte: Artemidorus amat, Calliodorus arat. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Credis ob haec me, Pastor, opes fortasse rogare, Propter quae vulgus crassaque turba rogat, Ut Setina meos consumat glaeba ligones Et sonet innumera compede Tuscus ager; Ut Mauri Libycis centum stent dentibus orbes{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXII}}.5|5}} Et crepet in nostris aurea lamna toris, Nec labris nisi magna meis crystalla terantur Et faciant nigras nostra Falerna nives; Ut canusinatus nostro Syrus assere sudet Et mea sit culto sella cliente frequens;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXII}}.10|10}} Aestuet ut nostro madidus conviva ministro, Quem permutatum nec Ganymede velis; Ut lutulenta linat Tyrias mihi mula lacernas Et Massyla meum virga gubernet equum. Est nihil ex istis: superos et sidera testor.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXII}}.15|15}} Ergo quid? Ut donem, Pastor, et aedificem. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> O cui virgineo flavescere contigit auro, Dic, ubi Palladium sit tibi, Care, decus. 'Aspicis en domini fulgentes marmore vultus? Venit ad has ultro nostra corona comas.' Albanae livere potest pia quercus olivae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIII}}.5|5}} Cinxerit invictum quod prior illa caput. </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> Quis Palatinos imitatus imagine vultus Phidiacum Latio marmore vicit ebur? Haec mundi facies, haec sunt Iovis ora sereni: Sic tonat ille deus, cum sine nube tonat. Non solam tribuit Pallas tibi, Care, coronam;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIV}}.5|5}} Effigiem domini, quam colis, illa dedit. </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Dantem vina tuum quotiens aspeximus Hyllum, Lumine nos, Afer, turbidiore notas. Quod, rogo, quod scelus est, mollem spectare ministrum? Aspicimus solem, sidera, templa, deos. Avertam vultus, tamquam mihi pocula Gorgon{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXV}}.5|5}} Porrigat atque oculos oraque nostra petat? Trux erat Alcides, et Hylan spectare licebat; Ludere Mercurio cum Ganymede licet. Si non vis teneros spectet conviva ministros, Phineas invites, Afer, et Oedipodas.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXV}}.10|10}} </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> Audet facundo qui carmina mittere Nervae, Pallida donabit glaucina, Cosme, tibi, Paestano violas et cana ligustra colono, Hyblaeis apibus Corsica mella dabit: Sed tamen et parvae nonnulla est gratia Musae;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVI}}.5|5}} Appetitur posito vilis oliva lupo. Nec tibi sit mirum, modici quod conscia vatis Iudicium metuit nostra Thalia tuum: Ipse tuas etiam veritus Nero dicitur aures, Lascivum iuvenis cum tibi lusit opus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVI}}.10|10}} </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Cum depilatos, Chreste, coleos portes Et vulturino mentulam parem collo Et prostitutis levius caput culis, Nec vivat ullus in tuo pilus crure, Purgentque saevae cana labra volsellae:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVII}}.5|5}} Curios, Camillos, Quintios, Numas, Ancos, Et quidquid umquam legimus pilosorum Loqueris sonasque grandibus minax verbis, Et cum theatris saeculoque rixaris. Occurrit aliquis inter ista si draucus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVII}}.10|10}} Iam paedagogo liberatus et cuius Refibulavit turgidum faber penem: Nutu vocatum ducis, et pudet fari Catoniana, Chreste, quod facis lingua. </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Dulce decus scaenae, ludorum fama, Latinus Ille ego sum, plausus deliciaeque tuae, Qui spectatorem potui fecisse Catonem, Solvere qui Curios Fabriciosque graves. Sed nihil a nostro sumpsit mea vita theatro,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.5|5}} Et sola tantum scaenicus arte feror: Nec poteram gratus domino sine moribus esse; Interius mentes inspicit ille deus. Vos me laurigeri parasitum dicite Phoebi, Roma sui famulum dum sciat esse Iovis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Saecula Nestoreae permensa, Philaeni, senectae, Rapta es ad infernas tam cito Ditis aquas? Euboicae nondum numerabas longa Sibyllae Tempora: maior erat mensibus illa tribus. Heu quae lingua silet! non illam mille catastae{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.5|5}} Vincebant, nec quae turba Sarapin amat, Nec matutini cirrata caterva magistri, Nec quae Strymonio de grege ripa sonat. Quae nunc Thessalico lunam deducere rhombo, Quae sciet hos illos vendere lena toros?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.10|10}} Sit tibi terra levis mollique tegaris harena, Ne tua non possint eruere ossa canes. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Cappadocum saevis Antistius occidit oris Rusticus. O tristi crimine terra nocens! Rettulit ossa sinu cari Nigrina mariti Et questa est longas non satis esse vias; Cumque daret sanctam tumulis, quibus invidet, urnam,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXX}}.5|5}} Visa sibi est rapto bis viduata viro. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Cum comes Arctois haereret Caesaris armis Velius, hanc Marti pro duce vovit avem; Luna quater binos non tota peregerat orbes, Debita poscebat iam sibi vota deus: Ipse suas anser properavit laetus ad aras{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.5|5}} Et cecidit sanctis hostia parva focis. Octo vides patulo pendere nomismata rostro Alitis? haec extis condita nuper erant: Quae litat argento pro te, non sanguine, Caesar, Victima, iam ferro non opus esse docet.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.10|10}} </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> Hanc volo, quae facilis, quae palliolata vagatur, Hanc volo, quae puero iam dedit ante meo, Hanc volo, quam redimit totam denarius alter, Hanc volo, quae pariter sufficit una tribus. Poscentem nummos et grandia verba sonantem{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.5|5}} Possideat crassae mentula Burdigalae. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Audieris in quo, Flacce, balneo plausum, Maronis illic esse mentulam scito. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Iuppiter Idaei risit mendacia busti, Dum videt Augusti Flavia templa poli, Atque inter mensas largo iam nectare fusus, Pocula cum Marti traderet ipse suo, Respiciens Phoebum pariter Phoebique sororem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIV}}.5|5}} Cum quibus Alcides et pius Arcas erat: 'Gnosia vos' inquit 'nobis monumenta dedistis: Cernite, quam plus sit, Caesaris esse patrem.' </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Artibus his semper cenam, Philomuse, mereris, Plurima dum fingis, sed quasi vera refers. Scis, quid in Arsacia Pacorus deliberet aula, Rhenanam numeras Sarmaticamque manum, Verba ducis Daci chartis mandata resignas,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXV}}.5|5}} Victricem laurum quam venit ante vides, Scis, quotiens Phario madeat Iove fusca Syene, Scis, quota de Libyco litore puppis eat, Cuius Iuleae capiti nascantur olivae, Destinet aetherius cui sua serta pater.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXV}}.10|10}} Tolle tuas artes; hodie cenabis apud me Hac lege, ut narres nil, Philomuse, novi. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Viderat Ausonium posito modo crine ministrum Phryx puer, alterius gaudia nota Iovis: 'Quod tuus, ecce, suo Caesar permisit ephebo, Tu permitte tuo, maxime rector' ait; 'Iam mihi prima latet longis lanugo capillis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVI}}.5|5}} Iam tua me ridet Iuno vocatque virum.' Cui pater aetherius 'Puer o dulcissime,' dixit, 'Non ego, quod poscis, res negat ipsa tibi: Caesar habet noster similis tibi mille ministros Tantaque sidereos vix capit aula mares;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVI}}.10|10}} At tibi si dederit vultus coma tonsa viriles, Quis mihi, qui nectar misceat, alter erit?' </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Cum sis ipsa domi mediaque ornere Subura, Fiant absentes et tibi, Galla, comae, Nec dentes aliter quam Serica nocte reponas, Et iaceas centum condita pyxidibus, Nec tecum facies tua dormiat, innuis illo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVII}}.5|5}} Quod tibi prolatum est mane, supercilio, Et te nulla movet cani reverentia cunni, Quem potes inter avos iam numerare tuos. Promittis sescenta tamen; sed mentula surda est, Et sit lusca licet, te tamen illa videt.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVII}}.10|10}} </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Summa licet velox, Agathine, pericula ludas, Non tamen efficies, ut tibi parma cadat. Nolentem sequitur, tenuisque reversa per auras Vel pede vel tergo, crine vel ungue sedet; Lubrica Corycio quamvis sint pulpita nimbo{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVIII}}.5|5}} Et rapiant celeres vela negata Noti, Securos pueri neglecta perambulat artus, Et nocet artifici ventus et unda nihil. Ut peccare velis, cum feceris omnia, falli Non potes: arte opus est, ut tibi parma cadat.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Prima Palatino lux est haec orta Tonanti, Optasset Cybele qua peperisse Iovem; Hac et sancta mei genita est Caesonia Rufi: Plus debet matri nulla puella suae. Laetatur gemina votorum sorte maritus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIX}}.5|5}} Contigit hunc illi quod bis amare diem. </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Tarpeias Diodorus ad coronas Romam cum peteret Pharo relicta, Vovit pro reditu viri Philaenis, Illam lingeret ut puella simplex, Quam castae quoque diligunt Sabinae.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XL}}.5|5}} Dispersa rate tristibus procellis Mersus fluctibus obrutusque ponto Ad votum Diodorus enatavit. O tardus nimis et piger maritus! Hoc in litore si puella votum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XL}}.10|10}} Fecisset mea, protinus redissem. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Pontice, quod numquam futuis, sed paelice laeva Uteris et Veneri servit amica manus, Hoc nihil esse putas? scelus est, mihi crede, sed ingens, Quantum vix animo concipis ipse tuo. Nempe semel futuit, generaret Horatius ut tres,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLI}}.5|5}} Mars semel, ut geminos Ilia casta daret: Omnia perdiderat, si masturbatus uterque Mandasset manibus gaudia foeda suis. Ipsam crede tibi naturam dicere rerum: 'Istud quod digitis, Pontice, perdis, homo est.'{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLI}}.10|10}} </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Campis dives Apollo sic Myrinis, Sic semper senibus fruare cycnis, Doctae sic tibi serviant sorores, Nec Delphis tua mentiatur ulli, Sic Palatia te colant amentque:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLII}}.5|5}} Bis senos cito te rogante fasces Det Stellae bonus adnuatque Caesar. Felix tunc ego debitorque voti Casurum tibi rusticas ad aras Ducam cornibus aureis iuvencum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLII}}.10|10}} Nata est hostia, Phoebe; quid moraris? </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Hic qui dura sedens porrecto saxa leone Mitigat, exiguo magnus in aere deus, Quaeque tulit, spectat resupino sidera vultu, Cuius laeva calet robore, dextra mero: Non est fama recens nec nostri gloria caeli;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.5|5}} Nobile Lysippi munus opusque vides. Hoc habuit numen Pellaei mensa tyranni, Qui cito perdomito victor in orbe iacet; Hunc puer ad Libycas iuraverat Hannibal aras; Iusserat hic Sullam ponere regna trucem.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.10|10}} Offensus variae tumidis terroribus aulae Privatos gaudet nunc habitare lares, Utque fuit quondam placidi conviva Molorchi, Sic voluit docti Vindicis esse deus. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Alciden modo Vindicis rogabam, Esset cuius opus laborque felix. Risit, nam solet hoc, levique nutu 'Graece numquid' ait 'poeta, nescis? Inscripta est basis indicatque nomen.'{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIV}}.5|5}} Λυσίππου lego, Phidiae putavi. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Miles Hyperboreos modo, Marcelline, triones Et Getici tuleras sidera pigra poli: Ecce Promethei rupes et fabula montis Quam prope sunt oculis nunc adeunda tuis! Videris inmensis cum conclamata querellis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLV}}.5|5}} Saxa senis, dices 'Durior ipse fuit.' Et licet haec addas: 'Potuit qui talia ferre, Humanum merito finxerat ille genus.' </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Gellius aedificat semper: modo limina ponit, Nunc foribus claves aptat emitque seras, Nunc has, nunc illas reficit mutatque fenestras; Dum tantum aedificet, quidlibet ille facit - Oranti nummos ut dicere possit amico{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVI}}.5|5}} Unum illud verbum Gellius 'Aedifico.' </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Democritos, Zenonas inexplicitosque Platonas Quidquid et hirsutis squalet imaginibus, Sic quasi Pythagorae loqueris successor et heres. Praependet sane nec tibi barba minor: Sed quod et hircosis serum est et turpe pilosis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVII}}.5|5}} In molli rigidam clune libenter habes. Tu, qui sectarum causas et pondera nosti, Dic mihi, percidi, Pannyche, dogma quod est? </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Heredem cum me partis tibi, Garrice, quartae Per tua iurares sacra caputque tuum, Credidimus, - quis enim damnet sua vota libenter? - Et spem muneribus fovimus usque datis. Inter quae rari Laurentem ponderis aprum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.5|5}} Misimus: Aetola de Calydone putes. At tu continuo populumque patresque vocasti, Ructat adhuc aprum pallida Roma meum: Ipse ego, - quis credat? - conviva nec ultimus haesi, Sed nec costa data est caudave missa mihi.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.10|10}} De quadrante tuo quid sperem, Garrice? Nulla De nostro nobis uncia venit apro. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Haec est illa meis multum cantata libellis, Quam meus edidicit lector amatque togam. Partheniana fuit quondam, memorabile vatis Munus: in hac ibam conspiciendus eques, Dum nova, dum nitida fulgebat splendida lana,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.5|5}} Dumque erat auctoris nomine digna sui: Nunc anus et tremulo vix accipienda tribuli, Quam possis niveam dicere iure tuo. Quid non longa dies, quid non consumitis anni? Haec toga iam non est Partheniana, mea est.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.10|10}} </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Ingenium mihi, Gaure, probas sic esse pusillum, Carmina quod faciam, quae brevitate placent. Confiteor. Sed tu bis senis grandia libris Qui scribis Priami proelia, magnus homo es? Nos facimus Bruti puerum, nos Langona vivum:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|L}}.5|5}} Tu magnus luteum, Gaure, Giganta facis. </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Quod semper superos invito fratre rogasti, Hoc, Lucane, tibi contigit, ante mori. Invidet ille tibi; Stygias nam Tullus ad umbras Optabat, quamvis sit minor, ire prior. Tu colis Elysios nemorisque habitator amoeni{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LI}}.5|5}} Esse tuo primum nunc sine fratre cupis; Et si iam nitidis alternus venit ab astris, Pro Polluce mones Castora ne redeat. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Si credis mihi, Quinte, quod mereris, Natales, Ovidi, tuas Aprilis Ut nostras amo Martias Kalendas. Felix utraque lux diesque nobis Signandi melioribus lapillis!{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LII}}.5|5}} Hic vitam tribuit, sed hic amicum. Plus dant, Quinte, mihi tuae Kalendae. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Natali tibi, Quinte, tuo dare parva volebam Munera; tu prohibes: inperiosus homo es. Parendum est monitis, fiat quod uterque volemus Et quod utrumque iuvat: tu mihi, Quinte, dato. </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Si mihi Picena turdus palleret oliva, Tenderet aut nostras silva Sabina plagas, Aut crescente levis traheretur harundine praeda Pinguis et inplicitas virga teneret aves: Cara daret sollemne tibi cognatio munus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIV}}.5|5}} Nec frater nobis nec prior esset avus. Nunc sturnos inopes fringuillarumque querellas Audit et arguto passere vernat ager; Inde salutatus picae respondet arator, Hinc prope summa rapax miluus astra volat.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIV}}.10|10}} Mittimus ergo tibi parvae munuscula chortis: Qualia si recipis, saepe propinquus eris. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Luce propinquorum, qua plurima mittitur ales, Dum Stellae turdos, dum tibi, Flacce, paro, Succurrit nobis ingens onerosaque turba, In qua se primum quisque meumque putat. Demeruisse duos votum est; offendere plures{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.5|5}} Vix tutum; multis mittere dona grave est. Qua possum sola veniam ratione merebor: Nec Stellae turdos nec tibi, Flacce, dabo. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Spendophoros Libycas domini petit armiger urbis: Quae puero dones tela, Cupido, para, Illa quibus iuvenes figis mollesque puellas: Sit tamen in tenera levis et hasta manu. Loricam clipeumque tibi galeamque remitto;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVI}}.5|5}} Tutus ut invadat proelia, nudus eat: Non iaculo, non ense fuit laesusve sagitta, Casside dum liber Parthenopaeus erat. Quisquis ab hoc fuerit fixus, morietur amore. O felix, si quem tam bona fata manent!{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVI}}.10|10}} Dum puer es, redeas, dum vultu lubricus, et te Non Libye faciat, sed tua Roma virum. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Nil est tritius Hedyli lacernis: Non ansae veterum Corinthiorum, Nec crus compede lubricum decenni, Nec ruptae recutita colla mulae, Nec quae Flaminiam secant salebrae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.5|5}} Nec qui litoribus nitent lapilli, Nec Tusca ligo vinea politus, Nec pallens toga mortui tribulis, Nec pigri rota quassa mulionis, Nec rasum cavea latus visontis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.10|10}} Nec dens iam senior ferocis apri. Res una est tamen: ipse non negabit, Culus tritior Hedyli lacernis. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Nympha sacri regina lacus, cui grata Sabinus Et mansura pio munere templa dedit, Sic montana tuos semper colat Umbria fontes, Nec tua Baianas Sassina malit aquas: Excipe sollicitos placide, mea dona, libellos;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVIII}}.5|5}} Tu fueris Musis Pegasis unda meis. - 'Nympharum templis quisquis sua carmina donat, Quid fieri libris debeat, ipse monet.' </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> In Saeptis Mamurra diu multumque vagatus, Hic ubi Roma suas aurea vexat opes, Inspexit molles pueros oculisque comedit, Non hos, quos primae prostituere casae, Sed quos arcanae servant tabulata catastae{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIX}}.5|5}} Et quos non populus nec mea turba videt. Inde satur mensas et opertos exuit orbes Expositumque alte pingue poposcit ebur, Et testudineum mensus quater hexaclinon Ingemuit citro non satis esse suo.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIX}}.10|10}} Consuluit nares, an olerent aera Corinthon, Culpavit statuas et, Polyclite, tuas, Et turbata brevi questus crystallina vitro Murrina signavit seposuitque decem Expendit veteres calathos et si qua fuerunt{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIX}}.15|15}} Pocula Mentorea nobilitata manu, Et viridis picto gemmas numeravit in auro, Quidquid et a nivea grandius aure sonat. Sardonychas vero mensa quaesivit in omni Et pretium magnis fecit iaspidibus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIX}}.20|20}} Undecima lassus cum iam discederet hora, Asse duos calices emit et ipse tulit. </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Seu tu Paestanis genita es seu Tiburis arvis, Seu rubuit tellus Tuscula flore tuo, Seu Praenestino te vilica legit in horto, Seu modo Campani gloria ruris eras: Pulchrior ut nostro videare corona Sabino,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LX}}.5|5}} De Nomentano te putet esse meo. </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> In Tartesiacis domus est notissima terris, Qua dives placidum Corduba Baetin amat, Vellera nativo pallent ubi flava metallo Et linit Hesperium brattea viva pecus. Aedibus in mediis totos amplexa penates{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.5|5}} Stat platanus densis Caesariana comis, Hospitis invicti posuit quam dextera felix, Coepit et ex illa crescere virga manu. Auctorem dominumque nemus sentire videtur: Sic viret et ramis sidera celsa petit.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.10|10}} Saepe sub hac madidi luserunt arbore Fauni, Terruit et tacitam fistula sera domum; Dumque fugit solos nocturnum Pana per agros, Saepe sub hac latuit rustica fronde Dryas. Atque oluere lares comissatore Lyaeo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.15|15}} Crevit et effuso laetior umbra mero; Hesternisque rubens deiecta est herba coronis, Atque suas potuit dicere nemo rosas. O dilecta deis, o magni Caesaris arbor, Ne metuas ferrum sacrilegosque focos.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.20|20}} Perpetuos sperare licet tibi frondis honores: Non Pompeianae te posuere manus. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Tinctis murice vestibus quod omni Et nocte utitur et die Philaenis, Non est ambitiosa nec superba: Delectatur odore, non colore. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Ad cenam invitant omnes te, Phoebe, cinaedi. Mentula quem pascit, non, puto, purus homo est. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Herculis in magni voltus descendere Caesar Dignatus Latiae dat nova templa viae, Qua, Triviae nemorosa petit dum regna, viator Octavum domina marmor ab urbe legit. Ante colebatur votis et sanguine largo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.5|5}} Maiorem Alciden nunc minor ipse colit. Hunc magnas rogat alter opes, rogat alter honores; Illi securus vota minora facit. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Alcide, Latio nunc agnoscende Tonanti, Postquam pulchra dei Caesaris ora geris, Si tibi tunc isti vultus habitusque fuissent, Cesserunt manibus cum fera monstra tuis: Argolico famulum non te servire tyranno{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXV}}.5|5}} Vidissent gentes saevaque regna pati, Sed tu iussisses Eurysthea; nec tibi fallax Portasset Nessi perfida dona Lichas, Oetaei sine lege rogi securus adisses Astra patris summi, quae tibi poena dedit;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXV}}.10|10}} Lydia nec dominae traxisses pensa superbae, Nec Styga vidisses Tartareumque canem. Nunc tibi Iuno favet, nunc te tua diligit Hebe; Nunc te si videat nympha, remittet Hylan. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Uxor cum tibi sit formosa, pudica, puella, Quo tibi natorum iura, Fabulle, trium? Quod petis a nostro supplex dominoque deoque, Tu dabis ipse tibi, si potes arrigere. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Lascivam tota possedi nocte puellam, Cuius nequitias vincere nemo potest. Fessus mille modis illud puerile poposci: Ante preces totas primaque verba dedit. Inprobius quiddam ridensque rubensque rogavi:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVII}}.5|5}} Pollicitast nulla luxuriosa mora. Sed mihi pura fuit; tibi non erit, Aeschyle, si vis Accipere hoc munus condicione mala. </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Quid tibi nobiscum est, ludi scelerate magister, Invisum pueris virginibusque caput? Nondum cristati rupere silentia galli: Murmure iam saevo verberibusque tonas. Tam grave percussis incudibus aera resultant,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVIII}}.5|5}} Causidicum medio cum faber aptat equo; Mitior in magno clamor furit amphitheatro, Vincenti parmae cum sua turba favet. Vicini somnum - non tota nocte - rogamus: Nam vigilare leve est, pervigilare grave est.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVIII}}.10|10}} Discipulos dimitte tuos. Vis, garrule, quantum Accipis ut clames, accipere ut taceas? </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Cum futuis, Polycharme, soles in fine cacare. Cum pedicaris, quid, Polycharme, facis? </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Dixerat 'o mores! o tempora!' Tullius olim, Sacrilegum strueret cum Catilina nefas, Cum gener atque socer diris concurreret armis Maestaque civili caede maderet humus. Cur nunc 'o mores!', cur nunc 'o tempora!' dicis?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.5|5}} Quod tibi non placeat, Caeciliane, quid est? Nulla ducum feritas, nulla est insania ferri; Pace frui certa laetitiaque licet. Non nostri faciunt, tibi quod tua tempora sordent, Sed faciunt mores, Caeciliane, tui.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.10|10}} </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Massyli leo fama iugi pecorisque maritus Lanigeri mirum qua coiere fide. Ipse licet videas, cavea stabulantur in una Et pariter socias carpit uterque dapes: Nec fetu nemorum gaudent nec mitibus herbis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXI}}.5|5}} Concordem satiat sed rudis agna famem. Quid meruit terror Nemees, quid portitor Helles, Ut niteant celsi lucida signa poli? Sidera si possent pecudesque feraeque mereri, Hic aries astris, hic leo dignus erat.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXI}}.10|10}} </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Liber, Amyclaea frontem vittate corona, Qui quatis Ausonia verbera Graia manu, Clusa mihi texto cum prandia vimine mittas, Cur comitata dapes nulla lagona venit? Atqui digna tuo si nomine munera ferres,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXII}}.5|5}} Scis, puto, debuerint quae mihi dona dari. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Dentibus antiquas solitus producere pelles Et mordere luto putre vetusque solum, Praenestina tenes decepti regna patroni, In quibus indignor si tibi cella fuit; Rumpis et ardenti madidus crystalla Falerno,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIII}}.5|5}} Et pruris domini cum Ganymede tui. At me litterulas stulti docuere parentes: Quid cum grammaticis rhetoribusque mihi? Frange leves calamos et scinde, Thalia, libellos, Si dare sutori calceus ista potest.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Effigiem tantum pueri pictura Camoni Servat, et infantis parva figura manet. Florentes nulla signavit imagine voltus, Dum timet ora pius muta videre pater. </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Non silice duro structilive caemento, Nec latere cocto, quo Samiramis longam Babylona cinxit, Tucca balneum fecit: Sed strage nemorum pineaque conpage, Ut navigare Tucca balneo possit.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXV}}.5|5}} Idem beatas lautus extruit thermas De marmore omni, quod Carystos invenit, Quod Phrygia Synnas, Afra quod Nomas misit, Et quod virenti fonte lavit Eurotas. Sed ligna desunt: subice balneum thermis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXV}}.10|10}} </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> Haec sunt illa mei quae cernitis ora Camoni, Haec pueri facies primaque forma fuit. Creverat hic vultus bis denis fortior annis, Gaudebatque suas pingere barba genas, Et libata semel summos modo purpura cultros{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVI}}.5|5}} Sparserat: invidit de tribus una soror Et festinatis incidit stamina pensis, Absentemque patri rettulit urna rogum. Sed ne sola tamen puerum pictura loquatur, Haec erit in chartis maior imago meis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVI}}.10|10}} </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Quod optimum sit disputat convivium Facunda Prisci pagina, Et multa dulci, multa sublimi refert, Sed cuncta docto pectore. Quod optimum sit quaeritis convivium?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVII}}.5|5}} In quo choraules non erit. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Funera post septem nupsit tibi Galla virorum, Picentine: sequi vult, puto, Galla viros. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Oderat ante ducum famulos turbamque priorem Et Palatinum Roma supercilium: At nunc tantus amor cunctis, Auguste, tuorum est, Ut sit cuique suae cura secunda domus. Tam placidae mentes, tanta est reverentia nostri,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIX}}.5|5}} Tam pacata quies, tantus in ore pudor. Nemo suos - haec est aulae natura potentis -, Sed domini mores Caesarianus habet. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> Duxerat esuriens locupletem pauper anumque: Uxorem pascit Gellius et futuit. </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> Lector et auditor nostros probat, Aule, libellos, Sed quidam exactos esse poeta negat. Non nimium curo: nam cenae fercula nostrae Malim convivis quam placuisse cocis. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Dixerat astrologus periturum te cito, Munna, Nec, puto, mentitus dixerat ille tibi. Nam tu dum metuis, ne quid post fata relinquas, Hausisti patrias luxuriosus opes, Bisque tuum deciens non toto tabuit anno:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXII}}.5|5}} Dic mihi, non hoc est, Munna, perire cito? </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Inter tanta tuae miracula, Caesar, harenae, Quae vincit veterum munera clara ducum, Multum oculi, sed plus aures debere fatentur Se tibi, quod spectant qui recitare solent. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Cum tua sacrilegos contra, Norbane, furores Staret pro domino Caesare sancta fides, Haec ego Pieria ludebam tutus in umbra, Ille tuae cultor notus amicitiae. Me tibi Vindelicis Raetus narrabat in oris,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIV}}.5|5}} Nescia nec nostri nominis Arctos erat: O quotiens veterem non infitiatus amicum Dixisti 'Meus est iste poeta, meus!' Omne tibi nostrum quod bis trieteride iuncta Ante dabat lector, nunc dabit auctor opus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIV}}.10|10}} </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV.== <poem> Languidior noster si quando est Paulus, Atili, Non se, convivas abstinet ille suos. Tu languore quidem subito fictoque laboras, Sed mea porrexit sportula, Paule, pedes. </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI.== <poem> Festinata sui gemeret quod fata Severi Silius, Ausonio non semel ore potens, Cum grege Pierio maestus Phoeboque querebar. 'Ipse meum flevi' dixit Apollo 'Linon:' Respexitque suam quae stabat proxima fratri{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVI}}.5|5}} Calliopen et ait: 'Tu quoque vulnus habes. Aspice Tarpeium Palatinumque Tonantem: Ausa nefas Lachesis laesit utrumque Iovem. Numina cum videas duris obnoxia fatis, Invidia possis exonerare deos.'{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVI}}.10|10}} </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII.== <poem> Septem post calices Opimiani{{r|87.1|}} Denso cum iaceam triente blaesus, Affers nescio quas mihi tabellas Et dicis ‘Modo liberum esse iussi Nastam - servolus est mihi paternus -:{{r|87.5|5}} Signa.’ Cras melius, Luperce, fiet: Nunc signat meus anulus lagonam. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Cum me captares, mittebas munera nobis: Postquam cepisti, das mihi, Rufe, nihil. Ut captum teneas, capto quoque munera mitte, De cavea fugiat ne male pastus aper. </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX.== <poem> Lege nimis dura convivam scribere versus Cogis, Stella. 'Licet scribere nempe malos.' </poem> ==<span id='90.0'></span>XC.== <poem> Sic in gramine florido reclinis, Qua gemmantibus hinc et inde rivis Curva calculus excitatur unda, Exclusis procul omnibus molestis, Pertundas glaciem triente nigro,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XC}}.5|5}} Frontem sutilibus ruber coronis; Sic uni tibi sit puer cinaedus Et castissima pruriat puella: Infamem nimio calore Cypron Observes, moneo precorque, Flacce,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XC}}.10|10}} Messes area cum teret crepantis Et fervens iuba saeviet leonis. At tu, diva Paphi, remitte, nostris Inlaesum iuvenem remitte votis: Sic Martis tibi serviant Kalendae{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XC}}.15|15}} Et cum ture meroque victimaque Libetur tibi candidas ad aras Secta plurima quadra de placenta. </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI.== <poem> Ad cenam si me diversa vocaret in astra Hinc invitator Caesaris, inde Iovis, Astra licet propius, Palatia longius essent, Responsa ad superos haec referenda darem: 'Quaerite qui malit fieri conviva Tonantis:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCI}}.5|5}} Me meus in terris Iuppiter, ecce, tenet.' </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII.== <poem> Quae mala sint domini, quae servi commoda, nescis, Condyle, qui servum te gemis esse diu. Dat tibi securos vilis tegeticula somnos, Pervigil in pluma Gaius, ecce, iacet. Gaius a prima tremebundus luce salutat{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCII}}.5|5}} Tot dominos, at tu, Condyle, nec dominum. 'Quod debes, Gai, redde' inquit Phoebus et illinc Cinnamus: hoc dicit, Condyle, nemo tibi. Tortorem metuis? podagra cheragraque secatur Gaius et mallet verbera mille pati.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCII}}.10|10}} Quod nec mane vomis nec cunnum, Condyle, lingis, Non mavis, quam ter Gaius esse tuus? </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII.== <poem> Addere quid cessas, puer, inmortale Falernum? Quadrantem duplica de seniore cado. Nunc mihi dic, quis erit, cui te, Catacisse, deorum Sex iubeo cyathos fundere? 'Caesar erit.' Sutilis aptetur deciens rosa crinibus, ut sit{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIII}}.5|5}} Qui posuit sacrae nobile gentis opus. Nunc bis quina mihi da basia, fiat ut illud Nomen, ab Odrysio quod deus orbe tulit. </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV.== <poem> Santonica medicata dedit mihi pocula virga: Os hominis! mulsum me rogat Hippocrates. Tam stupidus numquam nec tu, puto, Glauce, fuisti, Χάλκεα donanti χρύσεα qui dederas. Dulce aliquis munus pro munere poscit amaro?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIV}}.5|5}} Accipiat, sed si potat in elleboro. </poem> ==<span id='95.0'></span>XCV.== <poem> Alfius ante fuit, coepit nunc Olfius esse, Uxorem postquam duxit Athenagoras. </poem> ==<span id='.0'></span>XCVb.== <poem> Nomen Athenagorae credis, Callistrate, verum. Si scio, dispeream, qui sit Athenagoras. Sed puta me verum, Callistrate, dicere nomen: Non ego, sed vester peccat Athenagoras. </poem> ==<span id='96.0'></span>XCVI.== <poem> Clinicus Herodes trullam subduxerat aegro: Deprensus dixit 'Stulte, quid ergo bibis?' </poem> ==<span id='97.0'></span>XCVII.== <poem> Rumpitur invidia quidam, carissime Iuli, Quod me Roma legit, rumpitur invidia. Rumpitur invidia, quod turba semper in omni Monstramur digito, rumpitur invidia. Rumpitur invidia, tribuit quod Caesar uterque{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVII}}.5|5}} Ius mihi natorum, rumpitur invidia. Rumpitur invidia, quod rus mihi dulce sub urbe est Parvaque in urbe domus, rumpitur invidia. Rumpitur invidia, quod sum iucundus amicis, Quod conviva frequens, rumpitur invidia.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVII}}.10|10}} Rumpitur invidia, quod amamur quodque probamur: Rumpatur, quisquis rumpitur invidia. </poem> ==<span id='98.0'></span>XCVIII.== <poem> Vindemiarum non ubique proventus Cessavit, Ovidi; pluvia profuit grandis. Centum Coranus amphoras aquae fecit. </poem> ==<span id='99.0'></span>XCIX.== <poem> Marcus amat nostras Antonius, Attice, Musas, Charta salutatrix si modo vera refert: Marcus Palladiae non infitianda Tolosae Gloria, quem genuit Pacis alumna Quies. Tu qui longa potes dispendia ferre viarum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIX}}.5|5}} I, liber, absentis pignus amicitiae. Vilis eras, fateor, si te nunc mitteret emptor; Grande tui pretium muneris auctor erit: Multum, crede mihi, refert, a fonte bibatur Quae fluit, an pigro quae stupet unda lacu.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIX}}.10|10}} </poem> ==<span id='100.0'></span>C.== <poem> Denaris tribus invitas et mane togatum Observare iubes atria, Basse, tua, Deinde haerere tuo lateri, praecedere sellam, Ad viduas tecum plus minus ire decem. Trita quidem nobis togula est vilisque vetusque:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|C}}.5|5}} Denaris tamen hanc non emo, Basse, tribus. </poem> ==<span id='101.0'></span>CI.== <poem> Appia, quam simili venerandus in Hercule Caesar Consecrat, Ausoniae maxima fama viae, Si cupis Alcidae cognoscere facta prioris, Disce: Libyn domuit, aurea poma tulit, Peltatam Scythico discinxit Amazona nodo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CI}}.5|5}} Addidit Arcadio terga leonis apro, Aeripedem silvis cervum, Stymphalidas astris Abstulit, a Stygia cum cane venit aqua, Fecundam vetuit reparari mortibus hydram, Hesperias Tusco lavit in amne boves.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CI}}.10|10}} Haec minor Alcides: maior quae gesserit, audi, Sextus ab Albana quem colit arce lapis. Adseruit possessa malis Palatia regnis, Prima suo gessit pro Iove bella puer; Solus Iuleas cum iam retineret habenas,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CI}}.15|15}} Tradidit inque suo tertius orbe fuit; Cornua Sarmatici ter perfida contudit Histri, Sudantem Getica ter nive lavit equum; Saepe recusatos parcus duxisse triumphos Victor Hyperboreo nomen ab orbe tulit;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CI}}.20|20}} Templa deis, mores populis dedit, otia ferro, Astra suis, caelo sidera, serta Iovi. Herculeum tantis numen non sufficit actis: Tarpeio deus hic commodet ora patri. </poem> ==<span id='102.0'></span>CII.== <poem> Quadringentorum reddis mihi, Phoebe, tabellas: Centum da potius mutua, Phoebe, mihi. Quaere alium, cui te tam vano munere iactes: Quod tibi non possum solvere, Phoebe, meum est. </poem> ==<span id='103.0'></span>CIII.== <poem> Quae nova tam similes genuit tibi Leda ministros? Quae capta est alio nuda Lacaena cycno? Dat faciem Pollux Hiero, dat Castor Asylo, Atque in utroque nitet Tyndaris ore soror. Ista Therapnaeis si forma fuisset Amyclis,{{r|105.5|5}} Cum vicere duas dona minora deas, Mansisses, Helene, Phrygiamque redisset in Iden Dardanius gemino cum Ganymede Paris. </poem> {{Liber |Ante= Liber VIII |AnteNomen= ../Liber VIII |Post= Liber X |PostNomen= ../Liber X }} </div>{{finis}} pmt2oa9pgwhjyvseq1rqtwd5kk9ygp5 0 6777 269385 238804 2026-06-07T00:05:12Z Saumache 27923 269385 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber X }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= Liber IX |AnteNomen= ../Liber IX |Post= Liber XI |PostNomen= ../Liber XI }} ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Si nimius videor seraque coronide longus Esse liber, legito pauca: libellus ero. Terque quaterque mihi finitur carmine parvo Pagina: fac tibi me quam cupis ipse brevem. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Festinata prior, decimi mihi cura libelli Elapsum manibus nunc revocavit opus. Nota leges quaedam, sed lima rasa recenti; Pars nova maior erit: lector, utrique fave, Lector, opes nostrae: quem cum mihi Roma dedisset.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.5|5}} 'Nil tibi quod demus maius habemus' ait. 'Pigra per hunc fugies ingratae flumina Lethes Et meliore tui parte superstes eris. Marmora Messallae findit caprificus, et audax Dimidios Crispi mulio ridet equos:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.10|10}} At chartis nec furta nocent et saecula prosunt, Solaque non norunt haec monumenta mori.' </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> Vernaculorum dicta, sordidum dentem, Et foeda linguae probra circulatricis, Quae sulphurato nolit empta ramento Vatiniorum proxeneta fractorum, Poeta quidam clancularius spargit{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.5|5}} Et volt videri nostra. Credis hoc, Prisce? Voce ut loquatur psittacus coturnicis Et concupiscat esse Canus ascaules? Procul a libellis nigra sit meis fama, Quos rumor alba gemmeus vehit pinna:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.10|10}} Cur ego laborem notus esse tam prave, Constare gratis cum silentium possit? </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Qui legis Oedipoden caligantemque Thyesten, Colchidas et Scyllas, quid nisi monstra legis? Quid tibi raptus Hylas, quid Parthenopaeus et Attis, Quid tibi dormitor proderit Endymion? Exutusve puer pinnis labentibus? aut qui{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|IV}}.5|5}} Odit amatrices Hermaphroditus aquas? Quid te vana iuvant miserae ludibria chartae? Hoc lege, quod possit dicere vita 'Meum est.' Non hic Centauros, non Gorgonas Harpyiasque Invenies: hominem pagina nostra sapit.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|IV}}.10|10}} Sed non vis, Mamurra, tuos cognoscere mores Nec te scire: legas Aetia Callimachi. </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Quisquis stolaeve purpuraeve contemptor, Quos colere debet, laesit impio versu, Erret per urbem pontis exul et clivi, Interque raucos ultimus rogatores Oret caninas panis inprobi buccas;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|V}}.5|5}} Illi December longus et madens bruma Clususque fornix triste frigus extendat: Vocet beatos clamitetque felices, Orciniana qui feruntur in sponda. At cum supremae fila venerint horae{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|V}}.10|10}} Diesque tardus, sentiat canum litem Abigatque moto noxias aves panno. Nec finiantur morte supplicis poenae, Sed modo severi sectus Aeaci loris, Nunc inquieti monte Sisyphi pressus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|V}}.15|15}} Nunc inter undas garruli senis siccus Delasset omnis fabulas poetarum: Et cum fateri Furia iusserit verum, Prodente clamet conscientia 'Scripsi.' </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Felices, quibus urna dedit spectare coruscum Solibus Arctois sideribusque ducem. Quando erit ille dies, quo campus et arbor et omnis Lucebit Latia culta fenestra nuru? Quando morae dulces longusque a Caesare pulvis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.5|5}} Totaque Flaminia Roma videnda via? Quando eques et picti tunica Nilotide Mauri Ibitis, et populi vox erit una 'Venit'? </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Nympharum pater amniumque, Rhene, Quicumque Odrysias bibunt pruinas, Sic semper liquidis fruaris undis, Nec te barbara contumeliosi Calcatum rota conterat bubulci;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VII}}.5|5}} Sic et cornibus aureis receptis Et Romanus eas utraque ripa: Traianum populis suis et urbi, Thybris te dominus rogat, remittas. </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> Nubere Paula cupit nobis, ego ducere Paulam Nolo: anus est. Vellem, si magis esset anus. </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Undenis pedibusque syllabisque Et multo sale nec tamen protervo Notus gentibus ille Martialis Et notus populis - quid invidetis? - Non sum Andraemone notior caballo.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|IX}}.5|5}} </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Cum tu, laurigeris annum qui fascibus intras, Mane salutator limina mille teras, Hic ego quid faciam? quid nobis, Paule, relinquis, Qui de plebe Numae densaque turba sumus? Qui me respiciet, dominum regemque vocabo?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|X}}.5|5}} Hoc tu - sed quanto blandius! - ipse facis. Lecticam sellamve sequar? nec ferre recusas, Per medium pugnas et prior ire lutum. Saepius adsurgam recitanti carmina? tu stas Et pariter geminas tendis in ora manus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|X}}.10|10}} Quid faciet pauper, cui non licet esse clienti? Dimisit nostras purpura vestra togas. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Nil aliud loqueris, quam Thesea Pirithoumque, Teque putas Pyladi, Calliodore, parem. Dispeream, si tu Pyladi praestare matellam Dignus es aut porcos pascere Pirithoi. 'Donavi tamen' inquis 'amico milia quinque{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XI}}.5|5}} Et lotam, ut multum, terve quaterve togam.' Quid, quod nil unquam Pyladi donavit Orestes? Qui donat quamvis plurima, plura negat. </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Aemiliae gentes et Apollineas Vercellas Et Phaethontei qui petis arva Padi, Ne vivam, nisi te, Domiti, dimitto libenter, Grata licet sine te sit mihi nulla dies: Sed desiderium tanti est, ut messe vel una{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XII}}.5|5}} Urbano releves colla perusta iugo. I precor et totos avida cute combibe soles, - O quam formosus, dum peregrinus eris! Et venies albis non cognoscendus amicis Livebitque tuis pallida turba genis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XII}}.10|10}} Sed via quem dederit, rapiet cito Roma colorem, Niliaco redeas tu licet ore niger. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Ducit ad auriferas quod me Salo Celtiber oras, Pendula quod patriae visere tecta libet, Tu mihi simplicibus, Mani, dilectus ab annis Et praetextata cultus amicitia, Tu facis; in terris quo non est alter Hiberis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIII}}.5|5}} Dulcior et vero dignus amore magis. Tecum ego vel sicci Gaetula mapalia Poeni Et poteram Scythicas hospes amare casas. Si tibi mens eadem, si nostri mutua cura est, In quocumque loco Roma duobus erit.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Cum cathedrata litos portet tibi raeda ministros Et Libys in longo pulvere sudet eques, Strataque non unas cingant triclinia Baias Et Thetis unguento palleat uncta tuo, Candida Setini rumpant crystalla trientes,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.5|5}} Dormiat in pluma nec meliore Venus: Ad nocturna iaces fastosae limina moechae, Et madet, heu, lacrimis ianua surda tuis, Urere nec miserum cessant suspiria pectus. Vis dicam, male sit cur tibi, Cotta? bene est.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.10|10}} </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Cedere de nostris nulli te dicis amicis. Sed, sit ut hoc verum, quid, rogo, Crispe, facis? Mutua cum peterem sestertia quinque, negasti, Non caperet nummos cum gravis arca tuos. Quando fabae nobis modium farrisve dedisti,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XV}}.5|5}} Cum tua Niliacus rura colonus aret? Quando brevis gelidae missa est toga tempore brumae? Argenti venit quando selibra mihi? Nil aliud video, quo te credamus amicum, Quam quod me coram pedere, Crispe, soles.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XV}}.10|10}} </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Dotatae uxori cor harundine fixit acuta, Sed dum ludit Aper: ludere novit Aper. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Si donare vocas promittere nec dare, Gai, Vincam te donis muneribusque meis. Accipe Callaicis quidquid fodit Astur in arvis, Aurea quidquid habet divitis unda Tagi, Quidquid Erythraea niger invenit Indus in alga,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVII}}.5|5}} Quidquid et in nidis unica servat avis, Quidquid Agenoreo Tyros inproba cogit aheno: Quidquid habent omnes, accipe, quomodo das. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Saturnalicio Macrum fraudare tributo Frustra, Musa, cupis: non licet: ipse petit; Sollemnesque iocos nec tristia carmina poscit, Et queritur nugas obticuisse meas. Mensorum longis sed nunc vacat ille libellis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.5|5}} Appia, quid facies, si legit ista Macer? </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> Nec vocat ad cenam Marius, nec munera mittit, Nec spondet, nec volt credere, sed nec habet. Turba tamen non deest, sterilem quae curet amicum. Eheu! quam fatuae sunt tibi, Roma, togae! </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Nec doctum satis et parum severum, Sed non rusticulum tamen libellum Facundo mea Plinio Thalia I perfer: brevis est labor peractae Altum vincere tramitem Suburae.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XX}}.5|5}} Illic Orphea protinus videbis Udi vertice lubricum theatri Mirantisque feras avemque regis, Raptum quae Phryga pertulit Tonanti; Illic parva tui domus Pedonis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XX}}.10|10}} Caelata est aquilae minore pinna. Sed ne tempore non tuo disertam Pulses ebria ianuam, videto: Totos dat tetricae dies Minervae, Dum centum studet auribus virorum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XX}}.15|15}} Hoc quod saecula posterique possint Arpinis quoque conparare chartis. Seras tutior ibis ad lucernas: Haec hora est tua, cum furit Lyaeus, Cum regnat rosa, cum madent capilli:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XX}}.20|20}} Tunc me vel rigidi legant Catones. </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Scribere te quae vix intellegat ipse Modestus Et vix Claranus, quid rogo, Sexte, iuvat? Non lectore tuis opus est, sed Apolline libris: Iudice te maior Cinna Marone fuit. Sic tua laudentur sane: mea carmina, Sexte,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXI}}.5|5}} Grammaticis placeant, ut sine grammaticis. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Cur spleniato saepe prodeam mento Albave pictus sana labra cerussa, Philaeni, quaeris? basiare te nolo. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Iam numerat placido felix Antonius aevo Quindecies actas Primus Olympiadas Praeteritosque dies et tutos respicit annos Nec metuit Lethes iam propioris aquas. Nulla recordanti lux est ingrata gravisque;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIII}}.5|5}} Nulla fuit, cuius non meminisse velit. Ampliat aetatis spatium sibi vir bonus: hoc est Vivere bis, vita posse priore frui. </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> Natales mihi Martiae Kalendae, Lux formosior omnibus Kalendis, Qua mittunt mihi munus et puellae, Quinquagensima liba septimamque Vestris addimus hanc focis acerram.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIV}}.5|5}} His vos, si tamen expedit roganti, Annos addite bis precor novenos, Ut nondum nimia piger senecta, Sed vitae tribus areis peractis Lucos Elysiae petam puellae.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIV}}.10|10}} Post hunc Nestora nec diem rogabo. </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> In matutina nuper spectatus harena Mucius, inposuit qui sua membra focis, Si patiens durusque tibi fortisque videtur, Abderitanae pectora plebis habes. Nam cum dicatur tunica praesente molesta{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXV}}.5|5}} 'Ure manum,' plus est dicere 'Non facio.' </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> Vare, Paraetonias Latia modo vite per urbes Nobilis et centum dux memorande viris, At nunc Ausonio frustra promisse Quirino, Hospita Lagei litoris umbra iaces. Spargere non licuit frigentia fletibus ora,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVI}}.5|5}} Pinguia nec maestis addere tura rogis. Sed datur aeterno victurum carmine nomen: Numquid et hoc, fallax Nile, negare potes? </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Natali, Diodore, tuo conviva senatus Accubat, et rarus non adhibetur eques, Et tua tricenos largitur sportula nummos. Nemo tamen natum te, Diodore, putat. </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Annorum nitidique sator pulcherrime mundi, Publica quem primum vota precesque vocant, Pervius exiguos habitabas ante penates, Plurima qua medium Roma terebat iter: Nunc tua Caesareis cinguntur limina donis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.5|5}} Et fora tot numeras, Iane, quot ora geris. At tu, sancte pater, tanto pro munere gratus, Ferrea perpetua claustra tuere sera. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Quam mihi mittebas Saturni tempore lancem, Misisti dominae, Sextiliane, tuae; Et quam donabas dictis a Marte Kalendis, De nostra prasina est synthesis empta toga. Iam constare tibi gratis coepere puellae:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.5|5}} Muneribus futuis, Sextiliane, meis. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> O temperatae dulce Formiae litus, Vos, cum severi fugit oppidum Martis Et inquietas fessus exuit curas, Apollinaris omnibus locis praefert. Non ille sanctae dulce Tibur uxoris,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXX}}.5|5}} Nec Tusculanos Algidosve secessus, Praeneste nec sic Antiumque miratur; Non blanda Circe Dardanisve Caieta Desiderantur, nec Marica nec Liris, Nec in Lucrina lota Salmacis vena.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXX}}.10|10}} Hic summa leni stringitur Thetis vento; Nec languet aequor, viva sed quies ponti Pictam phaselon adiuvante fert aura, Sicut puellae non amantis aestatem Mota salubre purpura venit frigus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXX}}.15|15}} Nec saeta longo quaerit in mari praedam, Sed a cubili lectuloque iactatam Spectatus alte lineam trahit piscis. Si quando Nereus sentit Aeoli regnum, Ridet procellas tuta de suo mensa:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXX}}.20|20}} Piscina rhombum pascit et lupos vernas, Natat ad magistrum delicata muraena, Nomenculator mugilem citat notum, Et adesse iussi prodeunt senes mulli. Frui sed istis quando Roma permittit?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXX}}.25|25}} Quot Formianos inputat dies annus Negotiosis rebus urbis haerenti? O ianitores vilicique felices! Dominis parantur ista, serviunt vobis. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Addixti servum nummis here mille ducentis, Ut bene cenares, Calliodore, semel. Nec bene cenasti: mullus tibi quattuor emptus Librarum cenae pompa caputque fuit. Exclamare libet: 'Non est hic, inprobe, non est{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.5|5}} Piscis: homo est; hominem, Calliodore, comes.' </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> Haec mihi quae colitur violis pictura rosisque, Quos referat voltus, Caediciane, rogas? Talis erat Marcus mediis Antonius annis Primus: in hoc iuvenem se videt ore senex. Ars utinam mores animumque effingere posset!{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.5|5}} Pulchrior in terris nulla tabella foret. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Simplicior priscis, Munati Galle, Sabinis, Cecropium superas qui bonitate senem, Sic tibi consoceri claros retinere penates Perpetua natae det face casta Venus: Ut tu, si viridi tinctos aerugine versus{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIII}}.5|5}} Forte malus livor dixerit esse meos, Ut facis, a nobis abigas, nec scribere quemquam Talia contendas carmina, qui legitur. Hunc servare modum nostri novere libelli, Parcere personis, dicere de vitiis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Di tibi dent quidquid, Caesar Traiane, mereris Et rata perpetuo quae tribuere velint: Qui sua restituis spoliato iura patrono - Libertis exul non erit ille suis -, Dignus es, ut possis totum servare clientem:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIV}}.5|5}} Ut - liceat tantum vera probare - potes. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Omnes Sulpiciam legant puellae, Uni quae cupiunt viro placere; Omnes Sulpiciam legant mariti, Uni qui cupiunt placere nuptae. Non haec Colchidos adserit furorem{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXV}}.5|5}} Diri prandia nec refert Thyestae; Scyllam, Byblida nec fuisse credit: Sed castos docet et probos amores, Lusus, delicias facetiasque. Cuius carmina qui bene aestimarit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXV}}.10|10}} Nullam dixerit esse nequiorem, Nullam dixerit esse sanctiorem. Tales Egeriae iocos fuisse Udo crediderim Numae sub antro. Hac condiscipula vel hac magistra{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXV}}.15|15}} Esses doctior et pudica, Sappho: Sed tecum pariter simulque visam Durus Sulpiciam Phaon amaret. Frustra: namque ea nec Tonantis uxor Nec Bacchi nec Apollinis puella{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXV}}.20|20}} Erepto sibi viveret Caleno. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Inproba Massiliae quidquid fumaria cogunt, Accipit aetatem quisquis ab igne cadus, A te, Munna, venit: miseris tu mittis amicis Per freta, per longas toxica saeva vias; Nec facili pretio, sed quo contenta Falerni{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVI}}.5|5}} Testa sit aut cellis Setia cara suis. Non venias quare tam longo tempore Romam, Haec puto causa tibi est, ne tua vina bibas. </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Iuris et aequarum cultor sanctissime legum, Veridico Latium qui regis ore forum, Municipi, Materne, tuo veterique sodali Callaïcum mandas siquid ad Oceanum -. An Laurentino turpis in litore ranas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVII}}.5|5}} Et satius tenues ducere credis acus, Ad sua captivum quam saxa remittere mullum, Visus erit libris qui minor esse tribus? Et fatuam summa cenare pelorida mensa Quosque tegit levi cortice concha brevis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVII}}.10|10}} Ostrea Baianis quam non liventia testis, Quae domino pueri non prohibente vorent? Hic olidam clamosus ages in retia volpem Mordebitque tuos sordida praeda canes: Illic piscoso modo vix educta profundo{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVII}}.15|15}} Inpedient lepores umida lina meos. - Dum loquor, ecce redit sporta piscator inani, Venator capta maele superbus adest: Omnis ab urbano venit ad mare cena macello. Callaïcum mandas siquid ad Oceanum -.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVII}}.20|20}} </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> O molles tibi quindecim, Calene, Quos cum Sulpicia tua iugales Indulsit deus et peregit annos! O nox omnis et hora, quae notata est Caris litoris Indici lapillis!{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVIII}}.5|5}} O quae proelia, quas utrimque pugnas Felix lectulus et lucerna vidit Nimbis ebria Nicerotianis! Vixisti tribus, o Calene, lustris: Aetas haec tibi tota conputatur{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVIII}}.10|10}} Et solos numeras dies mariti. Ex illis tibi si diu rogatam Lucem redderet Atropos vel unam, Malles, quam Pyliam quater senectam. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Consule te Bruto quod iuras, Lesbia, natam, Mentiris. Nata es, Lesbia, rege Numa? Sic quoque mentiris. Namque, ut tua saecula narrant, Ficta Prometheo diceris esse luto. </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Semper cum mihi diceretur esse Secreto mea Polla cum cinaedo, Inrupi, Lupe. Non erat cinaedus. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Mense novo Iani veterem, Proculeia, maritum Deseris atque iubes res sibi habere suas. Quid, rogo, quid factum est? subiti quae causa doloris? Nil mihi respondes? Dicam ego: praetor erat. Constatura fuit Megalensis purpura centum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLI}}.5|5}} Milibus, ut nimium munera parca dares, Et populare sacrum bis milia dena tulisset. Discidium non est hoc, Proculeia: lucrum est. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Tam dubia est lanugo tibi, tam mollis, ut illam Halitus et soles et levis aura terat. Celantur simili ventura Cydonea lana, Pollice virgineo quae spoliata nitent. Fortius inpressi quotiens tibi basia quinque,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLII}}.5|5}} Barbatus labris, Dindyme, fio tuis. </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Septima iam, Phileros, tibi conditur uxor in agro. Plus nulli, Phileros, quam tibi, reddit ager. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Quinte Caledonios Ovidi visure Britannos Et viridem Tethyn Oceanumque patrem, Ergo Numae colles et Nomentana relinquis Otia, nec retinet rusque focusque senem? Gaudia tu differs, at non et stamina differt{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIV}}.5|5}} Atropos, atque omnis scribitur hora tibi. Praestiteris caro - quis non hoc laudet? - amico, Ut potior vita sit tibi sancta fides; Sed reddare tuis tandem mansure Sabinis Teque tuas numeres inter amicitias.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIV}}.10|10}} </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Si quid lene mei dicunt et dulce libelli, Si quid honorificum pagina blanda sonat, Hoc tu pingue putas et costam rodere mavis, Ilia Laurentis cum tibi demus apri. Vaticana bibas, si delectaris aceto:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLV}}.5|5}} Non facit ad stomachum nostra lagona tuum. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Omnia vis belle, Matho, dicere. Dic aliquando Et bene; dic neutrum; dic aliquando male. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Vītam quae faciant beātiōrem, Iucundissime Martiālis, haec sunt: Rēs nōn parta labōre, sed relicta; Nōn ingrātus ager, focus perennis; Līs numquam, toga rāra, mens quiēta;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVII}}.5|5}} Vīrēs ingenuae, salūbre corpus; Prūdens simplicitas, parēs amīcī; Convictus facilis, sine arte mensa; Nox nōn ēbria, sed solūta cūris; Nōn tristis torus, et tamen pudīcus;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVII}}.10|10}} Somnus, quī faciat brevēs tenebrās: Quod sīs, esse velis nihilque mālis; Summum nec metuās diem nec optes. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Nuntiat octavam Phariae sua turba iuvencae, Et pilata redit iamque subitque cohors. Temperat haec thermas, nimios prior hora vapores Halat, et inmodico sexta Nerone calet. Stella, Nepos, Cani, Cerialis, Flacce, venitis?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.5|5}} Septem sigma capit, sex sumus, adde Lupum. Exoneraturas ventrem mihi vilica malvas Adtulit et varias, quas habet hortus, opes, In quibus est lactuca sedens et tonsile porrum, Nec deest ructatrix menta nec herba salax;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.10|10}} Secta coronabunt rutatos ova lacertos, Et madidum thynni de sale sumen erit. Gustus in his; una ponetur cenula mensa, Haedus, inhumani raptus ab ore lupi, Et quae non egeant ferro structoris ofellae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.15|15}} Et faba fabrorum prototomique rudes; Pullus ad haec cenisque tribus iam perna superstes Addetur. Saturis mitia poma dabo, De Nomentana vinum sine faece lagona, Quae bis Frontino consule trima fuit.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.20|20}} Accedent sine felle ioci nec mane timenda Libertas et nil quod tacuisse velis: De prasino conviva meus venetoque loquatur, Nec facient quemquam pocula nostra reum. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Cum potes amethystinos trientes Et nigro madeas Opimiano, Propinas modo conditum Sabinum Et dicis mihi, Cotta, 'Vis in auro?' Quisquam plumbea vina volt in auro?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.5|5}} </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Frangat Idumaeas tristis Victoria palmas, Plange, Favor, saeva pectora nuda manu; Mutet Honor cultus, et iniquis munera flammis Mitte coronatas, Gloria maesta, comas. Heu facinus! prima fraudatus, Scorpe, iuventa{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|L}}.5|5}} Occidis et nigros tam cito iungis equos. Curribus illa tuis semper properata brevisque Cur fuit et vitae tam prope meta tuae? </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Sidera iam Tyrius Phrixei respicit agni Taurus, et alternum Castora fugit hiems; Ridet ager, vestitur humus, vestitur et arbor, Ismarium paelex Attica plorat Ityn. Quos, Faustine, dies, qualem tibi Roma Ravennam{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LI}}.5|5}} Abstulit! o soles, o tunicata quies! O nemus, o fontes solidumque madentis harenae Litus et aequoreis splendidus Anxur aquis, Et non unius spectator lectulus undae, Qui videt hinc puppes fluminis, inde maris!{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LI}}.10|10}} Sed nec Marcelli Pompeianumque, nec illic Sunt triplices thermae, nec fora iuncta quater, Nec Capitolini summum penetrale Tonantis, Quaeque nitent caelo proxima templa suo. Dicere te lassum quotiens ego credo Quirino:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LI}}.15|15}} 'Quae tua sunt, tibi habe: quae mea, redde mihi.' </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Thelyn viderat in toga spadonem, Damnatam Numa dixit esse moecham. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Ille ego sum Scorpus, clamosi gloria Circi, Plausus, Roma, tui deliciaeque breves, Invida quem Lachesis raptum trieteride nona, Dum numerat palmas, credidit esse senem. </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Mensas, Ole, bonas ponis, sed ponis opertas. Ridiculum est: possum sic ego habere bonas. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Arrectum quotiens Marulla penem Pensavit digitis diuque mensa est, Libras, scripula sextulasque dicit; Idem post opus et suas palaestras Loro cum similis iacet remisso,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.5|5}} Quanto sit levior Marulla dicit. Non ergo est manus ista, sed statera. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Totis, Galle, iubes tibi me servire diebus Et per Aventinum ter quater ire tuum. Eximit aut reficit dentem Cascellius aegrum, Infestos oculis uris, Hygine, pilos; Non secat et tollit stillantem Fannius uvam,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVI}}.5|5}} Tristia saxorum stigmata delet Eros; Enterocelarum fertur Podalirius Hermes: Qui sanet ruptos dic mihi, Galle, quis est? </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Argenti libram mittebas; facta selibra est, Sed piperis. Tanti non emo, Sexte, piper. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Anxuris aequorei placidos, Frontine, recessus Et propius Baias litoreamque domum, Et quod inhumanae cancro fervente cicadae Non novere nemus, flumineosque lacus Dum colui, doctas tecum celebrare vacabat{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVIII}}.5|5}} Pieridas: nunc nos maxima Roma terit. Hic mihi quando dies meus est? iactamur in alto Urbis, et in sterili vita labore perit, Dura suburbani dum iugera pascimus agri Vicinosque tibi, sancte Quirine, lares.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVIII}}.10|10}} Sed non solus amat qui nocte dieque frequentat Limina, nec vatem talia damna decent. Per veneranda mihi Musarum sacra, per omnes Iuro deos: Et non officiosus amo. </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Consumpta est uno si lemmate pagina, transis, Et breviora tibi, non meliora placent. Dives et ex omni posita est instructa macello Cena tibi, sed te mattea sola iuvat. Non opus est nobis nimium lectore guloso;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIX}}.5|5}} Hunc volo, non fiat qui sine pane satur. </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Iura trium petiit a Caesare discipulorum Adsuetus semper Munna docere duos. </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Hic festinata requiescit Erotion umbra, Crimine quam fati sexta peremit hiems. Quisquis eris nostri post me regnator agelli, Manibus exiguis annus iusta dato: Sic lare perpetuo, sic turba sospite solus{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.5|5}} Flebilis in terra sit lapis iste tua. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Ludi magister, parce simplici turbae: Sic te frequentes audiant capillati Et delicatae diligat chorus mensae, Nec calculator nec notarius velox Maiore quisquam circulo coronetur.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXII}}.5|5}} Albae leone flammeo calent luces Tostamque fervens Iulius coquit messem. Cirrata loris horridis Scythae pellis, Qua vapulavit Marsyas Celaenaeus, Ferulaeque tristes, sceptra paedagogorum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXII}}.10|10}} Cessent et Idus dormiant in Octobres: Aestate pueri si valent, satis discunt. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Marmora parva quidem, sed non cessura, viator, Mausoli saxis pyramidumque legis. Bis mea Romano spectata est vita Tarento, Et nihil extremos perdidit ante rogos: Quinque dedit pueros, totidem mihi Iuno puellas,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIII}}.5|5}} Cluserunt omnes lumina nostra manus. Contigit et thalami mihi gloria rara fuitque Una pudicitiae mentula nota meae. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Contigeris regina meos si Polla libellos, Non tetrica nostros excipe fronte iocos. Ille tuus vates, Heliconis gloria nostri, Pieria caneret cum fera bella tuba, Non tamen erubuit lascivo dicere versu{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIV}}.5|5}} 'Si nec pedicor, Cotta, quid hic facio?' </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Cum te municipem Corinthiorum Iactes, Charmenion, negante nullo, Cur frater tibi dicor, ex Hiberis Et Celtis genitus Tagique civis? An voltu similes videmur esse?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXV}}.5|5}} Tu flexa nitidus coma vagaris, Hispanis ego contumax capillis; Levis dropace tu cotidiano, Hirsutis ego cruribus genisque; Os blaesum tibi debilisque lingua est,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXV}}.10|10}} Nobis filia fortius loquetur: Tam dispar aquilae columba non est, Nec dorcas rigido fugax leoni. Quare desine me vocare fratrem, Ne te, Charmenion, vocem sororem.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXV}}.15|15}} </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Quis, rogo, tam durus, quis tam fuit ille superbus, Qui iussit fieri te, Theopompe, cocum? Hanc aliquis faciem nigra violare culina Sustinet, has uncto polluit igne comas? Quis potius cyathos aut quis crystalla tenebit?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.5|5}} Qua sapient melius mixta Falerna manu? Si tam sidereos manet exitus iste ministros, Iuppiter utatur iam Ganymede coco. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Pyrrhae filia, Nestoris noverca, Quam vidit Niobe puella canam, Laertes aviam senex vocavit, Nutricem Priamus, socrum Thyestes, Iam cornicibus omnibus superstes,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVII}}.5|5}} Hoc tandem sita prurit in sepulchro Calvo Plutia cum Melanthione. </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Cum tibi non Ephesos nec sit Rhodos aut Mitylene, Sed domus in vico, Laelia, patricio, Deque coloratis numquam lita mater Etruscis, Durus Aricina de regione pater; Κύριέ μου, μέλι μου, ψυχή μου congeris usque,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVIII}}.5|5}} - Pro pudor! - Hersiliae civis et Egeriae. Lectulus has voces, nec lectulus audiat omnis, Sed quem lascivo stravit amica viro. Scire cupis quo casta modo matrona loquaris? Numquid, cum crisas, blandior esse potes?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVIII}}.10|10}} Tu licet ediscas totam referasque Corinthon, Non tamen omnino, Laelia, Lais eris. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Custodes das, Polla, viro, non accipis ipsa. Hoc est uxorem ducere, Polla, virum. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Quod mihi vix unus toto liber exeat anno, Desidiae tibi sum, docte Potite, reus. Iustius at quanto mirere, quod exeat unus, Labantur toti cum mihi saepe dies. Non resalutantis video nocturnus amicos,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.5|5}} Gratulor et multis, nemo, Potite, mihi. Nunc ad luciferam signat mea gemma Dianam, Nunc me prima sibi, nunc sibi quinta rapit. Nunc consul praetorve tenet reducesque choreae, Auditur toto saepe poeta die.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.10|10}} Sed nec causidico possis inpune negare, Nec si te rhetor grammaticusve rogent. Balnea post decumam lasso centumque petuntur Quadrantes. Fiet quando, Potite, liber? </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Quisquis laeta tuis et sera parentibus optas Fata, brevem titulum marmoris huius ama. Condidit hac caras tellure Rabirius umbras; Nulli sorte iacent candidiore senes: Bis sex lustra tori nox mitis et ultima clusit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXI}}.5|5}} Arserunt uno funera bina rogo. Hos tamen ut primis raptos sibi quaerit in annis. Inprobius nihil his fletibus esse potest. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Frustra, Blanditiae, venitis ad me Attritis miserabiles labellis: Dicturus dominum deumque non sum. Iam non est locus hac in urbe vobis; Ad Parthos procul ite pilleatos{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXII}}.5|5}} Et turpes humilesque supplicesque Pictorum sola basiate regum. Non est hic dominus, sed imperator, Sed iustissimus omnium senator, Per quem de Stygia domo reducta est{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXII}}.10|10}} Siccis rustica Veritas capillis. Hoc sub principe, si sapis, caveto, Verbis, Roma, prioribus loquaris. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Littera facundi gratum mihi pignus amici Pertulit, Ausoniae dona severa togae, Qua non Fabricius, sed vellet Apicius uti, Vellet Maecenas Caesarianus eques. Vilior haec nobis alio mittente fuisset;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIII}}.5|5}} Non quacumque manu victima caesa litat: A te missa venit: possem nisi munus amare, Marce, tuum, poteram nomen amare meum. Munere sed plus est et nomine gratius ipso Officium docti iudiciumque viri.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Iam parce lasso, Roma, gratulatori, Lasso clienti. Quamdiu salutator Anteambulones et togatulos inter Centum merebor plumbeos die toto, Cum Scorpus una quindecim graves hora{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIV}}.5|5}} Ferventis auri victor auferat saccos? Non ego meorum praemium libellorum - Quid enim merentur? - Apulos velim campos: Non Hybla, non me spicifer capit Nilus, Nec quae paludes delicata Pomptinas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIV}}.10|10}} Ex arce clivi spectat uva Setini. Quid concupiscam quaeris ergo? dormire. </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Milia viginti quondam me Galla poposcit Et, fateor, magno non erat illa nimis. Annus abit: 'Bis quina dabis sestertia' dixit. Poscere plus visa est quam prius illa mihi. Iam duo poscenti post sextum milia mensem{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXV}}.5|5}} Mille dabam nummos. Noluit accipere. Transierant binae forsan trinaeve Kalendae, Aureolos ultro quattuor ipsa petit. Non dedimus. Centum iussit me mittere nummos: Sed visa est nobis haec quoque summa gravis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXV}}.10|10}} Sportula nos iunxit quadrantibus arida centum; Hanc voluit: puero diximus esse datam. Inferius numquid potuit descendere? fecit. Dat gratis, ultro dat mihi Galla: nego. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> Hoc, Fortuna, tibi videtur aequum? Civis non Syriaeve Parthiaeve, Nec de Cappadocis eques catastis, Sed de plebe Remi Numaeque verna, Iucundus, probus, innocens amicus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVI}}.5|5}} Lingua doctus utraque, cuius unum est, Sed magnum vitium, quod est poeta, Pullo Mevius alget in cucullo, Cocco mulio fulget Incitatus. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Nequius a Caro nihil umquam, Maxime, factum est, Quam quod febre perit: fecit et illa nefas. Saeva nocens febris saltem quartana fuisset! Servari medico debuit ille suo. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Ibis litoreas, Macer, Salonas, Ibit rara fides amorque recti Et quae, cum comitem trahit pudorem, Semper pauperior redit potestas: Felix auriferae colone terrae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVIII}}.5|5}} Rectorem vacuo sinu remittes Optabisque moras, et exeuntem Udo Dalmata gaudio sequeris. Nos Celtas, Macer, et truces Hiberos Cum desiderio tui petemus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVIII}}.10|10}} Sed quaecumque tamen feretur illinc Piscosi calamo Tagi notata, Macrum pagina nostra nominabit: Sic inter veteres legar poetas, Nec multos mihi praeferas priores,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVIII}}.15|15}} Uno sed tibi sim minor Catullo. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Ad lapidem Torquatus habet praetoria quartum; Ad quartum breve rus emit Otacilius. Torquatus nitidas vario de marmore thermas Extruxit; cucumam fecit Otacilius. Disposuit daphnona suo Torquatus in agro;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIX}}.5|5}} Castaneas centum sevit Otacilius. Consule Torquato vici fuit ille magister, Non minor in tanto visus honore sibi. Grandis ut exiguam bos ranam ruperat olim, Sic, puto, Torquatus rumpet Otacilium.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIX}}.10|10}} </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> Plorat Eros, quotiens maculosae pocula murrae Inspicit aut pueros nobiliusve citrum, Et gemitus imo ducit de pectore, quod non Tota miser coëmat Saepta feratque domum. Quam multi faciunt, quod Eros, sed lumine sicco!{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXX}}.5|5}} Pars maior lacrimas ridet et intus habet. </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> Cum duo venissent ad Phyllida mane fututum Et nudam cuperet sumere uterque prior, Promisit pariter se Phyllis utrique daturam, Et dedit: ille pedem sustulit, hic tunicam. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Si quid nostra tuis adicit vexatio rebus, Mane vel a media nocte togatus ero Stridentesque feram flatus aquilonis iniqui Et patiar nimbos excipiamque nives. Sed si non fias quadrante beatior uno{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXII}}.5|5}} Per gemitus nostros ingenuasque cruces, Parce, precor, fesso vanosque remitte labores, Qui tibi non prosunt et mihi, Galle, nocent. </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Raros colligis hinc et hinc capillos Et latum nitidae, Marine, calvae Campum temporibus tegis comatis; Sed moti redeunt iubente vento Reddunturque sibi caputque nudum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIII}}.5|5}} Cirris grandibus hinc et inde cingunt: Inter Spendophorum Telesphorumque Cydae stare putabis Hermerotem. Vis tu simplicius senem fateri, Ut tandem videaris unus esse!{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIII}}.10|10}} Calvo turpius est nihil comato. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Miraris, quare dormitum non eat Afer? Accumbat cum qua, Caediciane, vides. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV.== <poem> Iam senior Ladon Tiberinae nauta carinae Proxima dilectis rura paravit aquis. Quae cum saepe vagus premeret torrentibus undis Thybris et hiberno rumperet arva lacu, Emeritam puppem, ripa quae stabat in alta,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXV}}.5|5}} Inplevit saxis obposuitque vadis. Sic nimias avertit aquas. Quis credere posset? Auxilium domino mersa carina tulit. </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI.== <poem> Nemo nova caluit sic inflammatus amica, Flagravit quanto Laurus amore pilae. Sed qui primus erat lusor dum floruit aetas, Nunc postquam desit ludere, prima pila est. </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII.== <poem> Octobres age sentiat Kalendas Facundi pia Roma Restituti: Linguis omnibus et favete votis; Natalem colimus, tacete lites. Absit cereus aridi clientis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVII}}.5|5}} Et vani triplices brevesque mappae Expectent gelidi iocos Decembris. Certent muneribus beatiores: Agrippae tumidus negotiator Cadmi municipes ferat lacernas;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVII}}.10|10}} Pugnorum reus ebriaeque noctis Cenatoria mittat advocato; Infamata virum puella vicit, Veros sardonychas, sed ipsa tradat; Mirator veterum senex avorum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVII}}.15|15}} Donet Phidiaci toreuma caeli; Venator leporem, colonus haedum, Piscator ferat aequorum rapinas. Si mittit sua quisque, quid poetam Missurum tibi, Restitute, credis?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVII}}.20|20}} </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Omnes persequeris praetorum, Cotta, libellos; Accipis et ceras. Officiosus homo es. </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX.== <poem> Iuno labor, Polyclite, tuus et gloria felix, Phidiacae cuperent quam meruisse manus, Ore nitet tanto, quanto superasset in Ide Iudice convictas non dubitante deas. Iunonem, Polyclite, suam nisi frater amaret,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIX}}.5|5}} Iunonem poterat frater amare tuam. </poem> ==<span id='90.0'></span>XC.== <poem> Quid vellis vetulum, Ligeia, cunnum? Quid busti cineres tui lacessis? Tales munditiae decent puellas - Nam tu iam nec anus potes videri -; Istud, crede mihi, Ligeia, belle{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XC}}.5|5}} Non mater facit Hectoris, sed uxor. Erras, si tibi cunnus hic videtur, Ad quem mentula pertinere desit. Quare si pudor est, Ligeia, noli Barbam vellere mortuo leoni.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XC}}.10|10}} </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI.== <poem> Omnes eunuchos habet Almo nec arrigit ipse: Et queritur, pariat quod sua Polla nihil. </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII.== <poem> Marri, quietae cultor et comes vitae, Quo cive prisca gloriatur Atina, Has tibi gemellas barbari decus luci Conmendo pinus ilicesque Faunorum Et semidocta vilici manu structas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCII}}.5|5}} Tonantis aras horridique Silvani, Quas pinxit agni saepe sanguis aut haedi, Dominamque sancti virginem deam templi, Et quem sororis hospitem vides castae Martem mearum principem Kalendarum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCII}}.10|10}} Et delicatae laureum nemus Florae, In quod Priapo persequente confugit. Hoc omne agelli mite parvuli numen Seu tu cruore sive ture placabis: 'Ubicumque vester Martialis est,' dices,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCII}}.15|15}} 'Hac, ecce, mecum dextera litat vobis Absens sacerdos; vos putate praesentem Et date duobus quidquid alter optabit.' </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII.== <poem> Si prior Euganeas, Clemens, Helicaonis oras Pictaque pampineis videris arva iugis, Perfer Atestinae nondum vulgata Sabinae Carmina, purpurea sed modo culta toga. Ut rosa delectat, metitur quae pollice primo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIII}}.5|5}} Sic nova nec mento sordida charta iuvat. </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV.== <poem> Non mea Massylus servat pomaria serpens, Regius Alcinoi nec mihi servit ager, Sed Nomentana securus germinat hortus Arbore, nec furem plumbea mala timent. Haec igitur media quae sunt modo nata Subura{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIV}}.5|5}} Mittimus autumni cerea poma mei. </poem> ==<span id='95.0'></span>XCV.== <poem> Infantem tibi vir, tibi, Galla, remisit adulter. Hi, puto, non dubie se futuisse negant. </poem> ==<span id='96.0'></span>XCVI.== <poem> Saepe loquar nimium gentes quod, Avite, remotas, Miraris, Latia factus in urbe senex, Auriferumque Tagum sitiam patriumque Salonem Et repetam saturae sordida rura casae. Illa placet tellus, in qua res parva beatum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVI}}.5|5}} Me facit et tenues luxuriantur opes: Pascitur hic, ibi pascit ager; tepet igne maligno Hic focus, ingenti lumine lucet ibi; Hic pretiosa fames conturbatorque macellus, Mensa ibi divitiis ruris operta sui;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVI}}.10|10}} Quattuor hic aestate togae pluresve teruntur, Autumnis ibi me quattuor una tegit. I, cole nunc reges, quidquid non praestat amicus Cum praestare tibi possit, Avite, locus. </poem> ==<span id='97.0'></span>XCVII.== <poem> Dum levis arsura struitur Libitina papyro, Dum murram et casias flebilis uxor emit, Iam scrobe, iam lecto, iam pollinctore parato Heredem scripsit me Numa: convaluit. </poem> ==<span id='98.0'></span>XCVIII.== <poem> Addat cum mihi Caecubum minister Idaeo resolutior cinaedo, Quo nec filia cultior nec uxor Nec mater tua nec soror recumbit, Vis spectem potius tuas lucernas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVIII}}.5|5}} Aut citrum vetus Indicosque dentes? Suspectus tibi ne tamen recumbam, Praesta de grege sordidaque villa Tonsos, horridulos, rudes, pusillos Hircosi mihi filios subulci.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVIII}}.10|10}} Perdet te dolor hic: habere, Publi, Mores non potes hos et hos ministros. </poem> ==<span id='99.0'></span>XCIX.== <poem> Si Romana forent haec Socratis ora, fuissent Iulius in Saturis qualia Rufus habet. </poem> ==<span id='100.0'></span>C.== <poem> Quid, stulte, nostris versibus tuos misces? Cum litigante quid tibi, miser, libro? Quid congregare cum leonibus volpes Aquilisque similes facere noctuas quaeris? Habeas licebit alterum pedem Ladae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|C}}.5|5}} Inepte, frustra crure ligneo curres. </poem> ==<span id='101.0'></span>CI.== <poem> Elysio redeat si forte remissus ab agro Ille suo felix Caesare Gabba vetus, Qui Capitolinum pariter Gabbamque iocantes Audierit, dicet: 'Rustice Gabba, tace.' </poem> ==<span id='102.0'></span>CII.== <poem> Qua factus ratione sit requiris, Qui numquam futuit, pater Philinus? Gaditanus, Avite, dicat istud, Qui scribit nihil et tamen poeta est. </poem> ==<span id='103.0'></span>CIII.== <poem> Municipes Augusta mihi quos Bilbilis acri Monte creat, rapidis quem Salo cingit aquis, Ecquid laeta iuvat vestri vos gloria vatis? Nam decus et nomen famaque vestra sumus, Nec sua plus debet tenui Verona Catullo{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIII}}.5|5}} Meque velit dici non minus illa suum. Quattuor accessit tricesima messibus aestas, Ut sine me Cereri rustica liba datis, Moenia dum colimus dominae pulcherrima Romae: Mutavere meas Itala regna comas.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIII}}.10|10}} Excipitis placida reducem si mente, venimus; Aspera si geritis corda, redire licet. </poem> ==<span id='104.0'></span>CIV.== <poem> I nostro comes, i, libelle, Flavo Longum per mare, sed faventis undae, Et cursu facili tuisque ventis Hispanae pete Tarraconis arces: Illinc te rota tollet et citatus{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIV}}.5|5}} Altam Bilbilin et tuum Salonem Quinto forsitan essedo videbis. Quid mandem tibi, quaeris? Ut sodales Paucos, sed veteres et ante brumas Triginta mihi quattuorque visos{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIV}}.10|10}} Ipsa protinus a via salutes Et nostrum admoneas subinde Flavum, Iucundos mihi nec laboriosos Secessus pretio paret salubri, Qui pigrum faciant tuum parentem.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIV}}.15|15}} Haec sunt. Iam tumidus vocat magister Castigatque moras, et aura portum Laxavit melior: vale, libelle: Navem, scis puto, non moratur unus. </poem> {{Liber |Ante= Liber IX |AnteNomen= ../Liber IX |Post= Liber XI |PostNomen= ../Liber XI }} </div>{{finis}} 42omybagqj13l7bmppiwe2f2d0cabpi 0 6778 269386 129620 2026-06-07T00:08:09Z Saumache 27923 269386 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber XI }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= Liber X |AnteNomen= ../Liber X |Post= Liber XII |PostNomen= ../Liber XII }} ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Quo tu, quo, liber otiose, tendis Cultus Sidone non cotidiana? Numquid Parthenium videre? Certe: Vadas et redeas inevolutus: Libros non legit ille, sed libellos;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|I}}.5|5}} Nec Musis vacat, aut suis vacaret. Ecquid te satis aestimas beatum, Contingunt tibi si manus minores? Vicini pete porticum Quirini: Turbam non habet otiosiorem{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|I}}.10|10}} Pompeius vel Agenoris puella, Vel primae dominus levis carinae. Sunt illic duo tresve, qui revolvant Nostrarum tineas ineptiarum, Sed cum sponsio fabulaeque lassae{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|I}}.15|15}} De Scorpo fuerint et Incitato. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Triste supercilium durique severa Catonis Frons et aratoris filia Fabricii Et personati fastus et regula morum Quidquid et in tenebris non sumus, ite foras. Clamant ecce mei 'Io Saturnalia' versus:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.5|5}} Et licet et sub te praeside, Nerva, libet. Lectores tetrici salebrosum ediscite Santram: Nil mihi vobiscum est: iste liber meus est. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> Non urbana mea tantum Pipleïde gaudent Otia, nec vacuis auribus ista damus, Sed meus in Geticis ad Martia signa pruinis A rigido teritur centurione liber, Dicitur et nostros cantare Britannia versus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.5|5}} Quid prodest? Nescit sacculus ista meus. At quam victuras poteramus pangere chartas Quantaque Pieria proelia flare tuba, Cum pia reddiderint Augustum numina terris, Et Maecenatem si tibi, Roma, darent!{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.10|10}} </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Sacra laresque Phrygum, quos Troiae maluit heres Quam rapere arsuras Laomedontis opes, Scriptus et aeterno nunc primum Iuppiter auro Et soror et summi filia tota patris, Et qui purpureis iam tertia nomina fastis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|IV}}.5|5}} Iane, refers Nervae; vos precor ore pio: Hunc omnes servate ducem, servate senatum; Moribus hic vivat principis, ille suis. </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Tanta tibi est recti reverentia, Caesar, et aequi, Quanta Numae fuerat: sed Numa pauper erat. Ardua res haec est, opibus non tradere mores Et, cum tot Croesos viceris, esse Numam. Si redeant veteres, ingentia nomina, patres,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|V}}.5|5}} Elysium liceat si vacuare nemus: Te colet invictus pro libertate Camillus, Aurum Fabricius, te tribuente, volet; Te duce gaudebit Brutus, tibi Sulla cruentus Imperium tradet, cum positurus erit;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|V}}.10|10}} Et te privato cum Caesare Magnus amabit, Donabit totas et tibi Crassus opes. Ipse quoque infernis revocatus Ditis ab umbris Si Cato reddatur, Caesarianus erit. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Unctis falciferi senis diebus, Regnator quibus imperat fritillus, Versu ludere non laborioso Permittis, puto, pilleata Roma. Risisti; licet ergo, non vetamur.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.5|5}} Pallentes procul hinc abite curae; Quidquid venerit obvium, loquamur Morosa sine cogitatione. Misce dimidios, puer, trientes, Quales Pythagoras dabat Neroni,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.10|10}} Misce, Dindyme, sed frequentiores: Possum nil ego sobrius; bibenti Succurrent mihi quindecim poetae. Da nunc basia, sed Catulliana: Quae si tot fuerint, quot ille dixit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.15|15}} Donabo tibi Passerem Catulli. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Iam certe stupido non dices, Paula, marito, Ad moechum quotiens longius ire voles, 'Caesar in Albanum iussit me mane venire, Caesar Circeios.' Iam stropha talis abit. Penelopae licet esse tibi sub principe Nerva:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VII}}.5|5}} Sed prohibet scabies ingeniumque vetus. Infelix, quid ages? aegram simulabis amicam? Haerebit dominae vir comes ipse suae, Ibit et ad fratrem tecum matremque patremque. Quas igitur fraudes ingeniosa paras?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VII}}.10|10}} Diceret hystericam se forsitan altera moecha In Sinuessano velle sedere lacu. Quanto tu melius, quotiens placet ire fututum, Quae verum mavis dicere, Paula, viro! </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> Lassa quod hesterni spirant opobalsama dracti, Ultima quod curvo quae cadit aura croco; Poma quod hiberna maturescentia capsa, Arbore quod verna luxuriosus ager; De Palatinis dominae quod Serica prelis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.5|5}} Sucina virginea quod regelata manu; Amphora quod nigri, sed longe, fracta Falerni, Quod qui Sicanias detinet hortus apes; Quod Cosmi redolent alabastra focique deorum, Quod modo divitibus lapsa corona comis:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.10|10}} Singula quid dicam? non sunt satis; omnia misce: Hoc fragrant pueri basia mane mei. Scire cupis nomen? si propter basia, dicam. Iurasti: nimium scire, Sabine, cupis. </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Clarus fronde Iovis, Romani fama coturni, Spirat Apellea redditus arte Memor. </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Contulit ad saturas ingentia pectora Turnus. Cur non ad Memoris carmina? Frater erat. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Tolle, puer, calices tepidique toreumata Nili Et mihi secura pocula trade manu Trita patrum labris et tonso pura ministro; Anticus mensis restituatur honor. Te potare decet gemma, qui Mentora frangis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XI}}.5|5}} In scaphium moechae, Sardanapalle, tuae. </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Ius tibi natorum vel septem, Zoile, detur, Dum matrem nemo det tibi, nemo patrem. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Quisquis Flaminiam teris, viator, Noli nobile praeterire marmor. Urbis deliciae salesque Nili, Ars et gratia, lusus et voluptas, Romani decus et dolor theatri{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIII}}.5|5}} Atque omnes Veneres Cupidinesque Hoc sunt condita, quo Paris, sepulchro. </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Heredes, nolite brevem sepelire colonum: Nam terra est illi quantulacumque gravis. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Sunt chartae mihi, quas Catonis uxor Et quas horribiles legant Sabinae: Hic totus volo rideat libellus Et sit nequior omnibus libellis. Qui vino madeat nec erubescat{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XV}}.5|5}} Pingui sordidus esse Cosmiano, Ludat cum pueris, amet puellas, Nec per circuitus loquatur illam, Ex qua nascimur, omnium parentem, Quam sanctus Numa mentulam vocabat.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XV}}.10|10}} Versus hos tamen esse tu memento Saturnalicios, Apollinaris: Mores non habet hic meos libellus. </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Qui gravis es nimium, potes hinc iam, lector, abire Quo libet: urbanae scripsimus ista togae; Iam mea Lampsacio lascivit pagina versu Et Tartesiaca concrepat aera manu. O quotiens rigida pulsabis pallia vena,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVI}}.5|5}} Sis gravior Curio Fabricioque licet! Tu quoque nequitias nostri lususque libelli Uda, puella, leges, sis Patavina licet. Erubuit posuitque meum Lucretia librum, Sed coram Bruto; Brute, recede: leget.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVI}}.10|10}} </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Non omnis nostri nocturna est pagina libri: Invenies et quod mane, Sabine, legas. </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Donasti, Lupe, rus sub urbe nobis; Sed rus est mihi maius in fenestra. Rus hoc dicere, rus potes vocare? In quo ruta facit nemus Dianae, Argutae tegit ala quod cicadae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.5|5}} Quod formica die comedit uno, Clusae cui folium rosae corona est; In quo non magis invenitur herba, Quam Cosmi folium piperve crudum; In quo nec cucumis iacere rectus{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.10|10}} Nec serpens habitare tota possit. Urucam male pascit hortus unam, Consumpto moritur culex salicto, Et talpa est mihi fossor atque arator. Non boletus hiare, non mariscae{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.15|15}} Ridere aut violae patere possunt. Finis mus populatur et colono Tamquam sus Calydonius timetur, Et sublata volantis ungue Procnes In nido seges est hirundinino;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.20|20}} Et cum stet sine falce mentulaque, Non est dimidio locus Priapo. Vix implet cocleam peracta messis, Et mustum nuce condimus picata. Errasti, Lupe, littera sed una:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.25|25}} Nam quo tempore praedium dedisti, Mallem tu mihi prandium dedisses. </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> Quaeris, cur nolim te ducere, Galla? Diserta es. Saepe soloecismum mentula nostra facit. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Caesaris Augusti lascivos, livide, versus Sex lege, qui tristis verba latina legis: 'Quod futuit Glaphyran Antonius, hanc mihi poenam Fulvia constituit, se quoque uti futuam. Fulviam ego ut futuam? quid si me Manius oret{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XX}}.5|5}} Pedicem, faciam? non puto, si sapiam. "Aut futue, aut pugnemus" ait. Quid, quod mihi vita Carior est ipsa mentula? Signa canant!' Absolvis lepidos nimirum, Auguste, libellos, Qui scis Romana simplicitate loqui.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XX}}.10|10}} </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Lydia tam laxa est, equitis quam culus aheni, Quam celer arguto qui sonat aere trochus, Quam rota transmisso totiens inpacta petauro, Quam vetus a crassa calceus udus aqua, Quam quae rara vagos expectant retia turdos,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXI}}.5|5}} Quam Pompeiano vela negata noto, Quam quae de pthisico lapsa est armilla cinaedo, Culcita Leuconico quam viduata suo, Quam veteres bracae Brittonis pauperis, et quam Turpe Ravennatis guttur onocrotali.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXI}}.10|10}} Hanc in piscina dicor futuisse marina. Nescio; piscinam me futuisse puto. </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Mollia quod nivei duro teris ore Galaesi Basia, quod nudo cum Ganymede iaces, (Quis negat?) hoc nimium est. Sed sit satis; inguina saltem Parce fututrici sollicitare manu. Levibus in pueris plus haec, quam mentula, peccat,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXII}}.5|5}} Et faciunt digiti praecipitantque virum: Inde tragus celeresque pili mirandaque matri Barba, nec in clara balnea luce placent. Divisit natura marem: pars una puellis, Una viris genita est. Utere parte tua.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXII}}.10|10}} </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Nubere Sila mihi nulla non lege parata est; Sed Silam nulla ducere lege volo. Cum tamen instaret, 'deciens mihi dotis in auro Sponsa dabis' dixi; 'quid minus esse potest? Nec futuam quamvis prima te nocte maritus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIII}}.5|5}} Communis tecum nec mihi lectus erit; Complectarque meam, nec tu prohibebis, amicam, Ancillam mittes et mihi iussa tuam. Te spectante dabit nobis lasciva minister Basia, sive meus sive erit ille tuus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIII}}.10|10}} Ad cenam venies, sed sic divisa recumbes, Ut non tangantur pallia nostra tuis. Oscula rara dabis nobis et non dabis ultro, Nec quasi nupta dabis, sed quasi mater anus. Si potes ista pati, si nil perferre recusas,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIII}}.15|15}} Invenies qui te ducere, Sila, velit.' </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> Dum te prosequor et domum reduco, Aurem dum tibi praesto garrienti, Et quidquid loqueris facisque laudo, Quot versus poterant, Labulle, nasci! Hoc damnum tibi non videtur esse,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIV}}.5|5}} Si quod Roma legit, requirit hospes, Non deridet eques, tenet senator, Laudat causidicus, poeta carpit, Propter te perit? hoc Labulle, verum est? Hoc quisquam ferat? ut tibi tuorum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIV}}.10|10}} Sit maior numerus togatulorum, Librorum mihi sit minor meorum? Triginta prope iam diebus una est Nobis pagina vix peracta. Sic fit, Cum cenare domi poeta non vult.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIV}}.15|15}} </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Illa salax nimium nec paucis nota puellis Stare Lino desit mentula. Lingua, cave. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> O mihi grata quies, o blanda, Telesphore, cura, Qualis in amplexu non fuit ante meo: Basia da nobis vetulo, puer, uda Falerno, Pocula da labris facta minora tuis. Addideris super haec Veneris si gaudia vera,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVI}}.5|5}} Esse negem melius cum Ganymede Iovi. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Ferreus es, si stare potest tibi mentula, Flacce, Cum te sex cyathos orat amica gari, Vel duo frusta rogat cybii tenuemve lacertum, Nec dignam toto se botryone putat; Cui portat gaudens ancilla paropside rubra{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVII}}.5|5}} Hallecem, sed quam protinus illa voret; Aut cum perfricuit frontem posuitque pudorem, Sucida palliolo vellera quinque petit. At mea me libram foliati poscat amica, Aut virides gemmas sardonychasve pares,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVII}}.10|10}} Nec nisi prima velit de Tusco Serica vico, Aut centum aureolos sic velut aera roget. Nunc tu velle putas haec me donare puellae? Nolo, sed his ut sit digna puella volo. </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Invasit medici Nasica phreneticus Eucti Et percidit Hylan. Hic, puto, sanus erat. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Languida cum vetula tractare virilia dextra Coepisti, iugulor pollice, Phylli, tuo: Nam cum me murem, cum me tua lumina dicis, Horis me refici vix puto posse decem. Blanditias nescis: 'dabo' dic 'tibi milia centum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.5|5}} Et dabo Setini iugera culta soli; Accipe vina, domum, pueros, chrysendeta, mensas.' Nil opus est digitis: sic mihi, Phylli, frica. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Os male causidicis et dicis olere poetis. Sed fellatori, Zoile, peius olet. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Atreus Caecilius cucurbitarum Sic illas quasi filios Thyestae In partes lacerat secatque mille. Gustu protinus has edes in ipso, Has prima feret alterave cena,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.5|5}} Has cena tibi tertia reponet, Hinc seras epidipnidas parabit. Hinc pistor fatuas facit placentas, Hinc et multiplices struit tabellas Et notas caryotidas theatris.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.10|10}} Hinc exit varium coco minutal, Ut lentem positam fabamque credas; Boletos imitatur et botellos, Et caudam cybii brevesque maenas. Hinc cellarius experitur artes,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.15|15}} Ut condat vario vafer sapore In rutae folium Capelliana. Sic inplet gabatas paropsidesque Et leves scutulas cavasque lances. Hoc lautum vocat, hoc putat venustum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.20|20}} Unum ponere ferculis tot assem. </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> Nec toga nec focus est nec tritus cimice lectus Nec tibi de bibula sarta palude teges, Nec puer aut senior, nulla est ancilla nec infans, Nec sera nec clavis nec canis atque calix. Tu tamen adfectas, Nestor, dici atque videri{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.5|5}} Pauper, et in populo quaeris habere locum. Mentiris vanoque tibi blandiris honore. Non est paupertas, Nestor, habere nihil. </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Saepius ad palmam prasinus post fata Neronis Pervenit et victor praemia plura refert. I nunc, livor edax, dic te cessisse Neroni: Vicit nimirum non Nero, sed prasinus </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Aedes emit Aper, sed quas nec noctua vellet Esse suas: adeo nigra vetusque casa est. Vicinos illi nitidus Maro possidet hortos. Cenabit belle, non habitabit Aper. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Ignotos mihi cum voces trecentos, Quare non veniam vocatus ad te, Miraris quererisque litigasque. Solus ceno, Fabulle, non libenter. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Gaius hanc lucem gemma mihi Iulius alba Signat, io, votis redditus, ecce, meis: Desperasse iuvat veluti iam rupta sororum Fila; minus gaudent qui timuere nihil. Hypne, quid expectas, piger? inmortale Falernum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVI}}.5|5}} Funde, senem poscunt talia vota cadum: Quincunces et sex cyathos besemque bibamus, GAIUS ut fiat IULIUS et PROCULUS. </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Zoile, quid tota gemmam praecingere libra Te iuvat et miserum perdere sardonycha? Anulus iste tuis fuerat modo cruribus aptus: Non eadem digitis pondera conveniunt. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Mulio viginti venit modo milibus, Aule. Miraris pretium tam grave? surdus erat. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Cunarum fueras motor, Charideme, mearum Et pueri custos adsiduusque comes. Iam mihi nigrescunt tonsa sudaria barba Et queritur labris puncta puella meis; Sed tibi non crevi: te noster vilicus horret,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIX}}.5|5}} Te dispensator, te domus ipsa pavet. Ludere nec nobis, nec tu permittis amare; Nil mihi vis et vis cuncta licere tibi. Corripis, observas, quereris, suspiria ducis, Et vix a ferulis temperat ira tua.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIX}}.10|10}} Si Tyrios sumpsi cultus unxive capillos, Exclamas 'Numquam fecerat ista pater'; Et numeras nostros adstricta fronte trientes, Tamquam de cella sit cadus ille tua. Desine; non possum libertum ferre Catonem.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIX}}.15|15}} Esse virum iam me dicet amica tibi. </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Formosam Glyceran amat Lupercus Et solus tenet imperatque solus. Quam toto sibi mense non fututam Cum tristis quereretur et roganti Causam reddere vellet Aeliano,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XL}}.5|5}} Respondit, Glycerae dolere dentes. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Indulget pecori nimium dum pastor Amyntas Et gaudet fama luxuriaque gregis, Cedentes oneri ramos silvamque fluentem Vicit, concussas ipse secutus opes. Triste nemus dirae vetuit superesse rapinae{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLI}}.5|5}} Damnavitque rogis noxia ligna pater. Pingues, Lygde, sues habeat vicinus Iollas: Te satis est nobis adnumerare pecus. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Vivida cum poscas epigrammata, mortua ponis Lemmata. Quid fieri, Caeciliane, potest? Mella iubes Hyblaea tibi vel Hymettia nasci, Et thyma Cecropiae Corsica ponis api! </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Deprensum in puero tetricis me vocibus, uxor, Corripis et culum te quoque habere refers. Dixit idem quotiens lascivo Iuno Tonanti! Ille tamen grandi cum Ganymede iacet. Incurvabat Hylan posito Tirynthius arcu:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.5|5}} Tu Megaran credis non habuisse natis? Torquebat Phoebum Daphne fugitiva: sed illas Oebalius flammas iussit abire puer. Briseïs multum quamvis aversa iaceret, Aeacidae propior levis amicus erat.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.10|10}} Parce tuis igitur dare mascula nomina rebus, Teque puta cunnos, uxor, habere duos. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Orbus es et locuples et Bruto consule natus: Esse tibi veras credis amicitias? Sunt verae, sed quas iuvenis, quas pauper habebas. Qui novus est, mortem diligit ille tuam. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Intrasti quotiens inscriptae limina cellae, Seu puer arrisit sive puella tibi, Contentus non es foribus veloque seraque, Secretumque iubes grandius esse tibi: Oblinitur minimae si qua est suspicio rimae{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLV}}.5|5}} Punctaque lasciva quae terebrantur acu. Nemo est tam teneri tam sollicitique pudoris, Qui vel pedicat, Canthare, vel futuit. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Iam nisi per somnum non arrigis et tibi, Mevi, Incipit in medios meiere verpa pedes, Truditur et digitis pannucea mentula lassis Nec levat extinctum sollicitata caput. Quid miseros frustra cunnos culosque lacessis?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVI}}.5|5}} Summa petas: illic mentula vivit anus. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Omnia femineis quare dilecta catervis Balnea devitat Lattara? Ne futuat. Cur nec Pompeia lentus spatiatur in umbra, Nec petit Inachidos limina? Ne futuat. Cur Lacedaemonio luteum ceromate corpus{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVII}}.5|5}} Perfundit gelida Virgine? Ne futuat. Cum sic feminei generis contagia vitet, Cur lingit cunnum Lattara? Ne futuat. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Silius haec magni celebrat monimenta Maronis, Iugera facundi qui Ciceronis habet. Heredem dominumque sui tumulive larisve Non alium mallet nec Maro nec Cicero. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Nulla est hora tibi qua non me, Phylli, furentem Despolies: tanta calliditate rapis. Nunc plorat speculo fallax ancilla relicto, Gemma vel a digito vel cadit aure lapis; Nunc furtiva lucri fieri bombycina possunt,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.5|5}} Profertur Cosmi nunc mihi siccus onyx; Amphora nunc petitur nigri cariosa Falerni, Expiet ut somnos garrula saga tuos; Nunc ut emam grandemve lupum mullumve bilibrem, Indixit cenam dives amica tibi.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.10|10}} Sit pudor et tandem veri respectus et aequi: Nil tibi, Phylli, nego; nil mihi, Phylli, nega. </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Iam prope desertos cineres et sancta Maronis Nomina qui coleret, pauper et unus erat. Silius optatae succurrere censuit umbrae, Silius et vatem, non minor ipse, colit. </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Tanta est quae Titio columna pendet, Quantam Lampsaciae colunt puellae. Hic nullo comitante nec molesto Thermis grandibus et suis lavatur. Anguste Titius tamen lavatur.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LI}}.5|5}} </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Cenabis belle, Iuli Cerialis, apud me; Condicio est melior si tibi nulla, veni. Octavam poteris servare; lavabimur una: Scis, quam sint Stephani balnea iuncta mihi. Prima tibi dabitur ventri lactuca movendo{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LII}}.5|5}} Utilis, et porris fila resecta suis, Mox vetus et tenui maior cordyla lacerto, Sed quam cum rutae frondibus ova tegant; Altera non deerunt tenui versata favilla, Et Velabrensi massa coacta foco,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LII}}.10|10}} Et quae Picenum senserunt frigus olivae. Haec satis in gustu. Cetera nosse cupis? Mentiar, ut venias: pisces, conchylia, sumen Et chortis saturas atque paludis aves, Quae nec Stella solet rara nisi ponere cena.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LII}}.15|15}} Plus ego polliceor: nil recitabo tibi, Ipse tuos nobis relegas licet usque Gigantas, Rura vel aeterno proxima Vergilio. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Claudia caeruleis cum sit Rufina Britannis Edita, quam Latiae pectora gentis habet! Quale decus formae! Romanam credere matres Italides possunt, Atthides esse suam. Di bene, quod sancto peperit fecunda marito,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.5|5}} Quod sperat generos quodque puella nurus. Sic placeat superis, ut coniuge gaudeat uno Et semper natis gaudeat illa tribus. </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Unguenta et casias et olentem funera murram Turaque de medio semicremata rogo Et quae de Stygio rapuisti cinnama lecto, Inprobe, de turpi, Zoile, redde sinu. A pedibus didicere manus peccare protervae.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIV}}.5|5}} Non miror furem, qui fugitivus eras. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Hortatur fieri quod te Lupus, Urbice, patrem, Ne credas; nihil est, quod minus ille velit. Ars est captandi quod nolis velle videri; Ne facias optat, quod rogat ut facias. Dicat praegnantem tua se Cosconia tantum:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.5|5}} Pallidior fiet iam pariente Lupus. At tu consilio videaris ut usus amici, Sic morere, ut factum te putet esse patrem. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Quod nimium mortem, Chaeremon Stoice, laudas, Vis animum mirer suspiciamque tuum? Hanc tibi virtutem fracta facit urceus ansa, Et tristis nullo qui tepet igne focus, Et teges et cimex et nudi sponda grabati,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVI}}.5|5}} Et brevis atque eadem nocte dieque toga. O quam magnus homo es, qui faece rubentis aceti Et stipula et nigro pane carere potes! Leuconicis agedum tumeat tibi culcita lanis Constringatque tuos purpura pexa toros,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVI}}.10|10}} Dormiat et tecum, modo qui dum Caecuba miscet Convivas roseo torserat ore puer: O quam tu cupies ter vivere Nestoris annos Et nihil ex ulla perdere luce voles! Rebus in angustis facile est contemnere vitam:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVI}}.15|15}} Fortiter ille facit, qui miser esse potest. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Miraris, docto quod carmina mitto Severo, Ad cenam cum te, docte Severe, vocem? Iuppiter ambrosia satur est et nectare vivit; Nos tamen exta Iovi cruda merumque damus. Omnia cum tibi sint dono concessa deorum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.5|5}} Si quod habes non vis, ergo quid accipies? </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Cum me velle vides tentumque, Telesphore, sentis, Magna rogas - puta me velle negare: licet? - Et nisi iuratus dixi 'dabo', subtrahis illas, Permittunt in me quae tibi multa, natis. Quid si me tonsor, cum stricta novacula supra est,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVIII}}.5|5}} Tunc libertatem divitiasque roget? Promittam; neque enim rogat illo tempore tonsor, Latro rogat; res est imperiosa timor: Sed fuerit curva cum tuta novacula theca, Frangam tonsori crura manusque simul.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVIII}}.10|10}} At tibi nil faciam, sed lota mentula lana Λαικάζειν cupidae dicet avaritiae. </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Senos Charinus omnibus digitis gerit, Nec nocte ponit anulos, Nec cum lavatur. Causa quae sit, quaeritis? Dactyliothecam non habet. </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Sit Phlogis an Chione Veneri magis apta, requiris? Pulchrior est Chione; sed Phlogis ulcus habet, Ulcus habet Priami quod tendere possit alutam Quodque senem Pelian non sinat esse senem, Ulcus habet quod habere suam vult quisque puellam,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LX}}.5|5}} Quod sanare Criton, non quod Hygia potest: At Chione non sentit opus nec vocibus ullis Adiuvat, absentem marmoreamve putes. Exorare, dei, si vos tam magna liceret Et bona velletis tam pretiosa dare,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LX}}.10|10}} Hoc quod habet Chione corpus faceretis haberet Ut Phlogis, et Chione quod Phlogis ulcus habet. </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Lingua maritus, moechus ore Nanneius, Summemmianis inquinatior buccis; Quem cum fenestra vidit a Suburana Obscena nudum Leda, fornicem cludit Mediumque mavult basiare, quam summum;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.5|5}} Modo qui per omnes viscerum tubos ibat Et voce certa consciaque dicebat, Puer an puella matris esset in ventre: - Gaudete cunni; vestra namque res acta est - Arrigere linguam non potest fututricem.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.10|10}} Nam dum tumenti mersus haeret in volva Et vagientes intus audit infantes, Partem gulosam solvit indecens morbus. Nec purus esse nunc potest nec inpurus. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Lesbia se iurat gratis numquam esse fututam. Verum est. Cum futui vult, numerare solet. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Spectas nos, Philomuse, cum lavamur, Et quare mihi tam mutuniati Sint leves pueri, subinde quaeris. Dicam simpliciter tibi roganti: Pedicant, Philomuse, curiosos.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIII}}.5|5}} </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Nescio tam multis quid scribas, Fauste, puellis: Hoc scio, quod scribit nulla puella tibi. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Sescenti cenant a te, Iustine, vocati Lucis ad officium quae tibi prima fuit. Inter quos, memini, non ultimus esse solebam; Nec locus hic nobis invidiosus erat. Postera sed festae reddis sollemnia mensae:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXV}}.5|5}} Sescentis hodie, cras mihi natus eris. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Et delator es et calumniator, Et fraudator es et negotiator, Et fellator es et lanista. Miror Quare non habeas, Vacerra, nummos. </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Nil mihi das vivus; dicis post fata daturum. Si non es stultus, scis, Maro, quid cupiam. </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Parva rogas magnos; sed non dant haec quoque magni. Ut pudeat levius te, Matho, magna roga. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Amphitheatrales inter nutrita magistros Venatrix, silvis aspera, blanda domi, Lydia dicebar, domino fidissima Dextro, Qui non Erigones mallet habere canem, Nec qui Dictaea Cephalum de gente secutus{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIX}}.5|5}} Luciferae pariter venit ad astra deae. Non me longa dies nec inutilis abstulit aetas, Qualia Dulichio fata fuere cani: Fulmineo spumantis apri sum dente perempta, Quantus erat, Calydon, aut, Erymanthe, tuus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIX}}.10|10}} Nec queror infernas quamvis cito rapta sub umbras: Non potui fato nobiliore mori. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Vendere, Tucca, potes centenis milibus emptos? Plorantis dominos vendere, Tucca, potes? Nec te blanditiae, nec verba rudesve querellae, Nec te dente tuo saucia colla movent? A facinus! tunica patet inguen utrimque levata,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.5|5}} Inspiciturque tua mentula facta manu. Si te delectat numerata pecunia, vende Argentum, mensas, murrina, rura, domum; Vende senes servos, ignoscent, vende paternos: Ne pueros vendas, omnia vende, miser.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.10|10}} Luxuria est emere hos - quis enim dubitatve negatve? -, Sed multo maior vendere luxuria est. </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Hystericam vetulo se dixerat esse marito Et queritur futui Leda necesse sibi; Sed flens atque gemens tanti negat esse salutem Seque refert potius proposuisse mori. Vir rogat, ut vivat virides nec deserat annos,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXI}}.5|5}} Et fieri, quod iam non facit ipse, sinit. Protinus accedunt medici medicaeque recedunt, Tollunturque pedes. O medicina gravis! </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Drauci Natta sui vocat pipinnam, Collatus cuï Gallus est Priapus. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Venturum iuras semper mihi, Lygde, roganti Constituisque horam constituisque locum. Cum frustra iacui longa prurigine tentus, Succurrit pro te saepe sinistra mihi. Quid precer, o fallax, meritis et moribus istis?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIII}}.5|5}} Umbellam luscae, Lygde, feras dominae. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Curandum penem commisit Baccara Raetus Rivali medico. Baccara Gallus erit. </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Theca tectus ahenea lavatur Tecum, Caelia, servus; ut quid, oro, Non sit cum citharoedus aut choraules? Non vis, ut puto, mentulam videre. Quare cum populo lavaris ergo?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXV}}.5|5}} Omnes an tibi nos sumus spadones? Ergo, ne videaris invidere, Servo, Caelia, fibulam remitte. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> Solvere, Paete, decem tibi me sestertia cogis, Perdiderit quoniam Bucco ducenta tibi. Ne noceant, oro, mihi non mea crimina: tu qui Bis centena potes perdere, perde decem. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> In omnibus Vacerra quod conclavibus Consumit horas et die toto sedet, Cenaturit Vacerra, non cacaturit. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Utere femineis conplexibus, utere, Victor, Ignotumque sibi mentula discat opus. Flammea texuntur sponsae, iam virgo paratur, Tondebit pueros iam nova nupta tuos. Pedicare semel cupido dabit illa marito,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVIII}}.5|5}} Dum metuit teli vulnera prima novi: Saepius hoc fieri nutrix materque vetabunt Et dicent 'Uxor, non puer, ista tibi est.' Heu quantos aestus, quantos patiere labores, Si fuerit cunnus res peregrina tibi!{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVIII}}.10|10}} Ergo Suburanae tironem trade magistrae. Illa virum faciet; non bene virgo docet. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Ad primum decuma lapidem quod venimus hora, Arguimur lentae crimine pigritiae. Non est ista viae, non est mea, sed tua culpa est, Misisti mulas qui mihi, Paete, tuas. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> Litus beatae Veneris aureum Baias, Baias superbae blanda dona Naturae, Ut mille laudem, Flacce, versibus Baias, Laudabo digne non satis tamen Baias. Sed Martialem malo, Flacce, quam Baias.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXX}}.5|5}} Optare utrumque pariter, inprobi votum est. Quod si deorum munere hoc tibi detur, Quid gaudiorum est Martialis et Baiae! </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> Cum sene communem vexat spado Dindymus Aeglen, Et iacet in medio sicca puella toro. Viribus hic, operi non est hic utilis annis: Ergo sine effectu prurit utrique labor. Supplex illa rogat pro se miserisque duobus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXI}}.5|5}} Hunc iuvenem facias, hunc, Cytherea, virum. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> A Sinuessanis conviva Philostratus undis Conductum repetens nocte iubente larem Paene imitatus obit saevis Elpenora fatis, Praeceps per longos dum ruit usque gradus. Non esset, Nymphae, tam magna pericula passus,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXII}}.5|5}} Si potius vestras ille bibisset aquas. </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Nemo habitat gratis nisi dives et orbus apud te. Nemo domum pluris, Sosibiane, locat. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Qui nondum Stygias descendere quaerit ad umbras, Tonsorem fugiat, si sapit, Antiochum. Alba minus saevis lacerantur bracchia cultris, Cum furit ad Phrygios enthea turba modos; Mitior inplicitas Alcon secat enterocelas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIV}}.5|5}} Fractaque fabrili dedolat ossa manu. Tondeat hic inopes Cynicos et Stoica menta Collaque pulverea nudet equina iuba. Hic miserum Scythica sub rupe Promethea radat, Carnificem duro pectore poscet avem;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIV}}.10|10}} Ad matrem fugiet Pentheus, ad Maenadas Orpheus, Antiochi tantum barbara tela sonent. Haec quaecumque meo numeratis stigmata mento, In vetuli pyctae qualia fronte sedent, Non iracundis fecit gravis unguibus uxor:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIV}}.15|15}} Antiochi ferrum est et scelerata manus. Unus de cunctis animalibus hircus habet cor: Barbatus vivit, ne ferat Antiochum. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV.== <poem> Sidere percussa est subito tibi, Zoile, lingua, Dum lingis. Certe, Zoile, nunc futues. </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI.== <poem> Leniat ut fauces medicus, quas aspera vexat Adsidue tussis, Parthenopaee, tibi, Mella dari nucleosque iubet dulcesque placentas Et quidquid pueros non sinit esse truces. At tu non cessas totis tussire diebus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVI}}.5|5}} Non est haec tussis, Parthenopaee, gula est. </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII.== <poem> Dives eras quondam: sed tunc pedico fuisti, Et tibi nulla diu femina nota fuit. Nunc sectaris anus. O quantum cogit egestas! Illa fututorem te, Charideme, facit. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Multis iam, Lupe, posse se diebus Pedicare negat Charisianus. Causam cum modo quaererent sodales, Ventrem dixit habere se solutum. </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX.== <poem> Intactas quare mittis mihi, Polla, coronas? A te vexatas malo tenere rosas. </poem> ==<span id='90.0'></span>XC.== <poem> Carmina nulla probas molli quae limite currunt, Sed quae per salebras altaque saxa cadunt, Et tibi Maeonio res carmine maior habetur 'Lucili columella hic situ Metrophanes;' Attonitusque legis 'terraï frugiferaï,'{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XC}}.5|5}} Accius et quidquid Pacuviusque vomunt. Vis imiter veteres, Chrestille, tuosque poetas? Dispeream, ni scis, mentula quid sapiat. </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI.== <poem> Aeolidos Canace iacet hoc tumulata sepulchro, Ultima cui parvae septima venit hiems. A scelus, a facinus! properas qui flere, viator, Non licet hic vitae de brevitate queri: Tristius est leto leti genus: horrida vultus{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCI}}.5|5}} Abstulit et tenero sedit in ore lues, Ipsaque crudeles ederunt oscula morbi, Nec data sunt nigris tota labella rogis. Si tam praecipiti fuerant ventura volatu, Debuerant alia fata venire via.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCI}}.10|10}} Sed mors vocis iter properavit cludere blandae, Ne posset duras flectere lingua deas. </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII.== <poem> Mentitur qui te vitiosum, Zoile, dicit. Non vitiosus homo es, Zoile, sed vitium. </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII.== <poem> Pierios vatis Theodori flamma penates Abstulit. Hoc Musis et tibi, Phoebe, placet? O scelus, o magnum facinus crimenque deorum, Non arsit pariter quod domus et dominus! </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV.== <poem> Quod nimium lives nostris et ubique libellis Detrahis, ignosco: verpe poeta, sapis. Hoc quoque non curo, quod cum mea carmina carpas, Conpilas: et sic, verpe poeta, sapis. Illud me cruciat, Solymis quod natus in ipsis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIV}}.5|5}} Pedicas puerum, verpe poeta, meum. Ecce negas iurasque mihi per templa Tonantis. Non credo: iura, verpe, per Anchialum. </poem> ==<span id='95.0'></span>XCV.== <poem> Incideris quotiens in basia fellatorum, In solium puta te mergere, Flacce, caput. </poem> ==<span id='96.0'></span>XCVI.== <poem> Marcia, non Rhenus, salit hic, Germane: quid obstas Et puerum prohibes divitis imbre lacus? Barbare, non debet, submoto cive, ministro Captivam victrix unda levare sitim. </poem> ==<span id='97.0'></span>XCVII.== <poem> Una nocte quater possum: sed quattuor annis Si possum, peream, te Telesilla semel. </poem> ==<span id='98.0'></span>XCVIII.== <poem> Effugere non est, Flacce, basiatores. Instant, morantur, persecuntur, occurrunt, Et hinc et illinc, usquequaque, quacumque. Non ulcus acre pusulaeve lucentes, Nec triste mentum sordidique lichenes,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVIII}}.5|5}} Nec labra pingui delibuta cerato, Nec congelati gutta proderit nasi. Et aestuantem basiant et algentem, Et nuptiale basium reservantem. Non te cucullis adseret caput tectum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVIII}}.10|10}} Lectica nec te tuta pelle veloque, Nec vindicabit sella saepius clusa: Rimas per omnis basiator intrabit. Non consulatus ipse, non tribunatus Senive fasces, nec superba clamosi{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVIII}}.15|15}} Lictoris abiget virga basiatorem: Sedeas in alto tu licet tribunali Et e curuli iura gentibus reddas, Ascendet illa basiator atque illa. Febricitantem basiabit et flentem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVIII}}.20|20}} Dabit oscitanti basium natantique, Dabit et cacanti. Remedium mali solum est, Facias amicum basiare quem nolis. </poem> ==<span id='99.0'></span>XCIX.== <poem> De cathedra quotiens surgis - iam saepe notavi - Pedicant miserae, Lesbia, te tunicae. Quas cum conata es dextra, conata sinistra Vellere, cum lacrimis eximis et gemitu: Sic constringuntur gemina Symplegade culi{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIX}}.5|5}} Et nimias intrant cyaneasque natis. Emendare cupis vitium deforme? docebo: Lesbia, nec surgas censeo, nec sedeas. </poem> ==<span id='100.0'></span>C.== <poem> Habere amicam nolo, Flacce, subtilem, Cuius lacertos anuli mei cingant, Quae clune nudo radat et genu pungat, Cui serra lumbis, cuspis eminet culo. Sed idem amicam nolo mille librarum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|C}}.5|5}} Carnarius sum, pinguiarius non sum. </poem> ==<span id='101.0'></span>CI.== <poem> Thaida tam tenuem potuisti, Flacce, videre? Tu, puto, quod non est, Flacce, videre potes. </poem> ==<span id='102.0'></span>CII.== <poem> Non est mentitus, qui te mihi dixit habere Formosam carnem, Lydia, non faciem. Est ita, si taceas et si tam muta recumbas, Quam silet in cera vultus et in tabula. Sed quotiens loqueris, carnem quoque, Lydia, perdis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CII}}.5|5}} Et sua plus nulli, quam tibi, lingua nocet. Audiat aedilis ne te videatque caveto: Portentum est, quotiens coepit imago loqui. </poem> ==<span id='103.0'></span>CIII.== <poem> Tanta tibi est animi probitas orisque, Safroni, Ut mirer fieri te potuisse patrem. </poem> ==<span id='104.0'></span>CIV.== <poem> Uxor, vade foras, aut moribus utere nostris: Non sum ego nec Curius nec Numa nec Tatius. Me iucunda iuvant tractae per pocula noctes: Tu properas pota surgere tristis aqua. Tu tenebris gaudes: me ludere teste lucerna{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIV}}.5|5}} Et iuvat admissa rumpere luce latus. Fascia te tunicaeque obscuraque pallia celant: At mihi nulla satis nuda puella iacet. Basia me capiunt blandas imitata columbas: Tu mihi das, aviae qualia mane soles.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIV}}.10|10}} Nec motu dignaris opus nec voce iuvare Nec digitis, tamquam tura merumque pares: Masturbabantur Phrygii post ostia servi, Hectoreo quotiens sederat uxor equo, Et quamvis Ithaco stertente pudica solebat{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIV}}.15|15}} Illic Penelope semper habere manum. Pedicare negas: dabat hoc Cornelia Graccho, Iulia Pompeio, Porcia, Brute, tibi; Dulcia Dardanio nondum miscente ministro Pocula Iuno fuit pro Ganymede Iovi.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|CIV}}.20|20}} Si te delectat gravitas, Lucretia toto Sis licet usque die: Laïda nocte volo. </poem> ==<span id='105.0'></span>CV.== <poem> Mittebas libram, quadrantem, Garrice, mittis. Saltem semissem, Garrice, solve mihi. </poem> ==<span id='106.0'></span>CVI.== <poem> Vibi Maxime, si vacas havere, Hoc tantum lege: namque et occupatus Et non es nimium laboriosus. Transis hos quoque quattuor? sapisti. </poem> ==<span id='107.0'></span>CVII.== <poem> Explicitum nobis usque ad sua cornua librum Et quasi perlectum, Septiciane, refers. Omnia legisti. Credo, scio, gaudeo, verum est. Perlegi libros sic ego quinque tuos. </poem> ==<span id='108.0'></span>CVIII.== <poem> Quamvis tam longo possis satur esse libello, Lector, adhuc a me disticha pauca petis. Sed Lupus usuram puerique diaria poscunt. Lector, solve. Taces dissimulasque? Vale. </poem> {{Liber |Ante= Liber X |AnteNomen= ../Liber X |Post= Liber XII |PostNomen= ../Liber XII }} </div>{{finis}} pcsu7oj715pmup38ktk0ub70upibdcj 0 6779 269387 129624 2026-06-07T00:15:29Z Saumache 27923 269387 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber XII }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= Liber XI |AnteNomen= ../Liber XI }} Valerius Martialis Prisco suo s. Scio me patrocinium debere contumacissimae trienni desidiae; quo absolvenda non esset inter illas quoque urbicas occupationes, quibus facilius consequimur, ut molesti potius, quam ut officiosi esse videamur; nedum in hac provinciali solitudine, ubi nisi etiam intemperanter studemus, et sine solacio et sine excusatione secessimus. Accipe ergo rationem. In qua hoc maximum et primum est, quod civitatis aures, quibus adsueveram, quaero et videor mihi in alieno foro litigare; si quid est enim, quod in libellis meis placeat, dictavit auditor: illam iudiciorum subtilitatem, illud materiarum ingenium, bibliothecas, theatra, convictus, in quibus studere se voluptates non sentiunt, ad summam omnium illa, quae delicati reliquimus, desideramus quasi destituti. Accedit his municipalium robigo dentium et iudici loco livor, et unus aut alter mali, in pusillo loco multi; adversus quod difficile est habere cotidie bonum stomachum: ne mireris igitur abiecta ab indignante quae a gestiente fieri solebant. Ne quid tamen et advenienti tibi ab urbe et exigenti negarem - cui non refero gratiam, si tantum ea praesto quae possum -, imperavi mihi, quod indulgere consueram, et studui paucissimis diebus, ut familiarissimas mihi aures tuas exciperem adventoria sua. Tu velim ista, quae tantum apud te non periclitantur, diligenter aestimare et excutere non graveris; et, quod tibi difficillimum est, de nugis nostris iudices nitore seposito, ne Romam, si ita decreveris, non Hispaniensem librum mittamus, sed Hispanum. ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Retia dum cessant latratoresque Molossi Et non invento silva quiescit apro, Otia, Prisce, brevi poteris donare libello. Hora nec aestiva est nec tibi tota perit. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Ad populos mitti qui nuper ab Urbe solebas, Ibis, io, Romam nunc peregrine liber Auriferi de gente Tagi tetricique Salonis, Dat patrios amnes quos mihi terra potens. Non tamen hospes eris, nec iam potes advena dici,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.5|5}} Cuius habet fratres tot domus alta Remi. Iure tuo veneranda novi pete limina templi, Reddita Pierio sunt ubi tecta choro. Vel si malueris, prima gradiere Subura; Atria sunt illic consulis alta mei:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.10|10}} Laurigeros habitat facundus Stella penatis, Clarus Hyanteae Stella sititor aquae; Fons ibi Castalius vitreo torrente superbit, Unde novem dominas saepe bibisse ferunt: Ille dabit populo patribusque equitique legendum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.15|15}} Nec nimium siccis perleget ipse genis. Quid titulum poscis? versus duo tresve legantur, Clamabunt omnes te, liber, esse meum. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> Quod Flacco Varioque fuit summoque Maroni Maecenas, atavis regibus ortus eques, Gentibus et populis, hoc te mihi, Prisce Terenti, Fama fuisse loquax chartaque dicet anus Tu facis ingenium, tu, si quid posse videmur;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.5|5}} Tu das ingenuae ius mihi pigritiae. Macte animi, quem rarus habes, morumque tuorum, Quos Numa, quos hilaris possit habere Cato. Largiri, praestare, breves extendere census, Et dare quae faciles vix tribuere dei,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.10|10}} Nunc licet et fas est. Sed tu sub principe duro Temporibusque malis ausus es esse bonus. </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Longior undecimi nobis decimique libelli Artatus labor est et breve rasit opus. Plura legant vacui, quibus otia tuta dedisti: Haec lege tu, Caesar; forsan et illa leges. </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Quae modo litoreos ibatis carmina Pyrgos, Ite sacra - iam non pulverulenta - via. Contigit Ausoniae procerum mitissimus aulae Nerva: licet toto nunc Helicone frui: Recta fides, hilaris clementia, cauta potestas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|V}}.5|5}} Iam redeunt; longi terga dedere metus. Hoc populi gentesque tuae, pia Roma, precantur: Dux tibi sit semper talis, et iste diu. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Contigit Ausoniae procerum mitissimus aulae Nerva: licet toto nunc Helicone frui: Recta fides, hilaris clementia, cauta potestas Iam redeunt; longi terga dedere metus. 5Hoc populi gentesque tuae, pia Roma, precantur:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.5|5}} Dux tibi sit semper talis, et iste diu. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Toto vertice quot gerit capillos, Annos si tot habet Ligeia, trima est. </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> Terrarum dea gentiumque Roma, Cui par est nihil et nihil secundum, Traiani modo laeta cum futuros Tot per saecula conputaret annos, Et fortem iuvenemque Martiumque{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.5|5}} In tanto duce militem videret, Dixit praeside gloriosa tali: 'Parthorum proceres ducesque Serum, Thraces, Sauromatae, Getae, Britanni, Possum ostendere Caesarem; venite.'{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Palma regit nostros, mitissime Caesar, Hiberos, Et placido fruitur pax peregrina iugo. Ergo agimus laeti tanto pro munere grates: Misisti mores in loca nostra tuos. </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Habet Africanus miliens, tamen captat. Fortuna multis dat nimis, satis nulli. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Parthenio dic, Musa, tuo nostroque salutem: Nam quis ab Aonio largius amne bibit? Cuius Pipleo lyra clarior exit ab antro? Quem plus Pierio de grege Phoebus amat? Et si forte - sed hoc vix est sperare - vacabit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XI}}.5|5}} Tradat ut ipse duci carmina nostra, roga, Quattuor et tantum timidumque brevemque libellum Commendet verbis 'Hunc tua Roma legit.' </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Omnia promittis, cum tota nocte bibisti; Mane nihil praestas. Pollio, mane bibe. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Genus, Aucte, lucri divites habent iram: Odisse, quam donare, vilius constat. </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Parcius utaris, moneo, rapiente veredo, Prisce, nec in lepores tam violentus eas. Saepe satisfecit praedae venator, et acri Decidit excussus, nec rediturus, equo. Insidias et campus habet: nec fossa nec agger{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.5|5}} Nec sint saxa licet, fallere plana solent. Non deerit qui tanta tibi spectacula praestet, Invidia fati sed leviore cadat. Si te delectant animosa pericula, Tuscis - Tutior est virtus - insidiemur apris.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.10|10}} Quid te frena iuvant temeraria? saepius illis, Prisce, datum est equitem rumpere, quam leporem. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Quidquid Parrhasia nitebat aula, Donatum est oculis deisque nostris. Miratur Scythicas virentis auri Flammas Iuppiter, et stupet superbi Regis delicias gravesque lusus:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XV}}.5|5}} Haec sunt pocula, quae decent Tonantem, Haec sunt, quae Phrygium decent ministrum. Omnes cum Iove nunc sumus beati; At nuper - pudet, a pudet fateri - Omnes cum Iove pauperes eramus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XV}}.10|10}} </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Addixti, Labiene, tres agellos; Emisti, Labiene, tres cinaedos: Pedicas, Labiene, tres agellos. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Quare tam multis a te, Laetine, diebus Non abeat febris, quaeris et usque gemis. Gestatur tecum pariter pariterque lavatur; Cenat boletos, ostrea, sumen, aprum; Ebria Setino fit saepe et saepe Falerno,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVII}}.5|5}} Nec nisi per niveam Caecuba potat aquam; Circumfusa rosis et nigra recumbit amomo, Dormit et in pluma purpureoque toro. Cum recubet pulchre, cum tam bene vivat apud te, Ad Damam potius vis tua febris eat?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVII}}.10|10}} </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Dum tu forsitan inquietus erras Clamosa, Iuvenalis, in Subura, Aut collem dominae teris Dianae; Dum per limina te potentiorum Sudatrix toga ventilat vagumque{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.5|5}} Maior Caelius et minor fatigant: Me multos repetita post Decembres Accepit mea rusticumque fecit Auro Bilbilis et superba ferro. Hic pigri colimus labore dulci{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.10|10}} Boterdum Plateamque - Celtiberis Haec sunt nomina crassiora terris -: Ingenti fruor inproboque somno, Quem nec tertia saepe rumpit hora, Et totum mihi nunc repono, quidquid{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.15|15}} Ter denos vigilaveram per annos. Ignota est toga, sed datur petenti Rupta proxima vestis a cathedra. Surgentem focus excipit superba Vicini strue cultus iliceti,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.20|20}} Multa vilica quem coronat olla. Venator sequitur, sed ille quem tu Secreta cupias habere silva; Dispensat pueris rogatque longos Levis ponere vilicus capillos.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.25|25}} Sic me vivere, sic iuvat perire. </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> In thermis sumit lactucas, ova, lacertum, Et cenare domi se negat Aemilius. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Quare non habeat, Fabulle, quaeris Uxorem Themison? habet sororem. </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Municipem rigidi quis te, Marcella, Salonis Et genitam nostris quis putet esse locis? Tam rarum, tam dulce sapis. Palatia dicent, Audierint si te vel semel, esse suam; Nulla nec in media certabit nata Subura{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXI}}.5|5}} Nec Capitolini collis alumna tibi; Nec cito ridebit peregrini gloria partus, Romanam deceat quam magis esse nurum. Tu desiderium dominae mihi mitius urbis Esse iubes: Romam tu mihi sola facis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXI}}.10|10}} </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Quam sit lusca Philaenis indecenter, Vis dicam breviter tibi, Fabulle? Esset caeca decentior Philaenis. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Dentibus atque comis - nec te pudet - uteris emptis. Quid facies oculo, Laelia? non emitur. </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> O iucunda, covinne, solitudo, Carruca magis essedoque gratum Facundi mihi munus Aeliani! Hic mecum licet, hic, Iuvate, quidquid In buccam tibi venerit, loquaris:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIV}}.5|5}} Non rector Libyci niger caballi, Succinctus neque cursor antecedit; Nusquam est mulio: mannuli tacebunt. O si conscius esset hic Avitus, Aurem non ego tertiam timerem.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIV}}.10|10}} Totus quam bene sic dies abiret! </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Cum rogo te nummos sine pignore, 'non habeo' inquis; Idem, si pro me spondet agellus, habes: Quod mihi non credis veteri, Telesine, sodali, Credis coliculis arboribusque meis. Ecce, reum Carus te detulit: adsit agellus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXV}}.5|5}} Exilii comitem quaeris: agellus eat. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> A latronibus esse te fututam Dicis, Saenia: sed negant latrones. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Poto ego sextantes, tu potas, Cinna, deunces: Et quereris quod non, Cinna, bibamus idem? </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Hermogenes tantus mapparum, +Castrice+, fur est, Quantus nummorum vix, puto, Massa fuit; Tu licet observes dextram teneasque sinistram, Inveniet, mappam qua ratione trahat: Cervinus gelidum sorbet sic halitus anguem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.5|5}} Casuras alte sic rapit Iris aquas. Nuper cum Myrino peteretur missio laeso, Subduxit mappas quattuor Hermogenes; Cretatam praetor cum vellet mittere mappam, Praetori mappam surpuit Hermogenes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.10|10}} Attulerat mappam nemo, dum furta timentur: Mantele a mensa surpuit Hermogenes. Hoc quoque si deerit, medios discingere lectos Mensarumque pedes non timet Hermogenes. Quamvis non modico caleant spectacula sole,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.15|15}} Vela reducuntur, cum venit Hermogenes. Festinant trepidi substringere carbasa nautae, Ad portum quotiens paruit Hermogenes. Linigeri fugiunt calvi sistrataque turba, Inter adorantes cum stetit Hermogenes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.20|20}} Ad cenam Hermogenes mappam non attulit unquam, A cena semper rettulit Hermogenes. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Sexagena teras cum limina mane senator, Esse tibi videor desidiosus eques, Quod non a prima discurram luce per urbem Et referam lassus basia mille domum. Sed tu, purpureis ut des nova nomina fastis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.5|5}} Aut Nomadum gentes Cappadocumve petas: At mihi, quem cogis medios abrumpere somnos Et matutinum ferre patique lutum, Quid petitur? Rupta cum pes vagus exit aluta Et subitus crassae decidit imber aquae{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.10|10}} Nec venit ablatis clamatus verna lacernis, Accedit gelidam servus ad auriculam Et 'Rogat ut secum cenes Laetorius' inquit. Viginti nummis? non ego: malo famem, Quam sit cena mihi, tibi sit provincia merces,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.15|15}} Et faciamus idem nec mereamur idem. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Siccus, sobrius est Aper; quid ad me? Servum sic ego laudo, non amicum. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Hoc nemus, hi fontes, haec textilis umbra supini Palmitis, hoc riguae ductile flumen aquae, Prataque nec bifero cessura rosaria Paesto, Quodque viret Iani mense nec alget holus, Quaeque natat clusis anguilla domestica lymphis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.5|5}} Quaeque gerit similes candida turris aves, Munera sunt dominae: post septima lustra reverso Has Marcella domos parvaque regna dedit. Si mihi Nausicaa patrios concederet hortos, Alcinoo possem dicere 'Malo meos.'{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.10|10}} </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> O Iuliarum dedecus Kalendarum, Vidi, Vacerra, sarcinas tuas, vidi; Quas non retentas pensione pro bima Portabat uxor rufa crinibus septem Et cum sorore cana mater ingenti.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.5|5}} Furias putavi nocte Ditis emersas. Has tu priores frigore et fame siccus Et non recenti pallidus magis buxo Irus tuorum temporum sequebaris. Migrare clivom crederes Aricinum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.10|10}} Ibat tripes grabatus et bipes mensa, Et cum lucerna corneoque cratere Matella curto rupta latere meiebat; Foco virenti suberat amphorae cervix; Fuisse gerres aut inutiles maenas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.15|15}} Odor inpudicus urcei fatebatur, Qualis marinae vix sit aura piscinae. Nec quadra deerat casei Tolosatis, Quadrima nigri nec corona pulei Calvaeque restes alioque cepisque,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.20|20}} Nec plena turpi matris olla resina, Summemmianae qua pilantur uxores Quid quaeris aedes vilicesque derides, Habitare gratis, o Vacerra, cum possis? Haec sarcinarum pompa convenit ponti.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.25|25}} </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Ut pueros emeret Labienus vendidit hortos. Nil nisi ficetum nunc Labienus habet. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Triginta mihi quattuorque messes Tecum, si memini, fuere, Iuli. Quarum dulcia mixta sunt amaris, Sed iucunda tamen fuere plura; Et si calculus omnis huc et illuc{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIV}}.5|5}} Diversus bicolorque digeratur, Vincet candida turba nigriorem. Si vitare velis acerba quaedam Et tristis animi cavere morsus, Nulli te facias nimis sodalem:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIV}}.10|10}} Gaudebis minus et minus dolebis. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Tamquam simpliciter mecum, Callistrate, vivas, Dicere percisum te mihi saepe soles. Non es tam simplex, quam vis, Callistrate, credi. Nam quisquis narrat talia, plura tacet. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Libras quattuor aut duas amico Algentemque togam brevemque laenam, Interdum aureolos manu crepantis, Possint ducere qui duas Kalendas, Quod nemo, nisi tu, Labulle, donas,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVI}}.5|5}} Non es, crede mihi, bonus. Quid ergo? Ut verum loquar, optimus malorum es. Pisones Senecasque Memmiosque Et Crispos mihi redde, sed priores: Fies protinus ultimus bonorum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVI}}.10|10}} Vis cursu pedibusque gloriari? Tigrim vince levemque Passerinum: Nulla est gloria praeterire asellos. </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Nasutus nimium cupis videri. Nasutum volo, nolo polyposum. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Hunc qui femineis noctesque diesque cathedris Incedit tota notus in urbe nimis, Crine nitens, niger unguento, perlucidus ostro, Ore tener, latus pectore, crure glaber, Uxori qui saepe tuae comes inprobus haeret,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVIII}}.5|5}} Non est quod timeas, Candide: non futuit. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Odi te, quia bellus es, Sabelle. Res est putida bellus et Sabellus. Bellum denique malo, quam Sabellum. Tabescas utinam, Sabelle belle! </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Mentiris, credo: recitas mala carmina, laudo: Cantas, canto: bibis, Pontiliane, bibo: Pedis, dissimulo: gemma vis ludere, vincor: Res una est, sine me quam facis, et taceo. Nil tamen omnino praestas mihi. 'Mortuus,' inquis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XL}}.5|5}} 'Accipiam bene te.' Nil volo: sed morere. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Non est, Tucca, satis, quod es gulosus: Et dici cupis et cupis videri. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Barbatus rigido nupsit Callistratus Afro, Hac qua lege viro nubere virgo solet. Praeluxere faces, velarunt flammea vultus, Nec tua defuerunt verba, Talasse, tibi. Dos etiam dicta est. Nondum tibi, Roma, videtur{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLII}}.5|5}} Hoc satis? expectas numquid ut et pariat? </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Facundos mihi de libidinosis Legisti nimium, Sabelle, versus, Quales nec Didymi sciunt puellae Nec molles Elephantidos libelli. Sunt illic Veneris novae figurae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.5|5}} Quales perditus audeat fututor, Praestent et taceant quid exoleti, Quo symplegmate quinque copulentur, Qua plures teneantur a catena, Extinctam liceat quid ad lucernam.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.10|10}} Tanti non erat, esse te disertum. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Unice, cognato iunctum mihi sanguine nomen Qui geris et studio corda propinqua meis; Carmina cum facias soli cedentia fratri, Pectore non minor es, sed pietate prior. Lesbia cum lepido te posset amare Catullo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIV}}.5|5}} Te post Nasonem blanda Corinna sequi. Nec deerant zephyri, si te dare vela iuvaret; Sed tu litus amas. Hoc quoque fratris habes. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Haedina tibi pelle contegenti Nudae tempora verticemque calvae, Festive tibi, Phoebe, dixit ille, Qui dixit caput esse calceatum. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Difficilis facilis, iucundus acerbus es idem: Nec tecum possum vivere, nec sine te. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Vendunt carmina Gallus et Lupercus. Sanos, Classice, nunc nega poetas. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Boletos et aprum si tamquam vilia ponis Et non esse putas haec mea vota, volo: Si fortunatum fieri me credis et heres Vis scribi propter quinque Lucrina, vale. Lauta tamen cena est: fateor, lautissima, sed cras{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.5|5}} Nil erit, immo hodie, protinus immo nihil, Quod sciat infelix damnatae spongia virgae Vel quicumque canis iunctaque testa viae: Mullorum leporumque et suminis exitus hic est, Sulphureusque color carnificesque pedes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.10|10}} Non Albana mihi sit comissatio tanti Nec Capitolinae pontificumque dapes; Inputet ipse deus nectar mihi, fiet acetum Et Vaticani perfida vappa cadi. Convivas alios cenarum quaere magister,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.15|15}} Quos capiant mensae regna superba tuae: Me meus ad subitas invitet amicus ofellas: Haec mihi, quam possum reddere, cena placet. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Crinitae Line paedagoge turbae, Rerum quem dominum vocat suarum Et credit cuï Postumilla dives Gemmas, aurea, vina, concubinos: Sic te perpetua fide probatum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.5|5}} Nulli non tua praeferat patrona: Succurras misero, precor, furori Et serves aliquando neglegenter Illos qui male cor meum perurunt, Quos et noctibus et diebus opto{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.10|10}} In nostro cupidus sinu videre, Formosos, niveos, pares, gemellos, Grandes, non pueros, sed uniones. </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Daphnonas, platanonas et aërios pityonas Et non unius balnea solus habes, Et tibi centenis stat porticus alta columnis, Calcatusque tuo sub pede lucet onyx, Pulvereumque fugax hippodromon ungula plaudit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|L}}.5|5}} Et pereuntis aquae fluctus ubique sonat; Atria longa patent. Sed nec cenantibus usquam Nec somno locus est. Quam bene non habitas! </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Tam saepe nostrum decipi Fabullinum, Miraris, Aule? semper homo bonus tiro est. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Tempora Pieria solitus redimire corona, Nec minus attonitis vox celebrata reis, Hic situs est, hic ille tuus, Sempronia, Rufus, Cuius et ipse tui flagrat amore cinis. Dulcis in Elysio narraris fabula campo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LII}}.5|5}} Et stupet ad raptus Tyndaris ipsa tuos: Tu melior, quae deserto raptore redisti, Illa virum voluit nec repetita sequi. Ridet et Iliacos audit Menelaus amores: Absolvit Phrygium vestra rapina Parim.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LII}}.10|10}} Accipient olim cum te loca laeta piorum, Non erit in Stygia notior umbra domo: Non aliena videt, sed amat Proserpina raptas: Iste tibi dominam conciliabit amor. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Nummi cum tibi sint opesque tantae, Quantas civis habet, Paterne, rarus, Largiris nihil incubasque gazae, Ut magnus draco, quem canunt poetae Custodem Scythici fuisse luci.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.5|5}} Sed causa, ut memoras et ipse iactas, Dirae filius est rapacitatis. Ecquid tu fatuos rudesque quaeris, Inludas quibus auferasque mentem? Huic semper vitio pater fuisti.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Crine ruber, niger ore, brevis pede, lumine laesus, Rem magnam praestas, Zoile, si bonus es. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Gratis qui dare vos iubet, puellae, Insulsissimus inprobissimusque est. Gratis ne date, basiate gratis. Hoc Aegle negat, hoc avara vendit. Sed vendat: bene basiare quantum est!{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.5|5}} Hoc vendit quoque nec levi rapina: Aut libram petit illa Cosmiani, Aut binos quater a nova moneta, Ne sint basia muta, ne maligna, Ne clusis aditum neget labellis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.10|10}} Humane tamen hoc facit, sed unum, Gratis quae dare basium recusat Gratis lingere non recusat, Aegle. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Aegrotas uno decies aut saepius anno, Nec tibi, sed nobis hoc, Polycharme, nocet: Nam quotiens surgis, soteria poscis amicos. Sit pudor: aegrota iam, Polycharme, semel. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Cur saepe sicci parva rura Nomenti Laremque villae sordidum petam, quaeris? Nec cogitandi, Sparse, nec quiescendi In urbe locus est pauperi. Negant vitam Ludi magistri mane, nocte pistores,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.5|5}} Aerariorum marculi die toto; Hinc otiosus sordidam quatit mensam Neroniana nummularius massa, Illinc balucis malleator Hispanae Tritum nitenti fuste verberat saxum;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.10|10}} Nec turba cessat entheata Bellonae, Nec fasciato naufragus loquax trunco, A matre doctus nec rogare Iudaeus, Nec sulphuratae lippus institor mercis. Numerare pigri damna quis potest somni?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.15|15}} Dicet quot aera verberent manus urbis, Cum secta Colcho Luna vapulat rhombo. Tu, Sparse, nescis ista, nec potes scire, Petilianis delicatus in regnis, Cui plana summos despicit domus montis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.20|20}} Et rus in urbe est vinitorque Romanus Nec in Falerno colle maior autumnus, Intraque limen latus essedo cursus, Et in profundo somnus, et quies nullis Offensa linguis, nec dies nisi admissus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.25|25}} Nos transeuntis risus excitat turbae, Et ad cubilest Roma. Taedio fessis Dormire quotiens libuit, imus ad villam. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Ancillariolum tua te vocat uxor, et ipsa Lecticariola est: estis, Alauda, pares. </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Tantum dat tibi Roma basiorum Post annos modo quindecim reverso, Quantum Lesbia non dedit Catullo. Te vicinia tota, te pilosus Hircoso premit osculo colonus;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIX}}.5|5}} Hinc instat tibi textor, inde fullo, Hinc sutor modo pelle basiata, Hinc menti dominus periculosi, Hinc et dexiocholus, inde lippus, Fellatorque recensque cunnilingus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIX}}.10|10}} Iam tanti tibi non fuit redire. </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Martis alumne dies, roseam quo lampada primum Magnaque siderei vidimus ora dei, Si te rure coli viridisque pudebit ad aras, Qui fueras Latia cultus in urbe mihi: Da veniam, servire meis quod nolo Kalendis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LX}}.5|5}} Et qua sum genitus, vivere luce volo. Natali pallere suo, ne calda Sabello Desit; et ut liquidum potet Alauda merum, Turbida sollicito transmittere Caecuba sacco; Atque inter mensas ire, redire suas;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LX}}.10|10}} Excipere hos illos, et tota surgere cena Marmora calcantem frigidiora gelu: Quae ratio est, haec sponte sua perferre patique, Quae te si iubeat rex dominusque, neges? </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Versus et breve vividumque carmen In te ne faciam, times, Ligurra, Et dignus cupis hoc metu videri. Sed frustra metuis cupisque frustra. In tauros Libyci ruunt leones,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.5|5}} Non sunt papilionibus molesti. Quaeras, censeo, si legi laboras, Nigri fornicis ebrium poetam, Qui carbone rudi putrique creta Scribit carmina, quae legunt cacantes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.10|10}} Frons haec stigmate non meo notanda est. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Antiqui rex magne poli mundique prioris, Sub quo pigra quies nec labor ullus erat, Nec regale nimis fulmen nec fulmine digni, Scissa nec ad Manes, sed sibi dives humus: Laetus ad haec facilisque veni sollemnia Prisci{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXII}}.5|5}} Gaudia: cum sacris te decet esse tuis. Tu reducem patriae sexta, pater optime, bruma Pacifici Latia reddis ab urbe Numae. Cernis, ut Ausonio similis tibi pompa macello Pendeat et quantus luxurietur honos?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXII}}.10|10}} Quam non parca manus largaeque nomismata mensae, Quae, Saturne, tibi pernumerentur opes? Utque sit his pretium meritis et gratia maior, Et pater et frugi sic tua sacra colit. At tu sancte - tuo sic semper amere Decembri -{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXII}}.15|15}} Hos illi iubeas saepe redire dies. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Uncto Corduba laetior Venafro, Histra nec minus absoluta testa, Albi quae superas oves Galaesi Nullo murice nec cruore mendax, Sed tinctis gregibus colore vivo:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIII}}.5|5}} Dic vestro, rogo, sit pudor poetae, Nec gratis recitet meos libellos. Ferrem, si faceret bonus poeta, Cui possem dare mutuos dolores. Corrumpit sine talione caelebs,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIII}}.10|10}} Caecus perdere non potest quod aufert: Nil est deterius latrone nudo: Nil securius est malo poeta. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Vincentem roseos facieque comaque ministros Cinna cocum fecit. Cinna, gulosus homo es. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Formosa Phyllis nocte cum mihi tota Se praestitisset omnibus modis largam, Et cogitarem mane quod darem munus, Utrumne Cosmi, Nicerotis an libram, An Baeticarum pondus acre lanarum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXV}}.5|5}} An de moneta Caesaris decem flavos: Amplexa collum basioque tam longo Blandita, quam sunt nuptiae columbarum, Rogare coepit Phyllis amphoram vini. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Bis quinquagenis domus est tibi milibus empta, Vendere quam summa vel breviore cupis. Arte sed emptorem vafra corrumpis, Amoene, Et casa divitiis ambitiosa latet. Gemmantes prima fulgent testudine lecti,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.5|5}} Et Maurusiaci pondera rara citri; Argentum atque aurum non simplex Delphica portat; Stant pueri, dominos quos precer esse meos. Deinde ducenta sonas, et ais non esse minoris. Instructam vili vendis, Amoene, domum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.10|10}} </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Maiae Mercurium creastis Idus, Augustis redit Idibus Diana, Octobres Maro consecravit Idus. Idus saepe colas et has et illas, Qui magni celebras Maronis Idus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVII}}.5|5}} </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Matutine cliens, urbis mihi causa relictae, Atria, si sapias, ambitiosa colas. Non sum ego causidicus, nec amaris litibus aptus, Sed piger et senior Pieridumque comes; Otia me somnusque iuvant, quae magna negavit{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVIII}}.5|5}} Roma mihi: redeo, si vigilatur et hic. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Sic tanquam tabulas scyphosque, Paule, Omnes archetypos habes amicos. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Lintea ferret Apro vatius cum vernula nuper Et supra togulam lusca sederet anus Atque olei stillam daret enterocelicus unctor, Udorum tetricus censor et asper erat: Frangendos calices effundendumque Falernum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.5|5}} Clamabat, biberet quod modo lotus eques. A sene sed postquam patruo venere trecenta, Sobrius a thermis nescit abire domum. O quantum diatreta valent et quinque comati! Tunc, cum pauper erat, non sitiebat Aper.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.10|10}} </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Nil non, Lygde, mihi negas roganti: At quondam mihi, Lygde, nil negabas. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Iugera mercatus prope busta latentis agelli Et male compactae culmina fulta casae, Deseris urbanas, tua praedia, Pannyche, lites Parvaque, sed tritae praemia certa togae. Frumentum, milium tisanamque fabamque solebas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXII}}.5|5}} Vendere pragmaticus, nunc emis agricola. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Heredem tibi me, Catulle, dicis. Non credam, nisi legero, Catulle. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Dum tibi Niliacus portat crystalla cataplus, Accipe de circo pocula Flaminio. Hi magis audaces, an sunt qui talia mittunt Munera? Sed gemmis vilibus usus inest: Nullum sollicitant haec, Flacce, toreumata furem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIV}}.5|5}} Et nimium calidis non vitiantur aquis. Quid, quod securo potat conviva ministro, Et casum tremulae non timuere manus? Hoc quoque non nihil est, quod propinabis in istis, Frangendus fuerit si tibi, Flacce, calix.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIV}}.10|10}} </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Festinat Polytimus ad puellas; Invitus puerum fatetur Hypnus; Pastas glande natis habet Secundus; Mollis Dindymus est, sed esse non vult; Amphion potuit puella nasci.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXV}}.5|5}} Horum delicias superbiamque Et fastus querulos, Avite, malo, Quam dotis mihi quinquies ducena. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> Amphora vigesis, modius datur aere quaterno. Ebrius et crudus, nil habet agricola. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Multis dum precibus Iovem salutat Stans summos resupinus usque in ungues Aethon in Capitolio pepedit. Riserunt homines, sed ipse divom Offensus genitor, trinoctiali{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVII}}.5|5}} Adfecit domicenio clientem. Post hoc flagitium misellus Aethon, Cum vult in Capitolium venire, Sellas ante petit Paterclianas Et pedit deciesque viciesque.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVII}}.10|10}} Sed quamvis sibi caverit crepando, Compressis natibus Iovem salutat. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Nil in te scripsi, Bithynice. Credere non vis Et iurare iubes? Malo satis facere. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Donavi tibi multa, quae rogasti; Donavi tibi plura, quam rogasti: Non cessas tamen usque me rogare. Quisquis nil negat, Atticilla, fellat. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> Ne laudet dignos, laudat Callistratus omnes. Cui malus est nemo, quis bonus esse potest? </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> Brumae diebus feriisque Saturni Mittebat Umber aliculam mihi pauper; Nunc mittit alicam: factus est enim dives. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Effugere in thermis et circa balnea non est Menogenen, omni tu licet arte velis. Captabit tepidum dextra laevaque trigonem, Inputet acceptas ut tibi saepe pilas. Colliget et referet laxum de pulvere follem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXII}}.5|5}} Et si iam lotus, iam soleatus erit. Lintea si sumes, nive candidiora loquetur, Sint licet infantis sordidiora sinu. Exiguos secto comentem dente capillos Dicet Achilleas disposuisse comas.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXII}}.10|10}} Fumosae feret ipse propin de faece lagonae, Frontis et umorem colliget usque tuae. Omnia laudabit, mirabitur omnia, donec Perpessus dicas taedia mille 'Veni!' </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Derisor Fabianus hirnearum, Omnes quem modo colei timebant Dicentem tumidas in hydrocelas, Quantum nec duo dicerent Catulli, In thermis subito Neronianis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIII}}.5|5}} Vidit se miser, et tacere coepit. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Nolueram, Polytime, tuos violare capillos, Sed iuvat hoc precibus me tribuisse tuis. Talis eras, modo tonse Pelops, positisque nitebas Crinibus, ut totum sponsa videret ebur. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV.== <poem> Pediconibus os olere dicis. Hoc si, sicut ais, Fabulle, verum est: Quid tu credis olere cunnilingis? </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI.== <poem> Triginta tibi sunt pueri totidemque puellae: Una est nec surgit mentula. Quid facies? </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII.== <poem> Bis Cotta soleas perdidisse se questus, Dum neglegentem ducit ad pedes vernam, Qui solus inopi praestat et facit turbam, Excogitavit - homo sagax et astutus - Ne facere posset tale saepius damnum:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVII}}.5|5}} Excalceatus ire coepit ad cenam. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Tongilianus habet nasum: scio, non nego. Sed iam Nil praeter nasum Tongilianus habet. </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX.== <poem> Quod lana caput alligas, Charine, Non aures tibi, sed dolent capilli. </poem> ==<span id='90.0'></span>XC.== <poem> Pro sene, sed clare, votum Maro fecit amico, Cui gravis et fervens hemitritaeos erat, Si Stygias aeger non esset missus ad umbras, Ut caderet magno victima grata Iovi. Coeperunt certam medici spondere salutem.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XC}}.5|5}} Ne votum solvat, nunc Maro vota facit. </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI.== <poem> Communis tibi cum viro, Magulla, Cum sit lectulus et sit exoletus, Quare, dic mihi, non sit et minister. Suspiras; ratio est, times lagonam. </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII.== <poem> Saepe rogare soles, qualis sim, Prisce, futurus, Si fiam locuples simque repente potens. Quemquam posse putas mores narrare futuros? Dic mihi, si fias tu leo, qualis eris? </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII.== <poem> Qua moechum ratione basiaret Coram coniuge, repperit Fabulla. Parvum basiat usque morionem; Hunc multis rapit osculis madentem Moechus protinus, et suis repletum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIII}}.5|5}} Ridenti dominae statim remittit. Quanto morio maior est maritus! </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV.== <poem> Scribebamus epos; coepisti scribere: cessi, Aemula ne starent carmina nostra tuis. Transtulit ad tragicos se nostra Thalia coturnos: Aptasti longum tu quoque syrma tibi. Fila lyrae movi Calabris exculta Camenis:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIV}}.5|5}} Plectra rapis nobis, ambitiose, nova. Audemus saturas: Lucilius esse laboras. Ludo levis elegos: tu quoque ludis idem. Quid minus esse potest? epigrammata fingere coepi: Hinc etiam petitur iam mea palma tibi.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIV}}.10|10}} Elige, quid nolis - quis enim pudor, omnia velle? - Et si quid non vis, Tucca, relinque mihi. </poem> ==<span id='95.0'></span>XCV.== <poem> Musseti pathicissimos libellos, Qui certant Sybariticis libellis, Et tinctas sale pruriente chartas Instanti lege Rufe; sed puella Sit tecum tua, ne talassionem{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCV}}.5|5}} Indicas manibus libidinosis Et fias sine femina maritus. </poem> ==<span id='96.0'></span>XCVI.== <poem> Cum tibi nota tui sit vita fidesque mariti, Nec premat ulla tuos sollicitetve toros, Quid quasi paelicibus torqueris inepta ministris, In quibus et brevis est et fugitiva Venus? Plus tibi quam domino pueros praestare probabo:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVI}}.5|5}} Hi faciunt, ut sis femina sola viro; Hi dant quod non vis uxor dare. 'Do tamen,' inquis, 'Ne vagus a thalamis coniugis erret amor.' Non eadem res est: Chiam volo, nolo mariscam: Ne dubites quae sit Chia, marisca tua est.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVI}}.10|10}} Scire suos fines matrona et femina debet: Cede sua pueris, utere parte tua. </poem> ==<span id='97.0'></span>XCVII.== <poem> Uxor cum tibi sit puella, qualem Votis vix petat inprobus maritus, Dives, nobilis, erudita, casta, Rumpis, Basse, latus, sed in comatis, Uxoris tibi dote quos parasti.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVII}}.5|5}} Et sic ad dominam reversa languet Multis mentula milibus redempta; Sed nec vocibus excitata blandis, Molli pollice nec rogata surgit. Sit tandem pudor, aut eamus in ius.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVII}}.10|10}} Non est haec tua, Basse: vendidisti. </poem> ==<span id='98.0'></span>XCVIII.== <poem> Baetis olivifera crinem redimite corona, Aurea qui nitidis vellera tinguis aquis; Quem Bromius, quem Pallas amat; cui rector aquarum Albula navigerum per freta pandit iter: Ominibus laetis vestras Instantius oras{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVIII}}.5|5}} Intret, et hic populis ut prior annus eat. Non ignorat, onus quod sit succedere Macro: Qui sua metitur pondera, ferre potest. </poem> {{Liber |Ante= Liber XI |AnteNomen= ../Liber XI }} </div>{{finis}} 2c5jl78afpagy9bbp0u56p3rtrzywj0 269402 269387 2026-06-07T07:09:46Z Saumache 27923 /* VI. */ 269402 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber XII }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= Liber XI |AnteNomen= ../Liber XI }} Valerius Martialis Prisco suo s. Scio me patrocinium debere contumacissimae trienni desidiae; quo absolvenda non esset inter illas quoque urbicas occupationes, quibus facilius consequimur, ut molesti potius, quam ut officiosi esse videamur; nedum in hac provinciali solitudine, ubi nisi etiam intemperanter studemus, et sine solacio et sine excusatione secessimus. Accipe ergo rationem. In qua hoc maximum et primum est, quod civitatis aures, quibus adsueveram, quaero et videor mihi in alieno foro litigare; si quid est enim, quod in libellis meis placeat, dictavit auditor: illam iudiciorum subtilitatem, illud materiarum ingenium, bibliothecas, theatra, convictus, in quibus studere se voluptates non sentiunt, ad summam omnium illa, quae delicati reliquimus, desideramus quasi destituti. Accedit his municipalium robigo dentium et iudici loco livor, et unus aut alter mali, in pusillo loco multi; adversus quod difficile est habere cotidie bonum stomachum: ne mireris igitur abiecta ab indignante quae a gestiente fieri solebant. Ne quid tamen et advenienti tibi ab urbe et exigenti negarem - cui non refero gratiam, si tantum ea praesto quae possum -, imperavi mihi, quod indulgere consueram, et studui paucissimis diebus, ut familiarissimas mihi aures tuas exciperem adventoria sua. Tu velim ista, quae tantum apud te non periclitantur, diligenter aestimare et excutere non graveris; et, quod tibi difficillimum est, de nugis nostris iudices nitore seposito, ne Romam, si ita decreveris, non Hispaniensem librum mittamus, sed Hispanum. ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Retia dum cessant latratoresque Molossi Et non invento silva quiescit apro, Otia, Prisce, brevi poteris donare libello. Hora nec aestiva est nec tibi tota perit. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Ad populos mitti qui nuper ab Urbe solebas, Ibis, io, Romam nunc peregrine liber Auriferi de gente Tagi tetricique Salonis, Dat patrios amnes quos mihi terra potens. Non tamen hospes eris, nec iam potes advena dici,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.5|5}} Cuius habet fratres tot domus alta Remi. Iure tuo veneranda novi pete limina templi, Reddita Pierio sunt ubi tecta choro. Vel si malueris, prima gradiere Subura; Atria sunt illic consulis alta mei:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.10|10}} Laurigeros habitat facundus Stella penatis, Clarus Hyanteae Stella sititor aquae; Fons ibi Castalius vitreo torrente superbit, Unde novem dominas saepe bibisse ferunt: Ille dabit populo patribusque equitique legendum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.15|15}} Nec nimium siccis perleget ipse genis. Quid titulum poscis? versus duo tresve legantur, Clamabunt omnes te, liber, esse meum. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> Quod Flacco Varioque fuit summoque Maroni Maecenas, atavis regibus ortus eques, Gentibus et populis, hoc te mihi, Prisce Terenti, Fama fuisse loquax chartaque dicet anus Tu facis ingenium, tu, si quid posse videmur;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.5|5}} Tu das ingenuae ius mihi pigritiae. Macte animi, quem rarus habes, morumque tuorum, Quos Numa, quos hilaris possit habere Cato. Largiri, praestare, breves extendere census, Et dare quae faciles vix tribuere dei,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.10|10}} Nunc licet et fas est. Sed tu sub principe duro Temporibusque malis ausus es esse bonus. </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Longior undecimi nobis decimique libelli Artatus labor est et breve rasit opus. Plura legant vacui, quibus otia tuta dedisti: Haec lege tu, Caesar; forsan et illa leges. </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Quae modo litoreos ibatis carmina Pyrgos, Ite sacra - iam non pulverulenta - via. Contigit Ausoniae procerum mitissimus aulae Nerva: licet toto nunc Helicone frui: Recta fides, hilaris clementia, cauta potestas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|V}}.5|5}} Iam redeunt; longi terga dedere metus. Hoc populi gentesque tuae, pia Roma, precantur: Dux tibi sit semper talis, et iste diu. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Contigit Ausoniae procerum mitissimus aulae Nerva: licet toto nunc Helicone frui: Recta fides, hilaris clementia, cauta potestas Iam redeunt; longi terga dedere metus. Hoc populi gentesque tuae, pia Roma, precantur:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.5|5}} Dux tibi sit semper talis, et iste diu. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Toto vertice quot gerit capillos, Annos si tot habet Ligeia, trima est. </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> Terrarum dea gentiumque Roma, Cui par est nihil et nihil secundum, Traiani modo laeta cum futuros Tot per saecula conputaret annos, Et fortem iuvenemque Martiumque{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.5|5}} In tanto duce militem videret, Dixit praeside gloriosa tali: 'Parthorum proceres ducesque Serum, Thraces, Sauromatae, Getae, Britanni, Possum ostendere Caesarem; venite.'{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Palma regit nostros, mitissime Caesar, Hiberos, Et placido fruitur pax peregrina iugo. Ergo agimus laeti tanto pro munere grates: Misisti mores in loca nostra tuos. </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Habet Africanus miliens, tamen captat. Fortuna multis dat nimis, satis nulli. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Parthenio dic, Musa, tuo nostroque salutem: Nam quis ab Aonio largius amne bibit? Cuius Pipleo lyra clarior exit ab antro? Quem plus Pierio de grege Phoebus amat? Et si forte - sed hoc vix est sperare - vacabit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XI}}.5|5}} Tradat ut ipse duci carmina nostra, roga, Quattuor et tantum timidumque brevemque libellum Commendet verbis 'Hunc tua Roma legit.' </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Omnia promittis, cum tota nocte bibisti; Mane nihil praestas. Pollio, mane bibe. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Genus, Aucte, lucri divites habent iram: Odisse, quam donare, vilius constat. </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Parcius utaris, moneo, rapiente veredo, Prisce, nec in lepores tam violentus eas. Saepe satisfecit praedae venator, et acri Decidit excussus, nec rediturus, equo. Insidias et campus habet: nec fossa nec agger{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.5|5}} Nec sint saxa licet, fallere plana solent. Non deerit qui tanta tibi spectacula praestet, Invidia fati sed leviore cadat. Si te delectant animosa pericula, Tuscis - Tutior est virtus - insidiemur apris.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.10|10}} Quid te frena iuvant temeraria? saepius illis, Prisce, datum est equitem rumpere, quam leporem. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Quidquid Parrhasia nitebat aula, Donatum est oculis deisque nostris. Miratur Scythicas virentis auri Flammas Iuppiter, et stupet superbi Regis delicias gravesque lusus:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XV}}.5|5}} Haec sunt pocula, quae decent Tonantem, Haec sunt, quae Phrygium decent ministrum. Omnes cum Iove nunc sumus beati; At nuper - pudet, a pudet fateri - Omnes cum Iove pauperes eramus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XV}}.10|10}} </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Addixti, Labiene, tres agellos; Emisti, Labiene, tres cinaedos: Pedicas, Labiene, tres agellos. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Quare tam multis a te, Laetine, diebus Non abeat febris, quaeris et usque gemis. Gestatur tecum pariter pariterque lavatur; Cenat boletos, ostrea, sumen, aprum; Ebria Setino fit saepe et saepe Falerno,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVII}}.5|5}} Nec nisi per niveam Caecuba potat aquam; Circumfusa rosis et nigra recumbit amomo, Dormit et in pluma purpureoque toro. Cum recubet pulchre, cum tam bene vivat apud te, Ad Damam potius vis tua febris eat?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVII}}.10|10}} </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Dum tu forsitan inquietus erras Clamosa, Iuvenalis, in Subura, Aut collem dominae teris Dianae; Dum per limina te potentiorum Sudatrix toga ventilat vagumque{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.5|5}} Maior Caelius et minor fatigant: Me multos repetita post Decembres Accepit mea rusticumque fecit Auro Bilbilis et superba ferro. Hic pigri colimus labore dulci{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.10|10}} Boterdum Plateamque - Celtiberis Haec sunt nomina crassiora terris -: Ingenti fruor inproboque somno, Quem nec tertia saepe rumpit hora, Et totum mihi nunc repono, quidquid{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.15|15}} Ter denos vigilaveram per annos. Ignota est toga, sed datur petenti Rupta proxima vestis a cathedra. Surgentem focus excipit superba Vicini strue cultus iliceti,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.20|20}} Multa vilica quem coronat olla. Venator sequitur, sed ille quem tu Secreta cupias habere silva; Dispensat pueris rogatque longos Levis ponere vilicus capillos.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.25|25}} Sic me vivere, sic iuvat perire. </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> In thermis sumit lactucas, ova, lacertum, Et cenare domi se negat Aemilius. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Quare non habeat, Fabulle, quaeris Uxorem Themison? habet sororem. </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Municipem rigidi quis te, Marcella, Salonis Et genitam nostris quis putet esse locis? Tam rarum, tam dulce sapis. Palatia dicent, Audierint si te vel semel, esse suam; Nulla nec in media certabit nata Subura{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXI}}.5|5}} Nec Capitolini collis alumna tibi; Nec cito ridebit peregrini gloria partus, Romanam deceat quam magis esse nurum. Tu desiderium dominae mihi mitius urbis Esse iubes: Romam tu mihi sola facis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXI}}.10|10}} </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Quam sit lusca Philaenis indecenter, Vis dicam breviter tibi, Fabulle? Esset caeca decentior Philaenis. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Dentibus atque comis - nec te pudet - uteris emptis. Quid facies oculo, Laelia? non emitur. </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> O iucunda, covinne, solitudo, Carruca magis essedoque gratum Facundi mihi munus Aeliani! Hic mecum licet, hic, Iuvate, quidquid In buccam tibi venerit, loquaris:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIV}}.5|5}} Non rector Libyci niger caballi, Succinctus neque cursor antecedit; Nusquam est mulio: mannuli tacebunt. O si conscius esset hic Avitus, Aurem non ego tertiam timerem.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIV}}.10|10}} Totus quam bene sic dies abiret! </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Cum rogo te nummos sine pignore, 'non habeo' inquis; Idem, si pro me spondet agellus, habes: Quod mihi non credis veteri, Telesine, sodali, Credis coliculis arboribusque meis. Ecce, reum Carus te detulit: adsit agellus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXV}}.5|5}} Exilii comitem quaeris: agellus eat. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> A latronibus esse te fututam Dicis, Saenia: sed negant latrones. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Poto ego sextantes, tu potas, Cinna, deunces: Et quereris quod non, Cinna, bibamus idem? </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Hermogenes tantus mapparum, +Castrice+, fur est, Quantus nummorum vix, puto, Massa fuit; Tu licet observes dextram teneasque sinistram, Inveniet, mappam qua ratione trahat: Cervinus gelidum sorbet sic halitus anguem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.5|5}} Casuras alte sic rapit Iris aquas. Nuper cum Myrino peteretur missio laeso, Subduxit mappas quattuor Hermogenes; Cretatam praetor cum vellet mittere mappam, Praetori mappam surpuit Hermogenes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.10|10}} Attulerat mappam nemo, dum furta timentur: Mantele a mensa surpuit Hermogenes. Hoc quoque si deerit, medios discingere lectos Mensarumque pedes non timet Hermogenes. Quamvis non modico caleant spectacula sole,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.15|15}} Vela reducuntur, cum venit Hermogenes. Festinant trepidi substringere carbasa nautae, Ad portum quotiens paruit Hermogenes. Linigeri fugiunt calvi sistrataque turba, Inter adorantes cum stetit Hermogenes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.20|20}} Ad cenam Hermogenes mappam non attulit unquam, A cena semper rettulit Hermogenes. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Sexagena teras cum limina mane senator, Esse tibi videor desidiosus eques, Quod non a prima discurram luce per urbem Et referam lassus basia mille domum. Sed tu, purpureis ut des nova nomina fastis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.5|5}} Aut Nomadum gentes Cappadocumve petas: At mihi, quem cogis medios abrumpere somnos Et matutinum ferre patique lutum, Quid petitur? Rupta cum pes vagus exit aluta Et subitus crassae decidit imber aquae{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.10|10}} Nec venit ablatis clamatus verna lacernis, Accedit gelidam servus ad auriculam Et 'Rogat ut secum cenes Laetorius' inquit. Viginti nummis? non ego: malo famem, Quam sit cena mihi, tibi sit provincia merces,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.15|15}} Et faciamus idem nec mereamur idem. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Siccus, sobrius est Aper; quid ad me? Servum sic ego laudo, non amicum. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Hoc nemus, hi fontes, haec textilis umbra supini Palmitis, hoc riguae ductile flumen aquae, Prataque nec bifero cessura rosaria Paesto, Quodque viret Iani mense nec alget holus, Quaeque natat clusis anguilla domestica lymphis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.5|5}} Quaeque gerit similes candida turris aves, Munera sunt dominae: post septima lustra reverso Has Marcella domos parvaque regna dedit. Si mihi Nausicaa patrios concederet hortos, Alcinoo possem dicere 'Malo meos.'{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.10|10}} </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> O Iuliarum dedecus Kalendarum, Vidi, Vacerra, sarcinas tuas, vidi; Quas non retentas pensione pro bima Portabat uxor rufa crinibus septem Et cum sorore cana mater ingenti.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.5|5}} Furias putavi nocte Ditis emersas. Has tu priores frigore et fame siccus Et non recenti pallidus magis buxo Irus tuorum temporum sequebaris. Migrare clivom crederes Aricinum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.10|10}} Ibat tripes grabatus et bipes mensa, Et cum lucerna corneoque cratere Matella curto rupta latere meiebat; Foco virenti suberat amphorae cervix; Fuisse gerres aut inutiles maenas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.15|15}} Odor inpudicus urcei fatebatur, Qualis marinae vix sit aura piscinae. Nec quadra deerat casei Tolosatis, Quadrima nigri nec corona pulei Calvaeque restes alioque cepisque,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.20|20}} Nec plena turpi matris olla resina, Summemmianae qua pilantur uxores Quid quaeris aedes vilicesque derides, Habitare gratis, o Vacerra, cum possis? Haec sarcinarum pompa convenit ponti.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.25|25}} </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Ut pueros emeret Labienus vendidit hortos. Nil nisi ficetum nunc Labienus habet. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Triginta mihi quattuorque messes Tecum, si memini, fuere, Iuli. Quarum dulcia mixta sunt amaris, Sed iucunda tamen fuere plura; Et si calculus omnis huc et illuc{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIV}}.5|5}} Diversus bicolorque digeratur, Vincet candida turba nigriorem. Si vitare velis acerba quaedam Et tristis animi cavere morsus, Nulli te facias nimis sodalem:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIV}}.10|10}} Gaudebis minus et minus dolebis. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Tamquam simpliciter mecum, Callistrate, vivas, Dicere percisum te mihi saepe soles. Non es tam simplex, quam vis, Callistrate, credi. Nam quisquis narrat talia, plura tacet. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Libras quattuor aut duas amico Algentemque togam brevemque laenam, Interdum aureolos manu crepantis, Possint ducere qui duas Kalendas, Quod nemo, nisi tu, Labulle, donas,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVI}}.5|5}} Non es, crede mihi, bonus. Quid ergo? Ut verum loquar, optimus malorum es. Pisones Senecasque Memmiosque Et Crispos mihi redde, sed priores: Fies protinus ultimus bonorum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVI}}.10|10}} Vis cursu pedibusque gloriari? Tigrim vince levemque Passerinum: Nulla est gloria praeterire asellos. </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Nasutus nimium cupis videri. Nasutum volo, nolo polyposum. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Hunc qui femineis noctesque diesque cathedris Incedit tota notus in urbe nimis, Crine nitens, niger unguento, perlucidus ostro, Ore tener, latus pectore, crure glaber, Uxori qui saepe tuae comes inprobus haeret,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVIII}}.5|5}} Non est quod timeas, Candide: non futuit. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Odi te, quia bellus es, Sabelle. Res est putida bellus et Sabellus. Bellum denique malo, quam Sabellum. Tabescas utinam, Sabelle belle! </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Mentiris, credo: recitas mala carmina, laudo: Cantas, canto: bibis, Pontiliane, bibo: Pedis, dissimulo: gemma vis ludere, vincor: Res una est, sine me quam facis, et taceo. Nil tamen omnino praestas mihi. 'Mortuus,' inquis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XL}}.5|5}} 'Accipiam bene te.' Nil volo: sed morere. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Non est, Tucca, satis, quod es gulosus: Et dici cupis et cupis videri. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Barbatus rigido nupsit Callistratus Afro, Hac qua lege viro nubere virgo solet. Praeluxere faces, velarunt flammea vultus, Nec tua defuerunt verba, Talasse, tibi. Dos etiam dicta est. Nondum tibi, Roma, videtur{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLII}}.5|5}} Hoc satis? expectas numquid ut et pariat? </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Facundos mihi de libidinosis Legisti nimium, Sabelle, versus, Quales nec Didymi sciunt puellae Nec molles Elephantidos libelli. Sunt illic Veneris novae figurae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.5|5}} Quales perditus audeat fututor, Praestent et taceant quid exoleti, Quo symplegmate quinque copulentur, Qua plures teneantur a catena, Extinctam liceat quid ad lucernam.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.10|10}} Tanti non erat, esse te disertum. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Unice, cognato iunctum mihi sanguine nomen Qui geris et studio corda propinqua meis; Carmina cum facias soli cedentia fratri, Pectore non minor es, sed pietate prior. Lesbia cum lepido te posset amare Catullo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIV}}.5|5}} Te post Nasonem blanda Corinna sequi. Nec deerant zephyri, si te dare vela iuvaret; Sed tu litus amas. Hoc quoque fratris habes. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Haedina tibi pelle contegenti Nudae tempora verticemque calvae, Festive tibi, Phoebe, dixit ille, Qui dixit caput esse calceatum. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Difficilis facilis, iucundus acerbus es idem: Nec tecum possum vivere, nec sine te. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Vendunt carmina Gallus et Lupercus. Sanos, Classice, nunc nega poetas. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Boletos et aprum si tamquam vilia ponis Et non esse putas haec mea vota, volo: Si fortunatum fieri me credis et heres Vis scribi propter quinque Lucrina, vale. Lauta tamen cena est: fateor, lautissima, sed cras{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.5|5}} Nil erit, immo hodie, protinus immo nihil, Quod sciat infelix damnatae spongia virgae Vel quicumque canis iunctaque testa viae: Mullorum leporumque et suminis exitus hic est, Sulphureusque color carnificesque pedes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.10|10}} Non Albana mihi sit comissatio tanti Nec Capitolinae pontificumque dapes; Inputet ipse deus nectar mihi, fiet acetum Et Vaticani perfida vappa cadi. Convivas alios cenarum quaere magister,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.15|15}} Quos capiant mensae regna superba tuae: Me meus ad subitas invitet amicus ofellas: Haec mihi, quam possum reddere, cena placet. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Crinitae Line paedagoge turbae, Rerum quem dominum vocat suarum Et credit cuï Postumilla dives Gemmas, aurea, vina, concubinos: Sic te perpetua fide probatum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.5|5}} Nulli non tua praeferat patrona: Succurras misero, precor, furori Et serves aliquando neglegenter Illos qui male cor meum perurunt, Quos et noctibus et diebus opto{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.10|10}} In nostro cupidus sinu videre, Formosos, niveos, pares, gemellos, Grandes, non pueros, sed uniones. </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Daphnonas, platanonas et aërios pityonas Et non unius balnea solus habes, Et tibi centenis stat porticus alta columnis, Calcatusque tuo sub pede lucet onyx, Pulvereumque fugax hippodromon ungula plaudit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|L}}.5|5}} Et pereuntis aquae fluctus ubique sonat; Atria longa patent. Sed nec cenantibus usquam Nec somno locus est. Quam bene non habitas! </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Tam saepe nostrum decipi Fabullinum, Miraris, Aule? semper homo bonus tiro est. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Tempora Pieria solitus redimire corona, Nec minus attonitis vox celebrata reis, Hic situs est, hic ille tuus, Sempronia, Rufus, Cuius et ipse tui flagrat amore cinis. Dulcis in Elysio narraris fabula campo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LII}}.5|5}} Et stupet ad raptus Tyndaris ipsa tuos: Tu melior, quae deserto raptore redisti, Illa virum voluit nec repetita sequi. Ridet et Iliacos audit Menelaus amores: Absolvit Phrygium vestra rapina Parim.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LII}}.10|10}} Accipient olim cum te loca laeta piorum, Non erit in Stygia notior umbra domo: Non aliena videt, sed amat Proserpina raptas: Iste tibi dominam conciliabit amor. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Nummi cum tibi sint opesque tantae, Quantas civis habet, Paterne, rarus, Largiris nihil incubasque gazae, Ut magnus draco, quem canunt poetae Custodem Scythici fuisse luci.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.5|5}} Sed causa, ut memoras et ipse iactas, Dirae filius est rapacitatis. Ecquid tu fatuos rudesque quaeris, Inludas quibus auferasque mentem? Huic semper vitio pater fuisti.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Crine ruber, niger ore, brevis pede, lumine laesus, Rem magnam praestas, Zoile, si bonus es. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Gratis qui dare vos iubet, puellae, Insulsissimus inprobissimusque est. Gratis ne date, basiate gratis. Hoc Aegle negat, hoc avara vendit. Sed vendat: bene basiare quantum est!{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.5|5}} Hoc vendit quoque nec levi rapina: Aut libram petit illa Cosmiani, Aut binos quater a nova moneta, Ne sint basia muta, ne maligna, Ne clusis aditum neget labellis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.10|10}} Humane tamen hoc facit, sed unum, Gratis quae dare basium recusat Gratis lingere non recusat, Aegle. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Aegrotas uno decies aut saepius anno, Nec tibi, sed nobis hoc, Polycharme, nocet: Nam quotiens surgis, soteria poscis amicos. Sit pudor: aegrota iam, Polycharme, semel. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Cur saepe sicci parva rura Nomenti Laremque villae sordidum petam, quaeris? Nec cogitandi, Sparse, nec quiescendi In urbe locus est pauperi. Negant vitam Ludi magistri mane, nocte pistores,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.5|5}} Aerariorum marculi die toto; Hinc otiosus sordidam quatit mensam Neroniana nummularius massa, Illinc balucis malleator Hispanae Tritum nitenti fuste verberat saxum;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.10|10}} Nec turba cessat entheata Bellonae, Nec fasciato naufragus loquax trunco, A matre doctus nec rogare Iudaeus, Nec sulphuratae lippus institor mercis. Numerare pigri damna quis potest somni?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.15|15}} Dicet quot aera verberent manus urbis, Cum secta Colcho Luna vapulat rhombo. Tu, Sparse, nescis ista, nec potes scire, Petilianis delicatus in regnis, Cui plana summos despicit domus montis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.20|20}} Et rus in urbe est vinitorque Romanus Nec in Falerno colle maior autumnus, Intraque limen latus essedo cursus, Et in profundo somnus, et quies nullis Offensa linguis, nec dies nisi admissus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.25|25}} Nos transeuntis risus excitat turbae, Et ad cubilest Roma. Taedio fessis Dormire quotiens libuit, imus ad villam. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Ancillariolum tua te vocat uxor, et ipsa Lecticariola est: estis, Alauda, pares. </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Tantum dat tibi Roma basiorum Post annos modo quindecim reverso, Quantum Lesbia non dedit Catullo. Te vicinia tota, te pilosus Hircoso premit osculo colonus;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIX}}.5|5}} Hinc instat tibi textor, inde fullo, Hinc sutor modo pelle basiata, Hinc menti dominus periculosi, Hinc et dexiocholus, inde lippus, Fellatorque recensque cunnilingus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIX}}.10|10}} Iam tanti tibi non fuit redire. </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Martis alumne dies, roseam quo lampada primum Magnaque siderei vidimus ora dei, Si te rure coli viridisque pudebit ad aras, Qui fueras Latia cultus in urbe mihi: Da veniam, servire meis quod nolo Kalendis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LX}}.5|5}} Et qua sum genitus, vivere luce volo. Natali pallere suo, ne calda Sabello Desit; et ut liquidum potet Alauda merum, Turbida sollicito transmittere Caecuba sacco; Atque inter mensas ire, redire suas;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LX}}.10|10}} Excipere hos illos, et tota surgere cena Marmora calcantem frigidiora gelu: Quae ratio est, haec sponte sua perferre patique, Quae te si iubeat rex dominusque, neges? </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Versus et breve vividumque carmen In te ne faciam, times, Ligurra, Et dignus cupis hoc metu videri. Sed frustra metuis cupisque frustra. In tauros Libyci ruunt leones,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.5|5}} Non sunt papilionibus molesti. Quaeras, censeo, si legi laboras, Nigri fornicis ebrium poetam, Qui carbone rudi putrique creta Scribit carmina, quae legunt cacantes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.10|10}} Frons haec stigmate non meo notanda est. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Antiqui rex magne poli mundique prioris, Sub quo pigra quies nec labor ullus erat, Nec regale nimis fulmen nec fulmine digni, Scissa nec ad Manes, sed sibi dives humus: Laetus ad haec facilisque veni sollemnia Prisci{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXII}}.5|5}} Gaudia: cum sacris te decet esse tuis. Tu reducem patriae sexta, pater optime, bruma Pacifici Latia reddis ab urbe Numae. Cernis, ut Ausonio similis tibi pompa macello Pendeat et quantus luxurietur honos?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXII}}.10|10}} Quam non parca manus largaeque nomismata mensae, Quae, Saturne, tibi pernumerentur opes? Utque sit his pretium meritis et gratia maior, Et pater et frugi sic tua sacra colit. At tu sancte - tuo sic semper amere Decembri -{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXII}}.15|15}} Hos illi iubeas saepe redire dies. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Uncto Corduba laetior Venafro, Histra nec minus absoluta testa, Albi quae superas oves Galaesi Nullo murice nec cruore mendax, Sed tinctis gregibus colore vivo:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIII}}.5|5}} Dic vestro, rogo, sit pudor poetae, Nec gratis recitet meos libellos. Ferrem, si faceret bonus poeta, Cui possem dare mutuos dolores. Corrumpit sine talione caelebs,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIII}}.10|10}} Caecus perdere non potest quod aufert: Nil est deterius latrone nudo: Nil securius est malo poeta. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Vincentem roseos facieque comaque ministros Cinna cocum fecit. Cinna, gulosus homo es. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Formosa Phyllis nocte cum mihi tota Se praestitisset omnibus modis largam, Et cogitarem mane quod darem munus, Utrumne Cosmi, Nicerotis an libram, An Baeticarum pondus acre lanarum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXV}}.5|5}} An de moneta Caesaris decem flavos: Amplexa collum basioque tam longo Blandita, quam sunt nuptiae columbarum, Rogare coepit Phyllis amphoram vini. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Bis quinquagenis domus est tibi milibus empta, Vendere quam summa vel breviore cupis. Arte sed emptorem vafra corrumpis, Amoene, Et casa divitiis ambitiosa latet. Gemmantes prima fulgent testudine lecti,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.5|5}} Et Maurusiaci pondera rara citri; Argentum atque aurum non simplex Delphica portat; Stant pueri, dominos quos precer esse meos. Deinde ducenta sonas, et ais non esse minoris. Instructam vili vendis, Amoene, domum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.10|10}} </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Maiae Mercurium creastis Idus, Augustis redit Idibus Diana, Octobres Maro consecravit Idus. Idus saepe colas et has et illas, Qui magni celebras Maronis Idus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVII}}.5|5}} </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Matutine cliens, urbis mihi causa relictae, Atria, si sapias, ambitiosa colas. Non sum ego causidicus, nec amaris litibus aptus, Sed piger et senior Pieridumque comes; Otia me somnusque iuvant, quae magna negavit{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVIII}}.5|5}} Roma mihi: redeo, si vigilatur et hic. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Sic tanquam tabulas scyphosque, Paule, Omnes archetypos habes amicos. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Lintea ferret Apro vatius cum vernula nuper Et supra togulam lusca sederet anus Atque olei stillam daret enterocelicus unctor, Udorum tetricus censor et asper erat: Frangendos calices effundendumque Falernum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.5|5}} Clamabat, biberet quod modo lotus eques. A sene sed postquam patruo venere trecenta, Sobrius a thermis nescit abire domum. O quantum diatreta valent et quinque comati! Tunc, cum pauper erat, non sitiebat Aper.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.10|10}} </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Nil non, Lygde, mihi negas roganti: At quondam mihi, Lygde, nil negabas. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Iugera mercatus prope busta latentis agelli Et male compactae culmina fulta casae, Deseris urbanas, tua praedia, Pannyche, lites Parvaque, sed tritae praemia certa togae. Frumentum, milium tisanamque fabamque solebas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXII}}.5|5}} Vendere pragmaticus, nunc emis agricola. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Heredem tibi me, Catulle, dicis. Non credam, nisi legero, Catulle. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Dum tibi Niliacus portat crystalla cataplus, Accipe de circo pocula Flaminio. Hi magis audaces, an sunt qui talia mittunt Munera? Sed gemmis vilibus usus inest: Nullum sollicitant haec, Flacce, toreumata furem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIV}}.5|5}} Et nimium calidis non vitiantur aquis. Quid, quod securo potat conviva ministro, Et casum tremulae non timuere manus? Hoc quoque non nihil est, quod propinabis in istis, Frangendus fuerit si tibi, Flacce, calix.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIV}}.10|10}} </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Festinat Polytimus ad puellas; Invitus puerum fatetur Hypnus; Pastas glande natis habet Secundus; Mollis Dindymus est, sed esse non vult; Amphion potuit puella nasci.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXV}}.5|5}} Horum delicias superbiamque Et fastus querulos, Avite, malo, Quam dotis mihi quinquies ducena. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> Amphora vigesis, modius datur aere quaterno. Ebrius et crudus, nil habet agricola. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Multis dum precibus Iovem salutat Stans summos resupinus usque in ungues Aethon in Capitolio pepedit. Riserunt homines, sed ipse divom Offensus genitor, trinoctiali{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVII}}.5|5}} Adfecit domicenio clientem. Post hoc flagitium misellus Aethon, Cum vult in Capitolium venire, Sellas ante petit Paterclianas Et pedit deciesque viciesque.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVII}}.10|10}} Sed quamvis sibi caverit crepando, Compressis natibus Iovem salutat. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Nil in te scripsi, Bithynice. Credere non vis Et iurare iubes? Malo satis facere. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Donavi tibi multa, quae rogasti; Donavi tibi plura, quam rogasti: Non cessas tamen usque me rogare. Quisquis nil negat, Atticilla, fellat. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> Ne laudet dignos, laudat Callistratus omnes. Cui malus est nemo, quis bonus esse potest? </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> Brumae diebus feriisque Saturni Mittebat Umber aliculam mihi pauper; Nunc mittit alicam: factus est enim dives. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Effugere in thermis et circa balnea non est Menogenen, omni tu licet arte velis. Captabit tepidum dextra laevaque trigonem, Inputet acceptas ut tibi saepe pilas. Colliget et referet laxum de pulvere follem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXII}}.5|5}} Et si iam lotus, iam soleatus erit. Lintea si sumes, nive candidiora loquetur, Sint licet infantis sordidiora sinu. Exiguos secto comentem dente capillos Dicet Achilleas disposuisse comas.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXII}}.10|10}} Fumosae feret ipse propin de faece lagonae, Frontis et umorem colliget usque tuae. Omnia laudabit, mirabitur omnia, donec Perpessus dicas taedia mille 'Veni!' </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Derisor Fabianus hirnearum, Omnes quem modo colei timebant Dicentem tumidas in hydrocelas, Quantum nec duo dicerent Catulli, In thermis subito Neronianis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIII}}.5|5}} Vidit se miser, et tacere coepit. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Nolueram, Polytime, tuos violare capillos, Sed iuvat hoc precibus me tribuisse tuis. Talis eras, modo tonse Pelops, positisque nitebas Crinibus, ut totum sponsa videret ebur. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV.== <poem> Pediconibus os olere dicis. Hoc si, sicut ais, Fabulle, verum est: Quid tu credis olere cunnilingis? </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI.== <poem> Triginta tibi sunt pueri totidemque puellae: Una est nec surgit mentula. Quid facies? </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII.== <poem> Bis Cotta soleas perdidisse se questus, Dum neglegentem ducit ad pedes vernam, Qui solus inopi praestat et facit turbam, Excogitavit - homo sagax et astutus - Ne facere posset tale saepius damnum:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVII}}.5|5}} Excalceatus ire coepit ad cenam. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Tongilianus habet nasum: scio, non nego. Sed iam Nil praeter nasum Tongilianus habet. </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX.== <poem> Quod lana caput alligas, Charine, Non aures tibi, sed dolent capilli. </poem> ==<span id='90.0'></span>XC.== <poem> Pro sene, sed clare, votum Maro fecit amico, Cui gravis et fervens hemitritaeos erat, Si Stygias aeger non esset missus ad umbras, Ut caderet magno victima grata Iovi. Coeperunt certam medici spondere salutem.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XC}}.5|5}} Ne votum solvat, nunc Maro vota facit. </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI.== <poem> Communis tibi cum viro, Magulla, Cum sit lectulus et sit exoletus, Quare, dic mihi, non sit et minister. Suspiras; ratio est, times lagonam. </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII.== <poem> Saepe rogare soles, qualis sim, Prisce, futurus, Si fiam locuples simque repente potens. Quemquam posse putas mores narrare futuros? Dic mihi, si fias tu leo, qualis eris? </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII.== <poem> Qua moechum ratione basiaret Coram coniuge, repperit Fabulla. Parvum basiat usque morionem; Hunc multis rapit osculis madentem Moechus protinus, et suis repletum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIII}}.5|5}} Ridenti dominae statim remittit. Quanto morio maior est maritus! </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV.== <poem> Scribebamus epos; coepisti scribere: cessi, Aemula ne starent carmina nostra tuis. Transtulit ad tragicos se nostra Thalia coturnos: Aptasti longum tu quoque syrma tibi. Fila lyrae movi Calabris exculta Camenis:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIV}}.5|5}} Plectra rapis nobis, ambitiose, nova. Audemus saturas: Lucilius esse laboras. Ludo levis elegos: tu quoque ludis idem. Quid minus esse potest? epigrammata fingere coepi: Hinc etiam petitur iam mea palma tibi.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIV}}.10|10}} Elige, quid nolis - quis enim pudor, omnia velle? - Et si quid non vis, Tucca, relinque mihi. </poem> ==<span id='95.0'></span>XCV.== <poem> Musseti pathicissimos libellos, Qui certant Sybariticis libellis, Et tinctas sale pruriente chartas Instanti lege Rufe; sed puella Sit tecum tua, ne talassionem{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCV}}.5|5}} Indicas manibus libidinosis Et fias sine femina maritus. </poem> ==<span id='96.0'></span>XCVI.== <poem> Cum tibi nota tui sit vita fidesque mariti, Nec premat ulla tuos sollicitetve toros, Quid quasi paelicibus torqueris inepta ministris, In quibus et brevis est et fugitiva Venus? Plus tibi quam domino pueros praestare probabo:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVI}}.5|5}} Hi faciunt, ut sis femina sola viro; Hi dant quod non vis uxor dare. 'Do tamen,' inquis, 'Ne vagus a thalamis coniugis erret amor.' Non eadem res est: Chiam volo, nolo mariscam: Ne dubites quae sit Chia, marisca tua est.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVI}}.10|10}} Scire suos fines matrona et femina debet: Cede sua pueris, utere parte tua. </poem> ==<span id='97.0'></span>XCVII.== <poem> Uxor cum tibi sit puella, qualem Votis vix petat inprobus maritus, Dives, nobilis, erudita, casta, Rumpis, Basse, latus, sed in comatis, Uxoris tibi dote quos parasti.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVII}}.5|5}} Et sic ad dominam reversa languet Multis mentula milibus redempta; Sed nec vocibus excitata blandis, Molli pollice nec rogata surgit. Sit tandem pudor, aut eamus in ius.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVII}}.10|10}} Non est haec tua, Basse: vendidisti. </poem> ==<span id='98.0'></span>XCVIII.== <poem> Baetis olivifera crinem redimite corona, Aurea qui nitidis vellera tinguis aquis; Quem Bromius, quem Pallas amat; cui rector aquarum Albula navigerum per freta pandit iter: Ominibus laetis vestras Instantius oras{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVIII}}.5|5}} Intret, et hic populis ut prior annus eat. Non ignorat, onus quod sit succedere Macro: Qui sua metitur pondera, ferre potest. </poem> {{Liber |Ante= Liber XI |AnteNomen= ../Liber XI }} </div>{{finis}} 89ve90f25t19qi07md8vstplcff7gu3 269403 269402 2026-06-07T07:19:35Z Saumache 27923 /* */ 269403 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber XII }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= Liber XI |AnteNomen= ../Liber XI |Post= Liber XIII |PostNomen = ../Liber XIII }} Valerius Martialis Prisco suo s. Scio me patrocinium debere contumacissimae trienni desidiae; quo absolvenda non esset inter illas quoque urbicas occupationes, quibus facilius consequimur, ut molesti potius, quam ut officiosi esse videamur; nedum in hac provinciali solitudine, ubi nisi etiam intemperanter studemus, et sine solacio et sine excusatione secessimus. Accipe ergo rationem. In qua hoc maximum et primum est, quod civitatis aures, quibus adsueveram, quaero et videor mihi in alieno foro litigare; si quid est enim, quod in libellis meis placeat, dictavit auditor: illam iudiciorum subtilitatem, illud materiarum ingenium, bibliothecas, theatra, convictus, in quibus studere se voluptates non sentiunt, ad summam omnium illa, quae delicati reliquimus, desideramus quasi destituti. Accedit his municipalium robigo dentium et iudici loco livor, et unus aut alter mali, in pusillo loco multi; adversus quod difficile est habere cotidie bonum stomachum: ne mireris igitur abiecta ab indignante quae a gestiente fieri solebant. Ne quid tamen et advenienti tibi ab urbe et exigenti negarem - cui non refero gratiam, si tantum ea praesto quae possum -, imperavi mihi, quod indulgere consueram, et studui paucissimis diebus, ut familiarissimas mihi aures tuas exciperem adventoria sua. Tu velim ista, quae tantum apud te non periclitantur, diligenter aestimare et excutere non graveris; et, quod tibi difficillimum est, de nugis nostris iudices nitore seposito, ne Romam, si ita decreveris, non Hispaniensem librum mittamus, sed Hispanum. ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Retia dum cessant latratoresque Molossi Et non invento silva quiescit apro, Otia, Prisce, brevi poteris donare libello. Hora nec aestiva est nec tibi tota perit. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Ad populos mitti qui nuper ab Urbe solebas, Ibis, io, Romam nunc peregrine liber Auriferi de gente Tagi tetricique Salonis, Dat patrios amnes quos mihi terra potens. Non tamen hospes eris, nec iam potes advena dici,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.5|5}} Cuius habet fratres tot domus alta Remi. Iure tuo veneranda novi pete limina templi, Reddita Pierio sunt ubi tecta choro. Vel si malueris, prima gradiere Subura; Atria sunt illic consulis alta mei:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.10|10}} Laurigeros habitat facundus Stella penatis, Clarus Hyanteae Stella sititor aquae; Fons ibi Castalius vitreo torrente superbit, Unde novem dominas saepe bibisse ferunt: Ille dabit populo patribusque equitique legendum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.15|15}} Nec nimium siccis perleget ipse genis. Quid titulum poscis? versus duo tresve legantur, Clamabunt omnes te, liber, esse meum. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> Quod Flacco Varioque fuit summoque Maroni Maecenas, atavis regibus ortus eques, Gentibus et populis, hoc te mihi, Prisce Terenti, Fama fuisse loquax chartaque dicet anus Tu facis ingenium, tu, si quid posse videmur;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.5|5}} Tu das ingenuae ius mihi pigritiae. Macte animi, quem rarus habes, morumque tuorum, Quos Numa, quos hilaris possit habere Cato. Largiri, praestare, breves extendere census, Et dare quae faciles vix tribuere dei,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.10|10}} Nunc licet et fas est. Sed tu sub principe duro Temporibusque malis ausus es esse bonus. </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Longior undecimi nobis decimique libelli Artatus labor est et breve rasit opus. Plura legant vacui, quibus otia tuta dedisti: Haec lege tu, Caesar; forsan et illa leges. </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Quae modo litoreos ibatis carmina Pyrgos, Ite sacra - iam non pulverulenta - via. Contigit Ausoniae procerum mitissimus aulae Nerva: licet toto nunc Helicone frui: Recta fides, hilaris clementia, cauta potestas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|V}}.5|5}} Iam redeunt; longi terga dedere metus. Hoc populi gentesque tuae, pia Roma, precantur: Dux tibi sit semper talis, et iste diu. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Contigit Ausoniae procerum mitissimus aulae Nerva: licet toto nunc Helicone frui: Recta fides, hilaris clementia, cauta potestas Iam redeunt; longi terga dedere metus. Hoc populi gentesque tuae, pia Roma, precantur:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.5|5}} Dux tibi sit semper talis, et iste diu. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Toto vertice quot gerit capillos, Annos si tot habet Ligeia, trima est. </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> Terrarum dea gentiumque Roma, Cui par est nihil et nihil secundum, Traiani modo laeta cum futuros Tot per saecula conputaret annos, Et fortem iuvenemque Martiumque{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.5|5}} In tanto duce militem videret, Dixit praeside gloriosa tali: 'Parthorum proceres ducesque Serum, Thraces, Sauromatae, Getae, Britanni, Possum ostendere Caesarem; venite.'{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Palma regit nostros, mitissime Caesar, Hiberos, Et placido fruitur pax peregrina iugo. Ergo agimus laeti tanto pro munere grates: Misisti mores in loca nostra tuos. </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Habet Africanus miliens, tamen captat. Fortuna multis dat nimis, satis nulli. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Parthenio dic, Musa, tuo nostroque salutem: Nam quis ab Aonio largius amne bibit? Cuius Pipleo lyra clarior exit ab antro? Quem plus Pierio de grege Phoebus amat? Et si forte - sed hoc vix est sperare - vacabit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XI}}.5|5}} Tradat ut ipse duci carmina nostra, roga, Quattuor et tantum timidumque brevemque libellum Commendet verbis 'Hunc tua Roma legit.' </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Omnia promittis, cum tota nocte bibisti; Mane nihil praestas. Pollio, mane bibe. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Genus, Aucte, lucri divites habent iram: Odisse, quam donare, vilius constat. </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Parcius utaris, moneo, rapiente veredo, Prisce, nec in lepores tam violentus eas. Saepe satisfecit praedae venator, et acri Decidit excussus, nec rediturus, equo. Insidias et campus habet: nec fossa nec agger{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.5|5}} Nec sint saxa licet, fallere plana solent. Non deerit qui tanta tibi spectacula praestet, Invidia fati sed leviore cadat. Si te delectant animosa pericula, Tuscis - Tutior est virtus - insidiemur apris.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.10|10}} Quid te frena iuvant temeraria? saepius illis, Prisce, datum est equitem rumpere, quam leporem. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Quidquid Parrhasia nitebat aula, Donatum est oculis deisque nostris. Miratur Scythicas virentis auri Flammas Iuppiter, et stupet superbi Regis delicias gravesque lusus:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XV}}.5|5}} Haec sunt pocula, quae decent Tonantem, Haec sunt, quae Phrygium decent ministrum. Omnes cum Iove nunc sumus beati; At nuper - pudet, a pudet fateri - Omnes cum Iove pauperes eramus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XV}}.10|10}} </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Addixti, Labiene, tres agellos; Emisti, Labiene, tres cinaedos: Pedicas, Labiene, tres agellos. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Quare tam multis a te, Laetine, diebus Non abeat febris, quaeris et usque gemis. Gestatur tecum pariter pariterque lavatur; Cenat boletos, ostrea, sumen, aprum; Ebria Setino fit saepe et saepe Falerno,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVII}}.5|5}} Nec nisi per niveam Caecuba potat aquam; Circumfusa rosis et nigra recumbit amomo, Dormit et in pluma purpureoque toro. Cum recubet pulchre, cum tam bene vivat apud te, Ad Damam potius vis tua febris eat?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVII}}.10|10}} </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Dum tu forsitan inquietus erras Clamosa, Iuvenalis, in Subura, Aut collem dominae teris Dianae; Dum per limina te potentiorum Sudatrix toga ventilat vagumque{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.5|5}} Maior Caelius et minor fatigant: Me multos repetita post Decembres Accepit mea rusticumque fecit Auro Bilbilis et superba ferro. Hic pigri colimus labore dulci{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.10|10}} Boterdum Plateamque - Celtiberis Haec sunt nomina crassiora terris -: Ingenti fruor inproboque somno, Quem nec tertia saepe rumpit hora, Et totum mihi nunc repono, quidquid{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.15|15}} Ter denos vigilaveram per annos. Ignota est toga, sed datur petenti Rupta proxima vestis a cathedra. Surgentem focus excipit superba Vicini strue cultus iliceti,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.20|20}} Multa vilica quem coronat olla. Venator sequitur, sed ille quem tu Secreta cupias habere silva; Dispensat pueris rogatque longos Levis ponere vilicus capillos.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.25|25}} Sic me vivere, sic iuvat perire. </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> In thermis sumit lactucas, ova, lacertum, Et cenare domi se negat Aemilius. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Quare non habeat, Fabulle, quaeris Uxorem Themison? habet sororem. </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Municipem rigidi quis te, Marcella, Salonis Et genitam nostris quis putet esse locis? Tam rarum, tam dulce sapis. Palatia dicent, Audierint si te vel semel, esse suam; Nulla nec in media certabit nata Subura{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXI}}.5|5}} Nec Capitolini collis alumna tibi; Nec cito ridebit peregrini gloria partus, Romanam deceat quam magis esse nurum. Tu desiderium dominae mihi mitius urbis Esse iubes: Romam tu mihi sola facis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXI}}.10|10}} </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Quam sit lusca Philaenis indecenter, Vis dicam breviter tibi, Fabulle? Esset caeca decentior Philaenis. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Dentibus atque comis - nec te pudet - uteris emptis. Quid facies oculo, Laelia? non emitur. </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> O iucunda, covinne, solitudo, Carruca magis essedoque gratum Facundi mihi munus Aeliani! Hic mecum licet, hic, Iuvate, quidquid In buccam tibi venerit, loquaris:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIV}}.5|5}} Non rector Libyci niger caballi, Succinctus neque cursor antecedit; Nusquam est mulio: mannuli tacebunt. O si conscius esset hic Avitus, Aurem non ego tertiam timerem.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIV}}.10|10}} Totus quam bene sic dies abiret! </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Cum rogo te nummos sine pignore, 'non habeo' inquis; Idem, si pro me spondet agellus, habes: Quod mihi non credis veteri, Telesine, sodali, Credis coliculis arboribusque meis. Ecce, reum Carus te detulit: adsit agellus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXV}}.5|5}} Exilii comitem quaeris: agellus eat. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> A latronibus esse te fututam Dicis, Saenia: sed negant latrones. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Poto ego sextantes, tu potas, Cinna, deunces: Et quereris quod non, Cinna, bibamus idem? </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Hermogenes tantus mapparum, +Castrice+, fur est, Quantus nummorum vix, puto, Massa fuit; Tu licet observes dextram teneasque sinistram, Inveniet, mappam qua ratione trahat: Cervinus gelidum sorbet sic halitus anguem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.5|5}} Casuras alte sic rapit Iris aquas. Nuper cum Myrino peteretur missio laeso, Subduxit mappas quattuor Hermogenes; Cretatam praetor cum vellet mittere mappam, Praetori mappam surpuit Hermogenes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.10|10}} Attulerat mappam nemo, dum furta timentur: Mantele a mensa surpuit Hermogenes. Hoc quoque si deerit, medios discingere lectos Mensarumque pedes non timet Hermogenes. Quamvis non modico caleant spectacula sole,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.15|15}} Vela reducuntur, cum venit Hermogenes. Festinant trepidi substringere carbasa nautae, Ad portum quotiens paruit Hermogenes. Linigeri fugiunt calvi sistrataque turba, Inter adorantes cum stetit Hermogenes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.20|20}} Ad cenam Hermogenes mappam non attulit unquam, A cena semper rettulit Hermogenes. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Sexagena teras cum limina mane senator, Esse tibi videor desidiosus eques, Quod non a prima discurram luce per urbem Et referam lassus basia mille domum. Sed tu, purpureis ut des nova nomina fastis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.5|5}} Aut Nomadum gentes Cappadocumve petas: At mihi, quem cogis medios abrumpere somnos Et matutinum ferre patique lutum, Quid petitur? Rupta cum pes vagus exit aluta Et subitus crassae decidit imber aquae{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.10|10}} Nec venit ablatis clamatus verna lacernis, Accedit gelidam servus ad auriculam Et 'Rogat ut secum cenes Laetorius' inquit. Viginti nummis? non ego: malo famem, Quam sit cena mihi, tibi sit provincia merces,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.15|15}} Et faciamus idem nec mereamur idem. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Siccus, sobrius est Aper; quid ad me? Servum sic ego laudo, non amicum. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Hoc nemus, hi fontes, haec textilis umbra supini Palmitis, hoc riguae ductile flumen aquae, Prataque nec bifero cessura rosaria Paesto, Quodque viret Iani mense nec alget holus, Quaeque natat clusis anguilla domestica lymphis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.5|5}} Quaeque gerit similes candida turris aves, Munera sunt dominae: post septima lustra reverso Has Marcella domos parvaque regna dedit. Si mihi Nausicaa patrios concederet hortos, Alcinoo possem dicere 'Malo meos.'{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.10|10}} </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> O Iuliarum dedecus Kalendarum, Vidi, Vacerra, sarcinas tuas, vidi; Quas non retentas pensione pro bima Portabat uxor rufa crinibus septem Et cum sorore cana mater ingenti.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.5|5}} Furias putavi nocte Ditis emersas. Has tu priores frigore et fame siccus Et non recenti pallidus magis buxo Irus tuorum temporum sequebaris. Migrare clivom crederes Aricinum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.10|10}} Ibat tripes grabatus et bipes mensa, Et cum lucerna corneoque cratere Matella curto rupta latere meiebat; Foco virenti suberat amphorae cervix; Fuisse gerres aut inutiles maenas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.15|15}} Odor inpudicus urcei fatebatur, Qualis marinae vix sit aura piscinae. Nec quadra deerat casei Tolosatis, Quadrima nigri nec corona pulei Calvaeque restes alioque cepisque,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.20|20}} Nec plena turpi matris olla resina, Summemmianae qua pilantur uxores Quid quaeris aedes vilicesque derides, Habitare gratis, o Vacerra, cum possis? Haec sarcinarum pompa convenit ponti.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.25|25}} </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Ut pueros emeret Labienus vendidit hortos. Nil nisi ficetum nunc Labienus habet. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Triginta mihi quattuorque messes Tecum, si memini, fuere, Iuli. Quarum dulcia mixta sunt amaris, Sed iucunda tamen fuere plura; Et si calculus omnis huc et illuc{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIV}}.5|5}} Diversus bicolorque digeratur, Vincet candida turba nigriorem. Si vitare velis acerba quaedam Et tristis animi cavere morsus, Nulli te facias nimis sodalem:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIV}}.10|10}} Gaudebis minus et minus dolebis. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Tamquam simpliciter mecum, Callistrate, vivas, Dicere percisum te mihi saepe soles. Non es tam simplex, quam vis, Callistrate, credi. Nam quisquis narrat talia, plura tacet. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Libras quattuor aut duas amico Algentemque togam brevemque laenam, Interdum aureolos manu crepantis, Possint ducere qui duas Kalendas, Quod nemo, nisi tu, Labulle, donas,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVI}}.5|5}} Non es, crede mihi, bonus. Quid ergo? Ut verum loquar, optimus malorum es. Pisones Senecasque Memmiosque Et Crispos mihi redde, sed priores: Fies protinus ultimus bonorum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVI}}.10|10}} Vis cursu pedibusque gloriari? Tigrim vince levemque Passerinum: Nulla est gloria praeterire asellos. </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Nasutus nimium cupis videri. Nasutum volo, nolo polyposum. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Hunc qui femineis noctesque diesque cathedris Incedit tota notus in urbe nimis, Crine nitens, niger unguento, perlucidus ostro, Ore tener, latus pectore, crure glaber, Uxori qui saepe tuae comes inprobus haeret,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVIII}}.5|5}} Non est quod timeas, Candide: non futuit. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Odi te, quia bellus es, Sabelle. Res est putida bellus et Sabellus. Bellum denique malo, quam Sabellum. Tabescas utinam, Sabelle belle! </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Mentiris, credo: recitas mala carmina, laudo: Cantas, canto: bibis, Pontiliane, bibo: Pedis, dissimulo: gemma vis ludere, vincor: Res una est, sine me quam facis, et taceo. Nil tamen omnino praestas mihi. 'Mortuus,' inquis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XL}}.5|5}} 'Accipiam bene te.' Nil volo: sed morere. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Non est, Tucca, satis, quod es gulosus: Et dici cupis et cupis videri. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Barbatus rigido nupsit Callistratus Afro, Hac qua lege viro nubere virgo solet. Praeluxere faces, velarunt flammea vultus, Nec tua defuerunt verba, Talasse, tibi. Dos etiam dicta est. Nondum tibi, Roma, videtur{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLII}}.5|5}} Hoc satis? expectas numquid ut et pariat? </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Facundos mihi de libidinosis Legisti nimium, Sabelle, versus, Quales nec Didymi sciunt puellae Nec molles Elephantidos libelli. Sunt illic Veneris novae figurae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.5|5}} Quales perditus audeat fututor, Praestent et taceant quid exoleti, Quo symplegmate quinque copulentur, Qua plures teneantur a catena, Extinctam liceat quid ad lucernam.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.10|10}} Tanti non erat, esse te disertum. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Unice, cognato iunctum mihi sanguine nomen Qui geris et studio corda propinqua meis; Carmina cum facias soli cedentia fratri, Pectore non minor es, sed pietate prior. Lesbia cum lepido te posset amare Catullo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIV}}.5|5}} Te post Nasonem blanda Corinna sequi. Nec deerant zephyri, si te dare vela iuvaret; Sed tu litus amas. Hoc quoque fratris habes. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Haedina tibi pelle contegenti Nudae tempora verticemque calvae, Festive tibi, Phoebe, dixit ille, Qui dixit caput esse calceatum. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Difficilis facilis, iucundus acerbus es idem: Nec tecum possum vivere, nec sine te. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Vendunt carmina Gallus et Lupercus. Sanos, Classice, nunc nega poetas. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Boletos et aprum si tamquam vilia ponis Et non esse putas haec mea vota, volo: Si fortunatum fieri me credis et heres Vis scribi propter quinque Lucrina, vale. Lauta tamen cena est: fateor, lautissima, sed cras{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.5|5}} Nil erit, immo hodie, protinus immo nihil, Quod sciat infelix damnatae spongia virgae Vel quicumque canis iunctaque testa viae: Mullorum leporumque et suminis exitus hic est, Sulphureusque color carnificesque pedes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.10|10}} Non Albana mihi sit comissatio tanti Nec Capitolinae pontificumque dapes; Inputet ipse deus nectar mihi, fiet acetum Et Vaticani perfida vappa cadi. Convivas alios cenarum quaere magister,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.15|15}} Quos capiant mensae regna superba tuae: Me meus ad subitas invitet amicus ofellas: Haec mihi, quam possum reddere, cena placet. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Crinitae Line paedagoge turbae, Rerum quem dominum vocat suarum Et credit cuï Postumilla dives Gemmas, aurea, vina, concubinos: Sic te perpetua fide probatum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.5|5}} Nulli non tua praeferat patrona: Succurras misero, precor, furori Et serves aliquando neglegenter Illos qui male cor meum perurunt, Quos et noctibus et diebus opto{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.10|10}} In nostro cupidus sinu videre, Formosos, niveos, pares, gemellos, Grandes, non pueros, sed uniones. </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Daphnonas, platanonas et aërios pityonas Et non unius balnea solus habes, Et tibi centenis stat porticus alta columnis, Calcatusque tuo sub pede lucet onyx, Pulvereumque fugax hippodromon ungula plaudit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|L}}.5|5}} Et pereuntis aquae fluctus ubique sonat; Atria longa patent. Sed nec cenantibus usquam Nec somno locus est. Quam bene non habitas! </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Tam saepe nostrum decipi Fabullinum, Miraris, Aule? semper homo bonus tiro est. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Tempora Pieria solitus redimire corona, Nec minus attonitis vox celebrata reis, Hic situs est, hic ille tuus, Sempronia, Rufus, Cuius et ipse tui flagrat amore cinis. Dulcis in Elysio narraris fabula campo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LII}}.5|5}} Et stupet ad raptus Tyndaris ipsa tuos: Tu melior, quae deserto raptore redisti, Illa virum voluit nec repetita sequi. Ridet et Iliacos audit Menelaus amores: Absolvit Phrygium vestra rapina Parim.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LII}}.10|10}} Accipient olim cum te loca laeta piorum, Non erit in Stygia notior umbra domo: Non aliena videt, sed amat Proserpina raptas: Iste tibi dominam conciliabit amor. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Nummi cum tibi sint opesque tantae, Quantas civis habet, Paterne, rarus, Largiris nihil incubasque gazae, Ut magnus draco, quem canunt poetae Custodem Scythici fuisse luci.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.5|5}} Sed causa, ut memoras et ipse iactas, Dirae filius est rapacitatis. Ecquid tu fatuos rudesque quaeris, Inludas quibus auferasque mentem? Huic semper vitio pater fuisti.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Crine ruber, niger ore, brevis pede, lumine laesus, Rem magnam praestas, Zoile, si bonus es. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Gratis qui dare vos iubet, puellae, Insulsissimus inprobissimusque est. Gratis ne date, basiate gratis. Hoc Aegle negat, hoc avara vendit. Sed vendat: bene basiare quantum est!{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.5|5}} Hoc vendit quoque nec levi rapina: Aut libram petit illa Cosmiani, Aut binos quater a nova moneta, Ne sint basia muta, ne maligna, Ne clusis aditum neget labellis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.10|10}} Humane tamen hoc facit, sed unum, Gratis quae dare basium recusat Gratis lingere non recusat, Aegle. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Aegrotas uno decies aut saepius anno, Nec tibi, sed nobis hoc, Polycharme, nocet: Nam quotiens surgis, soteria poscis amicos. Sit pudor: aegrota iam, Polycharme, semel. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Cur saepe sicci parva rura Nomenti Laremque villae sordidum petam, quaeris? Nec cogitandi, Sparse, nec quiescendi In urbe locus est pauperi. Negant vitam Ludi magistri mane, nocte pistores,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.5|5}} Aerariorum marculi die toto; Hinc otiosus sordidam quatit mensam Neroniana nummularius massa, Illinc balucis malleator Hispanae Tritum nitenti fuste verberat saxum;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.10|10}} Nec turba cessat entheata Bellonae, Nec fasciato naufragus loquax trunco, A matre doctus nec rogare Iudaeus, Nec sulphuratae lippus institor mercis. Numerare pigri damna quis potest somni?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.15|15}} Dicet quot aera verberent manus urbis, Cum secta Colcho Luna vapulat rhombo. Tu, Sparse, nescis ista, nec potes scire, Petilianis delicatus in regnis, Cui plana summos despicit domus montis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.20|20}} Et rus in urbe est vinitorque Romanus Nec in Falerno colle maior autumnus, Intraque limen latus essedo cursus, Et in profundo somnus, et quies nullis Offensa linguis, nec dies nisi admissus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.25|25}} Nos transeuntis risus excitat turbae, Et ad cubilest Roma. Taedio fessis Dormire quotiens libuit, imus ad villam. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Ancillariolum tua te vocat uxor, et ipsa Lecticariola est: estis, Alauda, pares. </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Tantum dat tibi Roma basiorum Post annos modo quindecim reverso, Quantum Lesbia non dedit Catullo. Te vicinia tota, te pilosus Hircoso premit osculo colonus;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIX}}.5|5}} Hinc instat tibi textor, inde fullo, Hinc sutor modo pelle basiata, Hinc menti dominus periculosi, Hinc et dexiocholus, inde lippus, Fellatorque recensque cunnilingus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIX}}.10|10}} Iam tanti tibi non fuit redire. </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Martis alumne dies, roseam quo lampada primum Magnaque siderei vidimus ora dei, Si te rure coli viridisque pudebit ad aras, Qui fueras Latia cultus in urbe mihi: Da veniam, servire meis quod nolo Kalendis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LX}}.5|5}} Et qua sum genitus, vivere luce volo. Natali pallere suo, ne calda Sabello Desit; et ut liquidum potet Alauda merum, Turbida sollicito transmittere Caecuba sacco; Atque inter mensas ire, redire suas;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LX}}.10|10}} Excipere hos illos, et tota surgere cena Marmora calcantem frigidiora gelu: Quae ratio est, haec sponte sua perferre patique, Quae te si iubeat rex dominusque, neges? </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Versus et breve vividumque carmen In te ne faciam, times, Ligurra, Et dignus cupis hoc metu videri. Sed frustra metuis cupisque frustra. In tauros Libyci ruunt leones,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.5|5}} Non sunt papilionibus molesti. Quaeras, censeo, si legi laboras, Nigri fornicis ebrium poetam, Qui carbone rudi putrique creta Scribit carmina, quae legunt cacantes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.10|10}} Frons haec stigmate non meo notanda est. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Antiqui rex magne poli mundique prioris, Sub quo pigra quies nec labor ullus erat, Nec regale nimis fulmen nec fulmine digni, Scissa nec ad Manes, sed sibi dives humus: Laetus ad haec facilisque veni sollemnia Prisci{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXII}}.5|5}} Gaudia: cum sacris te decet esse tuis. Tu reducem patriae sexta, pater optime, bruma Pacifici Latia reddis ab urbe Numae. Cernis, ut Ausonio similis tibi pompa macello Pendeat et quantus luxurietur honos?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXII}}.10|10}} Quam non parca manus largaeque nomismata mensae, Quae, Saturne, tibi pernumerentur opes? Utque sit his pretium meritis et gratia maior, Et pater et frugi sic tua sacra colit. At tu sancte - tuo sic semper amere Decembri -{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXII}}.15|15}} Hos illi iubeas saepe redire dies. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Uncto Corduba laetior Venafro, Histra nec minus absoluta testa, Albi quae superas oves Galaesi Nullo murice nec cruore mendax, Sed tinctis gregibus colore vivo:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIII}}.5|5}} Dic vestro, rogo, sit pudor poetae, Nec gratis recitet meos libellos. Ferrem, si faceret bonus poeta, Cui possem dare mutuos dolores. Corrumpit sine talione caelebs,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIII}}.10|10}} Caecus perdere non potest quod aufert: Nil est deterius latrone nudo: Nil securius est malo poeta. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Vincentem roseos facieque comaque ministros Cinna cocum fecit. Cinna, gulosus homo es. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Formosa Phyllis nocte cum mihi tota Se praestitisset omnibus modis largam, Et cogitarem mane quod darem munus, Utrumne Cosmi, Nicerotis an libram, An Baeticarum pondus acre lanarum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXV}}.5|5}} An de moneta Caesaris decem flavos: Amplexa collum basioque tam longo Blandita, quam sunt nuptiae columbarum, Rogare coepit Phyllis amphoram vini. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Bis quinquagenis domus est tibi milibus empta, Vendere quam summa vel breviore cupis. Arte sed emptorem vafra corrumpis, Amoene, Et casa divitiis ambitiosa latet. Gemmantes prima fulgent testudine lecti,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.5|5}} Et Maurusiaci pondera rara citri; Argentum atque aurum non simplex Delphica portat; Stant pueri, dominos quos precer esse meos. Deinde ducenta sonas, et ais non esse minoris. Instructam vili vendis, Amoene, domum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.10|10}} </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Maiae Mercurium creastis Idus, Augustis redit Idibus Diana, Octobres Maro consecravit Idus. Idus saepe colas et has et illas, Qui magni celebras Maronis Idus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVII}}.5|5}} </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Matutine cliens, urbis mihi causa relictae, Atria, si sapias, ambitiosa colas. Non sum ego causidicus, nec amaris litibus aptus, Sed piger et senior Pieridumque comes; Otia me somnusque iuvant, quae magna negavit{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVIII}}.5|5}} Roma mihi: redeo, si vigilatur et hic. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Sic tanquam tabulas scyphosque, Paule, Omnes archetypos habes amicos. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Lintea ferret Apro vatius cum vernula nuper Et supra togulam lusca sederet anus Atque olei stillam daret enterocelicus unctor, Udorum tetricus censor et asper erat: Frangendos calices effundendumque Falernum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.5|5}} Clamabat, biberet quod modo lotus eques. A sene sed postquam patruo venere trecenta, Sobrius a thermis nescit abire domum. O quantum diatreta valent et quinque comati! Tunc, cum pauper erat, non sitiebat Aper.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.10|10}} </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Nil non, Lygde, mihi negas roganti: At quondam mihi, Lygde, nil negabas. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Iugera mercatus prope busta latentis agelli Et male compactae culmina fulta casae, Deseris urbanas, tua praedia, Pannyche, lites Parvaque, sed tritae praemia certa togae. Frumentum, milium tisanamque fabamque solebas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXII}}.5|5}} Vendere pragmaticus, nunc emis agricola. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Heredem tibi me, Catulle, dicis. Non credam, nisi legero, Catulle. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Dum tibi Niliacus portat crystalla cataplus, Accipe de circo pocula Flaminio. Hi magis audaces, an sunt qui talia mittunt Munera? Sed gemmis vilibus usus inest: Nullum sollicitant haec, Flacce, toreumata furem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIV}}.5|5}} Et nimium calidis non vitiantur aquis. Quid, quod securo potat conviva ministro, Et casum tremulae non timuere manus? Hoc quoque non nihil est, quod propinabis in istis, Frangendus fuerit si tibi, Flacce, calix.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIV}}.10|10}} </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Festinat Polytimus ad puellas; Invitus puerum fatetur Hypnus; Pastas glande natis habet Secundus; Mollis Dindymus est, sed esse non vult; Amphion potuit puella nasci.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXV}}.5|5}} Horum delicias superbiamque Et fastus querulos, Avite, malo, Quam dotis mihi quinquies ducena. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> Amphora vigesis, modius datur aere quaterno. Ebrius et crudus, nil habet agricola. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Multis dum precibus Iovem salutat Stans summos resupinus usque in ungues Aethon in Capitolio pepedit. Riserunt homines, sed ipse divom Offensus genitor, trinoctiali{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVII}}.5|5}} Adfecit domicenio clientem. Post hoc flagitium misellus Aethon, Cum vult in Capitolium venire, Sellas ante petit Paterclianas Et pedit deciesque viciesque.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVII}}.10|10}} Sed quamvis sibi caverit crepando, Compressis natibus Iovem salutat. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Nil in te scripsi, Bithynice. Credere non vis Et iurare iubes? Malo satis facere. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Donavi tibi multa, quae rogasti; Donavi tibi plura, quam rogasti: Non cessas tamen usque me rogare. Quisquis nil negat, Atticilla, fellat. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> Ne laudet dignos, laudat Callistratus omnes. Cui malus est nemo, quis bonus esse potest? </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> Brumae diebus feriisque Saturni Mittebat Umber aliculam mihi pauper; Nunc mittit alicam: factus est enim dives. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Effugere in thermis et circa balnea non est Menogenen, omni tu licet arte velis. Captabit tepidum dextra laevaque trigonem, Inputet acceptas ut tibi saepe pilas. Colliget et referet laxum de pulvere follem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXII}}.5|5}} Et si iam lotus, iam soleatus erit. Lintea si sumes, nive candidiora loquetur, Sint licet infantis sordidiora sinu. Exiguos secto comentem dente capillos Dicet Achilleas disposuisse comas.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXII}}.10|10}} Fumosae feret ipse propin de faece lagonae, Frontis et umorem colliget usque tuae. Omnia laudabit, mirabitur omnia, donec Perpessus dicas taedia mille 'Veni!' </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Derisor Fabianus hirnearum, Omnes quem modo colei timebant Dicentem tumidas in hydrocelas, Quantum nec duo dicerent Catulli, In thermis subito Neronianis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIII}}.5|5}} Vidit se miser, et tacere coepit. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Nolueram, Polytime, tuos violare capillos, Sed iuvat hoc precibus me tribuisse tuis. Talis eras, modo tonse Pelops, positisque nitebas Crinibus, ut totum sponsa videret ebur. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV.== <poem> Pediconibus os olere dicis. Hoc si, sicut ais, Fabulle, verum est: Quid tu credis olere cunnilingis? </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI.== <poem> Triginta tibi sunt pueri totidemque puellae: Una est nec surgit mentula. Quid facies? </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII.== <poem> Bis Cotta soleas perdidisse se questus, Dum neglegentem ducit ad pedes vernam, Qui solus inopi praestat et facit turbam, Excogitavit - homo sagax et astutus - Ne facere posset tale saepius damnum:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVII}}.5|5}} Excalceatus ire coepit ad cenam. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Tongilianus habet nasum: scio, non nego. Sed iam Nil praeter nasum Tongilianus habet. </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX.== <poem> Quod lana caput alligas, Charine, Non aures tibi, sed dolent capilli. </poem> ==<span id='90.0'></span>XC.== <poem> Pro sene, sed clare, votum Maro fecit amico, Cui gravis et fervens hemitritaeos erat, Si Stygias aeger non esset missus ad umbras, Ut caderet magno victima grata Iovi. Coeperunt certam medici spondere salutem.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XC}}.5|5}} Ne votum solvat, nunc Maro vota facit. </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI.== <poem> Communis tibi cum viro, Magulla, Cum sit lectulus et sit exoletus, Quare, dic mihi, non sit et minister. Suspiras; ratio est, times lagonam. </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII.== <poem> Saepe rogare soles, qualis sim, Prisce, futurus, Si fiam locuples simque repente potens. Quemquam posse putas mores narrare futuros? Dic mihi, si fias tu leo, qualis eris? </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII.== <poem> Qua moechum ratione basiaret Coram coniuge, repperit Fabulla. Parvum basiat usque morionem; Hunc multis rapit osculis madentem Moechus protinus, et suis repletum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIII}}.5|5}} Ridenti dominae statim remittit. Quanto morio maior est maritus! </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV.== <poem> Scribebamus epos; coepisti scribere: cessi, Aemula ne starent carmina nostra tuis. Transtulit ad tragicos se nostra Thalia coturnos: Aptasti longum tu quoque syrma tibi. Fila lyrae movi Calabris exculta Camenis:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIV}}.5|5}} Plectra rapis nobis, ambitiose, nova. Audemus saturas: Lucilius esse laboras. Ludo levis elegos: tu quoque ludis idem. Quid minus esse potest? epigrammata fingere coepi: Hinc etiam petitur iam mea palma tibi.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIV}}.10|10}} Elige, quid nolis - quis enim pudor, omnia velle? - Et si quid non vis, Tucca, relinque mihi. </poem> ==<span id='95.0'></span>XCV.== <poem> Musseti pathicissimos libellos, Qui certant Sybariticis libellis, Et tinctas sale pruriente chartas Instanti lege Rufe; sed puella Sit tecum tua, ne talassionem{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCV}}.5|5}} Indicas manibus libidinosis Et fias sine femina maritus. </poem> ==<span id='96.0'></span>XCVI.== <poem> Cum tibi nota tui sit vita fidesque mariti, Nec premat ulla tuos sollicitetve toros, Quid quasi paelicibus torqueris inepta ministris, In quibus et brevis est et fugitiva Venus? Plus tibi quam domino pueros praestare probabo:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVI}}.5|5}} Hi faciunt, ut sis femina sola viro; Hi dant quod non vis uxor dare. 'Do tamen,' inquis, 'Ne vagus a thalamis coniugis erret amor.' Non eadem res est: Chiam volo, nolo mariscam: Ne dubites quae sit Chia, marisca tua est.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVI}}.10|10}} Scire suos fines matrona et femina debet: Cede sua pueris, utere parte tua. </poem> ==<span id='97.0'></span>XCVII.== <poem> Uxor cum tibi sit puella, qualem Votis vix petat inprobus maritus, Dives, nobilis, erudita, casta, Rumpis, Basse, latus, sed in comatis, Uxoris tibi dote quos parasti.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVII}}.5|5}} Et sic ad dominam reversa languet Multis mentula milibus redempta; Sed nec vocibus excitata blandis, Molli pollice nec rogata surgit. Sit tandem pudor, aut eamus in ius.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVII}}.10|10}} Non est haec tua, Basse: vendidisti. </poem> ==<span id='98.0'></span>XCVIII.== <poem> Baetis olivifera crinem redimite corona, Aurea qui nitidis vellera tinguis aquis; Quem Bromius, quem Pallas amat; cui rector aquarum Albula navigerum per freta pandit iter: Ominibus laetis vestras Instantius oras{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVIII}}.5|5}} Intret, et hic populis ut prior annus eat. Non ignorat, onus quod sit succedere Macro: Qui sua metitur pondera, ferre potest. </poem> {{Liber |Ante= Liber XI |AnteNomen= ../Liber XI }} </div>{{finis}} jsf82um7uvuri5es1jvwpce6k20a7du 269404 269403 2026-06-07T07:21:05Z Saumache 27923 269404 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber XII }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= Liber XI |AnteNomen= ../Liber XI |Post= Liber XIII (Xenia) |PostNomen = ../Liber XIII }} Valerius Martialis Prisco suo s. Scio me patrocinium debere contumacissimae trienni desidiae; quo absolvenda non esset inter illas quoque urbicas occupationes, quibus facilius consequimur, ut molesti potius, quam ut officiosi esse videamur; nedum in hac provinciali solitudine, ubi nisi etiam intemperanter studemus, et sine solacio et sine excusatione secessimus. Accipe ergo rationem. In qua hoc maximum et primum est, quod civitatis aures, quibus adsueveram, quaero et videor mihi in alieno foro litigare; si quid est enim, quod in libellis meis placeat, dictavit auditor: illam iudiciorum subtilitatem, illud materiarum ingenium, bibliothecas, theatra, convictus, in quibus studere se voluptates non sentiunt, ad summam omnium illa, quae delicati reliquimus, desideramus quasi destituti. Accedit his municipalium robigo dentium et iudici loco livor, et unus aut alter mali, in pusillo loco multi; adversus quod difficile est habere cotidie bonum stomachum: ne mireris igitur abiecta ab indignante quae a gestiente fieri solebant. Ne quid tamen et advenienti tibi ab urbe et exigenti negarem - cui non refero gratiam, si tantum ea praesto quae possum -, imperavi mihi, quod indulgere consueram, et studui paucissimis diebus, ut familiarissimas mihi aures tuas exciperem adventoria sua. Tu velim ista, quae tantum apud te non periclitantur, diligenter aestimare et excutere non graveris; et, quod tibi difficillimum est, de nugis nostris iudices nitore seposito, ne Romam, si ita decreveris, non Hispaniensem librum mittamus, sed Hispanum. ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Retia dum cessant latratoresque Molossi Et non invento silva quiescit apro, Otia, Prisce, brevi poteris donare libello. Hora nec aestiva est nec tibi tota perit. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Ad populos mitti qui nuper ab Urbe solebas, Ibis, io, Romam nunc peregrine liber Auriferi de gente Tagi tetricique Salonis, Dat patrios amnes quos mihi terra potens. Non tamen hospes eris, nec iam potes advena dici,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.5|5}} Cuius habet fratres tot domus alta Remi. Iure tuo veneranda novi pete limina templi, Reddita Pierio sunt ubi tecta choro. Vel si malueris, prima gradiere Subura; Atria sunt illic consulis alta mei:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.10|10}} Laurigeros habitat facundus Stella penatis, Clarus Hyanteae Stella sititor aquae; Fons ibi Castalius vitreo torrente superbit, Unde novem dominas saepe bibisse ferunt: Ille dabit populo patribusque equitique legendum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.15|15}} Nec nimium siccis perleget ipse genis. Quid titulum poscis? versus duo tresve legantur, Clamabunt omnes te, liber, esse meum. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> Quod Flacco Varioque fuit summoque Maroni Maecenas, atavis regibus ortus eques, Gentibus et populis, hoc te mihi, Prisce Terenti, Fama fuisse loquax chartaque dicet anus Tu facis ingenium, tu, si quid posse videmur;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.5|5}} Tu das ingenuae ius mihi pigritiae. Macte animi, quem rarus habes, morumque tuorum, Quos Numa, quos hilaris possit habere Cato. Largiri, praestare, breves extendere census, Et dare quae faciles vix tribuere dei,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.10|10}} Nunc licet et fas est. Sed tu sub principe duro Temporibusque malis ausus es esse bonus. </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Longior undecimi nobis decimique libelli Artatus labor est et breve rasit opus. Plura legant vacui, quibus otia tuta dedisti: Haec lege tu, Caesar; forsan et illa leges. </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Quae modo litoreos ibatis carmina Pyrgos, Ite sacra - iam non pulverulenta - via. Contigit Ausoniae procerum mitissimus aulae Nerva: licet toto nunc Helicone frui: Recta fides, hilaris clementia, cauta potestas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|V}}.5|5}} Iam redeunt; longi terga dedere metus. Hoc populi gentesque tuae, pia Roma, precantur: Dux tibi sit semper talis, et iste diu. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Contigit Ausoniae procerum mitissimus aulae Nerva: licet toto nunc Helicone frui: Recta fides, hilaris clementia, cauta potestas Iam redeunt; longi terga dedere metus. Hoc populi gentesque tuae, pia Roma, precantur:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.5|5}} Dux tibi sit semper talis, et iste diu. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Toto vertice quot gerit capillos, Annos si tot habet Ligeia, trima est. </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> Terrarum dea gentiumque Roma, Cui par est nihil et nihil secundum, Traiani modo laeta cum futuros Tot per saecula conputaret annos, Et fortem iuvenemque Martiumque{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.5|5}} In tanto duce militem videret, Dixit praeside gloriosa tali: 'Parthorum proceres ducesque Serum, Thraces, Sauromatae, Getae, Britanni, Possum ostendere Caesarem; venite.'{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Palma regit nostros, mitissime Caesar, Hiberos, Et placido fruitur pax peregrina iugo. Ergo agimus laeti tanto pro munere grates: Misisti mores in loca nostra tuos. </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Habet Africanus miliens, tamen captat. Fortuna multis dat nimis, satis nulli. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Parthenio dic, Musa, tuo nostroque salutem: Nam quis ab Aonio largius amne bibit? Cuius Pipleo lyra clarior exit ab antro? Quem plus Pierio de grege Phoebus amat? Et si forte - sed hoc vix est sperare - vacabit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XI}}.5|5}} Tradat ut ipse duci carmina nostra, roga, Quattuor et tantum timidumque brevemque libellum Commendet verbis 'Hunc tua Roma legit.' </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Omnia promittis, cum tota nocte bibisti; Mane nihil praestas. Pollio, mane bibe. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Genus, Aucte, lucri divites habent iram: Odisse, quam donare, vilius constat. </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Parcius utaris, moneo, rapiente veredo, Prisce, nec in lepores tam violentus eas. Saepe satisfecit praedae venator, et acri Decidit excussus, nec rediturus, equo. Insidias et campus habet: nec fossa nec agger{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.5|5}} Nec sint saxa licet, fallere plana solent. Non deerit qui tanta tibi spectacula praestet, Invidia fati sed leviore cadat. Si te delectant animosa pericula, Tuscis - Tutior est virtus - insidiemur apris.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.10|10}} Quid te frena iuvant temeraria? saepius illis, Prisce, datum est equitem rumpere, quam leporem. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Quidquid Parrhasia nitebat aula, Donatum est oculis deisque nostris. Miratur Scythicas virentis auri Flammas Iuppiter, et stupet superbi Regis delicias gravesque lusus:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XV}}.5|5}} Haec sunt pocula, quae decent Tonantem, Haec sunt, quae Phrygium decent ministrum. Omnes cum Iove nunc sumus beati; At nuper - pudet, a pudet fateri - Omnes cum Iove pauperes eramus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XV}}.10|10}} </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Addixti, Labiene, tres agellos; Emisti, Labiene, tres cinaedos: Pedicas, Labiene, tres agellos. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Quare tam multis a te, Laetine, diebus Non abeat febris, quaeris et usque gemis. Gestatur tecum pariter pariterque lavatur; Cenat boletos, ostrea, sumen, aprum; Ebria Setino fit saepe et saepe Falerno,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVII}}.5|5}} Nec nisi per niveam Caecuba potat aquam; Circumfusa rosis et nigra recumbit amomo, Dormit et in pluma purpureoque toro. Cum recubet pulchre, cum tam bene vivat apud te, Ad Damam potius vis tua febris eat?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVII}}.10|10}} </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Dum tu forsitan inquietus erras Clamosa, Iuvenalis, in Subura, Aut collem dominae teris Dianae; Dum per limina te potentiorum Sudatrix toga ventilat vagumque{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.5|5}} Maior Caelius et minor fatigant: Me multos repetita post Decembres Accepit mea rusticumque fecit Auro Bilbilis et superba ferro. Hic pigri colimus labore dulci{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.10|10}} Boterdum Plateamque - Celtiberis Haec sunt nomina crassiora terris -: Ingenti fruor inproboque somno, Quem nec tertia saepe rumpit hora, Et totum mihi nunc repono, quidquid{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.15|15}} Ter denos vigilaveram per annos. Ignota est toga, sed datur petenti Rupta proxima vestis a cathedra. Surgentem focus excipit superba Vicini strue cultus iliceti,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.20|20}} Multa vilica quem coronat olla. Venator sequitur, sed ille quem tu Secreta cupias habere silva; Dispensat pueris rogatque longos Levis ponere vilicus capillos.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.25|25}} Sic me vivere, sic iuvat perire. </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> In thermis sumit lactucas, ova, lacertum, Et cenare domi se negat Aemilius. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Quare non habeat, Fabulle, quaeris Uxorem Themison? habet sororem. </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Municipem rigidi quis te, Marcella, Salonis Et genitam nostris quis putet esse locis? Tam rarum, tam dulce sapis. Palatia dicent, Audierint si te vel semel, esse suam; Nulla nec in media certabit nata Subura{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXI}}.5|5}} Nec Capitolini collis alumna tibi; Nec cito ridebit peregrini gloria partus, Romanam deceat quam magis esse nurum. Tu desiderium dominae mihi mitius urbis Esse iubes: Romam tu mihi sola facis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXI}}.10|10}} </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Quam sit lusca Philaenis indecenter, Vis dicam breviter tibi, Fabulle? Esset caeca decentior Philaenis. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Dentibus atque comis - nec te pudet - uteris emptis. Quid facies oculo, Laelia? non emitur. </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> O iucunda, covinne, solitudo, Carruca magis essedoque gratum Facundi mihi munus Aeliani! Hic mecum licet, hic, Iuvate, quidquid In buccam tibi venerit, loquaris:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIV}}.5|5}} Non rector Libyci niger caballi, Succinctus neque cursor antecedit; Nusquam est mulio: mannuli tacebunt. O si conscius esset hic Avitus, Aurem non ego tertiam timerem.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIV}}.10|10}} Totus quam bene sic dies abiret! </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Cum rogo te nummos sine pignore, 'non habeo' inquis; Idem, si pro me spondet agellus, habes: Quod mihi non credis veteri, Telesine, sodali, Credis coliculis arboribusque meis. Ecce, reum Carus te detulit: adsit agellus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXV}}.5|5}} Exilii comitem quaeris: agellus eat. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> A latronibus esse te fututam Dicis, Saenia: sed negant latrones. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Poto ego sextantes, tu potas, Cinna, deunces: Et quereris quod non, Cinna, bibamus idem? </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Hermogenes tantus mapparum, +Castrice+, fur est, Quantus nummorum vix, puto, Massa fuit; Tu licet observes dextram teneasque sinistram, Inveniet, mappam qua ratione trahat: Cervinus gelidum sorbet sic halitus anguem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.5|5}} Casuras alte sic rapit Iris aquas. Nuper cum Myrino peteretur missio laeso, Subduxit mappas quattuor Hermogenes; Cretatam praetor cum vellet mittere mappam, Praetori mappam surpuit Hermogenes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.10|10}} Attulerat mappam nemo, dum furta timentur: Mantele a mensa surpuit Hermogenes. Hoc quoque si deerit, medios discingere lectos Mensarumque pedes non timet Hermogenes. Quamvis non modico caleant spectacula sole,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.15|15}} Vela reducuntur, cum venit Hermogenes. Festinant trepidi substringere carbasa nautae, Ad portum quotiens paruit Hermogenes. Linigeri fugiunt calvi sistrataque turba, Inter adorantes cum stetit Hermogenes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.20|20}} Ad cenam Hermogenes mappam non attulit unquam, A cena semper rettulit Hermogenes. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Sexagena teras cum limina mane senator, Esse tibi videor desidiosus eques, Quod non a prima discurram luce per urbem Et referam lassus basia mille domum. Sed tu, purpureis ut des nova nomina fastis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.5|5}} Aut Nomadum gentes Cappadocumve petas: At mihi, quem cogis medios abrumpere somnos Et matutinum ferre patique lutum, Quid petitur? Rupta cum pes vagus exit aluta Et subitus crassae decidit imber aquae{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.10|10}} Nec venit ablatis clamatus verna lacernis, Accedit gelidam servus ad auriculam Et 'Rogat ut secum cenes Laetorius' inquit. Viginti nummis? non ego: malo famem, Quam sit cena mihi, tibi sit provincia merces,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.15|15}} Et faciamus idem nec mereamur idem. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Siccus, sobrius est Aper; quid ad me? Servum sic ego laudo, non amicum. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Hoc nemus, hi fontes, haec textilis umbra supini Palmitis, hoc riguae ductile flumen aquae, Prataque nec bifero cessura rosaria Paesto, Quodque viret Iani mense nec alget holus, Quaeque natat clusis anguilla domestica lymphis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.5|5}} Quaeque gerit similes candida turris aves, Munera sunt dominae: post septima lustra reverso Has Marcella domos parvaque regna dedit. Si mihi Nausicaa patrios concederet hortos, Alcinoo possem dicere 'Malo meos.'{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.10|10}} </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> O Iuliarum dedecus Kalendarum, Vidi, Vacerra, sarcinas tuas, vidi; Quas non retentas pensione pro bima Portabat uxor rufa crinibus septem Et cum sorore cana mater ingenti.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.5|5}} Furias putavi nocte Ditis emersas. Has tu priores frigore et fame siccus Et non recenti pallidus magis buxo Irus tuorum temporum sequebaris. Migrare clivom crederes Aricinum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.10|10}} Ibat tripes grabatus et bipes mensa, Et cum lucerna corneoque cratere Matella curto rupta latere meiebat; Foco virenti suberat amphorae cervix; Fuisse gerres aut inutiles maenas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.15|15}} Odor inpudicus urcei fatebatur, Qualis marinae vix sit aura piscinae. Nec quadra deerat casei Tolosatis, Quadrima nigri nec corona pulei Calvaeque restes alioque cepisque,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.20|20}} Nec plena turpi matris olla resina, Summemmianae qua pilantur uxores Quid quaeris aedes vilicesque derides, Habitare gratis, o Vacerra, cum possis? Haec sarcinarum pompa convenit ponti.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.25|25}} </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Ut pueros emeret Labienus vendidit hortos. Nil nisi ficetum nunc Labienus habet. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Triginta mihi quattuorque messes Tecum, si memini, fuere, Iuli. Quarum dulcia mixta sunt amaris, Sed iucunda tamen fuere plura; Et si calculus omnis huc et illuc{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIV}}.5|5}} Diversus bicolorque digeratur, Vincet candida turba nigriorem. Si vitare velis acerba quaedam Et tristis animi cavere morsus, Nulli te facias nimis sodalem:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIV}}.10|10}} Gaudebis minus et minus dolebis. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Tamquam simpliciter mecum, Callistrate, vivas, Dicere percisum te mihi saepe soles. Non es tam simplex, quam vis, Callistrate, credi. Nam quisquis narrat talia, plura tacet. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Libras quattuor aut duas amico Algentemque togam brevemque laenam, Interdum aureolos manu crepantis, Possint ducere qui duas Kalendas, Quod nemo, nisi tu, Labulle, donas,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVI}}.5|5}} Non es, crede mihi, bonus. Quid ergo? Ut verum loquar, optimus malorum es. Pisones Senecasque Memmiosque Et Crispos mihi redde, sed priores: Fies protinus ultimus bonorum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVI}}.10|10}} Vis cursu pedibusque gloriari? Tigrim vince levemque Passerinum: Nulla est gloria praeterire asellos. </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Nasutus nimium cupis videri. Nasutum volo, nolo polyposum. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Hunc qui femineis noctesque diesque cathedris Incedit tota notus in urbe nimis, Crine nitens, niger unguento, perlucidus ostro, Ore tener, latus pectore, crure glaber, Uxori qui saepe tuae comes inprobus haeret,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVIII}}.5|5}} Non est quod timeas, Candide: non futuit. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Odi te, quia bellus es, Sabelle. Res est putida bellus et Sabellus. Bellum denique malo, quam Sabellum. Tabescas utinam, Sabelle belle! </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Mentiris, credo: recitas mala carmina, laudo: Cantas, canto: bibis, Pontiliane, bibo: Pedis, dissimulo: gemma vis ludere, vincor: Res una est, sine me quam facis, et taceo. Nil tamen omnino praestas mihi. 'Mortuus,' inquis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XL}}.5|5}} 'Accipiam bene te.' Nil volo: sed morere. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Non est, Tucca, satis, quod es gulosus: Et dici cupis et cupis videri. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Barbatus rigido nupsit Callistratus Afro, Hac qua lege viro nubere virgo solet. Praeluxere faces, velarunt flammea vultus, Nec tua defuerunt verba, Talasse, tibi. Dos etiam dicta est. Nondum tibi, Roma, videtur{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLII}}.5|5}} Hoc satis? expectas numquid ut et pariat? </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Facundos mihi de libidinosis Legisti nimium, Sabelle, versus, Quales nec Didymi sciunt puellae Nec molles Elephantidos libelli. Sunt illic Veneris novae figurae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.5|5}} Quales perditus audeat fututor, Praestent et taceant quid exoleti, Quo symplegmate quinque copulentur, Qua plures teneantur a catena, Extinctam liceat quid ad lucernam.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.10|10}} Tanti non erat, esse te disertum. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Unice, cognato iunctum mihi sanguine nomen Qui geris et studio corda propinqua meis; Carmina cum facias soli cedentia fratri, Pectore non minor es, sed pietate prior. Lesbia cum lepido te posset amare Catullo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIV}}.5|5}} Te post Nasonem blanda Corinna sequi. Nec deerant zephyri, si te dare vela iuvaret; Sed tu litus amas. Hoc quoque fratris habes. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Haedina tibi pelle contegenti Nudae tempora verticemque calvae, Festive tibi, Phoebe, dixit ille, Qui dixit caput esse calceatum. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Difficilis facilis, iucundus acerbus es idem: Nec tecum possum vivere, nec sine te. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Vendunt carmina Gallus et Lupercus. Sanos, Classice, nunc nega poetas. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Boletos et aprum si tamquam vilia ponis Et non esse putas haec mea vota, volo: Si fortunatum fieri me credis et heres Vis scribi propter quinque Lucrina, vale. Lauta tamen cena est: fateor, lautissima, sed cras{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.5|5}} Nil erit, immo hodie, protinus immo nihil, Quod sciat infelix damnatae spongia virgae Vel quicumque canis iunctaque testa viae: Mullorum leporumque et suminis exitus hic est, Sulphureusque color carnificesque pedes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.10|10}} Non Albana mihi sit comissatio tanti Nec Capitolinae pontificumque dapes; Inputet ipse deus nectar mihi, fiet acetum Et Vaticani perfida vappa cadi. Convivas alios cenarum quaere magister,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.15|15}} Quos capiant mensae regna superba tuae: Me meus ad subitas invitet amicus ofellas: Haec mihi, quam possum reddere, cena placet. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Crinitae Line paedagoge turbae, Rerum quem dominum vocat suarum Et credit cuï Postumilla dives Gemmas, aurea, vina, concubinos: Sic te perpetua fide probatum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.5|5}} Nulli non tua praeferat patrona: Succurras misero, precor, furori Et serves aliquando neglegenter Illos qui male cor meum perurunt, Quos et noctibus et diebus opto{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.10|10}} In nostro cupidus sinu videre, Formosos, niveos, pares, gemellos, Grandes, non pueros, sed uniones. </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Daphnonas, platanonas et aërios pityonas Et non unius balnea solus habes, Et tibi centenis stat porticus alta columnis, Calcatusque tuo sub pede lucet onyx, Pulvereumque fugax hippodromon ungula plaudit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|L}}.5|5}} Et pereuntis aquae fluctus ubique sonat; Atria longa patent. Sed nec cenantibus usquam Nec somno locus est. Quam bene non habitas! </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Tam saepe nostrum decipi Fabullinum, Miraris, Aule? semper homo bonus tiro est. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Tempora Pieria solitus redimire corona, Nec minus attonitis vox celebrata reis, Hic situs est, hic ille tuus, Sempronia, Rufus, Cuius et ipse tui flagrat amore cinis. Dulcis in Elysio narraris fabula campo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LII}}.5|5}} Et stupet ad raptus Tyndaris ipsa tuos: Tu melior, quae deserto raptore redisti, Illa virum voluit nec repetita sequi. Ridet et Iliacos audit Menelaus amores: Absolvit Phrygium vestra rapina Parim.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LII}}.10|10}} Accipient olim cum te loca laeta piorum, Non erit in Stygia notior umbra domo: Non aliena videt, sed amat Proserpina raptas: Iste tibi dominam conciliabit amor. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Nummi cum tibi sint opesque tantae, Quantas civis habet, Paterne, rarus, Largiris nihil incubasque gazae, Ut magnus draco, quem canunt poetae Custodem Scythici fuisse luci.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.5|5}} Sed causa, ut memoras et ipse iactas, Dirae filius est rapacitatis. Ecquid tu fatuos rudesque quaeris, Inludas quibus auferasque mentem? Huic semper vitio pater fuisti.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Crine ruber, niger ore, brevis pede, lumine laesus, Rem magnam praestas, Zoile, si bonus es. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Gratis qui dare vos iubet, puellae, Insulsissimus inprobissimusque est. Gratis ne date, basiate gratis. Hoc Aegle negat, hoc avara vendit. Sed vendat: bene basiare quantum est!{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.5|5}} Hoc vendit quoque nec levi rapina: Aut libram petit illa Cosmiani, Aut binos quater a nova moneta, Ne sint basia muta, ne maligna, Ne clusis aditum neget labellis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.10|10}} Humane tamen hoc facit, sed unum, Gratis quae dare basium recusat Gratis lingere non recusat, Aegle. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Aegrotas uno decies aut saepius anno, Nec tibi, sed nobis hoc, Polycharme, nocet: Nam quotiens surgis, soteria poscis amicos. Sit pudor: aegrota iam, Polycharme, semel. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Cur saepe sicci parva rura Nomenti Laremque villae sordidum petam, quaeris? Nec cogitandi, Sparse, nec quiescendi In urbe locus est pauperi. Negant vitam Ludi magistri mane, nocte pistores,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.5|5}} Aerariorum marculi die toto; Hinc otiosus sordidam quatit mensam Neroniana nummularius massa, Illinc balucis malleator Hispanae Tritum nitenti fuste verberat saxum;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.10|10}} Nec turba cessat entheata Bellonae, Nec fasciato naufragus loquax trunco, A matre doctus nec rogare Iudaeus, Nec sulphuratae lippus institor mercis. Numerare pigri damna quis potest somni?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.15|15}} Dicet quot aera verberent manus urbis, Cum secta Colcho Luna vapulat rhombo. Tu, Sparse, nescis ista, nec potes scire, Petilianis delicatus in regnis, Cui plana summos despicit domus montis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.20|20}} Et rus in urbe est vinitorque Romanus Nec in Falerno colle maior autumnus, Intraque limen latus essedo cursus, Et in profundo somnus, et quies nullis Offensa linguis, nec dies nisi admissus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.25|25}} Nos transeuntis risus excitat turbae, Et ad cubilest Roma. Taedio fessis Dormire quotiens libuit, imus ad villam. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Ancillariolum tua te vocat uxor, et ipsa Lecticariola est: estis, Alauda, pares. </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Tantum dat tibi Roma basiorum Post annos modo quindecim reverso, Quantum Lesbia non dedit Catullo. Te vicinia tota, te pilosus Hircoso premit osculo colonus;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIX}}.5|5}} Hinc instat tibi textor, inde fullo, Hinc sutor modo pelle basiata, Hinc menti dominus periculosi, Hinc et dexiocholus, inde lippus, Fellatorque recensque cunnilingus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIX}}.10|10}} Iam tanti tibi non fuit redire. </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Martis alumne dies, roseam quo lampada primum Magnaque siderei vidimus ora dei, Si te rure coli viridisque pudebit ad aras, Qui fueras Latia cultus in urbe mihi: Da veniam, servire meis quod nolo Kalendis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LX}}.5|5}} Et qua sum genitus, vivere luce volo. Natali pallere suo, ne calda Sabello Desit; et ut liquidum potet Alauda merum, Turbida sollicito transmittere Caecuba sacco; Atque inter mensas ire, redire suas;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LX}}.10|10}} Excipere hos illos, et tota surgere cena Marmora calcantem frigidiora gelu: Quae ratio est, haec sponte sua perferre patique, Quae te si iubeat rex dominusque, neges? </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Versus et breve vividumque carmen In te ne faciam, times, Ligurra, Et dignus cupis hoc metu videri. Sed frustra metuis cupisque frustra. In tauros Libyci ruunt leones,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.5|5}} Non sunt papilionibus molesti. Quaeras, censeo, si legi laboras, Nigri fornicis ebrium poetam, Qui carbone rudi putrique creta Scribit carmina, quae legunt cacantes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.10|10}} Frons haec stigmate non meo notanda est. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Antiqui rex magne poli mundique prioris, Sub quo pigra quies nec labor ullus erat, Nec regale nimis fulmen nec fulmine digni, Scissa nec ad Manes, sed sibi dives humus: Laetus ad haec facilisque veni sollemnia Prisci{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXII}}.5|5}} Gaudia: cum sacris te decet esse tuis. Tu reducem patriae sexta, pater optime, bruma Pacifici Latia reddis ab urbe Numae. Cernis, ut Ausonio similis tibi pompa macello Pendeat et quantus luxurietur honos?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXII}}.10|10}} Quam non parca manus largaeque nomismata mensae, Quae, Saturne, tibi pernumerentur opes? Utque sit his pretium meritis et gratia maior, Et pater et frugi sic tua sacra colit. At tu sancte - tuo sic semper amere Decembri -{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXII}}.15|15}} Hos illi iubeas saepe redire dies. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Uncto Corduba laetior Venafro, Histra nec minus absoluta testa, Albi quae superas oves Galaesi Nullo murice nec cruore mendax, Sed tinctis gregibus colore vivo:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIII}}.5|5}} Dic vestro, rogo, sit pudor poetae, Nec gratis recitet meos libellos. Ferrem, si faceret bonus poeta, Cui possem dare mutuos dolores. Corrumpit sine talione caelebs,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIII}}.10|10}} Caecus perdere non potest quod aufert: Nil est deterius latrone nudo: Nil securius est malo poeta. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Vincentem roseos facieque comaque ministros Cinna cocum fecit. Cinna, gulosus homo es. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Formosa Phyllis nocte cum mihi tota Se praestitisset omnibus modis largam, Et cogitarem mane quod darem munus, Utrumne Cosmi, Nicerotis an libram, An Baeticarum pondus acre lanarum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXV}}.5|5}} An de moneta Caesaris decem flavos: Amplexa collum basioque tam longo Blandita, quam sunt nuptiae columbarum, Rogare coepit Phyllis amphoram vini. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Bis quinquagenis domus est tibi milibus empta, Vendere quam summa vel breviore cupis. Arte sed emptorem vafra corrumpis, Amoene, Et casa divitiis ambitiosa latet. Gemmantes prima fulgent testudine lecti,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.5|5}} Et Maurusiaci pondera rara citri; Argentum atque aurum non simplex Delphica portat; Stant pueri, dominos quos precer esse meos. Deinde ducenta sonas, et ais non esse minoris. Instructam vili vendis, Amoene, domum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.10|10}} </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Maiae Mercurium creastis Idus, Augustis redit Idibus Diana, Octobres Maro consecravit Idus. Idus saepe colas et has et illas, Qui magni celebras Maronis Idus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVII}}.5|5}} </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Matutine cliens, urbis mihi causa relictae, Atria, si sapias, ambitiosa colas. Non sum ego causidicus, nec amaris litibus aptus, Sed piger et senior Pieridumque comes; Otia me somnusque iuvant, quae magna negavit{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVIII}}.5|5}} Roma mihi: redeo, si vigilatur et hic. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Sic tanquam tabulas scyphosque, Paule, Omnes archetypos habes amicos. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Lintea ferret Apro vatius cum vernula nuper Et supra togulam lusca sederet anus Atque olei stillam daret enterocelicus unctor, Udorum tetricus censor et asper erat: Frangendos calices effundendumque Falernum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.5|5}} Clamabat, biberet quod modo lotus eques. A sene sed postquam patruo venere trecenta, Sobrius a thermis nescit abire domum. O quantum diatreta valent et quinque comati! Tunc, cum pauper erat, non sitiebat Aper.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.10|10}} </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Nil non, Lygde, mihi negas roganti: At quondam mihi, Lygde, nil negabas. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Iugera mercatus prope busta latentis agelli Et male compactae culmina fulta casae, Deseris urbanas, tua praedia, Pannyche, lites Parvaque, sed tritae praemia certa togae. Frumentum, milium tisanamque fabamque solebas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXII}}.5|5}} Vendere pragmaticus, nunc emis agricola. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Heredem tibi me, Catulle, dicis. Non credam, nisi legero, Catulle. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Dum tibi Niliacus portat crystalla cataplus, Accipe de circo pocula Flaminio. Hi magis audaces, an sunt qui talia mittunt Munera? Sed gemmis vilibus usus inest: Nullum sollicitant haec, Flacce, toreumata furem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIV}}.5|5}} Et nimium calidis non vitiantur aquis. Quid, quod securo potat conviva ministro, Et casum tremulae non timuere manus? Hoc quoque non nihil est, quod propinabis in istis, Frangendus fuerit si tibi, Flacce, calix.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIV}}.10|10}} </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Festinat Polytimus ad puellas; Invitus puerum fatetur Hypnus; Pastas glande natis habet Secundus; Mollis Dindymus est, sed esse non vult; Amphion potuit puella nasci.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXV}}.5|5}} Horum delicias superbiamque Et fastus querulos, Avite, malo, Quam dotis mihi quinquies ducena. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> Amphora vigesis, modius datur aere quaterno. Ebrius et crudus, nil habet agricola. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Multis dum precibus Iovem salutat Stans summos resupinus usque in ungues Aethon in Capitolio pepedit. Riserunt homines, sed ipse divom Offensus genitor, trinoctiali{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVII}}.5|5}} Adfecit domicenio clientem. Post hoc flagitium misellus Aethon, Cum vult in Capitolium venire, Sellas ante petit Paterclianas Et pedit deciesque viciesque.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVII}}.10|10}} Sed quamvis sibi caverit crepando, Compressis natibus Iovem salutat. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Nil in te scripsi, Bithynice. Credere non vis Et iurare iubes? Malo satis facere. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Donavi tibi multa, quae rogasti; Donavi tibi plura, quam rogasti: Non cessas tamen usque me rogare. Quisquis nil negat, Atticilla, fellat. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> Ne laudet dignos, laudat Callistratus omnes. Cui malus est nemo, quis bonus esse potest? </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> Brumae diebus feriisque Saturni Mittebat Umber aliculam mihi pauper; Nunc mittit alicam: factus est enim dives. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Effugere in thermis et circa balnea non est Menogenen, omni tu licet arte velis. Captabit tepidum dextra laevaque trigonem, Inputet acceptas ut tibi saepe pilas. Colliget et referet laxum de pulvere follem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXII}}.5|5}} Et si iam lotus, iam soleatus erit. Lintea si sumes, nive candidiora loquetur, Sint licet infantis sordidiora sinu. Exiguos secto comentem dente capillos Dicet Achilleas disposuisse comas.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXII}}.10|10}} Fumosae feret ipse propin de faece lagonae, Frontis et umorem colliget usque tuae. Omnia laudabit, mirabitur omnia, donec Perpessus dicas taedia mille 'Veni!' </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Derisor Fabianus hirnearum, Omnes quem modo colei timebant Dicentem tumidas in hydrocelas, Quantum nec duo dicerent Catulli, In thermis subito Neronianis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIII}}.5|5}} Vidit se miser, et tacere coepit. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Nolueram, Polytime, tuos violare capillos, Sed iuvat hoc precibus me tribuisse tuis. Talis eras, modo tonse Pelops, positisque nitebas Crinibus, ut totum sponsa videret ebur. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV.== <poem> Pediconibus os olere dicis. Hoc si, sicut ais, Fabulle, verum est: Quid tu credis olere cunnilingis? </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI.== <poem> Triginta tibi sunt pueri totidemque puellae: Una est nec surgit mentula. Quid facies? </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII.== <poem> Bis Cotta soleas perdidisse se questus, Dum neglegentem ducit ad pedes vernam, Qui solus inopi praestat et facit turbam, Excogitavit - homo sagax et astutus - Ne facere posset tale saepius damnum:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVII}}.5|5}} Excalceatus ire coepit ad cenam. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Tongilianus habet nasum: scio, non nego. Sed iam Nil praeter nasum Tongilianus habet. </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX.== <poem> Quod lana caput alligas, Charine, Non aures tibi, sed dolent capilli. </poem> ==<span id='90.0'></span>XC.== <poem> Pro sene, sed clare, votum Maro fecit amico, Cui gravis et fervens hemitritaeos erat, Si Stygias aeger non esset missus ad umbras, Ut caderet magno victima grata Iovi. Coeperunt certam medici spondere salutem.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XC}}.5|5}} Ne votum solvat, nunc Maro vota facit. </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI.== <poem> Communis tibi cum viro, Magulla, Cum sit lectulus et sit exoletus, Quare, dic mihi, non sit et minister. Suspiras; ratio est, times lagonam. </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII.== <poem> Saepe rogare soles, qualis sim, Prisce, futurus, Si fiam locuples simque repente potens. Quemquam posse putas mores narrare futuros? Dic mihi, si fias tu leo, qualis eris? </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII.== <poem> Qua moechum ratione basiaret Coram coniuge, repperit Fabulla. Parvum basiat usque morionem; Hunc multis rapit osculis madentem Moechus protinus, et suis repletum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIII}}.5|5}} Ridenti dominae statim remittit. Quanto morio maior est maritus! </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV.== <poem> Scribebamus epos; coepisti scribere: cessi, Aemula ne starent carmina nostra tuis. Transtulit ad tragicos se nostra Thalia coturnos: Aptasti longum tu quoque syrma tibi. Fila lyrae movi Calabris exculta Camenis:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIV}}.5|5}} Plectra rapis nobis, ambitiose, nova. Audemus saturas: Lucilius esse laboras. Ludo levis elegos: tu quoque ludis idem. Quid minus esse potest? epigrammata fingere coepi: Hinc etiam petitur iam mea palma tibi.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIV}}.10|10}} Elige, quid nolis - quis enim pudor, omnia velle? - Et si quid non vis, Tucca, relinque mihi. </poem> ==<span id='95.0'></span>XCV.== <poem> Musseti pathicissimos libellos, Qui certant Sybariticis libellis, Et tinctas sale pruriente chartas Instanti lege Rufe; sed puella Sit tecum tua, ne talassionem{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCV}}.5|5}} Indicas manibus libidinosis Et fias sine femina maritus. </poem> ==<span id='96.0'></span>XCVI.== <poem> Cum tibi nota tui sit vita fidesque mariti, Nec premat ulla tuos sollicitetve toros, Quid quasi paelicibus torqueris inepta ministris, In quibus et brevis est et fugitiva Venus? Plus tibi quam domino pueros praestare probabo:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVI}}.5|5}} Hi faciunt, ut sis femina sola viro; Hi dant quod non vis uxor dare. 'Do tamen,' inquis, 'Ne vagus a thalamis coniugis erret amor.' Non eadem res est: Chiam volo, nolo mariscam: Ne dubites quae sit Chia, marisca tua est.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVI}}.10|10}} Scire suos fines matrona et femina debet: Cede sua pueris, utere parte tua. </poem> ==<span id='97.0'></span>XCVII.== <poem> Uxor cum tibi sit puella, qualem Votis vix petat inprobus maritus, Dives, nobilis, erudita, casta, Rumpis, Basse, latus, sed in comatis, Uxoris tibi dote quos parasti.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVII}}.5|5}} Et sic ad dominam reversa languet Multis mentula milibus redempta; Sed nec vocibus excitata blandis, Molli pollice nec rogata surgit. Sit tandem pudor, aut eamus in ius.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVII}}.10|10}} Non est haec tua, Basse: vendidisti. </poem> ==<span id='98.0'></span>XCVIII.== <poem> Baetis olivifera crinem redimite corona, Aurea qui nitidis vellera tinguis aquis; Quem Bromius, quem Pallas amat; cui rector aquarum Albula navigerum per freta pandit iter: Ominibus laetis vestras Instantius oras{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVIII}}.5|5}} Intret, et hic populis ut prior annus eat. Non ignorat, onus quod sit succedere Macro: Qui sua metitur pondera, ferre potest. </poem> {{Liber |Ante= Liber XI |AnteNomen= ../Liber XI |Post= Liber XIII (Xenia) |PostNomen = ../Liber XIII }} </div>{{finis}} hpo3mz0uofv006iw2xrrshyk3bd3wrl 269413 269404 2026-06-07T07:30:13Z Saumache 27923 /* */ 269413 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber XII }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= Liber XI |AnteNomen= ../Liber XI |Post= Liber XIII (Xenia) |PostNomen = ../Liber XIII }} ==Valerius Martialis Prisco suo s.== Scio me patrocinium debere contumacissimae trienni desidiae; quo absolvenda non esset inter illas quoque urbicas occupationes, quibus facilius consequimur, ut molesti potius, quam ut officiosi esse videamur; nedum in hac provinciali solitudine, ubi nisi etiam intemperanter studemus, et sine solacio et sine excusatione secessimus. Accipe ergo rationem. In qua hoc maximum et primum est, quod civitatis aures, quibus adsueveram, quaero et videor mihi in alieno foro litigare; si quid est enim, quod in libellis meis placeat, dictavit auditor: illam iudiciorum subtilitatem, illud materiarum ingenium, bibliothecas, theatra, convictus, in quibus studere se voluptates non sentiunt, ad summam omnium illa, quae delicati reliquimus, desideramus quasi destituti. Accedit his municipalium robigo dentium et iudici loco livor, et unus aut alter mali, in pusillo loco multi; adversus quod difficile est habere cotidie bonum stomachum: ne mireris igitur abiecta ab indignante quae a gestiente fieri solebant. Ne quid tamen et advenienti tibi ab urbe et exigenti negarem - cui non refero gratiam, si tantum ea praesto quae possum -, imperavi mihi, quod indulgere consueram, et studui paucissimis diebus, ut familiarissimas mihi aures tuas exciperem adventoria sua. Tu velim ista, quae tantum apud te non periclitantur, diligenter aestimare et excutere non graveris; et, quod tibi difficillimum est, de nugis nostris iudices nitore seposito, ne Romam, si ita decreveris, non Hispaniensem librum mittamus, sed Hispanum. ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Retia dum cessant latratoresque Molossi Et non invento silva quiescit apro, Otia, Prisce, brevi poteris donare libello. Hora nec aestiva est nec tibi tota perit. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Ad populos mitti qui nuper ab Urbe solebas, Ibis, io, Romam nunc peregrine liber Auriferi de gente Tagi tetricique Salonis, Dat patrios amnes quos mihi terra potens. Non tamen hospes eris, nec iam potes advena dici,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.5|5}} Cuius habet fratres tot domus alta Remi. Iure tuo veneranda novi pete limina templi, Reddita Pierio sunt ubi tecta choro. Vel si malueris, prima gradiere Subura; Atria sunt illic consulis alta mei:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.10|10}} Laurigeros habitat facundus Stella penatis, Clarus Hyanteae Stella sititor aquae; Fons ibi Castalius vitreo torrente superbit, Unde novem dominas saepe bibisse ferunt: Ille dabit populo patribusque equitique legendum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.15|15}} Nec nimium siccis perleget ipse genis. Quid titulum poscis? versus duo tresve legantur, Clamabunt omnes te, liber, esse meum. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> Quod Flacco Varioque fuit summoque Maroni Maecenas, atavis regibus ortus eques, Gentibus et populis, hoc te mihi, Prisce Terenti, Fama fuisse loquax chartaque dicet anus Tu facis ingenium, tu, si quid posse videmur;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.5|5}} Tu das ingenuae ius mihi pigritiae. Macte animi, quem rarus habes, morumque tuorum, Quos Numa, quos hilaris possit habere Cato. Largiri, praestare, breves extendere census, Et dare quae faciles vix tribuere dei,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.10|10}} Nunc licet et fas est. Sed tu sub principe duro Temporibusque malis ausus es esse bonus. </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Longior undecimi nobis decimique libelli Artatus labor est et breve rasit opus. Plura legant vacui, quibus otia tuta dedisti: Haec lege tu, Caesar; forsan et illa leges. </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Quae modo litoreos ibatis carmina Pyrgos, Ite sacra - iam non pulverulenta - via. Contigit Ausoniae procerum mitissimus aulae Nerva: licet toto nunc Helicone frui: Recta fides, hilaris clementia, cauta potestas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|V}}.5|5}} Iam redeunt; longi terga dedere metus. Hoc populi gentesque tuae, pia Roma, precantur: Dux tibi sit semper talis, et iste diu. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Contigit Ausoniae procerum mitissimus aulae Nerva: licet toto nunc Helicone frui: Recta fides, hilaris clementia, cauta potestas Iam redeunt; longi terga dedere metus. Hoc populi gentesque tuae, pia Roma, precantur:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.5|5}} Dux tibi sit semper talis, et iste diu. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Toto vertice quot gerit capillos, Annos si tot habet Ligeia, trima est. </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> Terrarum dea gentiumque Roma, Cui par est nihil et nihil secundum, Traiani modo laeta cum futuros Tot per saecula conputaret annos, Et fortem iuvenemque Martiumque{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.5|5}} In tanto duce militem videret, Dixit praeside gloriosa tali: 'Parthorum proceres ducesque Serum, Thraces, Sauromatae, Getae, Britanni, Possum ostendere Caesarem; venite.'{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Palma regit nostros, mitissime Caesar, Hiberos, Et placido fruitur pax peregrina iugo. Ergo agimus laeti tanto pro munere grates: Misisti mores in loca nostra tuos. </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Habet Africanus miliens, tamen captat. Fortuna multis dat nimis, satis nulli. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Parthenio dic, Musa, tuo nostroque salutem: Nam quis ab Aonio largius amne bibit? Cuius Pipleo lyra clarior exit ab antro? Quem plus Pierio de grege Phoebus amat? Et si forte - sed hoc vix est sperare - vacabit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XI}}.5|5}} Tradat ut ipse duci carmina nostra, roga, Quattuor et tantum timidumque brevemque libellum Commendet verbis 'Hunc tua Roma legit.' </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Omnia promittis, cum tota nocte bibisti; Mane nihil praestas. Pollio, mane bibe. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Genus, Aucte, lucri divites habent iram: Odisse, quam donare, vilius constat. </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Parcius utaris, moneo, rapiente veredo, Prisce, nec in lepores tam violentus eas. Saepe satisfecit praedae venator, et acri Decidit excussus, nec rediturus, equo. Insidias et campus habet: nec fossa nec agger{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.5|5}} Nec sint saxa licet, fallere plana solent. Non deerit qui tanta tibi spectacula praestet, Invidia fati sed leviore cadat. Si te delectant animosa pericula, Tuscis - Tutior est virtus - insidiemur apris.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.10|10}} Quid te frena iuvant temeraria? saepius illis, Prisce, datum est equitem rumpere, quam leporem. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Quidquid Parrhasia nitebat aula, Donatum est oculis deisque nostris. Miratur Scythicas virentis auri Flammas Iuppiter, et stupet superbi Regis delicias gravesque lusus:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XV}}.5|5}} Haec sunt pocula, quae decent Tonantem, Haec sunt, quae Phrygium decent ministrum. Omnes cum Iove nunc sumus beati; At nuper - pudet, a pudet fateri - Omnes cum Iove pauperes eramus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XV}}.10|10}} </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Addixti, Labiene, tres agellos; Emisti, Labiene, tres cinaedos: Pedicas, Labiene, tres agellos. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Quare tam multis a te, Laetine, diebus Non abeat febris, quaeris et usque gemis. Gestatur tecum pariter pariterque lavatur; Cenat boletos, ostrea, sumen, aprum; Ebria Setino fit saepe et saepe Falerno,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVII}}.5|5}} Nec nisi per niveam Caecuba potat aquam; Circumfusa rosis et nigra recumbit amomo, Dormit et in pluma purpureoque toro. Cum recubet pulchre, cum tam bene vivat apud te, Ad Damam potius vis tua febris eat?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVII}}.10|10}} </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Dum tu forsitan inquietus erras Clamosa, Iuvenalis, in Subura, Aut collem dominae teris Dianae; Dum per limina te potentiorum Sudatrix toga ventilat vagumque{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.5|5}} Maior Caelius et minor fatigant: Me multos repetita post Decembres Accepit mea rusticumque fecit Auro Bilbilis et superba ferro. Hic pigri colimus labore dulci{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.10|10}} Boterdum Plateamque - Celtiberis Haec sunt nomina crassiora terris -: Ingenti fruor inproboque somno, Quem nec tertia saepe rumpit hora, Et totum mihi nunc repono, quidquid{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.15|15}} Ter denos vigilaveram per annos. Ignota est toga, sed datur petenti Rupta proxima vestis a cathedra. Surgentem focus excipit superba Vicini strue cultus iliceti,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.20|20}} Multa vilica quem coronat olla. Venator sequitur, sed ille quem tu Secreta cupias habere silva; Dispensat pueris rogatque longos Levis ponere vilicus capillos.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.25|25}} Sic me vivere, sic iuvat perire. </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> In thermis sumit lactucas, ova, lacertum, Et cenare domi se negat Aemilius. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Quare non habeat, Fabulle, quaeris Uxorem Themison? habet sororem. </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Municipem rigidi quis te, Marcella, Salonis Et genitam nostris quis putet esse locis? Tam rarum, tam dulce sapis. Palatia dicent, Audierint si te vel semel, esse suam; Nulla nec in media certabit nata Subura{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXI}}.5|5}} Nec Capitolini collis alumna tibi; Nec cito ridebit peregrini gloria partus, Romanam deceat quam magis esse nurum. Tu desiderium dominae mihi mitius urbis Esse iubes: Romam tu mihi sola facis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXI}}.10|10}} </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Quam sit lusca Philaenis indecenter, Vis dicam breviter tibi, Fabulle? Esset caeca decentior Philaenis. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Dentibus atque comis - nec te pudet - uteris emptis. Quid facies oculo, Laelia? non emitur. </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> O iucunda, covinne, solitudo, Carruca magis essedoque gratum Facundi mihi munus Aeliani! Hic mecum licet, hic, Iuvate, quidquid In buccam tibi venerit, loquaris:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIV}}.5|5}} Non rector Libyci niger caballi, Succinctus neque cursor antecedit; Nusquam est mulio: mannuli tacebunt. O si conscius esset hic Avitus, Aurem non ego tertiam timerem.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIV}}.10|10}} Totus quam bene sic dies abiret! </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Cum rogo te nummos sine pignore, 'non habeo' inquis; Idem, si pro me spondet agellus, habes: Quod mihi non credis veteri, Telesine, sodali, Credis coliculis arboribusque meis. Ecce, reum Carus te detulit: adsit agellus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXV}}.5|5}} Exilii comitem quaeris: agellus eat. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> A latronibus esse te fututam Dicis, Saenia: sed negant latrones. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Poto ego sextantes, tu potas, Cinna, deunces: Et quereris quod non, Cinna, bibamus idem? </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Hermogenes tantus mapparum, +Castrice+, fur est, Quantus nummorum vix, puto, Massa fuit; Tu licet observes dextram teneasque sinistram, Inveniet, mappam qua ratione trahat: Cervinus gelidum sorbet sic halitus anguem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.5|5}} Casuras alte sic rapit Iris aquas. Nuper cum Myrino peteretur missio laeso, Subduxit mappas quattuor Hermogenes; Cretatam praetor cum vellet mittere mappam, Praetori mappam surpuit Hermogenes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.10|10}} Attulerat mappam nemo, dum furta timentur: Mantele a mensa surpuit Hermogenes. Hoc quoque si deerit, medios discingere lectos Mensarumque pedes non timet Hermogenes. Quamvis non modico caleant spectacula sole,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.15|15}} Vela reducuntur, cum venit Hermogenes. Festinant trepidi substringere carbasa nautae, Ad portum quotiens paruit Hermogenes. Linigeri fugiunt calvi sistrataque turba, Inter adorantes cum stetit Hermogenes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.20|20}} Ad cenam Hermogenes mappam non attulit unquam, A cena semper rettulit Hermogenes. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Sexagena teras cum limina mane senator, Esse tibi videor desidiosus eques, Quod non a prima discurram luce per urbem Et referam lassus basia mille domum. Sed tu, purpureis ut des nova nomina fastis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.5|5}} Aut Nomadum gentes Cappadocumve petas: At mihi, quem cogis medios abrumpere somnos Et matutinum ferre patique lutum, Quid petitur? Rupta cum pes vagus exit aluta Et subitus crassae decidit imber aquae{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.10|10}} Nec venit ablatis clamatus verna lacernis, Accedit gelidam servus ad auriculam Et 'Rogat ut secum cenes Laetorius' inquit. Viginti nummis? non ego: malo famem, Quam sit cena mihi, tibi sit provincia merces,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.15|15}} Et faciamus idem nec mereamur idem. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Siccus, sobrius est Aper; quid ad me? Servum sic ego laudo, non amicum. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Hoc nemus, hi fontes, haec textilis umbra supini Palmitis, hoc riguae ductile flumen aquae, Prataque nec bifero cessura rosaria Paesto, Quodque viret Iani mense nec alget holus, Quaeque natat clusis anguilla domestica lymphis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.5|5}} Quaeque gerit similes candida turris aves, Munera sunt dominae: post septima lustra reverso Has Marcella domos parvaque regna dedit. Si mihi Nausicaa patrios concederet hortos, Alcinoo possem dicere 'Malo meos.'{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.10|10}} </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> O Iuliarum dedecus Kalendarum, Vidi, Vacerra, sarcinas tuas, vidi; Quas non retentas pensione pro bima Portabat uxor rufa crinibus septem Et cum sorore cana mater ingenti.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.5|5}} Furias putavi nocte Ditis emersas. Has tu priores frigore et fame siccus Et non recenti pallidus magis buxo Irus tuorum temporum sequebaris. Migrare clivom crederes Aricinum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.10|10}} Ibat tripes grabatus et bipes mensa, Et cum lucerna corneoque cratere Matella curto rupta latere meiebat; Foco virenti suberat amphorae cervix; Fuisse gerres aut inutiles maenas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.15|15}} Odor inpudicus urcei fatebatur, Qualis marinae vix sit aura piscinae. Nec quadra deerat casei Tolosatis, Quadrima nigri nec corona pulei Calvaeque restes alioque cepisque,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.20|20}} Nec plena turpi matris olla resina, Summemmianae qua pilantur uxores Quid quaeris aedes vilicesque derides, Habitare gratis, o Vacerra, cum possis? Haec sarcinarum pompa convenit ponti.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.25|25}} </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Ut pueros emeret Labienus vendidit hortos. Nil nisi ficetum nunc Labienus habet. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Triginta mihi quattuorque messes Tecum, si memini, fuere, Iuli. Quarum dulcia mixta sunt amaris, Sed iucunda tamen fuere plura; Et si calculus omnis huc et illuc{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIV}}.5|5}} Diversus bicolorque digeratur, Vincet candida turba nigriorem. Si vitare velis acerba quaedam Et tristis animi cavere morsus, Nulli te facias nimis sodalem:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIV}}.10|10}} Gaudebis minus et minus dolebis. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Tamquam simpliciter mecum, Callistrate, vivas, Dicere percisum te mihi saepe soles. Non es tam simplex, quam vis, Callistrate, credi. Nam quisquis narrat talia, plura tacet. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Libras quattuor aut duas amico Algentemque togam brevemque laenam, Interdum aureolos manu crepantis, Possint ducere qui duas Kalendas, Quod nemo, nisi tu, Labulle, donas,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVI}}.5|5}} Non es, crede mihi, bonus. Quid ergo? Ut verum loquar, optimus malorum es. Pisones Senecasque Memmiosque Et Crispos mihi redde, sed priores: Fies protinus ultimus bonorum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVI}}.10|10}} Vis cursu pedibusque gloriari? Tigrim vince levemque Passerinum: Nulla est gloria praeterire asellos. </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Nasutus nimium cupis videri. Nasutum volo, nolo polyposum. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Hunc qui femineis noctesque diesque cathedris Incedit tota notus in urbe nimis, Crine nitens, niger unguento, perlucidus ostro, Ore tener, latus pectore, crure glaber, Uxori qui saepe tuae comes inprobus haeret,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVIII}}.5|5}} Non est quod timeas, Candide: non futuit. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Odi te, quia bellus es, Sabelle. Res est putida bellus et Sabellus. Bellum denique malo, quam Sabellum. Tabescas utinam, Sabelle belle! </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Mentiris, credo: recitas mala carmina, laudo: Cantas, canto: bibis, Pontiliane, bibo: Pedis, dissimulo: gemma vis ludere, vincor: Res una est, sine me quam facis, et taceo. Nil tamen omnino praestas mihi. 'Mortuus,' inquis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XL}}.5|5}} 'Accipiam bene te.' Nil volo: sed morere. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Non est, Tucca, satis, quod es gulosus: Et dici cupis et cupis videri. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Barbatus rigido nupsit Callistratus Afro, Hac qua lege viro nubere virgo solet. Praeluxere faces, velarunt flammea vultus, Nec tua defuerunt verba, Talasse, tibi. Dos etiam dicta est. Nondum tibi, Roma, videtur{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLII}}.5|5}} Hoc satis? expectas numquid ut et pariat? </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Facundos mihi de libidinosis Legisti nimium, Sabelle, versus, Quales nec Didymi sciunt puellae Nec molles Elephantidos libelli. Sunt illic Veneris novae figurae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.5|5}} Quales perditus audeat fututor, Praestent et taceant quid exoleti, Quo symplegmate quinque copulentur, Qua plures teneantur a catena, Extinctam liceat quid ad lucernam.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.10|10}} Tanti non erat, esse te disertum. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Unice, cognato iunctum mihi sanguine nomen Qui geris et studio corda propinqua meis; Carmina cum facias soli cedentia fratri, Pectore non minor es, sed pietate prior. Lesbia cum lepido te posset amare Catullo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIV}}.5|5}} Te post Nasonem blanda Corinna sequi. Nec deerant zephyri, si te dare vela iuvaret; Sed tu litus amas. Hoc quoque fratris habes. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Haedina tibi pelle contegenti Nudae tempora verticemque calvae, Festive tibi, Phoebe, dixit ille, Qui dixit caput esse calceatum. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Difficilis facilis, iucundus acerbus es idem: Nec tecum possum vivere, nec sine te. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Vendunt carmina Gallus et Lupercus. Sanos, Classice, nunc nega poetas. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Boletos et aprum si tamquam vilia ponis Et non esse putas haec mea vota, volo: Si fortunatum fieri me credis et heres Vis scribi propter quinque Lucrina, vale. Lauta tamen cena est: fateor, lautissima, sed cras{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.5|5}} Nil erit, immo hodie, protinus immo nihil, Quod sciat infelix damnatae spongia virgae Vel quicumque canis iunctaque testa viae: Mullorum leporumque et suminis exitus hic est, Sulphureusque color carnificesque pedes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.10|10}} Non Albana mihi sit comissatio tanti Nec Capitolinae pontificumque dapes; Inputet ipse deus nectar mihi, fiet acetum Et Vaticani perfida vappa cadi. Convivas alios cenarum quaere magister,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.15|15}} Quos capiant mensae regna superba tuae: Me meus ad subitas invitet amicus ofellas: Haec mihi, quam possum reddere, cena placet. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Crinitae Line paedagoge turbae, Rerum quem dominum vocat suarum Et credit cuï Postumilla dives Gemmas, aurea, vina, concubinos: Sic te perpetua fide probatum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.5|5}} Nulli non tua praeferat patrona: Succurras misero, precor, furori Et serves aliquando neglegenter Illos qui male cor meum perurunt, Quos et noctibus et diebus opto{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.10|10}} In nostro cupidus sinu videre, Formosos, niveos, pares, gemellos, Grandes, non pueros, sed uniones. </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Daphnonas, platanonas et aërios pityonas Et non unius balnea solus habes, Et tibi centenis stat porticus alta columnis, Calcatusque tuo sub pede lucet onyx, Pulvereumque fugax hippodromon ungula plaudit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|L}}.5|5}} Et pereuntis aquae fluctus ubique sonat; Atria longa patent. Sed nec cenantibus usquam Nec somno locus est. Quam bene non habitas! </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Tam saepe nostrum decipi Fabullinum, Miraris, Aule? semper homo bonus tiro est. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Tempora Pieria solitus redimire corona, Nec minus attonitis vox celebrata reis, Hic situs est, hic ille tuus, Sempronia, Rufus, Cuius et ipse tui flagrat amore cinis. Dulcis in Elysio narraris fabula campo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LII}}.5|5}} Et stupet ad raptus Tyndaris ipsa tuos: Tu melior, quae deserto raptore redisti, Illa virum voluit nec repetita sequi. Ridet et Iliacos audit Menelaus amores: Absolvit Phrygium vestra rapina Parim.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LII}}.10|10}} Accipient olim cum te loca laeta piorum, Non erit in Stygia notior umbra domo: Non aliena videt, sed amat Proserpina raptas: Iste tibi dominam conciliabit amor. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Nummi cum tibi sint opesque tantae, Quantas civis habet, Paterne, rarus, Largiris nihil incubasque gazae, Ut magnus draco, quem canunt poetae Custodem Scythici fuisse luci.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.5|5}} Sed causa, ut memoras et ipse iactas, Dirae filius est rapacitatis. Ecquid tu fatuos rudesque quaeris, Inludas quibus auferasque mentem? Huic semper vitio pater fuisti.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Crine ruber, niger ore, brevis pede, lumine laesus, Rem magnam praestas, Zoile, si bonus es. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Gratis qui dare vos iubet, puellae, Insulsissimus inprobissimusque est. Gratis ne date, basiate gratis. Hoc Aegle negat, hoc avara vendit. Sed vendat: bene basiare quantum est!{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.5|5}} Hoc vendit quoque nec levi rapina: Aut libram petit illa Cosmiani, Aut binos quater a nova moneta, Ne sint basia muta, ne maligna, Ne clusis aditum neget labellis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.10|10}} Humane tamen hoc facit, sed unum, Gratis quae dare basium recusat Gratis lingere non recusat, Aegle. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Aegrotas uno decies aut saepius anno, Nec tibi, sed nobis hoc, Polycharme, nocet: Nam quotiens surgis, soteria poscis amicos. Sit pudor: aegrota iam, Polycharme, semel. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Cur saepe sicci parva rura Nomenti Laremque villae sordidum petam, quaeris? Nec cogitandi, Sparse, nec quiescendi In urbe locus est pauperi. Negant vitam Ludi magistri mane, nocte pistores,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.5|5}} Aerariorum marculi die toto; Hinc otiosus sordidam quatit mensam Neroniana nummularius massa, Illinc balucis malleator Hispanae Tritum nitenti fuste verberat saxum;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.10|10}} Nec turba cessat entheata Bellonae, Nec fasciato naufragus loquax trunco, A matre doctus nec rogare Iudaeus, Nec sulphuratae lippus institor mercis. Numerare pigri damna quis potest somni?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.15|15}} Dicet quot aera verberent manus urbis, Cum secta Colcho Luna vapulat rhombo. Tu, Sparse, nescis ista, nec potes scire, Petilianis delicatus in regnis, Cui plana summos despicit domus montis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.20|20}} Et rus in urbe est vinitorque Romanus Nec in Falerno colle maior autumnus, Intraque limen latus essedo cursus, Et in profundo somnus, et quies nullis Offensa linguis, nec dies nisi admissus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.25|25}} Nos transeuntis risus excitat turbae, Et ad cubilest Roma. Taedio fessis Dormire quotiens libuit, imus ad villam. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Ancillariolum tua te vocat uxor, et ipsa Lecticariola est: estis, Alauda, pares. </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Tantum dat tibi Roma basiorum Post annos modo quindecim reverso, Quantum Lesbia non dedit Catullo. Te vicinia tota, te pilosus Hircoso premit osculo colonus;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIX}}.5|5}} Hinc instat tibi textor, inde fullo, Hinc sutor modo pelle basiata, Hinc menti dominus periculosi, Hinc et dexiocholus, inde lippus, Fellatorque recensque cunnilingus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIX}}.10|10}} Iam tanti tibi non fuit redire. </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Martis alumne dies, roseam quo lampada primum Magnaque siderei vidimus ora dei, Si te rure coli viridisque pudebit ad aras, Qui fueras Latia cultus in urbe mihi: Da veniam, servire meis quod nolo Kalendis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LX}}.5|5}} Et qua sum genitus, vivere luce volo. Natali pallere suo, ne calda Sabello Desit; et ut liquidum potet Alauda merum, Turbida sollicito transmittere Caecuba sacco; Atque inter mensas ire, redire suas;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LX}}.10|10}} Excipere hos illos, et tota surgere cena Marmora calcantem frigidiora gelu: Quae ratio est, haec sponte sua perferre patique, Quae te si iubeat rex dominusque, neges? </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Versus et breve vividumque carmen In te ne faciam, times, Ligurra, Et dignus cupis hoc metu videri. Sed frustra metuis cupisque frustra. In tauros Libyci ruunt leones,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.5|5}} Non sunt papilionibus molesti. Quaeras, censeo, si legi laboras, Nigri fornicis ebrium poetam, Qui carbone rudi putrique creta Scribit carmina, quae legunt cacantes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.10|10}} Frons haec stigmate non meo notanda est. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Antiqui rex magne poli mundique prioris, Sub quo pigra quies nec labor ullus erat, Nec regale nimis fulmen nec fulmine digni, Scissa nec ad Manes, sed sibi dives humus: Laetus ad haec facilisque veni sollemnia Prisci{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXII}}.5|5}} Gaudia: cum sacris te decet esse tuis. Tu reducem patriae sexta, pater optime, bruma Pacifici Latia reddis ab urbe Numae. Cernis, ut Ausonio similis tibi pompa macello Pendeat et quantus luxurietur honos?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXII}}.10|10}} Quam non parca manus largaeque nomismata mensae, Quae, Saturne, tibi pernumerentur opes? Utque sit his pretium meritis et gratia maior, Et pater et frugi sic tua sacra colit. At tu sancte - tuo sic semper amere Decembri -{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXII}}.15|15}} Hos illi iubeas saepe redire dies. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Uncto Corduba laetior Venafro, Histra nec minus absoluta testa, Albi quae superas oves Galaesi Nullo murice nec cruore mendax, Sed tinctis gregibus colore vivo:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIII}}.5|5}} Dic vestro, rogo, sit pudor poetae, Nec gratis recitet meos libellos. Ferrem, si faceret bonus poeta, Cui possem dare mutuos dolores. Corrumpit sine talione caelebs,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIII}}.10|10}} Caecus perdere non potest quod aufert: Nil est deterius latrone nudo: Nil securius est malo poeta. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Vincentem roseos facieque comaque ministros Cinna cocum fecit. Cinna, gulosus homo es. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Formosa Phyllis nocte cum mihi tota Se praestitisset omnibus modis largam, Et cogitarem mane quod darem munus, Utrumne Cosmi, Nicerotis an libram, An Baeticarum pondus acre lanarum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXV}}.5|5}} An de moneta Caesaris decem flavos: Amplexa collum basioque tam longo Blandita, quam sunt nuptiae columbarum, Rogare coepit Phyllis amphoram vini. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Bis quinquagenis domus est tibi milibus empta, Vendere quam summa vel breviore cupis. Arte sed emptorem vafra corrumpis, Amoene, Et casa divitiis ambitiosa latet. Gemmantes prima fulgent testudine lecti,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.5|5}} Et Maurusiaci pondera rara citri; Argentum atque aurum non simplex Delphica portat; Stant pueri, dominos quos precer esse meos. Deinde ducenta sonas, et ais non esse minoris. Instructam vili vendis, Amoene, domum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.10|10}} </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Maiae Mercurium creastis Idus, Augustis redit Idibus Diana, Octobres Maro consecravit Idus. Idus saepe colas et has et illas, Qui magni celebras Maronis Idus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVII}}.5|5}} </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Matutine cliens, urbis mihi causa relictae, Atria, si sapias, ambitiosa colas. Non sum ego causidicus, nec amaris litibus aptus, Sed piger et senior Pieridumque comes; Otia me somnusque iuvant, quae magna negavit{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVIII}}.5|5}} Roma mihi: redeo, si vigilatur et hic. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Sic tanquam tabulas scyphosque, Paule, Omnes archetypos habes amicos. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Lintea ferret Apro vatius cum vernula nuper Et supra togulam lusca sederet anus Atque olei stillam daret enterocelicus unctor, Udorum tetricus censor et asper erat: Frangendos calices effundendumque Falernum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.5|5}} Clamabat, biberet quod modo lotus eques. A sene sed postquam patruo venere trecenta, Sobrius a thermis nescit abire domum. O quantum diatreta valent et quinque comati! Tunc, cum pauper erat, non sitiebat Aper.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.10|10}} </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Nil non, Lygde, mihi negas roganti: At quondam mihi, Lygde, nil negabas. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Iugera mercatus prope busta latentis agelli Et male compactae culmina fulta casae, Deseris urbanas, tua praedia, Pannyche, lites Parvaque, sed tritae praemia certa togae. Frumentum, milium tisanamque fabamque solebas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXII}}.5|5}} Vendere pragmaticus, nunc emis agricola. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Heredem tibi me, Catulle, dicis. Non credam, nisi legero, Catulle. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Dum tibi Niliacus portat crystalla cataplus, Accipe de circo pocula Flaminio. Hi magis audaces, an sunt qui talia mittunt Munera? Sed gemmis vilibus usus inest: Nullum sollicitant haec, Flacce, toreumata furem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIV}}.5|5}} Et nimium calidis non vitiantur aquis. Quid, quod securo potat conviva ministro, Et casum tremulae non timuere manus? Hoc quoque non nihil est, quod propinabis in istis, Frangendus fuerit si tibi, Flacce, calix.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIV}}.10|10}} </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Festinat Polytimus ad puellas; Invitus puerum fatetur Hypnus; Pastas glande natis habet Secundus; Mollis Dindymus est, sed esse non vult; Amphion potuit puella nasci.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXV}}.5|5}} Horum delicias superbiamque Et fastus querulos, Avite, malo, Quam dotis mihi quinquies ducena. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> Amphora vigesis, modius datur aere quaterno. Ebrius et crudus, nil habet agricola. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Multis dum precibus Iovem salutat Stans summos resupinus usque in ungues Aethon in Capitolio pepedit. Riserunt homines, sed ipse divom Offensus genitor, trinoctiali{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVII}}.5|5}} Adfecit domicenio clientem. Post hoc flagitium misellus Aethon, Cum vult in Capitolium venire, Sellas ante petit Paterclianas Et pedit deciesque viciesque.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVII}}.10|10}} Sed quamvis sibi caverit crepando, Compressis natibus Iovem salutat. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Nil in te scripsi, Bithynice. Credere non vis Et iurare iubes? Malo satis facere. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Donavi tibi multa, quae rogasti; Donavi tibi plura, quam rogasti: Non cessas tamen usque me rogare. Quisquis nil negat, Atticilla, fellat. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> Ne laudet dignos, laudat Callistratus omnes. Cui malus est nemo, quis bonus esse potest? </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> Brumae diebus feriisque Saturni Mittebat Umber aliculam mihi pauper; Nunc mittit alicam: factus est enim dives. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Effugere in thermis et circa balnea non est Menogenen, omni tu licet arte velis. Captabit tepidum dextra laevaque trigonem, Inputet acceptas ut tibi saepe pilas. Colliget et referet laxum de pulvere follem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXII}}.5|5}} Et si iam lotus, iam soleatus erit. Lintea si sumes, nive candidiora loquetur, Sint licet infantis sordidiora sinu. Exiguos secto comentem dente capillos Dicet Achilleas disposuisse comas.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXII}}.10|10}} Fumosae feret ipse propin de faece lagonae, Frontis et umorem colliget usque tuae. Omnia laudabit, mirabitur omnia, donec Perpessus dicas taedia mille 'Veni!' </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Derisor Fabianus hirnearum, Omnes quem modo colei timebant Dicentem tumidas in hydrocelas, Quantum nec duo dicerent Catulli, In thermis subito Neronianis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIII}}.5|5}} Vidit se miser, et tacere coepit. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Nolueram, Polytime, tuos violare capillos, Sed iuvat hoc precibus me tribuisse tuis. Talis eras, modo tonse Pelops, positisque nitebas Crinibus, ut totum sponsa videret ebur. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV.== <poem> Pediconibus os olere dicis. Hoc si, sicut ais, Fabulle, verum est: Quid tu credis olere cunnilingis? </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI.== <poem> Triginta tibi sunt pueri totidemque puellae: Una est nec surgit mentula. Quid facies? </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII.== <poem> Bis Cotta soleas perdidisse se questus, Dum neglegentem ducit ad pedes vernam, Qui solus inopi praestat et facit turbam, Excogitavit - homo sagax et astutus - Ne facere posset tale saepius damnum:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVII}}.5|5}} Excalceatus ire coepit ad cenam. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Tongilianus habet nasum: scio, non nego. Sed iam Nil praeter nasum Tongilianus habet. </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX.== <poem> Quod lana caput alligas, Charine, Non aures tibi, sed dolent capilli. </poem> ==<span id='90.0'></span>XC.== <poem> Pro sene, sed clare, votum Maro fecit amico, Cui gravis et fervens hemitritaeos erat, Si Stygias aeger non esset missus ad umbras, Ut caderet magno victima grata Iovi. Coeperunt certam medici spondere salutem.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XC}}.5|5}} Ne votum solvat, nunc Maro vota facit. </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI.== <poem> Communis tibi cum viro, Magulla, Cum sit lectulus et sit exoletus, Quare, dic mihi, non sit et minister. Suspiras; ratio est, times lagonam. </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII.== <poem> Saepe rogare soles, qualis sim, Prisce, futurus, Si fiam locuples simque repente potens. Quemquam posse putas mores narrare futuros? Dic mihi, si fias tu leo, qualis eris? </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII.== <poem> Qua moechum ratione basiaret Coram coniuge, repperit Fabulla. Parvum basiat usque morionem; Hunc multis rapit osculis madentem Moechus protinus, et suis repletum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIII}}.5|5}} Ridenti dominae statim remittit. Quanto morio maior est maritus! </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV.== <poem> Scribebamus epos; coepisti scribere: cessi, Aemula ne starent carmina nostra tuis. Transtulit ad tragicos se nostra Thalia coturnos: Aptasti longum tu quoque syrma tibi. Fila lyrae movi Calabris exculta Camenis:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIV}}.5|5}} Plectra rapis nobis, ambitiose, nova. Audemus saturas: Lucilius esse laboras. Ludo levis elegos: tu quoque ludis idem. Quid minus esse potest? epigrammata fingere coepi: Hinc etiam petitur iam mea palma tibi.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIV}}.10|10}} Elige, quid nolis - quis enim pudor, omnia velle? - Et si quid non vis, Tucca, relinque mihi. </poem> ==<span id='95.0'></span>XCV.== <poem> Musseti pathicissimos libellos, Qui certant Sybariticis libellis, Et tinctas sale pruriente chartas Instanti lege Rufe; sed puella Sit tecum tua, ne talassionem{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCV}}.5|5}} Indicas manibus libidinosis Et fias sine femina maritus. </poem> ==<span id='96.0'></span>XCVI.== <poem> Cum tibi nota tui sit vita fidesque mariti, Nec premat ulla tuos sollicitetve toros, Quid quasi paelicibus torqueris inepta ministris, In quibus et brevis est et fugitiva Venus? Plus tibi quam domino pueros praestare probabo:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVI}}.5|5}} Hi faciunt, ut sis femina sola viro; Hi dant quod non vis uxor dare. 'Do tamen,' inquis, 'Ne vagus a thalamis coniugis erret amor.' Non eadem res est: Chiam volo, nolo mariscam: Ne dubites quae sit Chia, marisca tua est.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVI}}.10|10}} Scire suos fines matrona et femina debet: Cede sua pueris, utere parte tua. </poem> ==<span id='97.0'></span>XCVII.== <poem> Uxor cum tibi sit puella, qualem Votis vix petat inprobus maritus, Dives, nobilis, erudita, casta, Rumpis, Basse, latus, sed in comatis, Uxoris tibi dote quos parasti.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVII}}.5|5}} Et sic ad dominam reversa languet Multis mentula milibus redempta; Sed nec vocibus excitata blandis, Molli pollice nec rogata surgit. Sit tandem pudor, aut eamus in ius.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVII}}.10|10}} Non est haec tua, Basse: vendidisti. </poem> ==<span id='98.0'></span>XCVIII.== <poem> Baetis olivifera crinem redimite corona, Aurea qui nitidis vellera tinguis aquis; Quem Bromius, quem Pallas amat; cui rector aquarum Albula navigerum per freta pandit iter: Ominibus laetis vestras Instantius oras{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVIII}}.5|5}} Intret, et hic populis ut prior annus eat. Non ignorat, onus quod sit succedere Macro: Qui sua metitur pondera, ferre potest. </poem> {{Liber |Ante= Liber XI |AnteNomen= ../Liber XI |Post= Liber XIII (Xenia) |PostNomen = ../Liber XIII }} </div>{{finis}} frxnfph1vi6731rahgv75kepppd2kn7 269415 269413 2026-06-07T07:59:46Z Saumache 27923 269415 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Valerius Martialis |OperaeTitulus= Epigrammaton libri XII |OperaeWikiPagina= Epigrammaton libri XII |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber XII }}__NOTOC__ <div class=text> {{Liber |Ante= Liber XI |AnteNomen= ../Liber XI |Post= Liber XIII (Xenia) |PostNomen = ../Liber XIII }} ==Valerius Martialis Prisco suo s.== Scio me patrocinium debere contumacissimae trienni desidiae; quo absolvenda non esset inter illas quoque urbicas occupationes, quibus facilius consequimur, ut molesti potius, quam ut officiosi esse videamur; nedum in hac provinciali solitudine, ubi nisi etiam intemperanter studemus, et sine solacio et sine excusatione secessimus. Accipe ergo rationem. In qua hoc maximum et primum est, quod civitatis aures, quibus adsueveram, quaero et videor mihi in alieno foro litigare; si quid est enim, quod in libellis meis placeat, dictavit auditor: illam iudiciorum subtilitatem, illud materiarum ingenium, bibliothecas, theatra, convictus, in quibus studere se voluptates non sentiunt, ad summam omnium illa, quae delicati reliquimus, desideramus quasi destituti. Accedit his municipalium robigo dentium et iudici loco livor, et unus aut alter mali, in pusillo loco multi; adversus quod difficile est habere cotidie bonum stomachum: ne mireris igitur abiecta ab indignante quae a gestiente fieri solebant. Ne quid tamen et advenienti tibi ab urbe et exigenti negarem - cui non refero gratiam, si tantum ea praesto quae possum -, imperavi mihi, quod indulgere consueram, et studui paucissimis diebus, ut familiarissimas mihi aures tuas exciperem adventoria sua. Tu velim ista, quae tantum apud te non periclitantur, diligenter aestimare et excutere non graveris; et, quod tibi difficillimum est, de nugis nostris iudices nitore seposito, ne Romam, si ita decreveris, non Hispaniensem librum mittamus, sed Hispanum. ==<span id='1.0'></span>I.== <poem> Retia dum cessant latratoresque Molossi Et non invento silva quiescit apro, Otia, Prisce, brevi poteris donare libello. Hora nec aestiva est nec tibi tota perit. </poem> ==<span id='2.0'></span>II.== <poem> Ad populos mitti qui nuper ab Urbe solebas, Ibis, io, Romam nunc peregrine liber Auriferi de gente Tagi tetricique Salonis, Dat patrios amnes quos mihi terra potens. Non tamen hospes eris, nec iam potes advena dici,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.5|5}} Cuius habet fratres tot domus alta Remi. Iure tuo veneranda novi pete limina templi, Reddita Pierio sunt ubi tecta choro. Vel si malueris, prima gradiere Subura; Atria sunt illic consulis alta mei:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.10|10}} Laurigeros habitat facundus Stella penatis, Clarus Hyanteae Stella sititor aquae; Fons ibi Castalius vitreo torrente superbit, Unde novem dominas saepe bibisse ferunt: Ille dabit populo patribusque equitique legendum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|II}}.15|15}} Nec nimium siccis perleget ipse genis. Quid titulum poscis? versus duo tresve legantur, Clamabunt omnes te, liber, esse meum. </poem> ==<span id='3.0'></span>III.== <poem> Quod Flacco Varioque fuit summoque Maroni Maecenas, atavis regibus ortus eques, Gentibus et populis, hoc te mihi, Prisce Terenti, Fama fuisse loquax chartaque dicet anus Tu facis ingenium, tu, si quid posse videmur;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.5|5}} Tu das ingenuae ius mihi pigritiae. Macte animi, quem rarus habes, morumque tuorum, Quos Numa, quos hilaris possit habere Cato. Largiri, praestare, breves extendere census, Et dare quae faciles vix tribuere dei,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|III}}.10|10}} Nunc licet et fas est. Sed tu sub principe duro Temporibusque malis ausus es esse bonus. </poem> ==<span id='4.0'></span>IV.== <poem> Longior undecimi nobis decimique libelli Artatus labor est et breve rasit opus. Plura legant vacui, quibus otia tuta dedisti: Haec lege tu, Caesar; forsan et illa leges. </poem> ==<span id='5.0'></span>V.== <poem> Quae modo litoreos ibatis carmina Pyrgos, Ite sacra - iam non pulverulenta - via. Contigit Ausoniae procerum mitissimus aulae Nerva: licet toto nunc Helicone frui: Recta fides, hilaris clementia, cauta potestas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|V}}.5|5}} Iam redeunt; longi terga dedere metus. Hoc populi gentesque tuae, pia Roma, precantur: Dux tibi sit semper talis, et iste diu. </poem> ==<span id='6.0'></span>VI.== <poem> Contigit Ausoniae procerum mitissimus aulae Nerva: licet toto nunc Helicone frui: Recta fides, hilaris clementia, cauta potestas Iam redeunt; longi terga dedere metus. Hoc populi gentesque tuae, pia Roma, precantur:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VI}}.5|5}} Dux tibi sit semper talis, et iste diu. </poem> ==<span id='7.0'></span>VII.== <poem> Toto vertice quot gerit capillos, Annos si tot habet Ligeia, trima est. </poem> ==<span id='8.0'></span>VIII.== <poem> Terrarum dea gentiumque Roma, Cui par est nihil et nihil secundum, Traiani modo laeta cum futuros Tot per saecula conputaret annos, Et fortem iuvenemque Martiumque{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.5|5}} In tanto duce militem videret, Dixit praeside gloriosa tali: ‘Parthorum proceres ducesque Serum, Thraces, Sauromatae, Getae, Britanni, Possum ostendere Caesarem; venite.’{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|VIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='9.0'></span>IX.== <poem> Palma regit nostros, mitissime Caesar, Hiberos, Et placido fruitur pax peregrina iugo. Ergo agimus laeti tanto pro munere grates: Misisti mores in loca nostra tuos. </poem> ==<span id='10.0'></span>X.== <poem> Habet Africanus miliens, tamen captat. Fortuna multis dat nimis, satis nulli. </poem> ==<span id='11.0'></span>XI.== <poem> Parthenio dic, Musa, tuo nostroque salutem: Nam quis ab Aonio largius amne bibit? Cuius Pipleo lyra clarior exit ab antro? Quem plus Pierio de grege Phoebus amat? Et si forte - sed hoc vix est sperare - vacabit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XI}}.5|5}} Tradat ut ipse duci carmina nostra, roga, Quattuor et tantum timidumque brevemque libellum Commendet verbis ‘Hunc tua Roma legit.’ </poem> ==<span id='12.0'></span>XII.== <poem> Omnia promittis, cum tota nocte bibisti; Mane nihil praestas. Pollio, mane bibe. </poem> ==<span id='13.0'></span>XIII.== <poem> Genus, Aucte, lucri divites habent iram: Odisse, quam donare, vilius constat. </poem> ==<span id='14.0'></span>XIV.== <poem> Parcius utaris, moneo, rapiente veredo, Prisce, nec in lepores tam violentus eas. Saepe satisfecit praedae venator, et acri Decidit excussus, nec rediturus, equo. Insidias et campus habet: nec fossa nec agger{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.5|5}} Nec sint saxa licet, fallere plana solent. Non deerit qui tanta tibi spectacula praestet, Invidia fati sed leviore cadat. Si te delectant animosa pericula, Tuscis - Tutior est virtus - insidiemur apris.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XIV}}.10|10}} Quid te frena iuvant temeraria? saepius illis, Prisce, datum est equitem rumpere, quam leporem. </poem> ==<span id='15.0'></span>XV.== <poem> Quidquid Parrhasia nitebat aula, Donatum est oculis deisque nostris. Miratur Scythicas virentis auri Flammas Iuppiter, et stupet superbi Regis delicias gravesque lusus:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XV}}.5|5}} Haec sunt pocula, quae decent Tonantem, Haec sunt, quae Phrygium decent ministrum. Omnes cum Iove nunc sumus beati; At nuper - pudet, a pudet fateri - Omnes cum Iove pauperes eramus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XV}}.10|10}} </poem> ==<span id='16.0'></span>XVI.== <poem> Addixti, Labiene, tres agellos; Emisti, Labiene, tres cinaedos: Pedicas, Labiene, tres agellos. </poem> ==<span id='17.0'></span>XVII.== <poem> Quare tam multis a te, Laetine, diebus Non abeat febris, quaeris et usque gemis. Gestatur tecum pariter pariterque lavatur; Cenat boletos, ostrea, sumen, aprum; Ebria Setino fit saepe et saepe Falerno,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVII}}.5|5}} Nec nisi per niveam Caecuba potat aquam; Circumfusa rosis et nigra recumbit amomo, Dormit et in pluma purpureoque toro. Cum recubet pulchre, cum tam bene vivat apud te, Ad Damam potius vis tua febris eat?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVII}}.10|10}} </poem> ==<span id='18.0'></span>XVIII.== <poem> Dum tu forsitan inquietus erras Clamosa, Iuvenalis, in Subura, Aut collem dominae teris Dianae; Dum per limina te potentiorum Sudatrix toga ventilat vagumque{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.5|5}} Maior Caelius et minor fatigant: Me multos repetita post Decembres Accepit mea rusticumque fecit Auro Bilbilis et superba ferro. Hic pigri colimus labore dulci{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.10|10}} Boterdum Plateamque - Celtiberis Haec sunt nomina crassiora terris -: Ingenti fruor inproboque somno, Quem nec tertia saepe rumpit hora, Et totum mihi nunc repono, quidquid{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.15|15}} Ter denos vigilaveram per annos. Ignota est toga, sed datur petenti Rupta proxima vestis a cathedra. Surgentem focus excipit superba Vicini strue cultus iliceti,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.20|20}} Multa vilica quem coronat olla. Venator sequitur, sed ille quem tu Secreta cupias habere silva; Dispensat pueris rogatque longos Levis ponere vilicus capillos.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XVIII}}.25|25}} Sic me vivere, sic iuvat perire. </poem> ==<span id='19.0'></span>XIX.== <poem> In thermis sumit lactucas, ova, lacertum, Et cenare domi se negat Aemilius. </poem> ==<span id='20.0'></span>XX.== <poem> Quare non habeat, Fabulle, quaeris Uxorem Themison? habet sororem. </poem> ==<span id='21.0'></span>XXI.== <poem> Municipem rigidi quis te, Marcella, Salonis Et genitam nostris quis putet esse locis? Tam rarum, tam dulce sapis. Palatia dicent, Audierint si te vel semel, esse suam; Nulla nec in media certabit nata Subura{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXI}}.5|5}} Nec Capitolini collis alumna tibi; Nec cito ridebit peregrini gloria partus, Romanam deceat quam magis esse nurum. Tu desiderium dominae mihi mitius urbis Esse iubes: Romam tu mihi sola facis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXI}}.10|10}} </poem> ==<span id='22.0'></span>XXII.== <poem> Quam sit lusca Philaenis indecenter, Vis dicam breviter tibi, Fabulle? Esset caeca decentior Philaenis. </poem> ==<span id='23.0'></span>XXIII.== <poem> Dentibus atque comis - nec te pudet - uteris emptis. Quid facies oculo, Laelia? non emitur. </poem> ==<span id='24.0'></span>XXIV.== <poem> O iucunda, covinne, solitudo, Carruca magis essedoque gratum Facundi mihi munus Aeliani! Hic mecum licet, hic, Iuvate, quidquid In buccam tibi venerit, loquaris:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIV}}.5|5}} Non rector Libyci niger caballi, Succinctus neque cursor antecedit; Nusquam est mulio: mannuli tacebunt. O si conscius esset hic Avitus, Aurem non ego tertiam timerem.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIV}}.10|10}} Totus quam bene sic dies abiret! </poem> ==<span id='25.0'></span>XXV.== <poem> Cum rogo te nummos sine pignore, ‘non habeo’ inquis; Idem, si pro me spondet agellus, habes: Quod mihi non credis veteri, Telesine, sodali, Credis coliculis arboribusque meis. Ecce, reum Carus te detulit: adsit agellus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXV}}.5|5}} Exilii comitem quaeris: agellus eat. </poem> ==<span id='26.0'></span>XXVI.== <poem> A latronibus esse te fututam Dicis, Saenia: sed negant latrones. </poem> ==<span id='27.0'></span>XXVII.== <poem> Poto ego sextantes, tu potas, Cinna, deunces: Et quereris quod non, Cinna, bibamus idem? </poem> ==<span id='28.0'></span>XXVIII.== <poem> Hermogenes tantus mapparum, +Castrice+, fur est, Quantus nummorum vix, puto, Massa fuit; Tu licet observes dextram teneasque sinistram, Inveniet, mappam qua ratione trahat: Cervinus gelidum sorbet sic halitus anguem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.5|5}} Casuras alte sic rapit Iris aquas. Nuper cum Myrino peteretur missio laeso, Subduxit mappas quattuor Hermogenes; Cretatam praetor cum vellet mittere mappam, Praetori mappam surpuit Hermogenes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.10|10}} Attulerat mappam nemo, dum furta timentur: Mantele a mensa surpuit Hermogenes. Hoc quoque si deerit, medios discingere lectos Mensarumque pedes non timet Hermogenes. Quamvis non modico caleant spectacula sole,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.15|15}} Vela reducuntur, cum venit Hermogenes. Festinant trepidi substringere carbasa nautae, Ad portum quotiens paruit Hermogenes. Linigeri fugiunt calvi sistrataque turba, Inter adorantes cum stetit Hermogenes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXVIII}}.20|20}} Ad cenam Hermogenes mappam non attulit unquam, A cena semper rettulit Hermogenes. </poem> ==<span id='29.0'></span>XXIX.== <poem> Sexagena teras cum limina mane senator, Esse tibi videor desidiosus eques, Quod non a prima discurram luce per urbem Et referam lassus basia mille domum. Sed tu, purpureis ut des nova nomina fastis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.5|5}} Aut Nomadum gentes Cappadocumve petas: At mihi, quem cogis medios abrumpere somnos Et matutinum ferre patique lutum, Quid petitur? Rupta cum pes vagus exit aluta Et subitus crassae decidit imber aquae{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.10|10}} Nec venit ablatis clamatus verna lacernis, Accedit gelidam servus ad auriculam Et ‘Rogat ut secum cenes Laetorius’ inquit. Viginti nummis? non ego: malo famem, Quam sit cena mihi, tibi sit provincia merces,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXIX}}.15|15}} Et faciamus idem nec mereamur idem. </poem> ==<span id='30.0'></span>XXX.== <poem> Siccus, sobrius est Aper; quid ad me? Servum sic ego laudo, non amicum. </poem> ==<span id='31.0'></span>XXXI.== <poem> Hoc nemus, hi fontes, haec textilis umbra supini Palmitis, hoc riguae ductile flumen aquae, Prataque nec bifero cessura rosaria Paesto, Quodque viret Iani mense nec alget holus, Quaeque natat clusis anguilla domestica lymphis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.5|5}} Quaeque gerit similes candida turris aves, Munera sunt dominae: post septima lustra reverso Has Marcella domos parvaque regna dedit. Si mihi Nausicaa patrios concederet hortos, Alcinoo possem dicere ‘Malo meos.’{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXI}}.10|10}} </poem> ==<span id='32.0'></span>XXXII.== <poem> O Iuliarum dedecus Kalendarum, Vidi, Vacerra, sarcinas tuas, vidi; Quas non retentas pensione pro bima Portabat uxor rufa crinibus septem Et cum sorore cana mater ingenti.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.5|5}} Furias putavi nocte Ditis emersas. Has tu priores frigore et fame siccus Et non recenti pallidus magis buxo Irus tuorum temporum sequebaris. Migrare clivom crederes Aricinum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.10|10}} Ibat tripes grabatus et bipes mensa, Et cum lucerna corneoque cratere Matella curto rupta latere meiebat; Foco virenti suberat amphorae cervix; Fuisse gerres aut inutiles maenas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.15|15}} Odor inpudicus urcei fatebatur, Qualis marinae vix sit aura piscinae. Nec quadra deerat casei Tolosatis, Quadrima nigri nec corona pulei Calvaeque restes alioque cepisque,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.20|20}} Nec plena turpi matris olla resina, Summemmianae qua pilantur uxores Quid quaeris aedes vilicesque derides, Habitare gratis, o Vacerra, cum possis? Haec sarcinarum pompa convenit ponti.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXII}}.25|25}} </poem> ==<span id='33.0'></span>XXXIII.== <poem> Ut pueros emeret Labienus vendidit hortos. Nil nisi ficetum nunc Labienus habet. </poem> ==<span id='34.0'></span>XXXIV.== <poem> Triginta mihi quattuorque messes Tecum, si memini, fuere, Iuli. Quarum dulcia mixta sunt amaris, Sed iucunda tamen fuere plura; Et si calculus omnis huc et illuc{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIV}}.5|5}} Diversus bicolorque digeratur, Vincet candida turba nigriorem. Si vitare velis acerba quaedam Et tristis animi cavere morsus, Nulli te facias nimis sodalem:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXIV}}.10|10}} Gaudebis minus et minus dolebis. </poem> ==<span id='35.0'></span>XXXV.== <poem> Tamquam simpliciter mecum, Callistrate, vivas, Dicere percisum te mihi saepe soles. Non es tam simplex, quam vis, Callistrate, credi. Nam quisquis narrat talia, plura tacet. </poem> ==<span id='36.0'></span>XXXVI.== <poem> Libras quattuor aut duas amico Algentemque togam brevemque laenam, Interdum aureolos manu crepantis, Possint ducere qui duas Kalendas, Quod nemo, nisi tu, Labulle, donas,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVI}}.5|5}} Non es, crede mihi, bonus. Quid ergo? Ut verum loquar, optimus malorum es. Pisones Senecasque Memmiosque Et Crispos mihi redde, sed priores: Fies protinus ultimus bonorum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVI}}.10|10}} Vis cursu pedibusque gloriari? Tigrim vince levemque Passerinum: Nulla est gloria praeterire asellos. </poem> ==<span id='37.0'></span>XXXVII.== <poem> Nasutus nimium cupis videri. Nasutum volo, nolo polyposum. </poem> ==<span id='38.0'></span>XXXVIII.== <poem> Hunc qui femineis noctesque diesque cathedris Incedit tota notus in urbe nimis, Crine nitens, niger unguento, perlucidus ostro, Ore tener, latus pectore, crure glaber, Uxori qui saepe tuae comes inprobus haeret,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XXXVIII}}.5|5}} Non est quod timeas, Candide: non futuit. </poem> ==<span id='39.0'></span>XXXIX.== <poem> Odi te, quia bellus es, Sabelle. Res est putida bellus et Sabellus. Bellum denique malo, quam Sabellum. Tabescas utinam, Sabelle belle! </poem> ==<span id='40.0'></span>XL.== <poem> Mentiris, credo: recitas mala carmina, laudo: Cantas, canto: bibis, Pontiliane, bibo: Pedis, dissimulo: gemma vis ludere, vincor: Res una est, sine me quam facis, et taceo. Nil tamen omnino praestas mihi. ‘Mortuus,’ inquis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XL}}.5|5}} ‘Accipiam bene te.’ Nil volo: sed morere. </poem> ==<span id='41.0'></span>XLI.== <poem> Non est, Tucca, satis, quod es gulosus: Et dici cupis et cupis videri. </poem> ==<span id='42.0'></span>XLII.== <poem> Barbatus rigido nupsit Callistratus Afro, Hac qua lege viro nubere virgo solet. Praeluxere faces, velarunt flammea vultus, Nec tua defuerunt verba, Talasse, tibi. Dos etiam dicta est. Nondum tibi, Roma, videtur{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLII}}.5|5}} Hoc satis? expectas numquid ut et pariat? </poem> ==<span id='43.0'></span>XLIII.== <poem> Facundos mihi de libidinosis Legisti nimium, Sabelle, versus, Quales nec Didymi sciunt puellae Nec molles Elephantidos libelli. Sunt illic Veneris novae figurae,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.5|5}} Quales perditus audeat fututor, Praestent et taceant quid exoleti, Quo symplegmate quinque copulentur, Qua plures teneantur a catena, Extinctam liceat quid ad lucernam.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIII}}.10|10}} Tanti non erat, esse te disertum. </poem> ==<span id='44.0'></span>XLIV.== <poem> Unice, cognato iunctum mihi sanguine nomen Qui geris et studio corda propinqua meis; Carmina cum facias soli cedentia fratri, Pectore non minor es, sed pietate prior. Lesbia cum lepido te posset amare Catullo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIV}}.5|5}} Te post Nasonem blanda Corinna sequi. Nec deerant zephyri, si te dare vela iuvaret; Sed tu litus amas. Hoc quoque fratris habes. </poem> ==<span id='45.0'></span>XLV.== <poem> Haedina tibi pelle contegenti Nudae tempora verticemque calvae, Festive tibi, Phoebe, dixit ille, Qui dixit caput esse calceatum. </poem> ==<span id='46.0'></span>XLVI.== <poem> Difficilis facilis, iucundus acerbus es idem: Nec tecum possum vivere, nec sine te. </poem> ==<span id='47.0'></span>XLVII.== <poem> Vendunt carmina Gallus et Lupercus. Sanos, Classice, nunc nega poetas. </poem> ==<span id='48.0'></span>XLVIII.== <poem> Boletos et aprum si tamquam vilia ponis Et non esse putas haec mea vota, volo: Si fortunatum fieri me credis et heres Vis scribi propter quinque Lucrina, vale. Lauta tamen cena est: fateor, lautissima, sed cras{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.5|5}} Nil erit, immo hodie, protinus immo nihil, Quod sciat infelix damnatae spongia virgae Vel quicumque canis iunctaque testa viae: Mullorum leporumque et suminis exitus hic est, Sulphureusque color carnificesque pedes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.10|10}} Non Albana mihi sit comissatio tanti Nec Capitolinae pontificumque dapes; Inputet ipse deus nectar mihi, fiet acetum Et Vaticani perfida vappa cadi. Convivas alios cenarum quaere magister,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLVIII}}.15|15}} Quos capiant mensae regna superba tuae: Me meus ad subitas invitet amicus ofellas: Haec mihi, quam possum reddere, cena placet. </poem> ==<span id='49.0'></span>XLIX.== <poem> Crinitae Line paedagoge turbae, Rerum quem dominum vocat suarum Et credit cuï Postumilla dives Gemmas, aurea, vina, concubinos: Sic te perpetua fide probatum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.5|5}} Nulli non tua praeferat patrona: Succurras misero, precor, furori Et serves aliquando neglegenter Illos qui male cor meum perurunt, Quos et noctibus et diebus opto{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XLIX}}.10|10}} In nostro cupidus sinu videre, Formosos, niveos, pares, gemellos, Grandes, non pueros, sed uniones. </poem> ==<span id='50.0'></span>L.== <poem> Daphnonas, platanonas et aërios pityonas Et non unius balnea solus habes, Et tibi centenis stat porticus alta columnis, Calcatusque tuo sub pede lucet onyx, Pulvereumque fugax hippodromon ungula plaudit,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|L}}.5|5}} Et pereuntis aquae fluctus ubique sonat; Atria longa patent. Sed nec cenantibus usquam Nec somno locus est. Quam bene non habitas! </poem> ==<span id='51.0'></span>LI.== <poem> Tam saepe nostrum decipi Fabullinum, Miraris, Aule? semper homo bonus tiro est. </poem> ==<span id='52.0'></span>LII.== <poem> Tempora Pieria solitus redimire corona, Nec minus attonitis vox celebrata reis, Hic situs est, hic ille tuus, Sempronia, Rufus, Cuius et ipse tui flagrat amore cinis. Dulcis in Elysio narraris fabula campo,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LII}}.5|5}} Et stupet ad raptus Tyndaris ipsa tuos: Tu melior, quae deserto raptore redisti, Illa virum voluit nec repetita sequi. Ridet et Iliacos audit Menelaus amores: Absolvit Phrygium vestra rapina Parim.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LII}}.10|10}} Accipient olim cum te loca laeta piorum, Non erit in Stygia notior umbra domo: Non aliena videt, sed amat Proserpina raptas: Iste tibi dominam conciliabit amor. </poem> ==<span id='53.0'></span>LIII.== <poem> Nummi cum tibi sint opesque tantae, Quantas civis habet, Paterne, rarus, Largiris nihil incubasque gazae, Ut magnus draco, quem canunt poetae Custodem Scythici fuisse luci.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.5|5}} Sed causa, ut memoras et ipse iactas, Dirae filius est rapacitatis. Ecquid tu fatuos rudesque quaeris, Inludas quibus auferasque mentem? Huic semper vitio pater fuisti.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIII}}.10|10}} </poem> ==<span id='54.0'></span>LIV.== <poem> Crine ruber, niger ore, brevis pede, lumine laesus, Rem magnam praestas, Zoile, si bonus es. </poem> ==<span id='55.0'></span>LV.== <poem> Gratis qui dare vos iubet, puellae, Insulsissimus inprobissimusque est. Gratis ne date, basiate gratis. Hoc Aegle negat, hoc avara vendit. Sed vendat: bene basiare quantum est!{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.5|5}} Hoc vendit quoque nec levi rapina: Aut libram petit illa Cosmiani, Aut binos quater a nova moneta, Ne sint basia muta, ne maligna, Ne clusis aditum neget labellis.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LV}}.10|10}} Humane tamen hoc facit, sed unum, Gratis quae dare basium recusat Gratis lingere non recusat, Aegle. </poem> ==<span id='56.0'></span>LVI.== <poem> Aegrotas uno decies aut saepius anno, Nec tibi, sed nobis hoc, Polycharme, nocet: Nam quotiens surgis, soteria poscis amicos. Sit pudor: aegrota iam, Polycharme, semel. </poem> ==<span id='57.0'></span>LVII.== <poem> Cur saepe sicci parva rura Nomenti Laremque villae sordidum petam, quaeris? Nec cogitandi, Sparse, nec quiescendi In urbe locus est pauperi. Negant vitam Ludi magistri mane, nocte pistores,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.5|5}} Aerariorum marculi die toto; Hinc otiosus sordidam quatit mensam Neroniana nummularius massa, Illinc balucis malleator Hispanae Tritum nitenti fuste verberat saxum;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.10|10}} Nec turba cessat entheata Bellonae, Nec fasciato naufragus loquax trunco, A matre doctus nec rogare Iudaeus, Nec sulphuratae lippus institor mercis. Numerare pigri damna quis potest somni?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.15|15}} Dicet quot aera verberent manus urbis, Cum secta Colcho Luna vapulat rhombo. Tu, Sparse, nescis ista, nec potes scire, Petilianis delicatus in regnis, Cui plana summos despicit domus montis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.20|20}} Et rus in urbe est vinitorque Romanus Nec in Falerno colle maior autumnus, Intraque limen latus essedo cursus, Et in profundo somnus, et quies nullis Offensa linguis, nec dies nisi admissus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LVII}}.25|25}} Nos transeuntis risus excitat turbae, Et ad cubilest Roma. Taedio fessis Dormire quotiens libuit, imus ad villam. </poem> ==<span id='58.0'></span>LVIII.== <poem> Ancillariolum tua te vocat uxor, et ipsa Lecticariola est: estis, Alauda, pares. </poem> ==<span id='59.0'></span>LIX.== <poem> Tantum dat tibi Roma basiorum Post annos modo quindecim reverso, Quantum Lesbia non dedit Catullo. Te vicinia tota, te pilosus Hircoso premit osculo colonus;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIX}}.5|5}} Hinc instat tibi textor, inde fullo, Hinc sutor modo pelle basiata, Hinc menti dominus periculosi, Hinc et dexiocholus, inde lippus, Fellatorque recensque cunnilingus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LIX}}.10|10}} Iam tanti tibi non fuit redire. </poem> ==<span id='60.0'></span>LX.== <poem> Martis alumne dies, roseam quo lampada primum Magnaque siderei vidimus ora dei, Si te rure coli viridisque pudebit ad aras, Qui fueras Latia cultus in urbe mihi: Da veniam, servire meis quod nolo Kalendis,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LX}}.5|5}} Et qua sum genitus, vivere luce volo. Natali pallere suo, ne calda Sabello Desit; et ut liquidum potet Alauda merum, Turbida sollicito transmittere Caecuba sacco; Atque inter mensas ire, redire suas;{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LX}}.10|10}} Excipere hos illos, et tota surgere cena Marmora calcantem frigidiora gelu: Quae ratio est, haec sponte sua perferre patique, Quae te si iubeat rex dominusque, neges? </poem> ==<span id='61.0'></span>LXI.== <poem> Versus et breve vividumque carmen In te ne faciam, times, Ligurra, Et dignus cupis hoc metu videri. Sed frustra metuis cupisque frustra. In tauros Libyci ruunt leones,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.5|5}} Non sunt papilionibus molesti. Quaeras, censeo, si legi laboras, Nigri fornicis ebrium poetam, Qui carbone rudi putrique creta Scribit carmina, quae legunt cacantes.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXI}}.10|10}} Frons haec stigmate non meo notanda est. </poem> ==<span id='62.0'></span>LXII.== <poem> Antiqui rex magne poli mundique prioris, Sub quo pigra quies nec labor ullus erat, Nec regale nimis fulmen nec fulmine digni, Scissa nec ad Manes, sed sibi dives humus: Laetus ad haec facilisque veni sollemnia Prisci{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXII}}.5|5}} Gaudia: cum sacris te decet esse tuis. Tu reducem patriae sexta, pater optime, bruma Pacifici Latia reddis ab urbe Numae. Cernis, ut Ausonio similis tibi pompa macello Pendeat et quantus luxurietur honos?{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXII}}.10|10}} Quam non parca manus largaeque nomismata mensae, Quae, Saturne, tibi pernumerentur opes? Utque sit his pretium meritis et gratia maior, Et pater et frugi sic tua sacra colit. At tu sancte - tuo sic semper amere Decembri -{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXII}}.15|15}} Hos illi iubeas saepe redire dies. </poem> ==<span id='63.0'></span>LXIII.== <poem> Uncto Corduba laetior Venafro, Histra nec minus absoluta testa, Albi quae superas oves Galaesi Nullo murice nec cruore mendax, Sed tinctis gregibus colore vivo:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIII}}.5|5}} Dic vestro, rogo, sit pudor poetae, Nec gratis recitet meos libellos. Ferrem, si faceret bonus poeta, Cui possem dare mutuos dolores. Corrumpit sine talione caelebs,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXIII}}.10|10}} Caecus perdere non potest quod aufert: Nil est deterius latrone nudo: Nil securius est malo poeta. </poem> ==<span id='64.0'></span>LXIV.== <poem> Vincentem roseos facieque comaque ministros Cinna cocum fecit. Cinna, gulosus homo es. </poem> ==<span id='65.0'></span>LXV.== <poem> Formosa Phyllis nocte cum mihi tota Se praestitisset omnibus modis largam, Et cogitarem mane quod darem munus, Utrumne Cosmi, Nicerotis an libram, An Baeticarum pondus acre lanarum,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXV}}.5|5}} An de moneta Caesaris decem flavos: Amplexa collum basioque tam longo Blandita, quam sunt nuptiae columbarum, Rogare coepit Phyllis amphoram vini. </poem> ==<span id='66.0'></span>LXVI.== <poem> Bis quinquagenis domus est tibi milibus empta, Vendere quam summa vel breviore cupis. Arte sed emptorem vafra corrumpis, Amoene, Et casa divitiis ambitiosa latet. Gemmantes prima fulgent testudine lecti,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.5|5}} Et Maurusiaci pondera rara citri; Argentum atque aurum non simplex Delphica portat; Stant pueri, dominos quos precer esse meos. Deinde ducenta sonas, et ais non esse minoris. Instructam vili vendis, Amoene, domum.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVI}}.10|10}} </poem> ==<span id='67.0'></span>LXVII.== <poem> Maiae Mercurium creastis Idus, Augustis redit Idibus Diana, Octobres Maro consecravit Idus. Idus saepe colas et has et illas, Qui magni celebras Maronis Idus.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVII}}.5|5}} </poem> ==<span id='68.0'></span>LXVIII.== <poem> Matutine cliens, urbis mihi causa relictae, Atria, si sapias, ambitiosa colas. Non sum ego causidicus, nec amaris litibus aptus, Sed piger et senior Pieridumque comes; Otia me somnusque iuvant, quae magna negavit{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXVIII}}.5|5}} Roma mihi: redeo, si vigilatur et hic. </poem> ==<span id='69.0'></span>LXIX.== <poem> Sic tanquam tabulas scyphosque, Paule, Omnes archetypos habes amicos. </poem> ==<span id='70.0'></span>LXX.== <poem> Lintea ferret Apro vatius cum vernula nuper Et supra togulam lusca sederet anus Atque olei stillam daret enterocelicus unctor, Udorum tetricus censor et asper erat: Frangendos calices effundendumque Falernum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.5|5}} Clamabat, biberet quod modo lotus eques. A sene sed postquam patruo venere trecenta, Sobrius a thermis nescit abire domum. O quantum diatreta valent et quinque comati! Tunc, cum pauper erat, non sitiebat Aper.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXX}}.10|10}} </poem> ==<span id='71.0'></span>LXXI.== <poem> Nil non, Lygde, mihi negas roganti: At quondam mihi, Lygde, nil negabas. </poem> ==<span id='72.0'></span>LXXII.== <poem> Iugera mercatus prope busta latentis agelli Et male compactae culmina fulta casae, Deseris urbanas, tua praedia, Pannyche, lites Parvaque, sed tritae praemia certa togae. Frumentum, milium tisanamque fabamque solebas{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXII}}.5|5}} Vendere pragmaticus, nunc emis agricola. </poem> ==<span id='73.0'></span>LXXIII.== <poem> Heredem tibi me, Catulle, dicis. Non credam, nisi legero, Catulle. </poem> ==<span id='74.0'></span>LXXIV.== <poem> Dum tibi Niliacus portat crystalla cataplus, Accipe de circo pocula Flaminio. Hi magis audaces, an sunt qui talia mittunt Munera? Sed gemmis vilibus usus inest: Nullum sollicitant haec, Flacce, toreumata furem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIV}}.5|5}} Et nimium calidis non vitiantur aquis. Quid, quod securo potat conviva ministro, Et casum tremulae non timuere manus? Hoc quoque non nihil est, quod propinabis in istis, Frangendus fuerit si tibi, Flacce, calix.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXIV}}.10|10}} </poem> ==<span id='75.0'></span>LXXV.== <poem> Festinat Polytimus ad puellas; Invitus puerum fatetur Hypnus; Pastas glande natis habet Secundus; Mollis Dindymus est, sed esse non vult; Amphion potuit puella nasci.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXV}}.5|5}} Horum delicias superbiamque Et fastus querulos, Avite, malo, Quam dotis mihi quinquies ducena. </poem> ==<span id='76.0'></span>LXXVI.== <poem> Amphora vigesis, modius datur aere quaterno. Ebrius et crudus, nil habet agricola. </poem> ==<span id='77.0'></span>LXXVII.== <poem> Multis dum precibus Iovem salutat Stans summos resupinus usque in ungues Aethon in Capitolio pepedit. Riserunt homines, sed ipse divom Offensus genitor, trinoctiali{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVII}}.5|5}} Adfecit domicenio clientem. Post hoc flagitium misellus Aethon, Cum vult in Capitolium venire, Sellas ante petit Paterclianas Et pedit deciesque viciesque.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXVII}}.10|10}} Sed quamvis sibi caverit crepando, Compressis natibus Iovem salutat. </poem> ==<span id='78.0'></span>LXXVIII.== <poem> Nil in te scripsi, Bithynice. Credere non vis Et iurare iubes? Malo satis facere. </poem> ==<span id='79.0'></span>LXXIX.== <poem> Donavi tibi multa, quae rogasti; Donavi tibi plura, quam rogasti: Non cessas tamen usque me rogare. Quisquis nil negat, Atticilla, fellat. </poem> ==<span id='80.0'></span>LXXX.== <poem> Ne laudet dignos, laudat Callistratus omnes. Cui malus est nemo, quis bonus esse potest? </poem> ==<span id='81.0'></span>LXXXI.== <poem> Brumae diebus feriisque Saturni Mittebat Umber aliculam mihi pauper; Nunc mittit alicam: factus est enim dives. </poem> ==<span id='82.0'></span>LXXXII.== <poem> Effugere in thermis et circa balnea non est Menogenen, omni tu licet arte velis. Captabit tepidum dextra laevaque trigonem, Inputet acceptas ut tibi saepe pilas. Colliget et referet laxum de pulvere follem,{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXII}}.5|5}} Et si iam lotus, iam soleatus erit. Lintea si sumes, nive candidiora loquetur, Sint licet infantis sordidiora sinu. Exiguos secto comentem dente capillos Dicet Achilleas disposuisse comas.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXII}}.10|10}} Fumosae feret ipse propin de faece lagonae, Frontis et umorem colliget usque tuae. Omnia laudabit, mirabitur omnia, donec Perpessus dicas taedia mille ‘Veni!’ </poem> ==<span id='83.0'></span>LXXXIII.== <poem> Derisor Fabianus hirnearum, Omnes quem modo colei timebant Dicentem tumidas in hydrocelas, Quantum nec duo dicerent Catulli, In thermis subito Neronianis{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXIII}}.5|5}} Vidit se miser, et tacere coepit. </poem> ==<span id='84.0'></span>LXXXIV.== <poem> Nolueram, Polytime, tuos violare capillos, Sed iuvat hoc precibus me tribuisse tuis. Talis eras, modo tonse Pelops, positisque nitebas Crinibus, ut totum sponsa videret ebur. </poem> ==<span id='85.0'></span>LXXXV.== <poem> Pediconibus os olere dicis. Hoc si, sicut ais, Fabulle, verum est: Quid tu credis olere cunnilingis? </poem> ==<span id='86.0'></span>LXXXVI.== <poem> Triginta tibi sunt pueri totidemque puellae: Una est nec surgit mentula. Quid facies? </poem> ==<span id='87.0'></span>LXXXVII.== <poem> Bis Cotta soleas perdidisse se questus, Dum neglegentem ducit ad pedes vernam, Qui solus inopi praestat et facit turbam, Excogitavit - homo sagax et astutus - Ne facere posset tale saepius damnum:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|LXXXVII}}.5|5}} Excalceatus ire coepit ad cenam. </poem> ==<span id='88.0'></span>LXXXVIII.== <poem> Tongilianus habet nasum: scio, non nego. Sed iam Nil praeter nasum Tongilianus habet. </poem> ==<span id='89.0'></span>LXXXIX.== <poem> Quod lana caput alligas, Charine, Non aures tibi, sed dolent capilli. </poem> ==<span id='90.0'></span>XC.== <poem> Pro sene, sed clare, votum Maro fecit amico, Cui gravis et fervens hemitritaeos erat, Si Stygias aeger non esset missus ad umbras, Ut caderet magno victima grata Iovi. Coeperunt certam medici spondere salutem.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XC}}.5|5}} Ne votum solvat, nunc Maro vota facit. </poem> ==<span id='91.0'></span>XCI.== <poem> Communis tibi cum viro, Magulla, Cum sit lectulus et sit exoletus, Quare, dic mihi, non sit et minister. Suspiras; ratio est, times lagonam. </poem> ==<span id='92.0'></span>XCII.== <poem> Saepe rogare soles, qualis sim, Prisce, futurus, Si fiam locuples simque repente potens. Quemquam posse putas mores narrare futuros? Dic mihi, si fias tu leo, qualis eris? </poem> ==<span id='93.0'></span>XCIII.== <poem> Qua moechum ratione basiaret Coram coniuge, repperit Fabulla. Parvum basiat usque morionem; Hunc multis rapit osculis madentem Moechus protinus, et suis repletum{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIII}}.5|5}} Ridenti dominae statim remittit. Quanto morio maior est maritus! </poem> ==<span id='94.0'></span>XCIV.== <poem> Scribebamus epos; coepisti scribere: cessi, Aemula ne starent carmina nostra tuis. Transtulit ad tragicos se nostra Thalia coturnos: Aptasti longum tu quoque syrma tibi. Fila lyrae movi Calabris exculta Camenis:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIV}}.5|5}} Plectra rapis nobis, ambitiose, nova. Audemus saturas: Lucilius esse laboras. Ludo levis elegos: tu quoque ludis idem. Quid minus esse potest? epigrammata fingere coepi: Hinc etiam petitur iam mea palma tibi.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCIV}}.10|10}} Elige, quid nolis - quis enim pudor, omnia velle? - Et si quid non vis, Tucca, relinque mihi. </poem> ==<span id='95.0'></span>XCV.== <poem> Musseti pathicissimos libellos, Qui certant Sybariticis libellis, Et tinctas sale pruriente chartas Instanti lege Rufe; sed puella Sit tecum tua, ne talassionem{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCV}}.5|5}} Indicas manibus libidinosis Et fias sine femina maritus. </poem> ==<span id='96.0'></span>XCVI.== <poem> Cum tibi nota tui sit vita fidesque mariti, Nec premat ulla tuos sollicitetve toros, Quid quasi paelicibus torqueris inepta ministris, In quibus et brevis est et fugitiva Venus? Plus tibi quam domino pueros praestare probabo:{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVI}}.5|5}} Hi faciunt, ut sis femina sola viro; Hi dant quod non vis uxor dare. ‘Do tamen,’ inquis, ‘Ne vagus a thalamis coniugis erret amor.’ Non eadem res est: Chiam volo, nolo mariscam: Ne dubites quae sit Chia, marisca tua est.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVI}}.10|10}} Scire suos fines matrona et femina debet: Cede sua pueris, utere parte tua. </poem> ==<span id='97.0'></span>XCVII.== <poem> Uxor cum tibi sit puella, qualem Votis vix petat inprobus maritus, Dives, nobilis, erudita, casta, Rumpis, Basse, latus, sed in comatis, Uxoris tibi dote quos parasti.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVII}}.5|5}} Et sic ad dominam reversa languet Multis mentula milibus redempta; Sed nec vocibus excitata blandis, Molli pollice nec rogata surgit. Sit tandem pudor, aut eamus in ius.{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVII}}.10|10}} Non est haec tua, Basse: vendidisti. </poem> ==<span id='98.0'></span>XCVIII.== <poem> Baetis olivifera crinem redimite corona, Aurea qui nitidis vellera tinguis aquis; Quem Bromius, quem Pallas amat; cui rector aquarum Albula navigerum per freta pandit iter: Ominibus laetis vestras Instantius oras{{r|{{safesubst:#invoke:Romanus|Arabic|XCVIII}}.5|5}} Intret, et hic populis ut prior annus eat. Non ignorat, onus quod sit succedere Macro: Qui sua metitur pondera, ferre potest. </poem> {{Liber |Ante= Liber XI |AnteNomen= ../Liber XI |Post= Liber XIII (Xenia) |PostNomen = ../Liber XIII }} </div>{{finis}} ciw30vev3mwke3v6w4gktctk1nlubz0 0 56429 269351 181798 2026-06-06T21:49:28Z Saumache 27923 269351 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Flavius Vopiscus Syracusius |OperaeTitulus= Historia Augusta |OperaeWikiPagina= Historia Augusta |Annus= ~ 400 |SubTitulus=Firmus, Saturninus, Proculus, et Bonosus }}__NOTOC__ <div class="verse"> {{Liber |Ante=Probus |AnteNomen=../Probus |Post=Carus, Carinus et Numerianus |PostNomen=../Carus, Carinus et Numerianus }} == I == <div class=text> 1 Minusculos tyrannos scio plerosque tacuisse aut breviter praeterisse. nam et Suetonius Tranquillus, emendatissimus et candidissimus scriptor, Antoni[n]um, Vindicem tacuit, contentus eo quod eos cursim perstrinxerat, et Marius Maximus, qui Avidium Marci temporibus, Albinum et Nigrum Severi non suis propriis libris sed alienis innexuit. 2 et de Suetonio non miramur, cui familiare fuit amare brevitatem. quid Marius Maximus, homo omnium verbosissimus, qui et mythist[h]oricis se voluminibus inplicavit, num ad istam descriptionem curamque descendit? 3 atque contra, Treb<ell>i<u>s Pollio ea fuit diligentia, ea cura in edendis bonis malisque principibus, ut etiam triginta tyrannos uno breviter libro concluderet, qui Valeriani et Gallieni nec multo superiorum aut inferiorum principum fuere temporibus. 4. quare etiam <laudes, quod nobis> quoque etiamsi <festinemus>, non tamen minima fuerit cura, ut dictis Aureliano, Tacito et Floriano, Probo etiam, magno ac singulari principe, cum dicendi essent Carus, Carinus et Numerianus, de Saturnino, Bonoso et Proculo et Firmo, qui sub Aureliano fuerant, non taceremus. </div> == II == <div class=text> 1 Scis enim, mi Basse, quanta nobis contentio proxime fuerit cum a[r]matore historiarum Marco F[r]onteio, cum ille diceret Firmum, qui Aureliani temporibus Aegyptum occupaverat, latrunculum fuisse, non principem, contra ego mecumque Rufius Celsus et Ceionius Iulianus et Fabius Sossianus contenderent dicentes illum et purpura usum et percussa moneta Augustum esse vocitatum, cum etiam nummos eius Severus Arc<h>ontius protulit, de Gr<a>ecis autem Aegyptiisque libris convicit illum autokratora in [a]edictis suis esse vocatum. 2 et illi quidem adversum nos contendenti haec sola ratio fuit, quod dicebat Aurelianum in edicto suo non scripsisse, quod tyrannum occidisset, sed quod latrunculum quendam a re p. removisset; proinde quasi digne tanti, princeps nominis debuerit tyrannum appellare hominem tenebrarium aut non semper latrones vocitaverint magni principes eos, quos invadentes purpuras necaverunt. 3 ipse ego in Aureliani vita, priusquam de Firmo cuncta cognoscerem, Firmum non inter purpuratos habui, sed quasi quendam latronem; quod idcirco dixi, ne qui<s>, me oblitum aestimaret mei. 4 sed ne volumini, quod brevissimum promisi, multa conectam, veniamus ad Firmum. </div> == III == <div class=text> 1 Firmo patria Seleucia fuit, tametsi plerique Graecorum alteram tradunt, ignari eo tempore ipso tres fuisse Firmos, quorum unus praefectus Aegypti, alter dux limi[li]tis Africani idemque pro consule, tertius iste Zenobiae amicus ac socius, qui Alexandriam Aegyptiorum incitatus furore pervasit et quem Aurelianus solita virtutum suarum felicitate contrivit. 2 de huius divitiis multa dicuntur. nam et vitreis quadraturis bitumine aliisque medicamentis insertis domum in<s>tr[od]uxisse perhibetur et tantum habuisse de c<h>artis, ut publice saepe diceret exercitum se alere posse papyro et glutine. 3 idem et cum Blemmyis societatem maximam tenuit et cum Saracenis. naves quoque ad Indos negotia<to>rias saepe misit. 4 ipse quoque [ipse perhibetur] dicitur habuisse duos dentes elephanti pedum denum, e quibus Aurelianus sellam constituerat facere ad<d>itis aliis duobus, in qua Iuppiter aureus, et gemmatus sederet cum specie praetext<a>e ponendus in templo Solis, Appenninis sortibus ad[d]itis, quem appellari voluerat lovem Consulem vel Consulentem. 5 sed eosdem dentes postea Carinus mulieri cuidam dono dedit, quae lectum ex his fecisse narratur. <quam>, quia et nunc scitur et sciri apud posteros nihil proderit, taceo. 6 ita donum Indicum, Iovi Optimo Maximo consecratum, per deterrimum principem et ministerium libidinis factum videtur <et> pretium. </div> == IV == <div class=text> 1 Fuit tamen Firmus statura ingenti, oculis foris eminentibus, capillo crispo, fronte vulnerata, vultu nigriore, reliqua parte corporis candidus sed pilosus atque hispidus, ita ut eum plerique Cyclopem vocarent. carne multa vescebatur, struthionem ad diem comedisse fertur. 2 vini non multum bibit, aqu<a>e plurimum, mente firmissimus, nervis robustissimus, ita ut Tritanum vinceret, cuius Varro meminit. 3 nam et incudem superpositam pectori constanter aliis [s]tu<n>dentibus pertulit, cum ipse reclinis ac resupinus et curvatus in manus penderet potius quam iaceret. fuit tamen ei contentio cum Aureliani ducibus ad bibendum, si quando e[i]um temptare voluisse<n>t. 4 nam quidam Burburus nomine de numero vexillariorum, notissimus potator, cum ad bibendum eundem provocasset, s[a]itu<l>as duas plenas mero duxit et toto postea convivio sobrius fuit; et cum ei Burburus diceret: 'quare non faeces bibisti?', respondit ille: 'stulte, terra non bibitur.' levia persequimur, cum maiora dicenda sint. </div> == V == <div class=text> 1 Hic ergo contra Aurelianum sumpsit imperium ad defendendas partes, quae supererant, Zenobiae. sed Aureliano de Thraciis redeunte superatus est. multi dicunt laqueo eum vitam finisse: aliud <e>dictis suis ostendit <Aurelianus>. namque cum eum vicisset, tale edictum Romae proponi iussit: 3 'amantissimo sui populo Romano Aurelianus Augustus salutem dicit. pacato undique gentium toto, qua late patet, orbe terrarum Firmum etiam latronem Aegyptium, barbaricis motibus aestuantem et feminei propudii reliquias colligentem, ne plurimum loquar, fugavimus, obsedimus, cruciavimus et occidimus. 4 nihil est, Romulei Quirites, quod timere possitis. canon Aegypti, qui suspensus per latronem inprobum fuerat, integer veniet. 5 sit vobis cum senatu concordia, cum equestri ordine amicitia, cum praetorianis adfectio. ego efficiam, ne sit aliqua sollicitudo Romana. 6 vacate ludis, vacate circensibus. nos publicae necessitates teneant, vos occupent voluptates. quare sanctissimi Quirites,' et reliqua. </div> == VI == <div class=text> 1 Haec nos de Firmo cognovisse scire debuisti, sed digna memoratu. 2 nam ea, quae de illo Aurelius Festivus, libertus Aureliani, singillatim rettulit, si vis cognoscere, eundem oportet legas, maxime cum dicat Firmum eundem inter crocodillos, unctum crocodillorum adipibus, natasse et elephantum rexisse et hippopotamo sedisse et sedentem ingentibus strutionibus vectum esse et quasi volitasse. 3 sed haec scire quid prodest? cum et Livius et Sallustius taceant res leves de his, quorum vita<s> arripuerunt. 4 non enim scimus, quales mulos Clodius habuerit aut mulas Titus Annius Milo, aut utrum Tusco equo sederit Catil[I]ina an Sardo, vel quali <in> clamide Pompeius usus fuerit purpura. 5 quare finem de Firmo faciemus venientes ad Saturninum, qui contra Probum imperium sibimet in orientis partibus vindicavit. </div> == VII == <div class=text> 1 Saturninus oriundo fuit Gallus, ex gente hominum inquietissima et avida semper vel faciendi principis vel imperii. 2 huic inter ceteros duces, quod vere summus vir esset, certe videretur, Aurelianus limitis orientalis ducatum dedit, sapienter praecipiens, ne umquam Aegyptum videret. 3 cogitabat enim, quantum videmus, vir prudentissimus Gallorum naturam et verebatur, ne, si praeturbidam civitatem vidisset, quo eum natura ducebat, e<o> societate quoque hominum duceretur. 4 sunt enim Aegyptii, ut satis nosti, <in>venti ventosi, furibundi, iactantes, iniuriosi atque adeo vani, liberi, novarum rerum usque ad cantilenas publicas cupientes, versificatores, epigrammatarii, mathematici, haruspices, medici. 5 nam <in> eis C<h>ristiani, Samaritae et quibus praesentia semper tempora cum enormi libertate displiceant. 6 ac ne quis mihi Aegyptiorum irascatur et meum esse credat, quod in litteras rettuli, Hadriani epistolam, <p>romam ex libris Flegontis liberti eius proditam, ex qua penitus Aegyptiorum vita detegatur. </div> == VIII == <div class=text> 1 'Hadrianus Augustus Serviano consuli salutem. Aegyptum, quam mihi laudabas, Serviane carissime, totam didici levem, pendulam et ad omnia famae momenta volitantem. 2 illic qui Serapem colunt, C<h>ristiani sunt et devoti sunt Serapi, qui se C<h>risti episcopos dicunt, nemo illic archisynagogus Iud<a>eorum, nemo Samarites, nemo C<h>ristianorum presbyter non mathematicus, non haruspex, non aliptes. 4 ipse ille patriarcha cum Aegyptum venerit, ab aliis Serapidem adorare, ab aliis cogitur Christum. 5 genus hominum seditiosissimum, vanissimum, iniuriosissimun, civitas opulenta, dives, fecunda, in qua nemo vivat otiosus. 6 alii vitrum, conflant, aliis c<h>arth[h]a conficitur, omnes certe linifiones <aut> cuiuscumque artis et <professionis> videntur; et habent podagrosi, quod agant, habent <prae>cisi, quod agant, habent caeci, quod faciant, ne chiragrici quidem apud eos otiosi vivunt. unus illis deus nummus est. 7 hunc Christiani, hunc Iud<a>ei, hunc omnes venerantur et gentes. et utinam melius esset morata civitas, digna profecto, quae pro sui f<ec>unditate, quae pro sui magnitudine totius Aegypti tenea[n]t principatum. 8 huic ego cuncta concessi, vetera privilegia reddidi, nova sic addidi, ut praesenti gratias agerent. denique ut primum inde discessi, et in filium meum Verum multa dixerint, et de Antin[in]o<o> quae dixerint, comperisse te credo. 9 nihil illis opto, nisi ut suis pullis alantur, quos quem ad modum fecundant, pudet dicere. 10 calices tibi allassontes <di>versi coloris transmisi, quos mihi sacerdos templi obtulit, tibi et sorori meae specialiter dedicatos, quos tu velim festis diebus conviviis adhibeas. caveas tamen, ne his Africanus noster indulgenter utatur.' </div> == IX == <div class=text> 1 Haec ergo cogitans de Aegyptiis Aurelianus iusserat, ne Saturninus Aegyptum videret, et mente quidem divina. nam ut primum Aegyptii magnam potestatem ad se venisse viderunt, statim clamarunt: 'Saturnine Auguste, dii te servent!' 2 et ille quidem, quod negari non potest, vir sapiens de Alexandrina civitate mox fugit atque ad Pal<a>estinam rediit. 3 ibi tamen cum cogitare coepisset tutum sibi non esse, si privatus viveret, deposita purpura ex simulacro Veneris cy[n]clade uxoria militibus circumstantibus amictus et adoratus est. 4 avum meum saepe dicentem audivi se interfuisse, cum ille adoraretur. 5 'flebat', inquit, 'et dicebat: "necessarium, si non adroganter dicam, res p. virum perdidit. ego certe instauravi Gallias, ego a Mauris possessam Africam reddidi, ego Hispanias pacavi. sed quid prodest? omnia haec adfectato semel honore perierunt." </div> == X == <div class=text> 1 Et cum eum animarent vel ad vitam vel ad imperium, qui amicuerunt purpuram, in haec verba disseruit: 'nescitis, amici, quid mali sit imperare. 2 gladii s<a>eta pendente[bu]s cervicibus inminent, hastae undique, undique spicula. ipsi custodes timentur, ipsi comites formidantur. non cibus pro voluptate, non i[n]ter pro auctoritate, non bella pro iudicio, non arma pro studio. 3 adde, quod omnis aetas in imperio reprehenditur: senex est quispiam: inhabilis videtur; at iuvenis: <ard>et furore. iam quid amabilem omnibus Probum dico? cui <cum> me <ae>mulum esse cupitis, cui libens c[a]edo et cuius esse dux cupio, in necessitatem mortis me trahitis. habeo solacium mortis: solus perire non potero.' 4 Marcus Salvidienus hanc ipsius orationem vere fuisse dicit, et fuit re vera non parum litteratus. nam et in Africa r<h>e[c]tori[o] operam dederat, Romae frequentavera[n]t pergula<s> magistrales. </div> == XI == <div class=text> 1 Et ne longius progrediar, dicendum est, quod praecipue ad hunc pertinet, errare quosdam et putare hunc esse Saturninum, qui Gallieni temporibus imperium occupavit, cum [h]is longe alius sit et [a] Probo paene nolent<e> sit occisus. 2 fertur autem Probus et clementes ad eum litteras saepe misisse et veniam esse pollicitum, sed milites, qui cum eo fuerant, non credidisse. 3 obsessum denique in castro quodam ab his, quos Probus miserat, invito Probo esse iugulatum. 4 Longum est frivola quaeque conectere, odiosum dicere, quali statura fuerit, quo corpore, quo decore, quid biberit, quid comederit, ab aliis ista dicantur, quae prope ad exemplum nihil prosunt. nos ad ea, quae sunt dicenda, redeamus. </div> == XII == <div class=text> 1 Proculo patria Albinga[t]uni fuere, positi in Alpibus maritimis. domi nobilis sed maioribus latrocinantibus atque adeo pecore ac servis et his rebus, quas abduxerat, satis dives. 2 fertur denique eo tempore, quo sumpsit imperium, duo milia servorum suorum armasse. 3 huic uxor virago, quae illum in hanc praecipitavit dementiam, nomine Samso, quod ei postea inditum est, nam antea Vituriga nominata est. 4 filius Herennianus, quem et ipsum, si quinquennium implesset, ita enim loquebatur, ditasset imperio. 5 homo, quod negari non potest ........ e idemque fortissimus, ipse quoque latrociniis adsuetus, qui tamen armatam semper egerit vitam. nam et multis Iegionibus tribunus praefuit et fortia edidit facta. 6 et quoniam minima quaeque iocunda sunt atque habent aliquid gratiae cum leguntur, tacendum non est, quod et ipse gloriatur in quadam sua [a]epistola, quam ipsam melius est ponere quam de ea plurimum dicere: 7 'Proculus Maeciano adfini salutem dicit. centum ex <S>armatia virgines cepi. ex his una nocte decem in<i>vi; omnes tamen, quod in me erat, mulieres intra dies quindecim reddidi.' — 8 gloriatur, ut vides, rem ineptam et satis libidinosam atque inter fortes se haberi credit, si criminum densitate co<nc>al<l>escat. </div> == XIII == <div class=text> 1 Hic tamen cum etiam post honores militares [cum] se inprobe, libidinose, tamen fortiter gereret, hortantibus Lugdunensibus, qui et ab Aureliano graviter contusi videbantur et Probum vehementissime pertimescebant, in imperium vocitatus est, ludo p<a>ene ac ioco, ut Onesimus dicit, quod quidem apud nullum alium repperisse me scio. 2 nam cum in quodam convivio ad latrunculos luderetur atque ipse decies imperator exisset, quidam non ignobilis scurra 'ave' inquit, 'August[a]e' adIataque Iana purpurea umeros eius vinxit eumque adoravit; timor inde consciorum atque inde iam exercitus temptatio et imperii. 3 non nihilum tamen Gallis profuit. nam Alamannos, qui tunc adhuc Germani dicebantur, non sine gloriae splendore contrivit, numquam aliter quam latrocinandi pugnans modo. 4 hunc tamen Probus fugatum usque ad ultimas terras et cupientem, in Francorum auxilium venire, a quibus originem se trahere ipse dicebat, ipsis prodentibus Francis, quibus familiare est ridendo fidem frangere, vicit et interemit. 5 posteri eius etiam nunc apud Albingaunos agunt, qui ioco solent dicere sibi non placere esse vel principes vel latrones. 6 Haec digna memoratu de Proculo didicisse me memini. veniamus ad Bonosum, de quo multo minora condidi. </div> == XIV == <div class=text> 1 Bonosus domo Hispaniensi fuit, origine Brittannus, Galla tamen matre, ut ipse dicebat, r<h>et[h]oris filius ut ab aliis comperi, p<a>edagogi litterarii. parvulus patrem amisit atque a matre fortissima educatus litterarum, nihil didicit. 2 militavit primum inter ordinarios, deinde inter [a]equites; duxit ordines, tribunatus egit, dux limitis R<a>etici fuit, bibit, quantum hominum nemo. 3 de hoc Aurelianus saepe dicebat: 'non ut vivat, natus est, sed ut bibat.' quem quidem diu i<n> honore habuit causa militiae. 4 nam si quando legati barbarorum undecumque gentium venissent, ipsi propinabantur, ut eos inebriaret atque ab his per vinum cuncta cognosceret. ipse quantumlibet bibisset, semper securus et sobrius et, ut <O>nes[c]imus dicit scriptor vitae Probi, adhuc in vino prudentior. 5 habuit praeterea rem mirabilem, ut quantum bibisset, tantum mingeret[ur], neque umquam eius aut pectus aut venter aut vesica, gravaretur. </div> == XV == <div class=text> 1 Hic idem, cum quodam tempore in Reno Romanas lusorias Germani incendissent, timore ne poenas daret, sumpsit imperium idque diutius tenuit quam merebatur. 2 nam longo gravique certamine a Probo superatus laqueo vitam finivit, cum quidem iocus exstitit amphoram pendere, non hominem. 3 Filios duos reliquit, quibus ambobus Probus pepercit, uxore[m] quoque eius in honore habita et usque ad mortem salario praestito. 4 fuisse enim dicitur, ut et avus meus dicebat, femina singularis exempli et familiae nobilis, gentis tamen Gothicae; quam illi Aurelianus uxorem idcirco dederat, ut per eum a Gothis cuncta cognosceret. erat enim illa virgo regalis. 5 exstant litterae ad legatum Thraciarum scriptae de his nuptiis et donis, quae Aurelianus Bonoso duci nuptiarum causa {dari} iussit, quas ego inserui: 6 'Aurelianus Augustus Gallonio Avito salutem. superioribus litteris scripseram, ut optimates Gothicas aput Perinthum conlocares, decretis salariis, non ut singula<e> acciperent, sed ut septem simul unum convi<vi>um haberent. cum enim divisae accipiunt, et illae parum sumunt, et res p. plurimum perdit. 7 nunc tamen, quoniam placuit Bonoso Hunilam dari, dabis ei iuxta brevem infra scriptum omnia, quae praecipimus; sumptu etiam publico nuptias c[a]elebrabis.' 8 Brevis munerum fuit: 'tunicas palliolatas ianthinas subsericas, tunicam auro clavatam subsericam librilem unam, interulas dilores duas et reliqua, quae matron<a>e conveniunt. ipsi dabis aureos Philippeos centum, argenteos Antoninianos mille, aeris sestertium decies.' 9 Haec me legisse teneo de Bonoso. et potui quidem horum vitam praeterire, quos nemo quaerebat, attamen, ne quid fidei deesset, etiam de his, quae didiceram, intimanda curavi. 10 supersunt mihi Carus, Carinus et Numerianus, nam Diocletianus et qui secuntur stilo maiore dicendi sunt. </div> {{Liber |Ante=Probus |AnteNomen=../Probus |Post=Carus, Carinus et Numerianus |PostNomen=../Carus, Carinus et Numerianus }} o8k4555qyxkrmq0anrysl0lkknfyyr8 104 74615 269279 246659 2026-06-06T17:48:01Z JimKillock 19003 269279 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JimKillock" /></noinclude>riunt,incredulis claudunt. Matth. 16, 19. {{et}} 18,18. 8. Operarii {{et}} me{{s}}{{s}}ores in meffe Domini, {{et}} Vinitores quos mittit in vineam {{s}}uam [Matth.9,37.{{et}} 20, 1. {{et}} 1. The{{s}}{{s}}. 3, 2. {{et}} 2. Tim. 2, 15.] denotat primò, {{s}}ummai e{{s}}{{s}}e Mini{{s}}terii nece{{s}}{{s}}itatem. deinde, non e{{s}}{{s}}e ignavum otium, {{s}}ed negotiorum negotium; quia c{{on}}feruntur operariis in me{{s}}{{s}}e, opus verò me{{s}}{{s}}orum eft per {{s}}e laborio{{s}}i{{s}}{{s}}imum, vim Solis, ventorum violentiam, tempe{{s}}tates patiuntur {{et}} imbres, qu{{ae}} omnia hominem {{et}} ftrenuum flagi- gnavum tant,non otio {{et}} umbr{{ae}} affuetum. Hila boribus fe frangit,{{et}}Vigiliis laffant, pro inde dicuntur οἱκοπιώντες [1.Tim.5,17.] (1)qui ftrenuè laborat ufq; ad laffitudiné: ut lignifeca, agricola, meffor,miles.Hoc, corpus atterit,ex imis medullis fuccu ex- haurit, fenium mortemq; accelerat. ut vi- dere eft.Joh.8, 57. tunondú habes quin- quaginta annos; unde colligunt nonnulli, Chriftum ob multum laborem in Pr{{ae}}di- cationibus, vigiliis {{et}} orationibus quafi ante tempus confenuiffe: nam cur{{ae}} {{et}} la bores faciut canos.proinde exclamat Pro- pheta [Ifa.24,16.] v{{ae}} mihi! macies mea macies mea!non dicit, Pinguedo, Pingue, do mea! uti nónulliEpicuri de grege por- ci. fed quia fuit vir zelans pro gloria {{et}}po- pulo Dei,corpore fuit tenui ac macilento, vultuq; pallido, qualis effe folet dolentia ac lugentium. V. Plura apud Dan. Dyke in Philemon: 24.P.3145<noinclude></noinclude> 2lz9okpbxz4dtcn7rdehrt8fg8ad0zb 269286 269279 2026-06-06T17:57:55Z JimKillock 19003 /* Emendata */ 269286 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JimKillock" /></noinclude>riunt,incredulis claudunt. Matth. 16, 19. {{et}} 18,18. 8. Operarii {{et}} me{{s}}{{s}}ores in meffe Domini, {{et}} Vinitores quos mittit in vineam {{s}}uam [Matth.9,37.{{et}} 20, 1. {{et}} 1. The{{s}}{{s}}. 3, 2. {{et}} 2. Tim. 2, 15.] denotat primò, {{s}}ummai e{{s}}{{s}}e Mini{{s}}terii nece{{s}}{{s}}itatem. deinde, non e{{s}}{{s}}e ignavum otium, {{s}}ed negotiorum negotium; quia c{{on}}feruntur operariis in me{{s}}{{s}}e, opus verò me{{s}}{{s}}orum eft per {{s}}e laborio{{s}}i{{s}}{{s}}imum, vim Solis, ventorum violentiam, tempe{{s}}tates patiuntur {{et}} imbres, qu{{ae}} omnia hominem gnavum flagitant, non otio {{et}} umbr{{ae}} a{{s}}{{s}}uetum. Hi laboribus {{s}}e frangit, {{et}}Vigiliis la{{s}}{{s}}ant, proinde dicuntur {{graeca|''οἱκοπιώντες''}} [1.Tim.5,17.] ({[sc|i}}) qui {{s}}trenuè labor{{an}}t u{{s}}{{que}} ad la{{s}}{{s}}itudiné: ut ligni{{s}}eca, agricola, me{{s}}{{s}}or, miles.{{marginalia dextra|V. Plura apud Dan. Dyke in Philemon: 24.p.314}} Hoc, corpus atterit, ex imis medullis {{s}}ucc{{um}} exhaurit, {{s}}enium mortem{{que}} accelerat. ut videre e{{s}}t. Joh.8, 57. tu nond{{um}} habes quinquaginta annos; unde colligunt nonnulli, Chri{{s}}tum ob multum laborem in Pr{{ae}}dicationibus, vigiliis {{et}} orationibus quafi ante tempus con{{s}}enui{{s}}{{s}}e: nam cur{{ae}} {{et}} labores faci{{un}}t canos. proinde exclamat Propheta [I{{s}}a.24,16.] v{{ae}} mihi! macies mea macies mea! non dicit, Pinguedo, Pinguedo mea! uti n{{on}}nulli Epicuri de grege porci. {{s}}ed quia fuit vir zelans pro gloria {{et}} populo Dei, corpore fuit tenui ac macilento, vultu{{que}} pallido, qualis e{{s}}{{s}}e {{s}}olet dolenti{{um}} ac lugentium.<noinclude></noinclude> hxgmcueen1l4ji3ehhshcnurs60f9jw 269287 269286 2026-06-06T17:58:14Z JimKillock 19003 269287 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JimKillock" /></noinclude>riunt,incredulis claudunt. Matth. 16, 19. {{et}} 18,18. 8. Operarii {{et}} me{{s}}{{s}}ores in meffe Domini, {{et}} Vinitores quos mittit in vineam {{s}}uam [Matth.9,37.{{et}} 20, 1. {{et}} 1. The{{s}}{{s}}. 3, 2. {{et}} 2. Tim. 2, 15.] denotat primò, {{s}}ummai e{{s}}{{s}}e Mini{{s}}terii nece{{s}}{{s}}itatem. deinde, non e{{s}}{{s}}e ignavum otium, {{s}}ed negotiorum negotium; quia c{{on}}feruntur operariis in me{{s}}{{s}}e, opus verò me{{s}}{{s}}orum eft per {{s}}e laborio{{s}}i{{s}}{{s}}imum, vim Solis, ventorum violentiam, tempe{{s}}tates patiuntur {{et}} imbres, qu{{ae}} omnia hominem gnavum flagitant, non otio {{et}} umbr{{ae}} a{{s}}{{s}}uetum. Hi laboribus {{s}}e frangit, {{et}}Vigiliis la{{s}}{{s}}ant, proinde dicuntur {{graeca|''οἱκοπιώντες''}} [1.Tim.5,17.] ({{sc|i}}) qui {{s}}trenuè labor{{an}}t u{{s}}{{que}} ad la{{s}}{{s}}itudiné: ut ligni{{s}}eca, agricola, me{{s}}{{s}}or, miles.{{marginalia dextra|V. Plura apud Dan. Dyke in Philemon: 24.p.314}} Hoc, corpus atterit, ex imis medullis {{s}}ucc{{um}} exhaurit, {{s}}enium mortem{{que}} accelerat. ut videre e{{s}}t. Joh.8, 57. tu nond{{um}} habes quinquaginta annos; unde colligunt nonnulli, Chri{{s}}tum ob multum laborem in Pr{{ae}}dicationibus, vigiliis {{et}} orationibus quafi ante tempus con{{s}}enui{{s}}{{s}}e: nam cur{{ae}} {{et}} labores faci{{un}}t canos. proinde exclamat Propheta [I{{s}}a.24,16.] v{{ae}} mihi! macies mea macies mea! non dicit, Pinguedo, Pinguedo mea! uti n{{on}}nulli Epicuri de grege porci. {{s}}ed quia fuit vir zelans pro gloria {{et}} populo Dei, corpore fuit tenui ac macilento, vultu{{que}} pallido, qualis e{{s}}{{s}}e {{s}}olet dolenti{{um}} ac lugentium.<noinclude></noinclude> l3ak449b1jvkhl835luhrjvp6qv5u84 104 74669 269396 246886 2026-06-07T03:17:57Z Trooper57 22870 /* Proofread */ 269396 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Trooper57" />{{rh|274|{{sc|GeorgI MarcgravI}}}}</noinclude>tantum manibus exprimunt; {{s}}uccum paulum {{s}}ub{{s}}idere {{s}}inunt {{et}} tum percolant. Hoc vinum, {{s}}i ita licet vocare, recens, albicat in{{s}}tar lactis, po{{s}}t aliquot autem dies fit pallidius. Saporis e{{s}}t ad{{s}}tringentis; forte, ita ut quoque inebriet paulo largius hau{{s}}tum. Pote{{s}}t aliquando ad{{s}}ervari, {{s}}ed denique degenerat in acetum optimum {{et}} boni {{s}}aporis, ita ut ab ignaris pro aceto vini {{s}}umi po{{s}}{{s}}et. Alterum vinum vocant ''Aipỹ'', quod pr{{ae}}parant duobus modis, vel ma{{s}}ticando vel contundendo radicem; utrovis tamen modo per ebullitionem. Priori modo radices de ''Aipimacaxera'' conco{{s}}{{s}}as vetul{{ae}} dentibus ma{{s}}ticant, oll{{ae}}que in{{s}}puunt, vocantque hanc veluti pultem Caraçu: dein aquam {{s}}uper{{s}}undunt, coquunt lento igne, continuo agitandam: per expre{{s}}{{s}}ionem deinceps {{s}}eparant liquorem, quem vocant ''Cavicaracu'': hic potus bibitur tepefactus. Po{{s}}teriori modo eadem radix recens bene purgata con{{s}}cinditur, contunditur, {{et}} ebullitur in potum candidantem in{{s}}tar lactis eburyati, qui {{et}} tepefactus bibitur. Saporis e{{s}}t grati, {{s}}ubacidiu{{s}}culi, {{et}} vocatur ''Cacimacaxera''. Utrumque tamen potum communi nomine appellant ''Aipÿ''. Tertii generis appellant ''Pacobí'', quem conficiunt è fructibus arboris ''Pacobete'' {{et}} ''Pacobuçu'': de quibus in arborum de{{s}}criptione à nobis dictum e{{s}}t. Quarti generis nominant ''Abatii'', Lu{{s}}itani autem ''{{sic|Vino|Vinho}} de Milho'', quia fit è milio illo grandi, quod vulgo Turcicum vocamus, {{et}} Maizium. Quinti generis dicitur ip{{s}}is ''Nanaî'', quia fit è pr{{ae}}{{s}}tanti{{s}}{{s}}imo illo fructu ''Nana'', de quo plura in illius de{{s}}criptione diximus. Ob{{s}}ervandum autem hoc e{{s}}{{s}}e fortius reliquis omnibus {{et}} facillime inebriare. Sexti generis ip{{s}}is vocatur ''Ietici'', Lu{{s}}itanis autem ''Vinho de Batatas''; {{s}}i quidem fit è noti{{s}}{{s}}imis illis radicibus, {{et}} quidem varie mixtis. Septimum locum obtinet potus qui conficitur è fructu ''Ianipaba'' maturo. Octavum autem quem Bra{{s}}ilien{{s}}es vulgo vocant ''Beeutingui''. Nonum, quem vocant ''Tipiacî'', qui utrique potus itidem fiunt è farina Mandioc{{ae}}, nimirum è ''Beiu'' {{et}} ''Tepioia'', de quibus alibi dictum. C{{ae}}terum hi Barbari {{s}}upra modum amant adu{{s}}tum no{{s}}tras, vocant ''Cacitata'', {{et}} enormiter, cum datur, {{s}}e illo inebriant. Potu itidem quem Nigrit{{ae}} hîc faciunt {{et}} vocant ''Garapa'' (fit autem eo modo quem in Cannarum {{s}}acchari de{{s}}criptione dixi) magna copia {{s}}e ingurgitant, ita ut integros dies nocte{{s}}que canendo {{et}} {{s}}altando traducant, potui continuo indulgentes tam f{{oe}}min{{ae}} quam viri. Mirum tamen quod rarius inter pocula rixentur, ni{{s}}i forte Zelotypi{{ae}} cau{{s}}a. Tapuiy{{ae}} quando hunc potum pr{{ae}}parant, {{s}}ive ''Acauî'', {{s}}ive ''Aipii'' (ii {{s}}cilicet qui pagos incolunt {{et}} è Tapuiarum genere Cariri dicuntur) faciunt id omnes {{s}}imul. Dies dein con{{s}}tituitur {{et}} indicatur {{s}}ingulis. Conveniunt omnes mane, incipiendoque ab uno pagi angulo, evacuant ordine omne vinum per omnia domicilia donec nihil {{s}}uper{{s}}it. Potui {{s}}ic indulgendo cantillant, {{s}}altant rara intermi{{s}}{{s}}ione. Quando eorum aliquis {{s}}e nimio potu di{{s}}tentum {{s}}en{{s}}it, vomitum {{s}}ibi excitat {{et}} denuo haurit; ita ut qui plus vomere pote{{s}}t {{et}} denuo bibere, pro optimo {{et}} {{s}}trenui{{s}}{{s}}imo habeatur inter reliquos potatores. Tabaco quoque frequenti{{s}}{{s}}ime utuntur omnes Bra{{s}}ili{{ae}} incol{{ae}}: vocant hanc herbam Petima, {{et}} folia illius Petimaba. Hanc in aëre {{s}}iccatam ponunt ad ignem, ut manu conterta in minutas particulas po{{s}}{{s}}it: hinc indunt in{{s}}trumentis {{s}}uis è cortice fructus Pindoba, vel Vrucuruba, vel Ioçara, aut Aque, {{et}}c. confectis; pr{{ae}}cidunt quippe una extremitate, nucem eximunt ac corticem poliunt; hinc foramine in latere facto applicant tubulum è ligno factum. Hoc in{{s}}trumentum vocant Petimbuaba, Lu{{s}}itani autem corruptè Catimbaba, Belg{{ae}} adhuc corruptius Watgenbow. Utuntur quoque tubulis ex argilla à {{s}}e factis {{et}} excoctis, {{s}}icut {{et}} illis qui ex Europa ad eos afferuntur, quos nominant ''Amrupetimbuaba''. Tapuiy{{ae}} autem utuntur tubis rectis, amplis, ligneis vel etiam argillaceis, ita amplis, ut integrum pugnum Tabaci capiant, quibus repletis {{et}} accen{{s}}is fugiendo fumum hauriunt. CAP. VIII. De Lingua Bra{{s}}ilien{{s}}ium, è Grammatica P. Jo{{s}}ephi de Anchieta, S.I. Hoc caput ab Authore no{{s}}tro plane affectum tantum fuit derelictum: {{s}}ed pervenit ad manus meas Grammatica lingu{{ae}} maximè u{{s}}itat{{ae}} in Bra{{s}}ilia, compo{{s}}ita {{et}} digesta à P. Jo{{s}}epho de Anchieta, S.I. edita Conimbric{{ae}} Anno CIↃIↃXCV. è qua pauca delibabimus ut gu{{s}}tum aliquem lingu{{ae}} demus.<noinclude></noinclude> 1dz63zp0dmijov4wdvnpasrd66ndwc5 269397 269396 2026-06-07T03:18:08Z Trooper57 22870 /* Not proofread */ 269397 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Trooper57" />{{rh|274|{{sc|GeorgI MarcgravI}}}}</noinclude>tantum manibus exprimunt; {{s}}uccum paulum {{s}}ub{{s}}idere {{s}}inunt {{et}} tum percolant. Hoc vinum, {{s}}i ita licet vocare, recens, albicat in{{s}}tar lactis, po{{s}}t aliquot autem dies fit pallidius. Saporis e{{s}}t ad{{s}}tringentis; forte, ita ut quoque inebriet paulo largius hau{{s}}tum. Pote{{s}}t aliquando ad{{s}}ervari, {{s}}ed denique degenerat in acetum optimum {{et}} boni {{s}}aporis, ita ut ab ignaris pro aceto vini {{s}}umi po{{s}}{{s}}et. Alterum vinum vocant ''Aipỹ'', quod pr{{ae}}parant duobus modis, vel ma{{s}}ticando vel contundendo radicem; utrovis tamen modo per ebullitionem. Priori modo radices de ''Aipimacaxera'' conco{{s}}{{s}}as vetul{{ae}} dentibus ma{{s}}ticant, oll{{ae}}que in{{s}}puunt, vocantque hanc veluti pultem Caraçu: dein aquam {{s}}uper{{s}}undunt, coquunt lento igne, continuo agitandam: per expre{{s}}{{s}}ionem deinceps {{s}}eparant liquorem, quem vocant ''Cavicaracu'': hic potus bibitur tepefactus. Po{{s}}teriori modo eadem radix recens bene purgata con{{s}}cinditur, contunditur, {{et}} ebullitur in potum candidantem in{{s}}tar lactis eburyati, qui {{et}} tepefactus bibitur. Saporis e{{s}}t grati, {{s}}ubacidiu{{s}}culi, {{et}} vocatur ''Cacimacaxera''. Utrumque tamen potum communi nomine appellant ''Aipÿ''. Tertii generis appellant ''Pacobí'', quem conficiunt è fructibus arboris ''Pacobete'' {{et}} ''Pacobuçu'': de quibus in arborum de{{s}}criptione à nobis dictum e{{s}}t. Quarti generis nominant ''Abatii'', Lu{{s}}itani autem ''{{sic|Vino|Vinho}} de Milho'', quia fit è milio illo grandi, quod vulgo Turcicum vocamus, {{et}} Maizium. Quinti generis dicitur ip{{s}}is ''Nanaî'', quia fit è pr{{ae}}{{s}}tanti{{s}}{{s}}imo illo fructu ''Nana'', de quo plura in illius de{{s}}criptione diximus. Ob{{s}}ervandum autem hoc e{{s}}{{s}}e fortius reliquis omnibus {{et}} facillime inebriare. Sexti generis ip{{s}}is vocatur ''Ietici'', Lu{{s}}itanis autem ''Vinho de Batatas''; {{s}}i quidem fit è noti{{s}}{{s}}imis illis radicibus, {{et}} quidem varie mixtis. Septimum locum obtinet potus qui conficitur è fructu ''Ianipaba'' maturo. Octavum autem quem Bra{{s}}ilien{{s}}es vulgo vocant ''Beeutingui''. Nonum, quem vocant ''Tipiacî'', qui utrique potus itidem fiunt è farina Mandioc{{ae}}, nimirum è ''Beiu'' {{et}} ''Tepioia'', de quibus alibi dictum. C{{ae}}terum hi Barbari {{s}}upra modum amant adu{{s}}tum no{{s}}tras, vocant ''Cacitata'', {{et}} enormiter, cum datur, {{s}}e illo inebriant. Potu itidem quem Nigrit{{ae}} hîc faciunt {{et}} vocant ''Garapa'' (fit autem eo modo quem in Cannarum {{s}}acchari de{{s}}criptione dixi) magna copia {{s}}e ingurgitant, ita ut integros dies nocte{{s}}que canendo {{et}} {{s}}altando traducant, potui continuo indulgentes tam f{{oe}}min{{ae}} quam viri. Mirum tamen quod rarius inter pocula rixentur, ni{{s}}i forte Zelotypi{{ae}} cau{{s}}a. Tapuiy{{ae}} quando hunc potum pr{{ae}}parant, {{s}}ive ''Acauî'', {{s}}ive ''Aipii'' (ii {{s}}cilicet qui pagos incolunt {{et}} è Tapuiarum genere Cariri dicuntur) faciunt id omnes {{s}}imul. Dies dein con{{s}}tituitur {{et}} indicatur {{s}}ingulis. Conveniunt omnes mane, incipiendoque ab uno pagi angulo, evacuant ordine omne vinum per omnia domicilia donec nihil {{s}}uper{{s}}it. Potui {{s}}ic indulgendo cantillant, {{s}}altant rara intermi{{s}}{{s}}ione. Quando eorum aliquis {{s}}e nimio potu di{{s}}tentum {{s}}en{{s}}it, vomitum {{s}}ibi excitat {{et}} denuo haurit; ita ut qui plus vomere pote{{s}}t {{et}} denuo bibere, pro optimo {{et}} {{s}}trenui{{s}}{{s}}imo habeatur inter reliquos potatores. Tabaco quoque frequenti{{s}}{{s}}ime utuntur omnes Bra{{s}}ili{{ae}} incol{{ae}}: vocant hanc herbam Petima, {{et}} folia illius Petimaba. Hanc in aëre {{s}}iccatam ponunt ad ignem, ut manu conterta in minutas particulas po{{s}}{{s}}it: hinc indunt in{{s}}trumentis {{s}}uis è cortice fructus Pindoba, vel Vrucuruba, vel Ioçara, aut Aque, {{et}}c. confectis; pr{{ae}}cidunt quippe una extremitate, nucem eximunt ac corticem poliunt; hinc foramine in latere facto applicant tubulum è ligno factum. Hoc in{{s}}trumentum vocant Petimbuaba, Lu{{s}}itani autem corruptè Catimbaba, Belg{{ae}} adhuc corruptius Watgenbow. Utuntur quoque tubulis ex argilla à {{s}}e factis {{et}} excoctis, {{s}}icut {{et}} illis qui ex Europa ad eos afferuntur, quos nominant ''Amrupetimbuaba''. Tapuiy{{ae}} autem utuntur tubis rectis, amplis, ligneis vel etiam argillaceis, ita amplis, ut integrum pugnum Tabaci capiant, quibus repletis {{et}} accen{{s}}is fugiendo fumum hauriunt. CAP. VIII. De Lingua Bra{{s}}ilien{{s}}ium, è Grammatica P. Jo{{s}}ephi de Anchieta, S.I. Hoc caput ab Authore no{{s}}tro plane affectum tantum fuit derelictum: {{s}}ed pervenit ad manus meas Grammatica lingu{{ae}} maximè u{{s}}itat{{ae}} in Bra{{s}}ilia, compo{{s}}ita {{et}} digesta à P. Jo{{s}}epho de Anchieta, S.I. edita Conimbric{{ae}} Anno CIↃIↃXCV. è qua pauca delibabimus ut gu{{s}}tum aliquem lingu{{ae}} demus.<noinclude></noinclude> puzibfa7ynlfek2avlxdhniep7ub4mu 269398 269397 2026-06-07T03:40:23Z Trooper57 22870 /* Proofread */ 269398 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Trooper57" />{{rh|274|{{sc|GeorgI MarcgravI}}}}</noinclude><section begin="VII"/>tantum manibus exprimunt; {{s}}uccum paulum {{s}}ub{{s}}idere {{s}}inunt {{et}} tum percolant. Hoc vinum, {{s}}i ita licet vocare, recens, albicat in{{s}}tar lactis, po{{s}}t aliquot autem dies fit pallidius. Saporis e{{s}}t ad{{s}}tringentis; forte, ita ut quoque inebriet paulo largius hau{{s}}tum. Pote{{s}}t aliquando ad{{s}}ervari, {{s}}ed denique degenerat in acetum optimum {{et}} boni {{s}}aporis, ita ut ab ignaris pro aceto vini {{s}}umi po{{s}}{{s}}et. Alterum vinum vocant ''Aipỹ'', quod pr{{ae}}parant duobus modis, vel ma{{s}}ticando vel contundendo radicem; utrovis tamen modo per ebullitionem. Priori modo radices de ''Aipimacaxera'' conco{{s}}{{s}}as vetul{{ae}} dentibus ma{{s}}ticant, oll{{ae}}que in{{s}}puunt, vocantque hanc veluti pultem Caraçu: dein aquam {{s}}uper{{s}}undunt, coquunt lento igne, continuo agitandam: per expre{{s}}{{s}}ionem deinceps {{s}}eparant liquorem, quem vocant ''Cavicaracu'': hic potus bibitur tepefactus. Po{{s}}teriori modo eadem radix recens bene purgata con{{s}}cinditur, contunditur, {{et}} ebullitur in potum candidantem in{{s}}tar lactis eburyati, qui {{et}} tepefactus bibitur. Saporis e{{s}}t grati, {{s}}ubacidiu{{s}}culi, {{et}} vocatur ''Cacimacaxera''. Utrumque tamen potum communi nomine appellant ''Aipÿ''. Tertii generis appellant ''Pacobí'', quem conficiunt è fructibus arboris ''Pacobete'' {{et}} ''Pacobuçu'': de quibus in arborum de{{s}}criptione à nobis dictum e{{s}}t. Quarti generis nominant ''Abatii'', Lu{{s}}itani autem ''{{sic|Vino|Vinho}} de Milho'', quia fit è milio illo grandi, quod vulgo Turcicum vocamus, {{et}} Maizium. Quinti generis dicitur ip{{s}}is ''Nanaî'', quia fit è pr{{ae}}{{s}}tanti{{s}}{{s}}imo illo fructu ''Nana'', de quo plura in illius de{{s}}criptione diximus. Ob{{s}}ervandum autem hoc e{{s}}{{s}}e fortius reliquis omnibus {{et}} facillime inebriare. Sexti generis ip{{s}}is vocatur ''Ietici'', Lu{{s}}itanis autem ''Vinho de Batatas''; {{s}}i quidem fit è noti{{s}}{{s}}imis illis radicibus, {{et}} quidem varie mixtis. Septimum locum obtinet potus qui conficitur è fructu ''Ianipaba'' maturo. Octavum autem quem Bra{{s}}ilien{{s}}es vulgo vocant ''Beeutingui''. Nonum, quem vocant ''Tipiacî'', qui utrique potus itidem fiunt è farina Mandioc{{ae}}, nimirum è ''Beiu'' {{et}} ''Tepioia'', de quibus alibi dictum. C{{ae}}terum hi Barbari {{s}}upra modum amant adu{{s}}tum no{{s}}tras, vocant ''Cacitata'', {{et}} enormiter, cum datur, {{s}}e illo inebriant. Potu itidem quem Nigrit{{ae}} hîc faciunt {{et}} vocant ''Garapa'' (fit autem eo modo quem in Cannarum {{s}}acchari de{{s}}criptione dixi) magna copia {{s}}e ingurgitant, ita ut integros dies nocte{{s}}que canendo {{et}} {{s}}altando traducant, potui continuo indulgentes tam f{{oe}}min{{ae}} quam viri. Mirum tamen quod rarius inter pocula rixentur, ni{{s}}i forte Zelotypi{{ae}} cau{{s}}a. Tapuiy{{ae}} quando hunc potum pr{{ae}}parant, {{s}}ive ''Acauî'', {{s}}ive ''Aipii'' (ii {{s}}cilicet qui pagos incolunt {{et}} è Tapuiarum genere Cariri dicuntur) faciunt id omnes {{s}}imul. Dies dein con{{s}}tituitur {{et}} indicatur {{s}}ingulis. Conveniunt omnes mane, incipiendoque ab uno pagi angulo, evacuant ordine omne vinum per omnia domicilia donec nihil {{s}}uper{{s}}it. Potui {{s}}ic indulgendo cantillant, {{s}}altant rara intermi{{s}}{{s}}ione. Quando eorum aliquis {{s}}e nimio potu di{{s}}tentum {{s}}en{{s}}it, vomitum {{s}}ibi excitat {{et}} denuo haurit; ita ut qui plus vomere pote{{s}}t {{et}} denuo bibere, pro optimo {{et}} {{s}}trenui{{s}}{{s}}imo habeatur inter reliquos potatores. Tabaco quoque frequenti{{s}}{{s}}ime utuntur omnes Bra{{s}}ili{{ae}} incol{{ae}}: vocant hanc herbam ''Petima'', {{et}} folia illius ''Petimaoba''. Hanc in aëre {{s}}iccatam ponunt ad ignem, ut manu conterta in minutas particulas po{{s}}{{s}}it: hinc indunt in{{s}}trumentis {{s}}uis è cortice fructus ''Pindoba'', vel ''Urucuruîba'', vel ''Ioçara'', aut ''Aque'', {{et}}c. confectis; pr{{ae}}cidunt quippe una extremitate, nucem eximunt ac corticem poliunt; hinc foramine in latere facto applicant tubulum è ligno factum. Hoc in{{s}}trumentum vocant ''Petimbuaba'', Lu{{s}}itani autem corruptè ''Catimbaba'', Belg{{ae}} adhuc corruptius {{Gothica|Katgenbow}}. Utuntur quoque tubulis ex argilla à {{s}}e factis {{et}} excoctis, {{s}}icut {{et}} illis qui ex Europa ad eos afferuntur, quos nominant ''Amrupetimbuaba''. Tapuiy{{ae}} autem utuntur tubis rectis, amplis, ligneis vel etiam argillaceis, ita amplis, ut integrum pugnum Tabaci capiant, quibus repletis {{et}} accen{{s}}is fugiendo fumum hauriunt. <section end="VII"/> <section begin="VIII"/>{{c|{{sc|Cap. VIII.}}}} {{c|{{larger|''De Lingua Bra{{s}}ilien{{s}}ium, è Grammatica'' P. Jo{{s}}ephi de Anchieta, S.I.}} Hoc caput ab Authore no{{s}}tro plane affectum tantum fuit derelictum: {{s}}ed pervenit ad manus meas Grammatica lingu{{ae}} maximè u{{s}}itat{{ae}} in Bra{{s}}ilia, compo{{s}}ita {{et}} digesta à P. Jo{{s}}epho de Anchieta, S.I. edita Conimbric{{ae}} Anno {{sc2|CIↃIↃXCV}}. è qua pauca delibabimus ut gu{{s}}tum aliquem lingu{{ae}} demus. {{nop}} <section end="VIII"/><noinclude>{{r|I. ''De''}}</noinclude> 58sekgo4azdxcq7mh7eo7l8rci3im5l 269399 269398 2026-06-07T03:40:43Z Trooper57 22870 269399 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Trooper57" />{{rh|274|{{sc|GeorgI MarcgravI}}}}</noinclude><section begin="VII"/>tantum manibus exprimunt; {{s}}uccum paulum {{s}}ub{{s}}idere {{s}}inunt {{et}} tum percolant. Hoc vinum, {{s}}i ita licet vocare, recens, albicat in{{s}}tar lactis, po{{s}}t aliquot autem dies fit pallidius. Saporis e{{s}}t ad{{s}}tringentis; forte, ita ut quoque inebriet paulo largius hau{{s}}tum. Pote{{s}}t aliquando ad{{s}}ervari, {{s}}ed denique degenerat in acetum optimum {{et}} boni {{s}}aporis, ita ut ab ignaris pro aceto vini {{s}}umi po{{s}}{{s}}et. Alterum vinum vocant ''Aipỹ'', quod pr{{ae}}parant duobus modis, vel ma{{s}}ticando vel contundendo radicem; utrovis tamen modo per ebullitionem. Priori modo radices de ''Aipimacaxera'' conco{{s}}{{s}}as vetul{{ae}} dentibus ma{{s}}ticant, oll{{ae}}que in{{s}}puunt, vocantque hanc veluti pultem Caraçu: dein aquam {{s}}uper{{s}}undunt, coquunt lento igne, continuo agitandam: per expre{{s}}{{s}}ionem deinceps {{s}}eparant liquorem, quem vocant ''Cavicaracu'': hic potus bibitur tepefactus. Po{{s}}teriori modo eadem radix recens bene purgata con{{s}}cinditur, contunditur, {{et}} ebullitur in potum candidantem in{{s}}tar lactis eburyati, qui {{et}} tepefactus bibitur. Saporis e{{s}}t grati, {{s}}ubacidiu{{s}}culi, {{et}} vocatur ''Cacimacaxera''. Utrumque tamen potum communi nomine appellant ''Aipÿ''. Tertii generis appellant ''Pacobí'', quem conficiunt è fructibus arboris ''Pacobete'' {{et}} ''Pacobuçu'': de quibus in arborum de{{s}}criptione à nobis dictum e{{s}}t. Quarti generis nominant ''Abatii'', Lu{{s}}itani autem ''{{sic|Vino|Vinho}} de Milho'', quia fit è milio illo grandi, quod vulgo Turcicum vocamus, {{et}} Maizium. Quinti generis dicitur ip{{s}}is ''Nanaî'', quia fit è pr{{ae}}{{s}}tanti{{s}}{{s}}imo illo fructu ''Nana'', de quo plura in illius de{{s}}criptione diximus. Ob{{s}}ervandum autem hoc e{{s}}{{s}}e fortius reliquis omnibus {{et}} facillime inebriare. Sexti generis ip{{s}}is vocatur ''Ietici'', Lu{{s}}itanis autem ''Vinho de Batatas''; {{s}}i quidem fit è noti{{s}}{{s}}imis illis radicibus, {{et}} quidem varie mixtis. Septimum locum obtinet potus qui conficitur è fructu ''Ianipaba'' maturo. Octavum autem quem Bra{{s}}ilien{{s}}es vulgo vocant ''Beeutingui''. Nonum, quem vocant ''Tipiacî'', qui utrique potus itidem fiunt è farina Mandioc{{ae}}, nimirum è ''Beiu'' {{et}} ''Tepioia'', de quibus alibi dictum. C{{ae}}terum hi Barbari {{s}}upra modum amant adu{{s}}tum no{{s}}tras, vocant ''Cacitata'', {{et}} enormiter, cum datur, {{s}}e illo inebriant. Potu itidem quem Nigrit{{ae}} hîc faciunt {{et}} vocant ''Garapa'' (fit autem eo modo quem in Cannarum {{s}}acchari de{{s}}criptione dixi) magna copia {{s}}e ingurgitant, ita ut integros dies nocte{{s}}que canendo {{et}} {{s}}altando traducant, potui continuo indulgentes tam f{{oe}}min{{ae}} quam viri. Mirum tamen quod rarius inter pocula rixentur, ni{{s}}i forte Zelotypi{{ae}} cau{{s}}a. Tapuiy{{ae}} quando hunc potum pr{{ae}}parant, {{s}}ive ''Acauî'', {{s}}ive ''Aipii'' (ii {{s}}cilicet qui pagos incolunt {{et}} è Tapuiarum genere Cariri dicuntur) faciunt id omnes {{s}}imul. Dies dein con{{s}}tituitur {{et}} indicatur {{s}}ingulis. Conveniunt omnes mane, incipiendoque ab uno pagi angulo, evacuant ordine omne vinum per omnia domicilia donec nihil {{s}}uper{{s}}it. Potui {{s}}ic indulgendo cantillant, {{s}}altant rara intermi{{s}}{{s}}ione. Quando eorum aliquis {{s}}e nimio potu di{{s}}tentum {{s}}en{{s}}it, vomitum {{s}}ibi excitat {{et}} denuo haurit; ita ut qui plus vomere pote{{s}}t {{et}} denuo bibere, pro optimo {{et}} {{s}}trenui{{s}}{{s}}imo habeatur inter reliquos potatores. Tabaco quoque frequenti{{s}}{{s}}ime utuntur omnes Bra{{s}}ili{{ae}} incol{{ae}}: vocant hanc herbam ''Petima'', {{et}} folia illius ''Petimaoba''. Hanc in aëre {{s}}iccatam ponunt ad ignem, ut manu conterta in minutas particulas po{{s}}{{s}}it: hinc indunt in{{s}}trumentis {{s}}uis è cortice fructus ''Pindoba'', vel ''Urucuruîba'', vel ''Ioçara'', aut ''Aque'', {{et}}c. confectis; pr{{ae}}cidunt quippe una extremitate, nucem eximunt ac corticem poliunt; hinc foramine in latere facto applicant tubulum è ligno factum. Hoc in{{s}}trumentum vocant ''Petimbuaba'', Lu{{s}}itani autem corruptè ''Catimbaba'', Belg{{ae}} adhuc corruptius {{Gothica|Katgenbow}}. Utuntur quoque tubulis ex argilla à {{s}}e factis {{et}} excoctis, {{s}}icut {{et}} illis qui ex Europa ad eos afferuntur, quos nominant ''Amrupetimbuaba''. Tapuiy{{ae}} autem utuntur tubis rectis, amplis, ligneis vel etiam argillaceis, ita amplis, ut integrum pugnum Tabaci capiant, quibus repletis {{et}} accen{{s}}is fugiendo fumum hauriunt. <section end="VII"/> <section begin="VIII"/>{{c|{{sc|Cap. VIII.}}}} {{c|{{larger|''De Lingua Bra{{s}}ilien{{s}}ium, è Grammatica'' P. Jo{{s}}ephi de Anchieta, S.I.}}}} Hoc caput ab Authore no{{s}}tro plane affectum tantum fuit derelictum: {{s}}ed pervenit ad manus meas Grammatica lingu{{ae}} maximè u{{s}}itat{{ae}} in Bra{{s}}ilia, compo{{s}}ita {{et}} digesta à P. Jo{{s}}epho de Anchieta, S.I. edita Conimbric{{ae}} Anno {{sc2|CIↃIↃXCV}}. è qua pauca delibabimus ut gu{{s}}tum aliquem lingu{{ae}} demus. {{nop}} <section end="VIII"/><noinclude>{{r|I. ''De''}}</noinclude> jom19ijx38v1u5909mqp8z8css9jc2b 269400 269399 2026-06-07T03:42:00Z Trooper57 22870 269400 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Trooper57" />{{rh|274|{{sc|GeorgI MarcgravI}}}}</noinclude><section begin="VII"/>tantum manibus exprimunt; {{s}}uccum paulum {{s}}ub{{s}}idere {{s}}inunt {{et}} tum percolant. Hoc vinum, {{s}}i ita licet vocare, recens, albicat in{{s}}tar lactis, po{{s}}t aliquot autem dies fit pallidius. Saporis e{{s}}t ad{{s}}tringentis; forte, ita ut quoque inebriet paulo largius hau{{s}}tum. Pote{{s}}t aliquando ad{{s}}ervari, {{s}}ed denique degenerat in acetum optimum {{et}} boni {{s}}aporis, ita ut ab ignaris pro aceto vini {{s}}umi po{{s}}{{s}}et. Alterum vinum vocant ''Aipỹ'', quod pr{{ae}}parant duobus modis, vel ma{{s}}ticando vel contundendo radicem; utrovis tamen modo per ebullitionem. Priori modo radices de ''Aipimacaxera'' conco{{s}}{{s}}as vetul{{ae}} dentibus ma{{s}}ticant, oll{{ae}}que in{{s}}puunt, vocantque hanc veluti pultem Caraçu: dein aquam {{s}}uper{{s}}undunt, coquunt lento igne, continuo agitandam: per expre{{s}}{{s}}ionem deinceps {{s}}eparant liquorem, quem vocant ''Cavicaracu'': hic potus bibitur tepefactus. Po{{s}}teriori modo eadem radix recens bene purgata con{{s}}cinditur, contunditur, {{et}} ebullitur in potum candidantem in{{s}}tar lactis eburyati, qui {{et}} tepefactus bibitur. Saporis e{{s}}t grati, {{s}}ubacidiu{{s}}culi, {{et}} vocatur ''Cacimacaxera''. Utrumque tamen potum communi nomine appellant ''Aipÿ''. Tertii generis appellant ''Pacobí'', quem conficiunt è fructibus arboris ''Pacobete'' {{et}} ''Pacobuçu'': de quibus in arborum de{{s}}criptione à nobis dictum e{{s}}t. Quarti generis nominant ''Abatii'', Lu{{s}}itani autem ''{{sic|Vino|Vinho}} de Milho'', quia fit è milio illo grandi, quod vulgo Turcicum vocamus, {{et}} Maizium. Quinti generis dicitur ip{{s}}is ''Nanaî'', quia fit è pr{{ae}}{{s}}tanti{{s}}{{s}}imo illo fructu ''Nana'', de quo plura in illius de{{s}}criptione diximus. Ob{{s}}ervandum autem hoc e{{s}}{{s}}e fortius reliquis omnibus {{et}} facillime inebriare. Sexti generis ip{{s}}is vocatur ''Ietici'', Lu{{s}}itanis autem ''Vinho de Batatas''; {{s}}i quidem fit è noti{{s}}{{s}}imis illis radicibus, {{et}} quidem varie mixtis. Septimum locum obtinet potus qui conficitur è fructu ''Ianipaba'' maturo. Octavum autem quem Bra{{s}}ilien{{s}}es vulgo vocant ''Beeutingui''. Nonum, quem vocant ''Tipiacî'', qui utrique potus itidem fiunt è farina Mandioc{{ae}}, nimirum è ''Beiu'' {{et}} ''Tepioia'', de quibus alibi dictum. C{{ae}}terum hi Barbari {{s}}upra modum amant adu{{s}}tum no{{s}}tras, vocant ''Cacitata'', {{et}} enormiter, cum datur, {{s}}e illo inebriant. Potu itidem quem Nigrit{{ae}} hîc faciunt {{et}} vocant ''Garapa'' (fit autem eo modo quem in Cannarum {{s}}acchari de{{s}}criptione dixi) magna copia {{s}}e ingurgitant, ita ut integros dies nocte{{s}}que canendo {{et}} {{s}}altando traducant, potui continuo indulgentes tam f{{oe}}min{{ae}} quam viri. Mirum tamen quod rarius inter pocula rixentur, ni{{s}}i forte Zelotypi{{ae}} cau{{s}}a. Tapuiy{{ae}} quando hunc potum pr{{ae}}parant, {{s}}ive ''Acauî'', {{s}}ive ''Aipii'' (ii {{s}}cilicet qui pagos incolunt {{et}} è Tapuiarum genere Cariri dicuntur) faciunt id omnes {{s}}imul. Dies dein con{{s}}tituitur {{et}} indicatur {{s}}ingulis. Conveniunt omnes mane, incipiendoque ab uno pagi angulo, evacuant ordine omne vinum per omnia domicilia donec nihil {{s}}uper{{s}}it. Potui {{s}}ic indulgendo cantillant, {{s}}altant rara intermi{{s}}{{s}}ione. Quando eorum aliquis {{s}}e nimio potu di{{s}}tentum {{s}}en{{s}}it, vomitum {{s}}ibi excitat {{et}} denuo haurit; ita ut qui plus vomere pote{{s}}t {{et}} denuo bibere, pro optimo {{et}} {{s}}trenui{{s}}{{s}}imo habeatur inter reliquos potatores. Tabaco quoque frequenti{{s}}{{s}}ime utuntur omnes Bra{{s}}ili{{ae}} incol{{ae}}: vocant hanc herbam ''Petima'', {{et}} folia illius ''Petimaoba''. Hanc in aëre {{s}}iccatam ponunt ad ignem, ut manu conterta in minutas particulas po{{s}}{{s}}it: hinc indunt in{{s}}trumentis {{s}}uis è cortice fructus ''Pindoba'', vel ''Urucuruîba'', vel ''Ioçara'', aut ''Aque'', {{et}}c. confectis; pr{{ae}}cidunt quippe una extremitate, nucem eximunt ac corticem poliunt; hinc foramine in latere facto applicant tubulum è ligno factum. Hoc in{{s}}trumentum vocant ''Petimbuaba'', Lu{{s}}itani autem corruptè ''Catimbaba'', Belg{{ae}} adhuc corruptius {{Gothica|Katgenbow}}. Utuntur quoque tubulis ex argilla à {{s}}e factis {{et}} excoctis, {{s}}icut {{et}} illis qui ex Europa ad eos afferuntur, quos nominant ''Amrupetimbuaba''. Tapuiy{{ae}} autem utuntur tubis rectis, amplis, ligneis vel etiam argillaceis, ita amplis, ut integrum pugnum Tabaci capiant, quibus repletis {{et}} accen{{s}}is fugiendo fumum hauriunt. <section end="VII"/> <section begin="VIII"/>{{c|{{sc|Cap. VIII.}}}} {{c|{{larger|''De Lingua Bra{{s}}ilien{{s}}ium, è Grammatica'' P. Jo{{s}}ephi de Anchieta, S.I.}}}} Hoc caput ab Authore no{{s}}tro plane affectum tantum fuit derelictum: {{s}}ed pervenit ad manus meas Grammatica lingu{{ae}} maximè u{{s}}itat{{ae}} in Bra{{s}}ilia, compo{{s}}ita {{et}} digesta à P. Jo{{s}}epho de Anchieta, S.I. edita Conimbric{{ae}} Anno {{sc2|CIↃIↃXCV}}. è qua pauca delibabimus ut gu{{s}}tum aliquem lingu{{ae}} demus. {{nop}} <section end="VIII"/><noinclude>{{d|I. ''De''}}</noinclude> aojdp507mdhs4qi0f0cn2kqsnfc8z4c 269401 269400 2026-06-07T03:44:23Z Trooper57 22870 269401 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Trooper57" />{{rh|274|{{sc|GeorgI MarcgravI}}}}</noinclude><section begin="VII"/>tantum manibus exprimunt; {{s}}uccum paulum {{s}}ub{{s}}idere {{s}}inunt {{et}} tum percolant. Hoc vinum, {{s}}i ita licet vocare, recens, albicat in{{s}}tar lactis, po{{s}}t aliquot autem dies fit pallidius. Saporis e{{s}}t ad{{s}}tringentis; forte, ita ut quoque inebriet paulo largius hau{{s}}tum. Pote{{s}}t aliquando ad{{s}}ervari, {{s}}ed denique degenerat in acetum optimum {{et}} boni {{s}}aporis, ita ut ab ignaris pro aceto vini {{s}}umi po{{s}}{{s}}et. Alterum vinum vocant ''Aipỹ'', quod pr{{ae}}parant duobus modis, vel ma{{s}}ticando vel contundendo radicem; utrovis tamen modo per ebullitionem. Priori modo radices de ''Aipimacaxera'' conco{{s}}{{s}}as vetul{{ae}} dentibus ma{{s}}ticant, oll{{ae}}que in{{s}}puunt, vocantque hanc veluti pultem Caraçu: dein aquam {{s}}uper{{s}}undunt, coquunt lento igne, continuo agitandam: per expre{{s}}{{s}}ionem deinceps {{s}}eparant liquorem, quem vocant ''Cavicaracu'': hic potus bibitur tepefactus. Po{{s}}teriori modo eadem radix recens bene purgata con{{s}}cinditur, contunditur, {{et}} ebullitur in potum candidantem in{{s}}tar lactis eburyati, qui {{et}} tepefactus bibitur. Saporis e{{s}}t grati, {{s}}ubacidiu{{s}}culi, {{et}} vocatur ''Cacimacaxera''. Utrumque tamen potum communi nomine appellant ''Aipÿ''. Tertii generis appellant ''Pacobí'', quem conficiunt è fructibus arboris ''Pacobete'' {{et}} ''Pacobuçu'': de quibus in arborum de{{s}}criptione à nobis dictum e{{s}}t. Quarti generis nominant ''Abatii'', Lu{{s}}itani autem ''{{sic|Vino|Vinho}} de Milho'', quia fit è milio illo grandi, quod vulgo Turcicum vocamus, {{et}} Maizium. Quinti generis dicitur ip{{s}}is ''Nanaî'', quia fit è pr{{ae}}{{s}}tanti{{s}}{{s}}imo illo fructu ''Nana'', de quo plura in illius de{{s}}criptione diximus. Ob{{s}}ervandum autem hoc e{{s}}{{s}}e fortius reliquis omnibus {{et}} facillime inebriare. Sexti generis ip{{s}}is vocatur ''Ietici'', Lu{{s}}itanis autem ''Vinho de Batatas''; {{s}}i quidem fit è noti{{s}}{{s}}imis illis radicibus, {{et}} quidem varie mixtis. Septimum locum obtinet potus qui conficitur è fructu ''Ianipaba'' maturo. Octavum autem quem Bra{{s}}ilien{{s}}es vulgo vocant ''Beeutingui''. Nonum, quem vocant ''Tipiacî'', qui utrique potus itidem fiunt è farina Mandioc{{ae}}, nimirum è ''Beiu'' {{et}} ''Tepioia'', de quibus alibi dictum. C{{ae}}terum hi Barbari {{s}}upra modum amant adu{{s}}tum no{{s}}tras, vocant ''Cacitata'', {{et}} enormiter, cum datur, {{s}}e illo inebriant. Potu itidem quem Nigrit{{ae}} hîc faciunt {{et}} vocant ''Garapa'' (fit autem eo modo quem in Cannarum {{s}}acchari de{{s}}criptione dixi) magna copia {{s}}e ingurgitant, ita ut integros dies nocte{{s}}que canendo {{et}} {{s}}altando traducant, potui continuo indulgentes tam f{{oe}}min{{ae}} quam viri. Mirum tamen quod rarius inter pocula rixentur, ni{{s}}i forte Zelotypi{{ae}} cau{{s}}a. Tapuiy{{ae}} quando hunc potum pr{{ae}}parant, {{s}}ive ''Acauî'', {{s}}ive ''Aipii'' (ii {{s}}cilicet qui pagos incolunt {{et}} è Tapuiarum genere Cariri dicuntur) faciunt id omnes {{s}}imul. Dies dein con{{s}}tituitur {{et}} indicatur {{s}}ingulis. Conveniunt omnes mane, incipiendoque ab uno pagi angulo, evacuant ordine omne vinum per omnia domicilia donec nihil {{s}}uper{{s}}it. Potui {{s}}ic indulgendo cantillant, {{s}}altant rara intermi{{s}}{{s}}ione. Quando eorum aliquis {{s}}e nimio potu di{{s}}tentum {{s}}en{{s}}it, vomitum {{s}}ibi excitat {{et}} denuo haurit; ita ut qui plus vomere pote{{s}}t {{et}} denuo bibere, pro optimo {{et}} {{s}}trenui{{s}}{{s}}imo habeatur inter reliquos potatores. Tabaco quoque frequenti{{s}}{{s}}ime utuntur omnes Bra{{s}}ili{{ae}} incol{{ae}}: vocant hanc herbam ''Petima'', {{et}} folia illius ''Petimaoba''. Hanc in aëre {{s}}iccatam ponunt ad ignem, ut manu conterta in minutas particulas po{{s}}{{s}}it: hinc indunt in{{s}}trumentis {{s}}uis è cortice fructus ''Pindoba'', vel ''Urucuruîba'', vel ''Ioçara'', aut ''Aque'', {{et}}c. confectis; pr{{ae}}cidunt quippe una extremitate, nucem eximunt ac corticem poliunt; hinc foramine in latere facto applicant tubulum è ligno factum. Hoc in{{s}}trumentum vocant ''Petimbuaba'', Lu{{s}}itani autem corruptè ''Catimbaba'', Belg{{ae}} adhuc corruptius {{Gothica|Katgenbow}}. Utuntur quoque tubulis ex argilla à {{s}}e factis {{et}} excoctis, {{s}}icut {{et}} illis qui ex Europa ad eos afferuntur, quos nominant ''Amrupetimbuaba''. Tapuiy{{ae}} autem utuntur tubis rectis, amplis, ligneis vel etiam argillaceis, ita amplis, ut integrum pugnum Tabaci capiant, quibus repletis {{et}} accen{{s}}is fugiendo fumum hauriunt. <section end="VII"/> <section begin="VIII"/>{{c|{{sc|Cap. VIII.}}}} {{c|{{larger|''De Lingua Bra{{s}}ilien{{s}}ium, è Grammatica'' P. Jo{{s}}ephi de Anchieta, S.I.}}}} Hoc caput ab Authore no{{s}}tro plane affectum tantum fuit derelictum: {{s}}ed pervenit ad manus meas Grammatica lingu{{ae}} maximè u{{s}}itat{{ae}} in Bra{{s}}ilia, compo{{s}}ita {{et}} digesta à P. Jo{{s}}epho de Anchieta, S.I. edita Conimbric{{ae}} Anno {{sc|CIↃIↃXCV}}. è qua pauca delibabimus ut gu{{s}}tum aliquem lingu{{ae}} demus. {{nop}} <section end="VIII"/><noinclude>{{d|I. ''De''}}</noinclude> iqpdtxmlt7z4o2hbks2ncjads6q4207 2 78029 269262 252947 2026-06-06T16:58:59Z Saumache 27923 /* */ 269262 wikitext text/x-wiki Fere solum veterum scripta recenso emendoque ad utilitatem Victionarii in locis citandis. [[wiktionary:en:user:Saumache|User:Saumache]] apud Victionarium Anglicum vide. 71w1cj0pi5dyr7k01rul5mrpsdqarfj 269283 269262 2026-06-06T17:51:59Z Saumache 27923 /* */ 269283 wikitext text/x-wiki Fere solum antiquorum scripta recenso emendoque ad utilitatem Victionarii in locis citandis. [[wiktionary:en:user:Saumache|User:Saumache]] apud Victionarium Anglicum vide. l70bwzfs4itdoxsd118tyl2nqhcdg4q 269284 269283 2026-06-06T17:52:27Z Saumache 27923 /* */ 269284 wikitext text/x-wiki Fere solum antiquorum scripta recenseo emendoque ad utilitatem Victionarii in locis citandis. [[wiktionary:en:user:Saumache|User:Saumache]] apud Victionarium Anglicum vide. svqt3czxyvg2zf4mp5nilz7k160svu7 106 78069 269305 260177 2026-06-06T18:59:55Z Benoit Soubeyran 25250 269305 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=[[Francogallia (1586)|Francogallia]] |Language=la |Volume= |Author=[[Scriptor:Franciscus Hotomanus|Franciscus Hotomanus]] |Translator= |Editor= |Illustrator= |Publisher=Andreae Wecheli Heredes |Address=Francofurtum |Year=1586 |Source=[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k833334 Gallica] |Image=[[File:Hotman - Francogallia, 1586.djvu|page=1|200px]] |Progress=X |Pages=<pagelist 1="Titulus" 2to12="-" 13to15="Index" 16="-" 17="1" 48="34" 244to254="Index" 255to257="-" /> |Remarks={{Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/13}} {{Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/14}} {{Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/15}} |Header= |Footer= }} 42y4efa19svzjiapg32hnqbz8720vt6 104 78095 269298 254002 2026-06-06T18:36:00Z Benoit Soubeyran 25250 269298 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{lsp|{{sc|Capitvm}}}}|}}</noinclude>{| {{ts|ma|fsi}} |- | {{ts|width:2em}} | 22 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/22|De publici Concilij auctoritate in maximis religionis negotiis.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/184|170]] |- | {{ts|vtp}} | 23 || {{outdent|De memorabili auctoritate Concilij in Regem Ludouicum XI.}} || {{ts|ar|vbm}} | 178 |- | {{ts|vtp}} | 24 || {{outdent|* Alterum eiu{{s}}dem publici Concilij facinus in{{s}}igne in Papa Benedicto XIII. damnando ac repudiando.}} || {{ts|ar|vbm}} | 185 |- | {{ts|vtp}} | 25 || {{outdent|* Regem Francogalli{{ae}} non infinitam in {{s}}uo regno dominationem habere, {{s}}ed certo iure certi{{s}}que legibus circun{{s}}criptam}} || {{ts|ar|vbm}} | 188 |- | {{ts|vtp}} | 26 || {{outdent|An mulieres, non vt ab hereditate Regni, {{s}}ic ab eius procuratione, Fr{{an}}cogalli{{ae}} ture arceantur.}} || {{ts|ar|vbm}} | 200 |- | {{ts|vtp}} | 27 || {{outdent|De Parlamentis iuridicialibus.}} || {{ts|ar|vbm}} | 212 |}<noinclude></noinclude> qyn8ftj9tdpu63d58mp7yfyuven438d 269299 269298 2026-06-06T18:39:07Z Benoit Soubeyran 25250 269299 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{lsp|{{sc|Capitvm}}}}|}}</noinclude>{| {{ts|ma|fsi}} |- | {{ts|width:2em}} | 22 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/22|De publici Concilij auctoritate in maximis religionis negotiis.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/184|170]] |- | {{ts|vtp}} | 23 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/23|De memorabili auctoritate Concilij in Regem Ludouicum XI.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/184|192]] |- | {{ts|vtp}} | 24 || {{outdent|* Alterum eiu{{s}}dem publici Concilij facinus in{{s}}igne in Papa Benedicto XIII. damnando ac repudiando.}} || {{ts|ar|vbm}} | 185 |- | {{ts|vtp}} | 25 || {{outdent|* Regem Francogalli{{ae}} non infinitam in {{s}}uo regno dominationem habere, {{s}}ed certo iure certi{{s}}que legibus circun{{s}}criptam}} || {{ts|ar|vbm}} | 188 |- | {{ts|vtp}} | 26 || {{outdent|An mulieres, non vt ab hereditate Regni, {{s}}ic ab eius procuratione, Fr{{an}}cogalli{{ae}} ture arceantur.}} || {{ts|ar|vbm}} | 200 |- | {{ts|vtp}} | 27 || {{outdent|De Parlamentis iuridicialibus.}} || {{ts|ar|vbm}} | 212 |}<noinclude></noinclude> 2xypxeacgf0k8io65fmbfosdwhfsfds 269300 269299 2026-06-06T18:45:32Z Benoit Soubeyran 25250 269300 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{lsp|{{sc|Capitvm}}}}|}}</noinclude>{| {{ts|ma|fsi}} |- | {{ts|width:2em}} | 22 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/22|De publici Concilij auctoritate in maximis religionis negotiis.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/184|170]] |- | {{ts|vtp}} | 23 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/23|De memorabili auctoritate Concilij in Regem Ludouicum XI.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/192|178]] |- | {{ts|vtp}} | 24 || {{outdent|* [Francogallia (1586)/24|Alterum eiu{{s}}dem publici Concilij facinus in{{s}}igne in Papa Benedicto XIII. damnando ac repudiando.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/199|185]] |- | {{ts|vtp}} | 25 || {{outdent|* Regem Francogalli{{ae}} non infinitam in {{s}}uo regno dominationem habere, {{s}}ed certo iure certi{{s}}que legibus circun{{s}}criptam}} || {{ts|ar|vbm}} | 188 |- | {{ts|vtp}} | 26 || {{outdent|An mulieres, non vt ab hereditate Regni, {{s}}ic ab eius procuratione, Fr{{an}}cogalli{{ae}} ture arceantur.}} || {{ts|ar|vbm}} | 200 |- | {{ts|vtp}} | 27 || {{outdent|De Parlamentis iuridicialibus.}} || {{ts|ar|vbm}} | 212 |}<noinclude></noinclude> 3x4ebatci8dfyk0emzke3cg6aqsfxol 269301 269300 2026-06-06T18:45:57Z Benoit Soubeyran 25250 269301 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{lsp|{{sc|Capitvm}}}}|}}</noinclude>{| {{ts|ma|fsi}} |- | {{ts|width:2em}} | 22 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/22|De publici Concilij auctoritate in maximis religionis negotiis.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/184|170]] |- | {{ts|vtp}} | 23 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/23|De memorabili auctoritate Concilij in Regem Ludouicum XI.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/192|178]] |- | {{ts|vtp}} | 24 || {{outdent|* [[Francogallia (1586)/24|Alterum eiu{{s}}dem publici Concilij facinus in{{s}}igne in Papa Benedicto XIII. damnando ac repudiando.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/199|185]] |- | {{ts|vtp}} | 25 || {{outdent|* Regem Francogalli{{ae}} non infinitam in {{s}}uo regno dominationem habere, {{s}}ed certo iure certi{{s}}que legibus circun{{s}}criptam}} || {{ts|ar|vbm}} | 188 |- | {{ts|vtp}} | 26 || {{outdent|An mulieres, non vt ab hereditate Regni, {{s}}ic ab eius procuratione, Fr{{an}}cogalli{{ae}} ture arceantur.}} || {{ts|ar|vbm}} | 200 |- | {{ts|vtp}} | 27 || {{outdent|De Parlamentis iuridicialibus.}} || {{ts|ar|vbm}} | 212 |}<noinclude></noinclude> omvttsvez24d6az9wkugq4jg12ofce3 269302 269301 2026-06-06T18:51:01Z Benoit Soubeyran 25250 269302 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{lsp|{{sc|Capitvm}}}}|}}</noinclude>{| {{ts|ma|fsi}} |- | {{ts|width:2em}} | 22 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/22|De publici Concilij auctoritate in maximis religionis negotiis.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/184|170]] |- | {{ts|vtp}} | 23 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/23|De memorabili auctoritate Concilij in Regem Ludouicum XI.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/192|178]] |- | {{ts|vtp}} | 24 || {{outdent|* [[Francogallia (1586)/24|Alterum eiu{{s}}dem publici Concilij facinus in{{s}}igne in Papa Benedicto XIII. damnando ac repudiando.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/199|185]] |- | {{ts|vtp}} | 25 || {{outdent|* [[Francogallia (1586)/25|Regem Francogalli{{ae}} non infinitam in {{s}}uo regno dominationem habere, {{s}}ed certo iure certi{{s}}que legibus circun{{s}}criptam.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/202|188]] |- | {{ts|vtp}} | 26 || {{outdent|An mulieres, non vt ab hereditate Regni, {{s}}ic ab eius procuratione, Fr{{an}}cogalli{{ae}} ture arceantur.}} || {{ts|ar|vbm}} | 200 |- | {{ts|vtp}} | 27 || {{outdent|De Parlamentis iuridicialibus.}} || {{ts|ar|vbm}} | 212 |}<noinclude></noinclude> 9830657ilkaquo5vjsnxmwgssef48pb 269304 269302 2026-06-06T18:55:59Z Benoit Soubeyran 25250 269304 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{lsp|{{sc|Capitvm}}}}|}}</noinclude>{| {{ts|ma|fsi}} |- | {{ts|width:2em}} | 22 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/22|De publici Concilij auctoritate in maximis religionis negotiis.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/184|170]] |- | {{ts|vtp}} | 23 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/23|De memorabili auctoritate Concilij in Regem Ludouicum XI.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/192|178]] |- | {{ts|vtp}} | 24 || {{outdent|* [[Francogallia (1586)/24|Alterum eiu{{s}}dem publici Concilij facinus in{{s}}igne in Papa Benedicto XIII. damnando ac repudiando.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/199|185]] |- | {{ts|vtp}} | 25 || {{outdent|* [[Francogallia (1586)/25|Regem Francogalli{{ae}} non infinitam in {{s}}uo regno dominationem habere, {{s}}ed certo iure certi{{s}}que legibus circun{{s}}criptam.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/202|188]] |- | {{ts|vtp}} | 26 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/26|An mulieres, non vt ab hereditate Regni, {{s}}ic ab eius procuratione, Fr{{an}}cogalli{{ae}} ture arceantur.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/214|200]] |- | {{ts|vtp}} | 27 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/27|De Parlamentis iuridicialibus.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/226|212]] |}<noinclude></noinclude> 43x99tt70zp8on04kscloxjrsm0rvmt 104 78100 269295 253256 2026-06-06T18:23:28Z Benoit Soubeyran 25250 269295 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Inde}}x.}}|}}</noinclude>7 T exteris nationibus inefcandis Tacitus Francos liber- 3 s Salij Franci tatis auctores nomi- nat 39 41 Taprobanici Reges fre- Salii & Salici Franci 76 Salici Franci ibidem nati 26 Theodoricus rex a Frācis abdicatus 57 Salica lex ibid. p:ozápaxi reges Fra- Satellites prifcoru Re- corum 84 gum Fracorum nul- •Troianorum fabula do 86,87 Francorй ftirpe 34 li Scutoimponebaturrex Tyrannidis nota tri- nouus à Francis 94, 55 Seditiones quadam in- Staquamuis molefta 180 Stipendiñ Gallia à Ro- manis impofitum 20 plex V 86 Venenum in calice Cœ- na dominica 204 Virgacofecrata 70 Utiliteris,id eft, fcri- bero 10<noinclude></noinclude> tktqi6u9byenzemt5jwqlyyc4m63ldw 104 78101 269294 253258 2026-06-06T18:23:01Z Benoit Soubeyran 25250 269294 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Inde}}x.}}|}}</noinclude>Regnaprifia Gallia nö hereditaria 6.eade certis legibus astre. ibid. 211 Eta Regnorum controuer fia ad concilium de lata 166,167 Regine cuftodes appo- fici Reges cum infinita po- testare funt Reges på cudu Ariftotel: 92 Regis carpento & bu. bus venendimos ve. 108,109 Regis liberis pluribus exftantibus quid iu- ris in ipfius heredua- te 62, 64.61,70,72 Regnorum hereditates periculofa tus Regis && Regnidifferë- tra 155 Rigi curatores im po- nuntur 181, 182 Regum Francogallo- rum tres ftirpes 46 Reges prifca Gallia 4 quales Rex fine freno facilety- rannus euadit 7 Rexdominium aliena- refine concilj aucto ritate non poteft 169 Rex Fracogullia a po- puloeligebatur 53, 54 Rex Francorum ine- 59 dia laborat Rex à fuis confiliariis vendi foluus 9° 94 Republi. forma pra- Regis creandimos Fra. Rerum quain regis do- minio funt quadri- 63 47 Regi parere & feruire stantiffimaque 89, diuerfa funt 36 90 corum vetus 49,50, 51,5455 Regnum Francorum inter fraires dini- ſum Regis alij confiliarij,a- lj regni 72 93 23 Romanorum artes in partita diuifio Romanum loqui 27 Romano um tyrannis Gallis intolerabilis<noinclude></noinclude> dfoyc8kpb47aczqpwqyykquph4ltf2z 104 78102 269293 253259 2026-06-06T18:22:41Z Benoit Soubeyran 25250 269293 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Inde}}x.}}|}}</noinclude>loquium bellicum 108 Parlamentorum, au. Etoritas fumma 215, 216 Parlamentum Angli- cum 97 Philippi Franc. regisli. tera ad Papa fatui- tatem Placidina Childeberti mater exilio dānata R Rabularium regnum, 212 Rabularia vnde in Galliam introducta 219 172 Regalis capillitij ius 79 Regina mater pœnis meritis affecta 206 Reginamatris facinus atrox 81,92,204. impium 105,crude- 21 1 le 206,207 Placitum quid 121 Reges facillimè omniú Plectrudis infana do- voluptanbus infa- minatio 206,207 tuantur 156 I 2 bello capts Plinij locus emendatus Reges Francogall:a in Populi Francici ius in legibus fcifcedis 122, 123 Populi regis par po- teftas olim in Gallia 94 Prafecti Aula 130 Principum cotentiones concılıj auĉt̃oritate componuntur 170 Prouinciarum Roma- narum feruitus tri- plex 157 Regis periurium cala- mitate populi expia tum 182 Reges fuos Franci crea- bant 48,49,51,52, $7,73 Girgno fe ab- dicare cogebant 55, 56.57,58,ericiebant ibidem. Regūpotestas 164,165 Regere non debet, qua regina effe no poteft 20 202 Regna<noinclude></noinclude> nhowiqhy02gc2ehr2f3a5ww47v4wu6a 104 78103 269273 253260 2026-06-06T17:37:22Z Benoit Soubeyran 25250 269273 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" /></noinclude>INDEX RERVM ET VERBORVM QVE HOC Libello continentur. A Abdicandorum Regu ius penes populum 55 Adr. Turnebi opinio indifquifitionem vo cata 33 4 Eduia Romanis con- fanguinei dicti Eduoru potentia 4.5 Ægyptij in molibus, Galli in litibus & ca luniis occupati 213 Amph.ctionum Conci- lium 25 Angloru regni admi- niftratio qualis 97 Anglicum parlamen tum ibi. Anfelmus Epifcopus Re 66 gis fui proditor 161 Apannagium Aruernorum veterum potentia Attila victoria imma nes 44 Attuarij Franci 42 B Bataui Francis primė finitimi 33 Bellum boni publici no minatum 178, 179 Bellorum juftorum no femper fecundi eue- tus 40 Blanca regina matris infana dominatio, & infaufta 201, 208,209,210 Bonifacij Papa ad Phi lipp. Frac.regem li- tera I7I Brunechildis regina matris infana do- minatio Brunechildis horren- 205 dum fuppliciñ 206 Baudilo regis iniurioſi interfector 57 Britones Britonates ve- teris lingua Gallice reliquie Budai opinio de Pari- 13 bus Francia 148 Budens<noinclude></noinclude> 6q1p86qsvr6j3dd6dhnlqnbz5t9j3z6 104 78104 269270 260178 2026-06-06T17:34:14Z Benoit Soubeyran 25250 269270 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|229}}</noinclude>cal.vbi dilucide oftendit, Papales clericos vfq; adillud tempus Ro. iuris legibus & Chriftiano- rum Impp.conftitutionibus, quæ in Codice Iu- ftiniani exftant,paruiffe: iifque etiam in iurifiu- randi controucifus vfos effe. Ecquódnam igi- tur(dicet aliquis,tantis malis remedium affere- mus? Cauffam quidem illorum omnium con- ftat effe partim impietatem, partim incredibi- lem gentis noftræ fuperftitionem, quæ perea- dam illa tempora ex codem illo fonte ad nos flaxit, quibus immenfa caligo vniuerfum orbé Chriftianum obtexerat, & vnico Chriftianæ religionis lumine extincto, facris fcilicet Bibliis obrutis ac fepultis, omnia denfiffimis ſuperſti- tionum tenebris oppreffa tenebantur. Quare fi per noftros Alaftoras, fi per furias ciuilium bellorum incentrices licebit, vel (vt verius lo- quamur)per fingularem Dei benignitatem da- bitur,vt facrorum Bibliorum auctoritas in Gal- lia valeat, & iuuentus in iis fe ftudiis exerceat, non dubium eft, quin, vt exorto fole tenebræ fugantur,fic artes rabulariæ vnà cum fuperſti- tionibus ex eodem fonte deductis,depellantur. quod vt Deus optimus maximus propter Chri- ſti filij fui & Emanuelis noftei gloriam noftræ huic ætati concedat,toto pectore ab eo precor, quæfoque. {{c|{{lsp|FINI}}S.}}<noinclude> P 3</noinclude> pcz3fcasa415a9d2tzevc7u9x4gd2m0 269296 269270 2026-06-06T18:28:31Z Benoit Soubeyran 25250 269296 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|229}}</noinclude><section begin="27"/>cal.vbi dilucide oftendit, Papales clericos vfq; adillud tempus Ro. iuris legibus & Chriftiano- rum Impp.conftitutionibus, quæ in Codice Iu- ftiniani exftant,paruiffe: iifque etiam in iurifiu- randi controucifus vfos effe. Ecquódnam igi- tur(dicet aliquis,tantis malis remedium affere- mus? Cauffam quidem illorum omnium con- ftat effe partim impietatem, partim incredibi- lem gentis noftræ fuperftitionem, quæ perea- dam illa tempora ex codem illo fonte ad nos flaxit, quibus immenfa caligo vniuerfum orbé Chriftianum obtexerat, & vnico Chriftianæ religionis lumine extincto, facris fcilicet Bibliis obrutis ac fepultis, omnia denfiffimis ſuperſti- tionum tenebris oppreffa tenebantur. Quare fi per noftros Alaftoras, fi per furias ciuilium bellorum incentrices licebit, vel (vt verius lo- quamur)per fingularem Dei benignitatem da- bitur,vt facrorum Bibliorum auctoritas in Gal- lia valeat, & iuuentus in iis fe ftudiis exerceat, non dubium eft, quin, vt exorto fole tenebræ fugantur,fic artes rabulariæ vnà cum fuperſti- tionibus ex eodem fonte deductis,depellantur. quod vt Deus optimus maximus propter Chri- ſti filij fui & Emanuelis noftei gloriam noftræ huic ætati concedat,toto pectore ab eo precor, quæfoque. {{c|{{lsp|FINI}}S.}} <section end="27"/><noinclude> P 3</noinclude> cgyai42lo8elfuwet797ru6j8dmht8b 0 78843 269275 262844 2026-06-06T17:40:07Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Poetae Latini Croatici – Saeculum XV */ 269275 wikitext text/x-wiki == Poetae Latini Croatici – Saeculum XV == 1) '''Ianus Pannonius''' (1434–1472), qui etiam Ivan Česmički appellatur, natus est in oppido Csezmice (Čazma) in parte septentrionali Croatiae, olim regno medievali Slavoniae adtributa. Inter celeberrimos poetas Latinos saeculi XV numeratur. In universitatibus Italiae eruditus, Latine tantum scripsit: praecipue elegias, saepe autoreflexivas, autobiographicas atque narrativas. Post studia in Italia perfecta ad aulam Matthiae Corvini regis reversus est, ubi versatus est inter humanistas. 2) '''Georgius Sisgoreus''' (circa 1445–1509), Sibenicensis, auctor est primae libri poetici typis editi in litteris Croaticis: *Elegiarum et carminum libri tres (1477). 3) '''Carolus Pucicius''' (circa 1458–1522), auctor libelli *Elegiarum libellus de laudibus Gnesae puellae (1477), in quo elementa elegiae Romanae cum lyrica Petrarchesca arte coniunguntur. 4) '''Aelius Lampridius de Crieva''' (Ilija Crijević; 1463–1520), Ragusinus, nobilis e familia Sorgo ortus. Tertio decimo aetatis anno Romam missus est ad studia, deinde Ferrariam petivit. Vix annos viginti natus Romae lauream poeticam (poeta laureatus) ab Academia Quirinali, cui praeerat Iulius Pomponius Laetus, accepit. Latine solum scripsit. Maxima pars operis poetici ex elegiis amatoriis et eroticis constat, ad exemplum Catulli compositis, ad Flaviam Romanam directis. Praeter elegias hymnos, odas, epigrammata, epistulas atque tractatum de Vergilio conscripsit. Epos imperfectum ''De Epidauro'' fabulam de origine Ragusii continet. Circa CCXL carmina in novem libris manu scripta servantur; vivente auctore tantum tria epigrammata typis edita sunt. Elegiae eius primum saeculo XX publicatae sunt. Maior pars codicum in Bibliotheca Vaticana (Cod. Vat. Lat. 1678, 2939) recondita fuit; solus ''Lexicon'' eius encyclopaedicum in Bibliotheca Marciana Venetiarum asservatur. Post iuventutem in Italia actam Ragusa rediit, ubi varia munera publica gessit. Breve tempus in carcere detentus est ob convicia in socrum in loco publico prolata. Senectute ad ordinem sacerdotalem transiit. [[Categoria:Poetae]] [[Categoria:Scriptores Croatiae]] 8pyas227zsiv8w42n7euschat777h90 104 80984 269238 268179 2026-06-06T14:43:34Z Benoit Soubeyran 25250 269238 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|212|{{sc|{{lsp|Hotomani}}}}|}}</noinclude><section begin="27"/>De Parlamentis inridicialibus. C A P. XXVII. SVb eadem Capeuingiorú familia exortum eft in Francogallia Regnum Rabularium, de quo nobis propter incredibilem artificum induftriam, & inauditam feculis omnibus fo- lertiam dicendum videtur. Dominatur hocté- pore paſſim inGallia genus hominum,qui Iuri- dicià nonnullis, Pragmatici ab aliis, itemq; Ra- bulæ appellantur. Horum tanta trecentis ferè abhinc annis fuit folertia, vt non modò publici concilij auctoritatem(de qua fuperiùs diximus) propè iam opprefferint, verùm etiam omnes Regni Principes, atq; adeò Maieftatem regiam amplitudini fuæ parere coegerint. Itaque qui- bus in oppidis illius Regni fedes pofitæ funt, in iis tertia ferè ciuium & incolarum pars tantis excitata præmiis ad illius fe artis Rabulariæ ſtu- dium ac diſciplinam applicauit. quod vel Lute- tiæ, quæ ceterarum ciuitatum omniú princeps numeratur,cuiuis licet animaduertere. Quis e- nim vel triduum in illa vrbe verfatus, non ani- maduertit,tertiam ciuium partem,artem iftam rabulațiam & litigatoriam factitare? Itaq; fum- mus in ea Pragmaticorum conuentus(qui Pur- puratus Senatus dicitur)tātarum opum, tantæ- que dignitatis eft, vt quemadmodum de Sena- tu Romano quondam dictum eft, non iam cố- filiariorum, fed regum ac fatraparum confef- fus videatur.quippe,cùm plerique in illum alle- &i, <section end="27"/><noinclude></noinclude> av45ys7xgqtz2xqxiavfztukd1ujhn7 269239 269238 2026-06-06T14:46:29Z Benoit Soubeyran 25250 269239 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|212|{{sc|{{lsp|Hotomani}}}}|}}</noinclude><section begin="27"/><i>{{c|De Parlamentis inridicialibus.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xxvi}}i.}}}} {{is|S}}Vb eadem Capeuingiorú familia exortum eft in Francogallia Regnum Rabularium, de quo nobis propter incredibilem artificum induftriam, & inauditam feculis omnibus fo- lertiam dicendum videtur. Dominatur hocté- pore paſſim inGallia genus hominum,qui Iuri- dicià nonnullis, Pragmatici ab aliis, itemq; Ra- bulæ appellantur. Horum tanta trecentis ferè abhinc annis fuit folertia, vt non modò publici concilij auctoritatem(de qua fuperiùs diximus) propè iam opprefferint, verùm etiam omnes Regni Principes, atq; adeò Maieftatem regiam amplitudini fuæ parere coegerint. Itaque qui- bus in oppidis illius Regni fedes pofitæ funt, in iis tertia ferè ciuium & incolarum pars tantis excitata præmiis ad illius fe artis Rabulariæ ſtu- dium ac diſciplinam applicauit. quod vel Lute- tiæ, quæ ceterarum ciuitatum omniú princeps numeratur,cuiuis licet animaduertere. Quis e- nim vel triduum in illa vrbe verfatus, non ani- maduertit,tertiam ciuium partem,artem iftam rabulațiam & litigatoriam factitare? Itaq; fum- mus in ea Pragmaticorum conuentus(qui Pur- puratus Senatus dicitur)tātarum opum, tantæ- que dignitatis eft, vt quemadmodum de Sena- tu Romano quondam dictum eft, non iam cố- filiariorum, fed regum ac fatraparum confef- fus videatur.quippe,cùm plerique in illum alle- &i, <section end="27"/><noinclude></noinclude> dnce2zir4n2vzlt3esyysssap8oz5v0 269240 269239 2026-06-06T14:47:01Z Benoit Soubeyran 25250 269240 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|212|{{sc|{{lsp|Hotomani}}}}|}}</noinclude><section begin="27"/><i>{{c|De Parlamentis iuridicialibus.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xxvi}}i.}}}} {{is|S}}Vb eadem Capeuingiorú familia exortum eft in Francogallia Regnum Rabularium, de quo nobis propter incredibilem artificum induftriam, & inauditam feculis omnibus fo- lertiam dicendum videtur. Dominatur hocté- pore paſſim inGallia genus hominum,qui Iuri- dicià nonnullis, Pragmatici ab aliis, itemq; Ra- bulæ appellantur. Horum tanta trecentis ferè abhinc annis fuit folertia, vt non modò publici concilij auctoritatem(de qua fuperiùs diximus) propè iam opprefferint, verùm etiam omnes Regni Principes, atq; adeò Maieftatem regiam amplitudini fuæ parere coegerint. Itaque qui- bus in oppidis illius Regni fedes pofitæ funt, in iis tertia ferè ciuium & incolarum pars tantis excitata præmiis ad illius fe artis Rabulariæ ſtu- dium ac diſciplinam applicauit. quod vel Lute- tiæ, quæ ceterarum ciuitatum omniú princeps numeratur,cuiuis licet animaduertere. Quis e- nim vel triduum in illa vrbe verfatus, non ani- maduertit,tertiam ciuium partem,artem iftam rabulațiam & litigatoriam factitare? Itaq; fum- mus in ea Pragmaticorum conuentus(qui Pur- puratus Senatus dicitur)tātarum opum, tantæ- que dignitatis eft, vt quemadmodum de Sena- tu Romano quondam dictum eft, non iam cố- filiariorum, fed regum ac fatraparum confef- fus videatur.quippe,cùm plerique in illum alle- &i, <section end="27"/><noinclude></noinclude> e4zjyylwnv2kz4fkrn4xlk3nit6nue9 269242 269240 2026-06-06T14:49:38Z Benoit Soubeyran 25250 269242 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|212|{{sc|{{lsp|Hotomani}}}}|}}</noinclude><section begin="27"/><i>{{c|De Parlamentis iuridicialibus.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xxvi}}i.}}}} {{is|S}}Vb eadem Capeuingior{{um}} familia exortum e{{s}}t in Francogallia Regnum Rabularium, de quo nobis propter incredibilem artificum indu{{s}}triam, {{et}} inauditam {{s}}eculis omnibus {{s}}olertiam dicendum videtur. Dominatur hoc t{{em}}pore paſſim inGallia genus hominum,qui Iuri- dicià nonnullis, Pragmatici ab aliis, itemq; Ra- bulæ appellantur. Horum tanta trecentis ferè abhinc annis fuit folertia, vt non modò publici concilij auctoritatem(de qua fuperiùs diximus) propè iam opprefferint, verùm etiam omnes Regni Principes, atq; adeò Maieftatem regiam amplitudini fuæ parere coegerint. Itaque qui- bus in oppidis illius Regni fedes pofitæ funt, in iis tertia ferè ciuium & incolarum pars tantis excitata præmiis ad illius fe artis Rabulariæ ſtu- dium ac diſciplinam applicauit. quod vel Lute- tiæ, quæ ceterarum ciuitatum omniú princeps numeratur,cuiuis licet animaduertere. Quis e- nim vel triduum in illa vrbe verfatus, non ani- maduertit,tertiam ciuium partem,artem iftam rabulațiam & litigatoriam factitare? Itaq; fum- mus in ea Pragmaticorum conuentus(qui Pur- puratus Senatus dicitur)tātarum opum, tantæ- que dignitatis eft, vt quemadmodum de Sena- tu Romano quondam dictum eft, non iam cố- filiariorum, fed regum ac fatraparum confef- fus videatur.quippe,cùm plerique in illum alle- &i, <section end="27"/><noinclude></noinclude> a692sna1bi6ke6fow7ni0c7w4n5h7oo 269246 269242 2026-06-06T15:05:12Z Benoit Soubeyran 25250 269246 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|212|{{sc|{{lsp|Hotomani}}}}|}}</noinclude><section begin="27"/><i>{{c|De Parlamentis iuridicialibus.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xxvi}}i.}}}} {{is|S}}Vb eadem Capeuingior{{um}} familia exortum e{{s}}t in Francogallia Regnum Rabularium, de quo nobis propter incredibilem artificum indu{{s}}triam, {{et}} inauditam {{s}}eculis omnibus {{s}}olertiam dicendum videtur. Dominatur hoc t{{em}}pore pa{{s}}{{s}}im in Gallia genus hominum, qui Iuridici à nonnullis, Pragmatici ab aliis, itém{{que}} Rabul{{ae}} appellantur. Horum tanta trecentis ferè ab hinc annis fuit {{s}}olertia, vt non modò publici concilij auctoritatem (de qua {{s}}uperiùs diximus) propè iam oppre{{s}}{{s}}erint, verùm etiam omnes Regni Principes, at{{que}} adeò Maie{{s}}tatem regiam amplitudini {{s}}u{{ae}} parere coegerint. Itaque quibus in oppidis illius Regni {{s}}edes po{{s}}it{{ae}} {{s}}unt, in iis tertia ferè ciuium {{et}} incolarum pars tantis excitata pr{{ae}}miis ad illius {{s}}e artis Rabulari{{ae}} {{s}}tudium ac di{{s}}ciplinam applicauit. quod vel Luteti{{ae}}, qu{{ae}} ceterarum ciuitatum omni{{um}} princeps numeratur, cuiuis licet animaduertere. Quis enim vel triduum in illa vrbe ver{{s}}atus, non animaduertit, tertiam ciuium partem, artem i{{s}}tam rabulariam {{et}} litigatoriam factitare ? Ita{{que}} {{s}}ummus in ea Pragmaticorum conuentus (qui Purpuratus Senatus dicitur) t{{an}}tarum opum, tant{{ae}}que dignitatis e{{s}}t, vt quemadmodum de Senatu Romano quondam dictum e{{s}}t, non iam c{{on}}filiariorum, {{s}}ed regum ac {{s}}atraparum confe{{s}}{{s}}us videatur. quippe, cùm plerique in illum allecti, <section end="27"/><noinclude></noinclude> tjtyamhs0alpr2vaul6mwxjfchk0ilg 269247 269246 2026-06-06T15:05:26Z Benoit Soubeyran 25250 /* Emendata */ 269247 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|212|{{sc|{{lsp|Hotomani}}}}|}}</noinclude><section begin="27"/><i>{{c|De Parlamentis iuridicialibus.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xxvi}}i.}}}} {{is|S}}Vb eadem Capeuingior{{um}} familia exortum e{{s}}t in Francogallia Regnum Rabularium, de quo nobis propter incredibilem artificum indu{{s}}triam, {{et}} inauditam {{s}}eculis omnibus {{s}}olertiam dicendum videtur. Dominatur hoc t{{em}}pore pa{{s}}{{s}}im in Gallia genus hominum, qui Iuridici à nonnullis, Pragmatici ab aliis, itém{{que}} Rabul{{ae}} appellantur. Horum tanta trecentis ferè ab hinc annis fuit {{s}}olertia, vt non modò publici concilij auctoritatem (de qua {{s}}uperiùs diximus) propè iam oppre{{s}}{{s}}erint, verùm etiam omnes Regni Principes, at{{que}} adeò Maie{{s}}tatem regiam amplitudini {{s}}u{{ae}} parere coegerint. Itaque quibus in oppidis illius Regni {{s}}edes po{{s}}it{{ae}} {{s}}unt, in iis tertia ferè ciuium {{et}} incolarum pars tantis excitata pr{{ae}}miis ad illius {{s}}e artis Rabulari{{ae}} {{s}}tudium ac di{{s}}ciplinam applicauit. quod vel Luteti{{ae}}, qu{{ae}} ceterarum ciuitatum omni{{um}} princeps numeratur, cuiuis licet animaduertere. Quis enim vel triduum in illa vrbe ver{{s}}atus, non animaduertit, tertiam ciuium partem, artem i{{s}}tam rabulariam {{et}} litigatoriam factitare ? Ita{{que}} {{s}}ummus in ea Pragmaticorum conuentus (qui Purpuratus Senatus dicitur) t{{an}}tarum opum, tant{{ae}}que dignitatis e{{s}}t, vt quemadmodum de Senatu Romano quondam dictum e{{s}}t, non iam c{{on}}filiariorum, {{s}}ed regum ac {{s}}atraparum confe{{s}}{{s}}us videatur. quippe, cùm plerique in illum allecti, <section end="27"/><noinclude></noinclude> tpf9is7w06sr5wldtah9z81bhirtkp5 0 83108 269176 269078 2026-06-06T13:42:20Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Index capitulorum */ 269176 wikitext text/x-wiki = PUTEUS CHAOSĪ = ''Commentationes et Prosae (2015–2025)'' == Index capitulorum == * [[Abyssus post victoriam]] * [[Genealogia sensus moderni]] * [[Quintessentia civilizationis: sine farcimine nihil idem esset]] * [[Critica conclusionum Iungi]] * [[De Religione et Spirituali]] * [[De Subversiva Iusculi Sorbitione]] * [[Num nos Ioseph K. sumus?]] == De opere == Haec collectio commentationum et prosarum a Coronō Tenebrōsiō (Croatice:Krunoslav Mrkoci) annis 2015–2025 conscriptarum constat. [[Categoria:Opera omnia]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Saeculi primi vicesimi interpretationes]] [[Categoria:Saeculi primi vicesimi opera]] [[Categoria:Opera sine editione]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] 41kngk7caexlfx4chqqbjtx6crgt1uw 269285 269176 2026-06-06T17:57:15Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Index capitulorum */ 269285 wikitext text/x-wiki = PUTEUS CHAOSĪ = ''Commentationes et Prosae (2015–2025)'' == Index capitulorum == == Pars I: Exsistentia et Societas == * [[Abyssus post victoriam]] * [[Genealogia sensus moderni]] * [[Quintessentia civilizationis: sine farcimine nihil idem esset]] * [[Critica conclusionum Iungi]] * [[De Religione et Spirituali]] * [[De Subversiva Iusculi Sorbitione]] * [[Num nos Ioseph K. sumus?]] == De opere == Haec collectio commentationum et prosarum a Coronō Tenebrōsiō (Croatice:Krunoslav Mrkoci) annis 2015–2025 conscriptarum constat. [[Categoria:Opera omnia]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Saeculi primi vicesimi interpretationes]] [[Categoria:Saeculi primi vicesimi opera]] [[Categoria:Opera sine editione]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] rog21uorvieiv7ibl8t4acmy2ftrll9 269303 269285 2026-06-06T18:54:26Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Pars I: Exsistentia et Societas */ 269303 wikitext text/x-wiki = PUTEUS CHAOSĪ = ''Commentationes et Prosae (2015–2025)'' == Index capitulorum == == Pars I: Exsistentia et Societas == * [[Abyssus post victoriam]] * [[Genealogia sensus moderni]] * [[Quintessentia civilizationis: sine farcimine nihil idem esset]] * [[Critica conclusionum Iungi]] * [[De Religione et Spirituali]] * [[De Subversiva Iusculi Sorbitione]] * [[Num nos Ioseph K. sumus?]] * [[Odor discretus snobismi]] == De opere == Haec collectio commentationum et prosarum a Coronō Tenebrōsiō (Croatice:Krunoslav Mrkoci) annis 2015–2025 conscriptarum constat. [[Categoria:Opera omnia]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Saeculi primi vicesimi interpretationes]] [[Categoria:Saeculi primi vicesimi opera]] [[Categoria:Opera sine editione]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] 4bq99c2sf2nbdo4mqnezuu3v1hwb318 269309 269303 2026-06-06T19:29:39Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Pars I: Exsistentia et Societas */ 269309 wikitext text/x-wiki = PUTEUS CHAOSĪ = ''Commentationes et Prosae (2015–2025)'' == Index capitulorum == == Pars I: Exsistentia et Societas == * [[Abyssus post victoriam]] * [[Genealogia sensus moderni]] * [[Quintessentia civilizationis: sine farcimine nihil idem esset]] * [[Critica conclusionum Iungi]] * [[De Religione et Spirituali]] * [[De Subversiva Iusculi Sorbitione]] * [[Num nos Ioseph K. sumus?]] * [[Odor discretus snobismi]] * [[Privilegium Solitudinis]] == De opere == Haec collectio commentationum et prosarum a Coronō Tenebrōsiō (Croatice:Krunoslav Mrkoci) annis 2015–2025 conscriptarum constat. [[Categoria:Opera omnia]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Saeculi primi vicesimi interpretationes]] [[Categoria:Saeculi primi vicesimi opera]] [[Categoria:Opera sine editione]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] mohntta094dvkp42me9qj5vw9heppk2 269319 269309 2026-06-06T19:43:22Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Pars I: Exsistentia et Societas */ 269319 wikitext text/x-wiki = PUTEUS CHAOSĪ = ''Commentationes et Prosae (2015–2025)'' == Index capitulorum == == Pars I: Exsistentia et Societas == * [[Abyssus post victoriam]] * [[Genealogia sensus moderni]] * [[Quintessentia civilizationis: sine farcimine nihil idem esset]] * [[Critica conclusionum Iungi]] * [[De Religione et Spirituali]] * [[De Subversiva Iusculi Sorbitione]] * [[Num nos Ioseph K. sumus?]] * [[Odor discretus snobismi]] * [[Privilegium Solitudinis]] * [[Paradigma (in)momentosi]] == De opere == Haec collectio commentationum et prosarum a Coronō Tenebrōsiō (Croatice:Krunoslav Mrkoci) annis 2015–2025 conscriptarum constat. [[Categoria:Opera omnia]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Saeculi primi vicesimi interpretationes]] [[Categoria:Saeculi primi vicesimi opera]] [[Categoria:Opera sine editione]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] msheof0tjb4dzje60gj4zsfkysja2mz 269322 269319 2026-06-06T19:54:12Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Pars I: Exsistentia et Societas */ 269322 wikitext text/x-wiki = PUTEUS CHAOSĪ = ''Commentationes et Prosae (2015–2025)'' == Index capitulorum == == Pars I: Exsistentia et Societas == * [[Abyssus post victoriam]] * [[Genealogia sensus moderni]] * [[Quintessentia civilizationis: sine farcimine nihil idem esset]] * [[Critica conclusionum Iungi]] * [[De Religione et Spirituali]] * [[De Subversiva Iusculi Sorbitione]] * [[Num nos Ioseph K. sumus?]] * [[Odor discretus snobismi]] * [[Privilegium Solitudinis]] * [[Paradigma (in)momentosi]] * [[Photographia Nigro‑Alba]] == De opere == Haec collectio commentationum et prosarum a Coronō Tenebrōsiō (Croatice:Krunoslav Mrkoci) annis 2015–2025 conscriptarum constat. [[Categoria:Opera omnia]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Saeculi primi vicesimi interpretationes]] [[Categoria:Saeculi primi vicesimi opera]] [[Categoria:Opera sine editione]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] mjmev7x06yblyy36khlm53fykvycph5 269336 269322 2026-06-06T20:42:44Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Pars I: Exsistentia et Societas */ 269336 wikitext text/x-wiki = PUTEUS CHAOSĪ = ''Commentationes et Prosae (2015–2025)'' == Index capitulorum == == Pars I: Exsistentia et Societas == * [[Abyssus post victoriam]] * [[Genealogia sensus moderni]] * [[Quintessentia civilizationis: sine farcimine nihil idem esset]] * [[Critica conclusionum Iungi]] * [[De Religione et Spirituali]] * [[De Subversiva Iusculi Sorbitione]] * [[Num nos Ioseph K. sumus?]] * [[Odor discretus snobismi]] * [[Privilegium Solitudinis]] * [[Paradigma (in)momentosi]] * [[Photographia Nigro‑Alba]] * [[Consilium Dei et Amoeba Decepta]] == De opere == Haec collectio commentationum et prosarum a Coronō Tenebrōsiō (Croatice:Krunoslav Mrkoci) annis 2015–2025 conscriptarum constat. [[Categoria:Opera omnia]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Saeculi primi vicesimi interpretationes]] [[Categoria:Saeculi primi vicesimi opera]] [[Categoria:Opera sine editione]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] fgyfxr51pfu97nc0pl8nbyqmb5ia7m5 269350 269336 2026-06-06T21:47:22Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Pars I: Exsistentia et Societas */ 269350 wikitext text/x-wiki = PUTEUS CHAOSĪ = ''Commentationes et Prosae (2015–2025)'' == Index capitulorum == == Pars I: Exsistentia et Societas == * [[Abyssus post victoriam]] * [[Genealogia sensus moderni]] * [[Quintessentia civilizationis: sine farcimine nihil idem esset]] * [[Critica conclusionum Iungi]] * [[De Religione et Spirituali]] * [[De Subversiva Iusculi Sorbitione]] * [[Num nos Ioseph K. sumus?]] * [[Odor discretus snobismi]] == Pars II: Prosae lyricae == * [[Privilegium Solitudinis]] * [[Paradigma (in)momentosi]] * [[Photographia Nigro‑Alba]] * [[Consilium Dei et Amoeba Decepta]] == Pars III: Litteratura et Ars == == De opere == Haec collectio commentationum et prosarum a Coronō Tenebrōsiō (Croatice:Krunoslav Mrkoci) annis 2015–2025 conscriptarum constat. [[Categoria:Opera omnia]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Saeculi primi vicesimi interpretationes]] [[Categoria:Saeculi primi vicesimi opera]] [[Categoria:Opera sine editione]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] skoemlvbscxkrqjswu80vfryoer771p 269352 269350 2026-06-06T21:53:15Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Pars III: Litteratura et Ars */ 269352 wikitext text/x-wiki = PUTEUS CHAOSĪ = ''Commentationes et Prosae (2015–2025)'' == Index capitulorum == == Pars I: Exsistentia et Societas == * [[Abyssus post victoriam]] * [[Genealogia sensus moderni]] * [[Quintessentia civilizationis: sine farcimine nihil idem esset]] * [[Critica conclusionum Iungi]] * [[De Religione et Spirituali]] * [[De Subversiva Iusculi Sorbitione]] * [[Num nos Ioseph K. sumus?]] * [[Odor discretus snobismi]] == Pars II: Prosae lyricae == * [[Privilegium Solitudinis]] * [[Paradigma (in)momentosi]] * [[Photographia Nigro‑Alba]] * [[Consilium Dei et Amoeba Decepta]] == Pars III: Litteratura et Ars == * [[De Successu Houellebecqiano]] == De opere == Haec collectio commentationum et prosarum a Coronō Tenebrōsiō (Croatice:Krunoslav Mrkoci) annis 2015–2025 conscriptarum constat. [[Categoria:Opera omnia]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Saeculi primi vicesimi interpretationes]] [[Categoria:Saeculi primi vicesimi opera]] [[Categoria:Opera sine editione]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] errs89oibhcjveuv7qpbl50dkb9pe9d 104 83154 269136 269087 2026-06-06T12:19:51Z Benoit Soubeyran 25250 269136 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|206|{{sc|{{lsp|Hotomani}}}}|}}</noinclude>pendice Gregor. Turon.lib.11.cuius hæc verba funt:Reputantes ei quòd v. Reges Francorum per eam interfecti fuiffent: id eft, Sigebertus, Meroueus, & genitor fuus Chilpericus, Theo- bertus & filius fuus Clotharius, itern Meroueus filius Clotharij, Theodoricus, eiufdémque tres qui ad præfens extincti fuerant: per triduum e- am diuerfis tormentis affliétam iubet prius ca- melo per omnem exercitum fedentem perducere : pofthæc comam capitis vno pede & bra- chio ad ferocitlimi equi caudain ligare: à quo calcibus & velocitate curfus membratim dif rumpitur. quam eandem hiftoriam reperio in Chronico Monafterij Befnenfis manufcripto his verbis: Nam camelo fuperpofitam girari fe- cit per exercitum:quam cùm omnes inclaman- do horruiffent, velut fub carnis vel animæ za- bulu iterú iuffit reduci: & inter equos quatuor indoinitos ligari, ad quorum primam erumpe- tium fugam partibus rupta,poftea igne cobufta cum fatellitio peccatori abipfis inferioribus eft immerfa.Ité alio loco, Tanta mala & effufiones fanguinum Brunechildis confilio in Francia fa- &tæ funt:vt prophetia Sibyllæ impleretur, dicé- tis, Veniens Bruna de partibus Hifpania,ante cu- ins cofpectum gentes peribunt: hac verò equitum calcibus difrumpetur. Age, de ceteris videamus. Dominata eft Plectrudis non Regis, fed Regij præfecti Pipini vidua, qui tum regium imperiu obtinebat,dum inane regium nomé Dagober tus fecundus fuftineret.Hæc Plectrudis propter adul-<noinclude></noinclude> 9cmssvposxnfmgocktib1xn8trn6a77 104 83155 269134 2026-06-06T12:11:34Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'adulterij & flagitiofæ vitæ turpitudinemà Pipi. no repudiata,marito mortuo multarum in Gal lia feditionum auctor fuit. Carolum Martellú Palatij magiftrum, fortiffimű virum abire Ma- giftratu coegit, aliumq; Theobaldum impu- rum &nefarium hominem in ipfius locum fuf- fecit. tandem funeſtum ciuile bellum inter Francos ipfos excitauit. qui variis præliis, & vt (ait Aimoinus) duriffimis cædibus fefe mutuo proftrauerunt.lib.4.cap. 50.& cap. feq. Q... 269134 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|207}}</noinclude>adulterij & flagitiofæ vitæ turpitudinemà Pipi. no repudiata,marito mortuo multarum in Gal lia feditionum auctor fuit. Carolum Martellú Palatij magiftrum, fortiffimű virum abire Ma- giftratu coegit, aliumq; Theobaldum impu- rum &nefarium hominem in ipfius locum fuf- fecit. tandem funeſtum ciuile bellum inter Francos ipfos excitauit. qui variis præliis, & vt (ait Aimoinus) duriffimis cædibus fefe mutuo proftrauerunt.lib.4.cap. 50.& cap. feq. Quine- tiam auctor libelli cui titulus eft, Status regni Franciæ, fub Dagoberto II. his vtitur verbis: Cùm Franci Plectrudis furores atque infanias ferre nó poffent, neq; in Dagoberto rege fpem vllam reliquam viderent, Danielem quendam fibi. -gem delegerüt, qui antea monachus fue- rat, eumque Chilpericum nominarunt. quam hiftoriam fuperiùs quodá loco perftrinximus. Sed reliquas videamus. Dominata eft Regina mater Caroli Calui, nomine luditha, Ludoui- ci cognomento Pij coniux: qui non modò Frá- cogalliæ Rex, verumetiam Italia & Germaniæ Imperator fuit. Hęc miferum fataléque bellum inter Ludouicum & ipfius filios priuignos fuos excitauit: vnde nata horum aduerfus paren- tem tanta coniuratio, vt illum imperio ſe ab- dicare, fuamque illis dignitatem cedere ma, gno totius propè Europa incommodo coge- rét. Quorum incommodorum culpam Hiſto- rici omnes magna ex parte in illam Reginam matrem luditham conferunt: Abbas Vrſperg,<noinclude></noinclude> sg5oidnyagqq02c7bp4f07gxvk7izat 104 83156 269135 2026-06-06T12:14:04Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'Michael Ritius & Otto Frifing. Chron. 5. capi- te 34. Ludouicus, inquit, propter mala opera vxoris fuæ ludith regno pulfus eft.Itemque Re- gino in Chro.anni DCCCXXXVIII. vbi ficfcri- bit:Ludouicus à fuis imperio priuatur, & priua- tuscuftodię traditur,Regnique monarchia Lo- thario filio eius per electionem Francorum da- tur. Fuit autem hæc deiectio pro maxima parte facta propter multimodam fornicationem lu- dithæ vxoris eius. Aliquot poft fec... 269135 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|208|{{sc|{{lsp|Hotomani}}}}|}}</noinclude>Michael Ritius & Otto Frifing. Chron. 5. capi- te 34. Ludouicus, inquit, propter mala opera vxoris fuæ ludith regno pulfus eft.Itemque Re- gino in Chro.anni DCCCXXXVIII. vbi ficfcri- bit:Ludouicus à fuis imperio priuatur, & priua- tuscuftodię traditur,Regnique monarchia Lo- thario filio eius per electionem Francorum da- tur. Fuit autem hæc deiectio pro maxima parte facta propter multimodam fornicationem lu- dithæ vxoris eius. Aliquot poft feculis domina- ta eft Blanca Regina, mater Ludouici cogno- mento Diui, natione Hifpana. Vt primùm gu- bernaculum arripuit, concurrere ad arma Gal- liæ proceres cœperunt, Duce Philippo, Comite Bolonico, Regis patruo: qui (vt fummus auctor fcribit loan. Ionuillæus capite hiftor. 4.) feren- dum non effe clamitabant, tantum Regnumà muliere, eaque peregrina, adminiftrari. Itaque Comitem Philippum proceres illi, repudiata Blanca, Regni procuratorem delegerunt. At Blanca nihilominus in inftituto perfeuerare, & auxilia vndique accerfere: Ferdinandum deni- que Hifpaniæ Regem fædere fibi atque amici- tia adiugere inftituit. Cùm Duci Philippo Dux Britanniæ & Comes Eboracenfis ipfius frater fefe coniunxiffent,de improuifo oppida aliquor interceperunt, eaque præfidiis firmarunt.quod Ionuillæus capite quinto commemorat: atque ita grauiffimum in Gallia bellum, propter oc- cupata à Regina matre Regni procurationem, exarfit. Fortè tum accidit,vt Rex Stampas à ma- tre<noinclude></noinclude> tlspqqqq1yoeu2asrz2qwljmel0qn2j 104 83157 269137 2026-06-06T12:21:36Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'tre armorum cauffa miffus,proficifceretur. Eò confeftim multis ex partibus Proceres aduola- runt,Regéing; obfidere cœperunt:non læden- di(inquit Ionuillæus) aur violandi illius confi- lio:fed (vt idemteftatur)vt eum à matris potefta te abducerent.Quare ad illam perlata,quę tum Lutetiæ permanferat,celeriter armari Parifien- ſes, & Stampas proficifci iubet. Vix eæ copiæ Montlerium peruenerant,cùm Rex obfidione liberatus, ad ecs accedit: Lutetia... 269137 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|209}}</noinclude>tre armorum cauffa miffus,proficifceretur. Eò confeftim multis ex partibus Proceres aduola- runt,Regéing; obfidere cœperunt:non læden- di(inquit Ionuillæus) aur violandi illius confi- lio:fed (vt idemteftatur)vt eum à matris potefta te abducerent.Quare ad illam perlata,quę tum Lutetiæ permanferat,celeriter armari Parifien- ſes, & Stampas proficifci iubet. Vix eæ copiæ Montlerium peruenerant,cùm Rex obfidione liberatus, ad ecs accedit: Lutetiamque vnà cum ipfis reuertitur. Vbi fe Philippus domefticis co- piis minus inftructum animaduertit, Reginam Cypri, quæ in regno controuerfiam quandam habebat,fubfidio accerfit. Hæc magnis copiis in Campaniam ingreffa, latè regionemilla po- pulatur. Blanca nihilominus in fententia per- manet.Itaque Anglorum auxilium Proceres ad extremum in Regnifines introducunt. Hima- gnis incommodis Aquitaniam, ceterasque ma- ritimas regiones afficiunt: quæ incommoda o- mnia ex Reginæ illius matris impotenţia atque ambitione nata fuiffe,lonuillæus multis verbis commemorat.c.6,7,8,9,& 10. Et quoiiia lon- ge alia de Blanca ingenio & moribus noftrorú hominum opinio eft, propter eorum (vt credi par eft) qui per ea tempora fcripferunt, affenta- tiones (nam Reginis matribus Scriptores ferè vel fupplicij metu,vel propter Regum filiorum exiftimationem parcunt) non prætermittendu videtur,quod idem Ionuillaus ca. 76. comme- morat, illam vſq; cò filium in poteftate fua ha- ค<noinclude></noinclude> mc6sih99w5eajsdo946acou37fvadxl 104 83158 269138 2026-06-06T12:23:45Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'buiffe,vfque adeò illum timidum abiectúmque redegiflè, vt cùm ipfius vxorem, nurum ſuam, Margaretam odio haberet,rarò admodum Re- gem cum illa verfari pateretur. Itaque cùm rex iter faceret, Blanca metatorib. imperabat, vt hofpitium Reginæ feparatim à rege affignarét. quinetiam fi quando rex noctu furtim ad con- iugem accedebat, tum hoftiarios in ſpeculis collocabat:& fi fortè Blancam aduentare intel- ligerent,tum fufte canes ab illis cedi im... 269138 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|210|{{sc|{{lsp|Hotomani}}}}|}}</noinclude>buiffe,vfque adeò illum timidum abiectúmque redegiflè, vt cùm ipfius vxorem, nurum ſuam, Margaretam odio haberet,rarò admodum Re- gem cum illa verfari pateretur. Itaque cùm rex iter faceret, Blanca metatorib. imperabat, vt hofpitium Reginæ feparatim à rege affignarét. quinetiam fi quando rex noctu furtim ad con- iugem accedebat, tum hoftiarios in ſpeculis collocabat:& fi fortè Blancam aduentare intel- ligerent,tum fufte canes ab illis cedi imperabat: quorum clamore de fefe occultando commo- neretur. Quid amplius? Die quodam (inquit Ionuillaus)cum Regina Margareta è puerperio ægrotaret,Réxque pro amicitia ad illam venif fet,repente Blanca interuenit. Rex clamoreca num admonitus, fefe in lectuliangulum abdi- dit,cortiníſque inuoluit. Illa nibilominus inuć- tum Regem manu, inſpectantibus omnibus, prehendit, ac fimul ècubiculo eduxit: Tu hîc, inquiens,nihil agis.Egredere. At puerperacùm tantam contumeliam acerbius tuliffet, dolore exanimata eſt:coactique funt cubicularij Re- gem reuocare, cuius aduentu puerpera recrea- taeft, animumque recepit. Atque hæcquidem Ionuillæus,capite hift.76.totidem propè verbis commemorat. Rurfus aliquot intermiffis an- nis dominata eft Iſabella Carolivi. dementis vidua. Prius enim quàm Concilij auctoritate Regni procuratio certis ac delectis viris man- dari poffet,multæ ab hominibus ambitiofis co- tentiones exortæ funt. Sexies deniq; contro- uerfiæ<noinclude></noinclude> rr5k36senju6bt5g9un9faji910zge5 104 83159 269139 2026-06-06T12:26:11Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'uerfiæ renouatę,fexies interpofitis pactionibus fedatæ funt. Tandem Iſabella Parifiis exacta, Carnutum fe recepit. Ibi Philippum Moruille- rjum veteratorem nacta, Senatum fibi, & Præ- torem, & Cancellarium Moruillerium illum inftituit e:uſdémque confilio Typum regium (quod Cancellaria Sigillum vulgò appellant) infculpi iuffit,fuamque in eo imaginem demil- fis brachiis imprimi: cùm in diplomatibus hac præfatione vteretur: Iſabella Dei gratia R... 269139 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|211}}</noinclude>uerfiæ renouatę,fexies interpofitis pactionibus fedatæ funt. Tandem Iſabella Parifiis exacta, Carnutum fe recepit. Ibi Philippum Moruille- rjum veteratorem nacta, Senatum fibi, & Præ- torem, & Cancellarium Moruillerium illum inftituit e:uſdémque confilio Typum regium (quod Cancellaria Sigillum vulgò appellant) infculpi iuffit,fuamque in eo imaginem demil- fis brachiis imprimi: cùm in diplomatibus hac præfatione vteretur: Iſabella Dei gratia Regina Franciæ: quæ propter incommodam Regis va- letudinem Regni procurationem obtinet. Ve- rum vbi Refpub.multis affecta incommodis, ac propeiam ad interitum adducta videretur, pu- blico confilio Turones amandata eft: quatuór- que illi tutores attributi: qui belluamillam in- domitam domi continerent: videréntque ne quam rem agere, ac ne literam quidem vllam fine ipforum permiffufcribere poflet.Cuius rei extat apud Monftrelletum copiofa hiſtoria cap. 161.& cap.168. Multóque vetuftius eiufdem fe- ueritatis exemplum extat in Placidina Childe- berti Regis matre, quam propter impictatem; & nimiam in epifcopo Quintiano vexando & ecclefiæ pace conturbanda infaniam, in oppido Cadurco comprehenfam, & rebus omnibus fpoliatam ac nudatam Franci exilio damna- runt, vt teftatur Gregor. Turon.li- bro tertio capite duo- decimo. 0 2 4.<noinclude></noinclude> 5hye5a1se55i3qgvnuv5gmcahqb7mll 269140 269139 2026-06-06T12:44:24Z Benoit Soubeyran 25250 269140 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|211}}</noinclude>uer{{s}}i{{ae}} renouat{{eae}}, fexies interpo{{s}}itis pactionibus fedat{{ae}} {{s}}unt. Tandem I{{s}}abella Pari{{s}}iis exacta, Carnutum {{s}}e recepit. Ibi Philippum Moruillerium veteratorem nacta, Senatum {{s}}ibi, {{et}} Pr{{ae}}torem, {{et}} Cancellarium Moruillerium illum in{{s}}tituit eiu{{s}}démque con{{s}}ilio Typum regium (quod Cancellari{{ae}} Sigillum vulgò appellant) in{{s}}culpi iu{{s}}{{s}}it, {{s}}uámque in eo imaginem demi{{s}}{{s}}is brachiis imprimi : cùm in diplomatibus hac pr{{ae}}fatione vteretur : I{{s}}abella Dei gratia Regina Franci{{ae}} : qu{{ae}} propter incommodam Regis valetudinem Regni procurationem obtinet. Verum vbi Re{{s}}pub. multis affecta incommodis, ac prope iam ad interitum adducta videretur, publico con{{s}}ilio Turones amandata e{{s}}t : quatuórque illi tutores attributi: qui belluamillam in- domitam domi continerent: videréntque ne quam rem agere, ac ne literam quidem vllam fine ipforum permiffufcribere poflet.Cuius rei extat apud Monftrelletum copiofa hiſtoria cap. 161.& cap.168. Multóque vetuftius eiufdem fe- ueritatis exemplum extat in Placidina Childe- berti Regis matre, quam propter impictatem; & nimiam in epifcopo Quintiano vexando & ecclefiæ pace conturbanda infaniam, in oppido Cadurco comprehenfam, & rebus omnibus fpoliatam ac nudatam Franci exilio damna- runt, vt teftatur Gregor. Turon.li- bro tertio capite duo- decimo. 0 2 4.<noinclude></noinclude> dm4hn49bdegk6qgne3goyl3evudviys 269153 269140 2026-06-06T13:06:09Z Benoit Soubeyran 25250 269153 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|211}}</noinclude>uer{{s}}i{{ae}} renouat{{eae}}, fexies interpo{{s}}itis pactionibus fedat{{ae}} {{s}}unt. Tandem I{{s}}abella Pari{{s}}iis exacta, Carnutum {{s}}e recepit. Ibi Philippum Moruillerium veteratorem nacta, Senatum {{s}}ibi, {{et}} Pr{{ae}}torem, {{et}} Cancellarium Moruillerium illum in{{s}}tituit eiu{{s}}démque con{{s}}ilio Typum regium (quod Cancellari{{ae}} Sigillum vulgò appellant) in{{s}}culpi iu{{s}}{{s}}it, {{s}}uámque in eo imaginem demi{{s}}{{s}}is brachiis imprimi : cùm in diplomatibus hac pr{{ae}}fatione vteretur : I{{s}}abella Dei gratia Regina Franci{{ae}} : qu{{ae}} propter incommodam Regis valetudinem Regni procurationem obtinet. Verum vbi Re{{s}}pub. multis affecta incommodis, ac prope iam ad interitum adducta videretur, publico con{{s}}ilio Turones amandata e{{s}}t : quatuórque illi tutores attributi : qui belluam illam indomitam domi continerent : videréntque ne quam rem agere, ac ne literam quidem vllam {{s}}ine ip{{s}}orum permi{{s}}{{s}}u {{s}}cribere po{{s}}{{s}}et. Cuius rei extat apud Mon{{s}}trelletum copio{{s}}a hi{{s}}toria cap. 161. {{et}} cap. 168. Multóque vetu{{s}}tius eiu{{s}}dem {{s}}eueritatis exemplum extat in Placidina Childeberti Regis matre, quam propter impietatem, {{et}} nimiam in epi{{s}}copo Quintiano vexando {{et}} eccle{{s}}i{{ae}} pace conturbanda infaniam, in oppido Cadurco comprehen{{s}}am, {{et}} rebus omnibus {{c|{{s}}poliatam ac nudatam Franci exilio damna-}} {{c|runt, vt te{{s}}tatur Gregor. Turon. li-}} {{c|bro tertio capite duo-}} {{c|decimo.}}<noinclude>{{d|O{{gap}}2|6em}}</noinclude> e9zx3e8xe9b2m78sq0hct3ivlegnioh 269155 269153 2026-06-06T13:07:41Z Benoit Soubeyran 25250 /* Emendata */ 269155 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|211}}</noinclude>uer{{s}}i{{ae}} renouat{{eae}}, fexies interpo{{s}}itis pactionibus fedat{{ae}} {{s}}unt. Tandem I{{s}}abella Pari{{s}}iis exacta, Carnutum {{s}}e recepit. Ibi Philippum Moruillerium veteratorem nacta, Senatum {{s}}ibi, {{et}} Pr{{ae}}torem, {{et}} Cancellarium Moruillerium illum in{{s}}tituit eiu{{s}}démque con{{s}}ilio Typum regium (quod Cancellari{{ae}} Sigillum vulgò appellant) in{{s}}culpi iu{{s}}{{s}}it, {{s}}uámque in eo imaginem demi{{s}}{{s}}is brachiis imprimi : cùm in diplomatibus hac pr{{ae}}fatione vteretur : I{{s}}abella Dei gratia Regina Franci{{ae}} : qu{{ae}} propter incommodam Regis valetudinem Regni procurationem obtinet. Verum vbi Re{{s}}pub. multis affecta incommodis, ac prope iam ad interitum adducta videretur, publico con{{s}}ilio Turones amandata e{{s}}t : quatuórque illi tutores attributi : qui belluam illam indomitam domi continerent : videréntque ne quam rem agere, ac ne literam quidem vllam {{s}}ine ip{{s}}orum permi{{s}}{{s}}u {{s}}cribere po{{s}}{{s}}et. Cuius rei extat apud Mon{{s}}trelletum copio{{s}}a hi{{s}}toria cap. 161. {{et}} cap. 168. Multóque vetu{{s}}tius eiu{{s}}dem {{s}}eueritatis exemplum extat in Placidina Childeberti Regis matre, quam propter impietatem, {{et}} nimiam in epi{{s}}copo Quintiano vexando {{et}} eccle{{s}}i{{ae}} pace conturbanda infaniam, in oppido Cadurco comprehen{{s}}am, {{et}} rebus omnibus {{c|{{s}}poliatam ac nudatam Franci exilio damna-}} {{c|runt, vt te{{s}}tatur Gregor. Turon. li-}} {{c|bro tertio capite duo-}} {{c|decimo.}}<noinclude>{{d|O{{gap}}2|6em}}</noinclude> 7lj50356bk6znkd8lwkg6vsrvimcxa5 269237 269155 2026-06-06T14:43:00Z Benoit Soubeyran 25250 269237 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|211}}</noinclude><section begin="26"/>uer{{s}}i{{ae}} renouat{{eae}}, fexies interpo{{s}}itis pactionibus fedat{{ae}} {{s}}unt. Tandem I{{s}}abella Pari{{s}}iis exacta, Carnutum {{s}}e recepit. Ibi Philippum Moruillerium veteratorem nacta, Senatum {{s}}ibi, {{et}} Pr{{ae}}torem, {{et}} Cancellarium Moruillerium illum in{{s}}tituit eiu{{s}}démque con{{s}}ilio Typum regium (quod Cancellari{{ae}} Sigillum vulgò appellant) in{{s}}culpi iu{{s}}{{s}}it, {{s}}uámque in eo imaginem demi{{s}}{{s}}is brachiis imprimi : cùm in diplomatibus hac pr{{ae}}fatione vteretur : I{{s}}abella Dei gratia Regina Franci{{ae}} : qu{{ae}} propter incommodam Regis valetudinem Regni procurationem obtinet. Verum vbi Re{{s}}pub. multis affecta incommodis, ac prope iam ad interitum adducta videretur, publico con{{s}}ilio Turones amandata e{{s}}t : quatuórque illi tutores attributi : qui belluam illam indomitam domi continerent : videréntque ne quam rem agere, ac ne literam quidem vllam {{s}}ine ip{{s}}orum permi{{s}}{{s}}u {{s}}cribere po{{s}}{{s}}et. Cuius rei extat apud Mon{{s}}trelletum copio{{s}}a hi{{s}}toria cap. 161. {{et}} cap. 168. Multóque vetu{{s}}tius eiu{{s}}dem {{s}}eueritatis exemplum extat in Placidina Childeberti Regis matre, quam propter impietatem, {{et}} nimiam in epi{{s}}copo Quintiano vexando {{et}} eccle{{s}}i{{ae}} pace conturbanda infaniam, in oppido Cadurco comprehen{{s}}am, {{et}} rebus omnibus {{c|{{s}}poliatam ac nudatam Franci exilio damna-}} {{c|runt, vt te{{s}}tatur Gregor. Turon. li-}} {{c|bro tertio capite duo-}} {{c|decimo.}} <section end="26"/><noinclude>{{d|O{{gap}}2|6em}}</noinclude> 11zkp47t277rmssek191m0miq5iftdn 0 83160 269204 2026-06-06T13:55:25Z Coronus Tenebrosius 31709 Paginam instituit, scribens '[[Puteus Chaosi]] = Num nos Ioseph K. sumus? = I. ''Iosephum K. quispiam profecto calumniatus est: nam illo uno mane comprehensus est, quamquam nullum malum commiserat.'' - Franz Kafka, Processus Hanc fabulam semper sic intellexi: esse narrationem eorum hominum qui persuasum habebant Comitem Stalinum bonum esse, nec scire quid re vera fieret. Est fabula hominis qui putat bonum et malum revera exsistere, nec intellegit se iam e...' 269204 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = Num nos Ioseph K. sumus? = I. ''Iosephum K. quispiam profecto calumniatus est: nam illo uno mane comprehensus est, quamquam nullum malum commiserat.'' - Franz Kafka, Processus Hanc fabulam semper sic intellexi: esse narrationem eorum hominum qui persuasum habebant Comitem Stalinum bonum esse, nec scire quid re vera fieret. Est fabula hominis qui putat bonum et malum revera exsistere, nec intellegit se iam eo ipso quod vivit reum atque suspectum haberi. Nec intellegit se sub adsidua observatione esse, ab omni circumstantium oculo, qui omni momento paratus est eum damnare. Propter ignorantiam. Ignorantia eius in eo consistit quod errore laborat et mundum atque systema non intellegit. Ignorantia eius est quod sibi persuadet se innocentem esse, se non esse reum, quamquam una cum ceteris in eodem systemate participat atque vivit. Unicus modus quo te coram systemate, quod iam decrevit te reum esse, expiare possis, est quam celerrime culpam confiteri. Idem fuit cum captivis politicis, cum illa banda in Insula Nuda. 1prq48b87nnob2na0vsu9gsbrtm6loq 269230 269204 2026-06-06T14:09:27Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Num nos Ioseph K. sumus? */ 269230 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = Num nos Ioseph K. sumus? = I. ''Iosephum K. quispiam profecto calumniatus est: nam illo uno mane comprehensus est, quamquam nullum malum commiserat.'' - Franz Kafka, Processus Hanc fabulam semper sic intellexi: esse narrationem eorum hominum qui persuasum habebant Comitem Stalinum bonum esse, nec scire quid re vera fieret. Est fabula hominis qui putat bonum et malum revera exsistere, nec intellegit se iam eo ipso quod vivit reum atque suspectum haberi. Nec intellegit se sub adsidua observatione esse, ab omni circumstantium oculo, qui omni momento paratus est eum damnare. Propter ignorantiam. Ignorantia eius in eo consistit quod errore laborat et mundum atque systema non intellegit. Ignorantia eius est quod sibi persuadet se innocentem esse, se non esse reum, quamquam una cum ceteris in eodem systemate participat atque vivit. Unicus modus quo te coram systemate, quod iam decrevit te reum esse, expiare possis, est quam celerrime culpam confiteri. Idem fuit cum captivis politicis, cum illa banda in Insula Nuda. Simile est etiam hodie: omnibus societatibus, societatibus mercatoriis quae aliquid fabricant aut aliquas praebent operas, nos tantum consumptores sumus — pecus ad consumendum paratum, quod intime scit se dona mollia nolle. Etiam catena nostra princeps, denique, Konsum appellatur. Homo qui ipse exitum invenire non potest, damnatus est ad eos exitus et ad illa remedia quae ei societas circumstans offert. pd02rt5ehj6m1grauh135z3rpofq304 269233 269230 2026-06-06T14:14:23Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Num nos Ioseph K. sumus? */ 269233 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = Num nos Ioseph K. sumus? = I. ''Iosephum K. quispiam profecto calumniatus est: nam illo uno mane comprehensus est, quamquam nullum malum commiserat.'' - Franz Kafka, Processus Hanc fabulam semper sic intellexi: esse narrationem eorum hominum qui persuasum habebant Comitem Stalinum bonum esse, nec scire quid re vera fieret. Est fabula hominis qui putat bonum et malum revera exsistere, nec intellegit se iam eo ipso quod vivit reum atque suspectum haberi. Nec intellegit se sub adsidua observatione esse, ab omni circumstantium oculo, qui omni momento paratus est eum damnare. Propter ignorantiam. Ignorantia eius in eo consistit quod errore laborat et mundum atque systema non intellegit. Ignorantia eius est quod sibi persuadet se innocentem esse, se non esse reum, quamquam una cum ceteris in eodem systemate participat atque vivit. Unicus modus quo te coram systemate, quod iam decrevit te reum esse, expiare possis, est quam celerrime culpam confiteri. Idem fuit cum captivis politicis, cum illa banda in Insula Nuda. Simile est etiam hodie: omnibus societatibus, societatibus mercatoriis quae aliquid fabricant aut aliquas praebent operas, nos tantum consumptores sumus — pecus ad consumendum paratum, quod intime scit se dona mollia nolle. Etiam catena nostra princeps, denique, Konsum appellatur. Homo qui ipse exitum invenire non potest, damnatus est ad eos exitus et ad illa remedia quae ei societas circumstans offert. Mundus, vis multitudinis, turbae quae cotidie edere et bibere, moveri, necessitates suas fundamentales explere debet, non regitur ideali boni. Bonum in mundo non exsistit, nisi ut idea, ut imago in mente et spiritu unius hominis. Massa et multitudo ducuntur necessitatibus evolutionis, instinctu superstitis. Terror systematis, communitatis, multitudinis in unum hominem — hoc est quod in primum locum emergit in Processu Kafkae. Id simile est illi venationi quam Commissio Americana post bellum in cinematographicis operariis instituit, qua communistas in industria ludicra persequebantur. Et propter ipsam fragilitatem individui in prima parte saeculi XX orta sunt illa omnia praeclara opera — tamquam speculum certaminis inter singularem hominem et systema multitudinis deceptae. Sed tempus est ut nos ipsos interroguemus: num multitudo vere decepta fuit, an potius coetus hominum perterritorum, qui metu pro propria existentia ludum ac regulas acceperunt? Si omnes — dicamus, octoginta centesimae — renuerent stultitiam et dementiam perficere, quid facerent illi viginti centesimae furentes et irati, qui in persecutione aliorum proprium sensum vitae invenerunt? Num civitas et societas exsistere possunt, si octoginta centesimas sui ipsius populi trucidant? Cum crisis venit, unusquisque primum spectat quomodo cutem propriam servet, nec de numeris cogitat. kf6pgm3ldzmwjv73a0ydh7rl8r66nac 269234 269233 2026-06-06T14:25:12Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Num nos Ioseph K. sumus? */ 269234 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = Num nos Ioseph K. sumus? = I. ''Iosephum K. quispiam profecto calumniatus est: nam illo uno mane comprehensus est, quamquam nullum malum commiserat.'' - Franz Kafka, Processus Hanc fabulam semper sic intellexi: esse narrationem eorum hominum qui persuasum habebant Comitem Stalinum bonum esse, nec scire quid re vera fieret. Est fabula hominis qui putat bonum et malum revera exsistere, nec intellegit se iam eo ipso quod vivit reum atque suspectum haberi. Nec intellegit se sub adsidua observatione esse, ab omni circumstantium oculo, qui omni momento paratus est eum damnare. Propter ignorantiam. Ignorantia eius in eo consistit quod errore laborat et mundum atque systema non intellegit. Ignorantia eius est quod sibi persuadet se innocentem esse, se non esse reum, quamquam una cum ceteris in eodem systemate participat atque vivit. Unicus modus quo te coram systemate, quod iam decrevit te reum esse, expiare possis, est quam celerrime culpam confiteri. Idem fuit cum captivis politicis, cum illa banda in Insula Nuda. Simile est etiam hodie: omnibus societatibus, societatibus mercatoriis quae aliquid fabricant aut aliquas praebent operas, nos tantum consumptores sumus — pecus ad consumendum paratum, quod intime scit se dona mollia nolle. Etiam catena nostra princeps, denique, Konsum appellatur. Homo qui ipse exitum invenire non potest, damnatus est ad eos exitus et ad illa remedia quae ei societas circumstans offert. Mundus, vis multitudinis, turbae quae cotidie edere et bibere, moveri, necessitates suas fundamentales explere debet, non regitur ideali boni. Bonum in mundo non exsistit, nisi ut idea, ut imago in mente et spiritu unius hominis. Massa et multitudo ducuntur necessitatibus evolutionis, instinctu superstitis. Terror systematis, communitatis, multitudinis in unum hominem — hoc est quod in primum locum emergit in Processu Kafkae. Id simile est illi venationi quam Commissio Americana post bellum in cinematographicis operariis instituit, qua communistas in industria ludicra persequebantur. Et propter ipsam fragilitatem individui in prima parte saeculi XX orta sunt illa omnia praeclara opera — tamquam speculum certaminis inter singularem hominem et systema multitudinis deceptae. Sed tempus est ut nos ipsos interroguemus: num multitudo vere decepta fuit, an potius coetus hominum perterritorum, qui metu pro propria existentia ludum ac regulas acceperunt? Si omnes — dicamus, octoginta centesimae — renuerent stultitiam et dementiam perficere, quid facerent illi viginti centesimae furentes et irati, qui in persecutione aliorum proprium sensum vitae invenerunt? Num civitas et societas exsistere possunt, si octoginta centesimas sui ipsius populi trucidant? Cum crisis venit, unusquisque primum spectat quomodo cutem propriam servet, nec de numeris cogitat. rgvdgz1kic424qdkr63bxvwx556i175 269235 269234 2026-06-06T14:30:34Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Num nos Ioseph K. sumus? */ 269235 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = Num nos Ioseph K. sumus? = I. ''Iosephum K. quispiam profecto calumniatus est: nam illo uno mane comprehensus est, quamquam nullum malum commiserat.'' - Franz Kafka, Processus Hanc fabulam semper sic intellexi: esse narrationem eorum hominum qui persuasum habebant Comitem Stalinum bonum esse, nec scire quid re vera fieret. Est fabula hominis qui putat bonum et malum revera exsistere, nec intellegit se iam eo ipso quod vivit reum atque suspectum haberi. Nec intellegit se sub adsidua observatione esse, ab omni circumstantium oculo, qui omni momento paratus est eum damnare. Propter ignorantiam. Ignorantia eius in eo consistit quod errore laborat et mundum atque systema non intellegit. Ignorantia eius est quod sibi persuadet se innocentem esse, se non esse reum, quamquam una cum ceteris in eodem systemate participat atque vivit. Unicus modus quo te coram systemate, quod iam decrevit te reum esse, expiare possis, est quam celerrime culpam confiteri. Idem fuit cum captivis politicis, cum illa banda in Insula Nuda. Simile est etiam hodie: omnibus societatibus, societatibus mercatoriis quae aliquid fabricant aut aliquas praebent operas, nos tantum consumptores sumus — pecus ad consumendum paratum, quod intime scit se dona mollia nolle. Etiam catena nostra princeps, denique, Konsum appellatur. Homo qui ipse exitum invenire non potest, damnatus est ad eos exitus et ad illa remedia quae ei societas circumstans offert. II. Mundus, vis multitudinis, turbae quae cotidie edere et bibere, moveri, necessitates suas fundamentales explere debet, non regitur ideali boni. Bonum in mundo non exsistit, nisi ut idea, ut imago in mente et spiritu unius hominis. Massa et multitudo ducuntur necessitatibus evolutionis, instinctu superstitis. Terror systematis, communitatis, multitudinis in unum hominem — hoc est quod in primum locum emergit in Processu Kafkae. Id simile est illi venationi quam Commissio Americana post bellum in cinematographicis operariis instituit, qua communistas in industria ludicra persequebantur. Et propter ipsam fragilitatem individui in prima parte saeculi XX orta sunt illa omnia praeclara opera — tamquam speculum certaminis inter singularem hominem et systema multitudinis deceptae. Sed tempus est ut nos ipsos interroguemus: num multitudo vere decepta fuit, an potius coetus hominum perterritorum, qui metu pro propria existentia ludum ac regulas acceperunt? Si omnes — dicamus, octoginta centesimae — renuerent stultitiam et dementiam perficere, quid facerent illi viginti centesimae furentes et irati, qui in persecutione aliorum proprium sensum vitae invenerunt? Num civitas et societas exsistere possunt, si octoginta centesimas sui ipsius populi trucidant? Cum crisis venit, unusquisque primum spectat quomodo cutem propriam servet, nec de numeris cogitat. kpwbt719am9gkni7wulu4oaiwfakgg2 269236 269235 2026-06-06T14:39:17Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Num nos Ioseph K. sumus? */ 269236 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = Num nos Ioseph K. sumus? = I. ''Iosephum K. quispiam profecto calumniatus est: nam illo uno mane comprehensus est, quamquam nullum malum commiserat.'' - Franz Kafka, Processus Hanc fabulam semper sic intellexi: esse narrationem eorum hominum qui persuasum habebant Comitem Stalinum bonum esse, nec scire quid re vera fieret. Est fabula hominis qui putat bonum et malum revera exsistere, nec intellegit se iam eo ipso quod vivit reum atque suspectum haberi. Nec intellegit se sub adsidua observatione esse, ab omni circumstantium oculo, qui omni momento paratus est eum damnare. Propter ignorantiam. Ignorantia eius in eo consistit quod errore laborat et mundum atque systema non intellegit. Ignorantia eius est quod sibi persuadet se innocentem esse, se non esse reum, quamquam una cum ceteris in eodem systemate participat atque vivit. Unicus modus quo te coram systemate, quod iam decrevit te reum esse, expiare possis, est quam celerrime culpam confiteri. Idem fuit cum captivis politicis, cum illa banda in Insula Nuda. Simile est etiam hodie: omnibus societatibus, societatibus mercatoriis quae aliquid fabricant aut aliquas praebent operas, nos tantum consumptores sumus — pecus ad consumendum paratum, quod intime scit se dona mollia nolle. Etiam catena nostra princeps, denique, Konsum appellatur. Homo qui ipse exitum invenire non potest, damnatus est ad eos exitus et ad illa remedia quae ei societas circumstans offert. II. Mundus, vis multitudinis, turbae quae cotidie edere et bibere, moveri, necessitates suas fundamentales explere debet, non regitur ideali boni. Bonum in mundo non exsistit, nisi ut idea, ut imago in mente et spiritu unius hominis. Massa et multitudo ducuntur necessitatibus evolutionis, instinctu superstitis. Terror systematis, communitatis, multitudinis in unum hominem — hoc est quod in primum locum emergit in Processu Kafkae. Id simile est illi venationi quam Commissio Americana post bellum in cinematographicis operariis instituit, qua communistas in industria ludicra persequebantur. Et propter ipsam fragilitatem individui in prima parte saeculi XX orta sunt illa omnia praeclara opera — tamquam speculum certaminis inter singularem hominem et systema multitudinis deceptae. Sed tempus est ut nos ipsos interroguemus: num multitudo vere decepta fuit, an potius coetus hominum perterritorum, qui metu pro propria existentia ludum ac regulas acceperunt? Si omnes — dicamus, octoginta centesimae — renuerent stultitiam et dementiam perficere, quid facerent illi viginti centesimae furentes et irati, qui in persecutione aliorum proprium sensum vitae invenerunt? Num civitas et societas exsistere possunt, si octoginta centesimas sui ipsius populi trucidant? Cum crisis venit, unusquisque primum spectat quomodo cutem propriam servet, nec de numeris cogitat. Praelia et caedes primi atque secundi belli mundani nihil aliud fuerunt nisi opera multitudinis deceptae, multitudinis impotentis et desperatae, cui minoritas violenta et destructiva quasi remedium obtulit. Crisis primae partis saeculi XX fuit crisis singulorum hominum, qui non credebant se ipsos solvere posse difficultates quae eos premebant. Tamen nullum crimen collectivum effici potest sine participatione individui. III. gifcfyd6gf5ghpmgwguqqkqnep6bz81 269241 269236 2026-06-06T14:49:13Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Num nos Ioseph K. sumus? */ 269241 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = Num nos Ioseph K. sumus? = I. ''Iosephum K. quispiam profecto calumniatus est: nam illo uno mane comprehensus est, quamquam nullum malum commiserat.'' - Franz Kafka, Processus Hanc fabulam semper sic intellexi: esse narrationem eorum hominum qui persuasum habebant Comitem Stalinum bonum esse, nec scire quid re vera fieret. Est fabula hominis qui putat bonum et malum revera exsistere, nec intellegit se iam eo ipso quod vivit reum atque suspectum haberi. Nec intellegit se sub adsidua observatione esse, ab omni circumstantium oculo, qui omni momento paratus est eum damnare. Propter ignorantiam. Ignorantia eius in eo consistit quod errore laborat et mundum atque systema non intellegit. Ignorantia eius est quod sibi persuadet se innocentem esse, se non esse reum, quamquam una cum ceteris in eodem systemate participat atque vivit. Unicus modus quo te coram systemate, quod iam decrevit te reum esse, expiare possis, est quam celerrime culpam confiteri. Idem fuit cum captivis politicis, cum illa banda in Insula Nuda. Simile est etiam hodie: omnibus societatibus, societatibus mercatoriis quae aliquid fabricant aut aliquas praebent operas, nos tantum consumptores sumus — pecus ad consumendum paratum, quod intime scit se dona mollia nolle. Etiam catena nostra princeps, denique, Konsum appellatur. Homo qui ipse exitum invenire non potest, damnatus est ad eos exitus et ad illa remedia quae ei societas circumstans offert. II. Mundus, vis multitudinis, turbae quae cotidie edere et bibere, moveri, necessitates suas fundamentales explere debet, non regitur ideali boni. Bonum in mundo non exsistit, nisi ut idea, ut imago in mente et spiritu unius hominis. Massa et multitudo ducuntur necessitatibus evolutionis, instinctu superstitis. Terror systematis, communitatis, multitudinis in unum hominem — hoc est quod in primum locum emergit in Processu Kafkae. Id simile est illi venationi quam Commissio Americana post bellum in cinematographicis operariis instituit, qua communistas in industria ludicra persequebantur. Et propter ipsam fragilitatem individui in prima parte saeculi XX orta sunt illa omnia praeclara opera — tamquam speculum certaminis inter singularem hominem et systema multitudinis deceptae. Sed tempus est ut nos ipsos interroguemus: num multitudo vere decepta fuit, an potius coetus hominum perterritorum, qui metu pro propria existentia ludum ac regulas acceperunt? Si omnes — dicamus, octoginta centesimae — renuerent stultitiam et dementiam perficere, quid facerent illi viginti centesimae furentes et irati, qui in persecutione aliorum proprium sensum vitae invenerunt? Num civitas et societas exsistere possunt, si octoginta centesimas sui ipsius populi trucidant? Cum crisis venit, unusquisque primum spectat quomodo cutem propriam servet, nec de numeris cogitat. Praelia et caedes primi atque secundi belli mundani nihil aliud fuerunt nisi opera multitudinis deceptae, multitudinis impotentis et desperatae, cui minoritas violenta et destructiva quasi remedium obtulit. Crisis primae partis saeculi XX fuit crisis singulorum hominum, qui non credebant se ipsos solvere posse difficultates quae eos premebant. Tamen nullum crimen collectivum effici potest sine participatione individui. III. Semel vidi pelliculam documentariam, sub patrocinio cuiusdam institutionis Nationum Unitarum factam, de caede Srebrenicense. Musulmani fugiebant, plerumque inermes, in silvas et in montes. Serbi eos vocabant atque invitabant: venite, tradite vos. Venerunt et se tradiderunt; illi autem in pratis et in clivis montium eos sclopetationibus necabant. Corpora corporibus superponebantur. Coetus sclopetatorum taedio caedis fessus erat. Post unam alteramve horam, sub cumulo corporum aliquis se movit. Parvus puer, circiter quinque ad sex annorum, in summam massam emersit. Stetit ante viros coetus sclopetatorum. Nemo eorum qui per horas sclopetaverant et occiderant, conspecto puero super acervum corporum, illum unum, ultimum puerum, interficere voluit. Stabant muti et spectabant. Omnes impetus occidendi iam satiati erant. Odium et metus satiati erant. Tum praefectus exarsit: Sclopeta! — imperavit. Nemo e praesentibus quidquam fecit. Praefectus in eos, qui armati ei proximi erant, exclamavit: Sclopeta! Unus e coetu respondit: Si eum occidere vis, ipse id facere debes. Praefectus animum non habuit, cum vidisset ceteros omnes cessisse. Puer processit et ad quendam virum in coetu accessit. Fortiter manum eius prehendit. Ille, e coetu sclopetatorum, dixit se numquam in vita tam validam comprehensionem sensisse. Puer ad nosocomium delatus est. Unus fuit ex paucis qui superfuerunt. Quis scit quid accidisset, si etiam antea omnes praesentes ita recusassent imperium superioris? s7oh594cfgj5uhs5d9hke5y6meidatv 269243 269241 2026-06-06T14:52:38Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Num nos Ioseph K. sumus? */ 269243 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = Num nos Ioseph K. sumus? = I. ''Iosephum K. quispiam profecto calumniatus est: nam illo uno mane comprehensus est, quamquam nullum malum commiserat.'' - Franz Kafka, Processus Hanc fabulam semper sic intellexi: esse narrationem eorum hominum qui persuasum habebant Comitem Stalinum bonum esse, nec scire quid re vera fieret. Est fabula hominis qui putat bonum et malum revera exsistere, nec intellegit se iam eo ipso quod vivit reum atque suspectum haberi. Nec intellegit se sub adsidua observatione esse, ab omni circumstantium oculo, qui omni momento paratus est eum damnare. Propter ignorantiam. Ignorantia eius in eo consistit quod errore laborat et mundum atque systema non intellegit. Ignorantia eius est quod sibi persuadet se innocentem esse, se non esse reum, quamquam una cum ceteris in eodem systemate participat atque vivit. Unicus modus quo te coram systemate, quod iam decrevit te reum esse, expiare possis, est quam celerrime culpam confiteri. Idem fuit cum captivis politicis, cum illa banda in Insula Nuda. Simile est etiam hodie: omnibus societatibus, societatibus mercatoriis quae aliquid fabricant aut aliquas praebent operas, nos tantum consumptores sumus — pecus ad consumendum paratum, quod intime scit se dona mollia nolle. Etiam catena nostra princeps, denique, Konsum appellatur. Homo qui ipse exitum invenire non potest, damnatus est ad eos exitus et ad illa remedia quae ei societas circumstans offert. II. Mundus, vis multitudinis, turbae quae cotidie edere et bibere, moveri, necessitates suas fundamentales explere debet, non regitur ideali boni. Bonum in mundo non exsistit, nisi ut idea, ut imago in mente et spiritu unius hominis. Massa et multitudo ducuntur necessitatibus evolutionis, instinctu superstitis. Terror systematis, communitatis, multitudinis in unum hominem — hoc est quod in primum locum emergit in Processu Kafkae. Id simile est illi venationi quam Commissio Americana post bellum in cinematographicis operariis instituit, qua communistas in industria ludicra persequebantur. Et propter ipsam fragilitatem individui in prima parte saeculi XX orta sunt illa omnia praeclara opera — tamquam speculum certaminis inter singularem hominem et systema multitudinis deceptae. Sed tempus est ut nos ipsos interroguemus: num multitudo vere decepta fuit, an potius coetus hominum perterritorum, qui metu pro propria existentia ludum ac regulas acceperunt? Si omnes — dicamus, octoginta centesimae — renuerent stultitiam et dementiam perficere, quid facerent illi viginti centesimae furentes et irati, qui in persecutione aliorum proprium sensum vitae invenerunt? Num civitas et societas exsistere possunt, si octoginta centesimas sui ipsius populi trucidant? Cum crisis venit, unusquisque primum spectat quomodo cutem propriam servet, nec de numeris cogitat. Praelia et caedes primi atque secundi belli mundani nihil aliud fuerunt nisi opera multitudinis deceptae, multitudinis impotentis et desperatae, cui minoritas violenta et destructiva quasi remedium obtulit. Crisis primae partis saeculi XX fuit crisis singulorum hominum, qui non credebant se ipsos solvere posse difficultates quae eos premebant. Tamen nullum crimen collectivum effici potest sine participatione individui. III. Semel vidi pelliculam documentariam, sub patrocinio cuiusdam institutionis Nationum Unitarum factam, de caede Srebrenicense. Musulmani fugiebant, plerumque inermes, in silvas et in montes. Serbi eos vocabant atque invitabant: venite, tradite vos. Venerunt et se tradiderunt; illi autem in pratis et in clivis montium eos sclopetationibus necabant. Corpora corporibus superponebantur. Coetus sclopetatorum taedio caedis fessus erat. Post unam alteramve horam, sub cumulo corporum aliquis se movit. Parvus puer, circiter quinque ad sex annorum, in summam massam emersit. Stetit ante viros coetus sclopetatorum. Nemo eorum qui per horas sclopetaverant et occiderant, conspecto puero super acervum corporum, illum unum, ultimum puerum, interficere voluit. Stabant muti et spectabant. Omnes impetus occidendi iam satiati erant. Odium et metus satiati erant. Tum praefectus exarsit: Sclopeta! — imperavit. Nemo e praesentibus quidquam fecit. Praefectus in eos, qui armati ei proximi erant, exclamavit: Sclopeta! Unus e coetu respondit: Si eum occidere vis, ipse id facere debes. Praefectus animum non habuit, cum vidisset ceteros omnes cessisse. Puer processit et ad quendam virum in coetu accessit. Fortiter manum eius prehendit. Ille, e coetu sclopetatorum, dixit se numquam in vita tam validam comprehensionem sensisse. Puer ad nosocomium delatus est. Unus fuit ex paucis qui superfuerunt. Quis scit quid accidisset, si etiam antea omnes praesentes ita recusassent imperium superioris? IV. Razularena gomila spremna je u interesu kolektivnog dobra na klanje. Pa ipak, nož drži svaki pojedini čovjek, pojedinac. I on ubada. Na Golom otoku, mnoštvo prestravljenih pojedinaca je udaralo; svoje poznanike, svoje drugove iz fakultetskih i partijskih klupa. Sukob između volje kolektiva i volje pojedinca nije iznimka, nego temeljna i sveprisutna drama ljudske povijesti. Većina ljudi u ekstremnim situacijama da bi sačuvala vlastitu zemaljsku egzistenciju pristane i popusti pod pritiskom kolektiva, i tada svaki pojedinac, kao mrav u mravinjaku, obavlja svoj dio kolektivnog zločina - jer je u strahu. Biti slobodan od straha za svoj zemaljski život je jedna od najvećih sloboda koju imaju samo najveći vjernici i posebni pojedinci. I tako se rod prokletnika, pritisnutih strahom, nastavlja i dalje. Samo zato da bi mogao poživjeti dan, dva duže. A ne uzima se u obzir, da ćemo svi, ama baš svi, i ovako i onako jednog dana morati umrijeti. Prije nekih 80 godina, Hitlerovi su ljudi po cijeloj Europi, od Poljske do Francuske i Balkana, sakupljali Židove. Pobili su ih, koliko ono? Oko 6 milijuna. Danas, 80 godine kasnije, samo u Njemačkoj, umjesto 4 milijuna prilagođenih Židova, imaju oko 4 milijuna Turaka i milijun Arapa. Hoće li i oni mirno otići u vagone i u komore kada dođe vrijeme? 6wqxlawzm125zy363lrhs1ill05ltr4 269244 269243 2026-06-06T14:55:20Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Num nos Ioseph K. sumus? */ 269244 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = Num nos Ioseph K. sumus? = I. ''Iosephum K. quispiam profecto calumniatus est: nam illo uno mane comprehensus est, quamquam nullum malum commiserat.'' - Franz Kafka, Processus Hanc fabulam semper sic intellexi: esse narrationem eorum hominum qui persuasum habebant Comitem Stalinum bonum esse, nec scire quid re vera fieret. Est fabula hominis qui putat bonum et malum revera exsistere, nec intellegit se iam eo ipso quod vivit reum atque suspectum haberi. Nec intellegit se sub adsidua observatione esse, ab omni circumstantium oculo, qui omni momento paratus est eum damnare. Propter ignorantiam. Ignorantia eius in eo consistit quod errore laborat et mundum atque systema non intellegit. Ignorantia eius est quod sibi persuadet se innocentem esse, se non esse reum, quamquam una cum ceteris in eodem systemate participat atque vivit. Unicus modus quo te coram systemate, quod iam decrevit te reum esse, expiare possis, est quam celerrime culpam confiteri. Idem fuit cum captivis politicis, cum illa banda in Insula Nuda. Simile est etiam hodie: omnibus societatibus, societatibus mercatoriis quae aliquid fabricant aut aliquas praebent operas, nos tantum consumptores sumus — pecus ad consumendum paratum, quod intime scit se dona mollia nolle. Etiam catena nostra princeps, denique, Konsum appellatur. Homo qui ipse exitum invenire non potest, damnatus est ad eos exitus et ad illa remedia quae ei societas circumstans offert. II. Mundus, vis multitudinis, turbae quae cotidie edere et bibere, moveri, necessitates suas fundamentales explere debet, non regitur ideali boni. Bonum in mundo non exsistit, nisi ut idea, ut imago in mente et spiritu unius hominis. Massa et multitudo ducuntur necessitatibus evolutionis, instinctu superstitis. Terror systematis, communitatis, multitudinis in unum hominem — hoc est quod in primum locum emergit in Processu Kafkae. Id simile est illi venationi quam Commissio Americana post bellum in cinematographicis operariis instituit, qua communistas in industria ludicra persequebantur. Et propter ipsam fragilitatem individui in prima parte saeculi XX orta sunt illa omnia praeclara opera — tamquam speculum certaminis inter singularem hominem et systema multitudinis deceptae. Sed tempus est ut nos ipsos interroguemus: num multitudo vere decepta fuit, an potius coetus hominum perterritorum, qui metu pro propria existentia ludum ac regulas acceperunt? Si omnes — dicamus, octoginta centesimae — renuerent stultitiam et dementiam perficere, quid facerent illi viginti centesimae furentes et irati, qui in persecutione aliorum proprium sensum vitae invenerunt? Num civitas et societas exsistere possunt, si octoginta centesimas sui ipsius populi trucidant? Cum crisis venit, unusquisque primum spectat quomodo cutem propriam servet, nec de numeris cogitat. Praelia et caedes primi atque secundi belli mundani nihil aliud fuerunt nisi opera multitudinis deceptae, multitudinis impotentis et desperatae, cui minoritas violenta et destructiva quasi remedium obtulit. Crisis primae partis saeculi XX fuit crisis singulorum hominum, qui non credebant se ipsos solvere posse difficultates quae eos premebant. Tamen nullum crimen collectivum effici potest sine participatione individui. III. Semel vidi pelliculam documentariam, sub patrocinio cuiusdam institutionis Nationum Unitarum factam, de caede Srebrenicense. Musulmani fugiebant, plerumque inermes, in silvas et in montes. Serbi eos vocabant atque invitabant: venite, tradite vos. Venerunt et se tradiderunt; illi autem in pratis et in clivis montium eos sclopetationibus necabant. Corpora corporibus superponebantur. Coetus sclopetatorum taedio caedis fessus erat. Post unam alteramve horam, sub cumulo corporum aliquis se movit. Parvus puer, circiter quinque ad sex annorum, in summam massam emersit. Stetit ante viros coetus sclopetatorum. Nemo eorum qui per horas sclopetaverant et occiderant, conspecto puero super acervum corporum, illum unum, ultimum puerum, interficere voluit. Stabant muti et spectabant. Omnes impetus occidendi iam satiati erant. Odium et metus satiati erant. Tum praefectus exarsit: Sclopeta! — imperavit. Nemo e praesentibus quidquam fecit. Praefectus in eos, qui armati ei proximi erant, exclamavit: Sclopeta! Unus e coetu respondit: Si eum occidere vis, ipse id facere debes. Praefectus animum non habuit, cum vidisset ceteros omnes cessisse. Puer processit et ad quendam virum in coetu accessit. Fortiter manum eius prehendit. Ille, e coetu sclopetatorum, dixit se numquam in vita tam validam comprehensionem sensisse. Puer ad nosocomium delatus est. Unus fuit ex paucis qui superfuerunt. Quis scit quid accidisset, si etiam antea omnes praesentes ita recusassent imperium superioris? IV. Multitudo effrenata, pro bono quod dicitur collectivo, ad caedem parata est. Tamen cultrum singulus homo tenet. Et ipse ferit. In Insula Nuda, multitudo perterritorum singulorum pulsabat — suos cognatos, sodales e subselliis universitariis et e subselliis factionis. Conflictus inter voluntatem collectivi et voluntatem individui non est exceptio, sed drama fundamentale et ubique praesens totius historiae humanae. Plurimi homines in condicionibus extremis, ut vitam suam terrenam servent, cedunt et submittunt se pressioni collectivi; et tunc unusquisque, velut formica in formicario, suam partem criminis collectivis peragit — quia metuit. Esse liber a metu pro vita terrena est una ex maximis libertatibus, quae tantum maximis credentibus et singularibus hominibus tribuitur. Ita genus damnatorum, metu oppressorum, procedit et durat. Solum ut diem unum, alterum supervivat. Nec consideratur quod omnes, omnino omnes, sive sic sive aliter, uno die mori debebimus. Ante circiter octoginta annos, homines Hitleriani per totam Europam — a Polonia usque ad Franciam et ad Balcanos — Iudaeos colligebant. Occiderunt eos — quot? — circiter sex miliones. Hodie, post octoginta annos, sola in Germania, pro quattuor milionibus Iudaeorum qui culturam Germanicam secuti erant, habent circiter quattuor miliones Turcarum et unum milionem Arabum. Num et illi tranquille in vagonas et in cellas intrabunt, cum tempus advenerit? V. b2zp0nur0aw3tuz5gx60b6jy9d0o8i2 269245 269244 2026-06-06T15:03:25Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Num nos Ioseph K. sumus? */ 269245 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = Num nos Ioseph K. sumus? = I. ''Iosephum K. quispiam profecto calumniatus est: nam illo uno mane comprehensus est, quamquam nullum malum commiserat.'' - Franz Kafka, Processus Hanc fabulam semper sic intellexi: esse narrationem eorum hominum qui persuasum habebant Comitem Stalinum bonum esse, nec scire quid re vera fieret. Est fabula hominis qui putat bonum et malum revera exsistere, nec intellegit se iam eo ipso quod vivit reum atque suspectum haberi. Nec intellegit se sub adsidua observatione esse, ab omni circumstantium oculo, qui omni momento paratus est eum damnare. Propter ignorantiam. Ignorantia eius in eo consistit quod errore laborat et mundum atque systema non intellegit. Ignorantia eius est quod sibi persuadet se innocentem esse, se non esse reum, quamquam una cum ceteris in eodem systemate participat atque vivit. Unicus modus quo te coram systemate, quod iam decrevit te reum esse, expiare possis, est quam celerrime culpam confiteri. Idem fuit cum captivis politicis, cum illa banda in Insula Nuda. Simile est etiam hodie: omnibus societatibus, societatibus mercatoriis quae aliquid fabricant aut aliquas praebent operas, nos tantum consumptores sumus — pecus ad consumendum paratum, quod intime scit se dona mollia nolle. Etiam catena nostra princeps, denique, Konsum appellatur. Homo qui ipse exitum invenire non potest, damnatus est ad eos exitus et ad illa remedia quae ei societas circumstans offert. II. Mundus, vis multitudinis, turbae quae cotidie edere et bibere, moveri, necessitates suas fundamentales explere debet, non regitur ideali boni. Bonum in mundo non exsistit, nisi ut idea, ut imago in mente et spiritu unius hominis. Massa et multitudo ducuntur necessitatibus evolutionis, instinctu superstitis. Terror systematis, communitatis, multitudinis in unum hominem — hoc est quod in primum locum emergit in Processu Kafkae. Id simile est illi venationi quam Commissio Americana post bellum in cinematographicis operariis instituit, qua communistas in industria ludicra persequebantur. Et propter ipsam fragilitatem individui in prima parte saeculi XX orta sunt illa omnia praeclara opera — tamquam speculum certaminis inter singularem hominem et systema multitudinis deceptae. Sed tempus est ut nos ipsos interroguemus: num multitudo vere decepta fuit, an potius coetus hominum perterritorum, qui metu pro propria existentia ludum ac regulas acceperunt? Si omnes — dicamus, octoginta centesimae — renuerent stultitiam et dementiam perficere, quid facerent illi viginti centesimae furentes et irati, qui in persecutione aliorum proprium sensum vitae invenerunt? Num civitas et societas exsistere possunt, si octoginta centesimas sui ipsius populi trucidant? Cum crisis venit, unusquisque primum spectat quomodo cutem propriam servet, nec de numeris cogitat. Praelia et caedes primi atque secundi belli mundani nihil aliud fuerunt nisi opera multitudinis deceptae, multitudinis impotentis et desperatae, cui minoritas violenta et destructiva quasi remedium obtulit. Crisis primae partis saeculi XX fuit crisis singulorum hominum, qui non credebant se ipsos solvere posse difficultates quae eos premebant. Tamen nullum crimen collectivum effici potest sine participatione individui. III. Semel vidi pelliculam documentariam, sub patrocinio cuiusdam institutionis Nationum Unitarum factam, de caede Srebrenicense. Musulmani fugiebant, plerumque inermes, in silvas et in montes. Serbi eos vocabant atque invitabant: venite, tradite vos. Venerunt et se tradiderunt; illi autem in pratis et in clivis montium eos sclopetationibus necabant. Corpora corporibus superponebantur. Coetus sclopetatorum taedio caedis fessus erat. Post unam alteramve horam, sub cumulo corporum aliquis se movit. Parvus puer, circiter quinque ad sex annorum, in summam massam emersit. Stetit ante viros coetus sclopetatorum. Nemo eorum qui per horas sclopetaverant et occiderant, conspecto puero super acervum corporum, illum unum, ultimum puerum, interficere voluit. Stabant muti et spectabant. Omnes impetus occidendi iam satiati erant. Odium et metus satiati erant. Tum praefectus exarsit: Sclopeta! — imperavit. Nemo e praesentibus quidquam fecit. Praefectus in eos, qui armati ei proximi erant, exclamavit: Sclopeta! Unus e coetu respondit: Si eum occidere vis, ipse id facere debes. Praefectus animum non habuit, cum vidisset ceteros omnes cessisse. Puer processit et ad quendam virum in coetu accessit. Fortiter manum eius prehendit. Ille, e coetu sclopetatorum, dixit se numquam in vita tam validam comprehensionem sensisse. Puer ad nosocomium delatus est. Unus fuit ex paucis qui superfuerunt. Quis scit quid accidisset, si etiam antea omnes praesentes ita recusassent imperium superioris? IV. Multitudo effrenata, pro bono quod dicitur collectivo, ad caedem parata est. Tamen cultrum singulus homo tenet. Et ipse ferit. In Insula Nuda, multitudo perterritorum singulorum pulsabat — suos cognatos, sodales e subselliis universitariis et e subselliis factionis. Conflictus inter voluntatem collectivi et voluntatem individui non est exceptio, sed drama fundamentale et ubique praesens totius historiae humanae. Plurimi homines in condicionibus extremis, ut vitam suam terrenam servent, cedunt et submittunt se pressioni collectivi; et tunc unusquisque, velut formica in formicario, suam partem criminis collectivis peragit — quia metuit. Esse liber a metu pro vita terrena est una ex maximis libertatibus, quae tantum maximis credentibus et singularibus hominibus tribuitur. Ita genus damnatorum, metu oppressorum, procedit et durat. Solum ut diem unum, alterum supervivat. Nec consideratur quod omnes, omnino omnes, sive sic sive aliter, uno die mori debebimus. Ante circiter octoginta annos, homines Hitleriani per totam Europam — a Polonia usque ad Franciam et ad Balcanos — Iudaeos colligebant. Occiderunt eos — quot? — circiter sex miliones. Hodie, post octoginta annos, sola in Germania, pro quattuor milionibus Iudaeorum qui culturam Germanicam secuti erant, habent circiter quattuor miliones Turcarum et unum milionem Arabum. Num et illi tranquille in vagonas et in cellas intrabunt, cum tempus advenerit? V. Hi in Europa Orientali — Poloni, Bohemi, Slovaci, Hungari — sincerius agunt. Melius ostendunt se scire quid sit homo. Ita dicunt: ''non, non accipiemus magnas turmas profugorum ex Oriente Proximo in terras nostras. Non habemus facultates ad id; etiamsi haberemus, illi nostrae culturae non accommodantur, nec traditionem habemus talium magnarum peregrinarum turmarum inter nos.'' Certe non habent — cum Hitler et socii eius Iudaeos ex illis regionibus sustulerint. Sciunt tales turmas in futurum difficultates in terris suis allaturas. Xenophobia tempestiva praeventio est. Ut verba Mutti Merkel referam — dicta ante initium fluctus migrationis anno 2015: ''Multi-kulti ist tot!'', id est: ''Multi-kulti est mortuus.'' Recordatus sum imaginis puellae Palaestinensis lacrimantis, quae Germanice perfecte coram diurnariis filiae pastoris protestantis locuta est, petens sibi et familiae suae ius manendi in Germania. Merkel ei comiter, sed tamen firmiter explicavit id fortasse non futurum esse possibile. 3e2hdalsauy4mq3t4eg3nm6chdo62r0 269307 269245 2026-06-06T19:18:01Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Num nos Ioseph K. sumus? */ 269307 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = Num nos Ioseph K. sumus? = I. ''Iosephum K. quispiam profecto calumniatus est: nam illo uno mane comprehensus est, quamquam nullum malum commiserat.'' - Franz Kafka, Processus Hanc fabulam semper sic intellexi: esse narrationem eorum hominum qui persuasum habebant Comitem Stalinum bonum esse, nec scire quid re vera fieret. Est fabula hominis qui putat bonum et malum revera exsistere, nec intellegit se iam eo ipso quod vivit reum atque suspectum haberi. Nec intellegit se sub adsidua observatione esse, ab omni circumstantium oculo, qui omni momento paratus est eum damnare. Propter ignorantiam. Ignorantia eius in eo consistit quod errore laborat et mundum atque systema non intellegit. Ignorantia eius est quod sibi persuadet se innocentem esse, se non esse reum, quamquam una cum ceteris in eodem systemate participat atque vivit. Unicus modus quo te coram systemate, quod iam decrevit te reum esse, expiare possis, est quam celerrime culpam confiteri. Idem fuit cum captivis politicis, cum illa banda in Insula Nuda. Simile est etiam hodie: omnibus societatibus, societatibus mercatoriis quae aliquid fabricant aut aliquas praebent operas, nos tantum consumptores sumus — pecus ad consumendum paratum, quod intime scit se dona mollia nolle. Etiam catena nostra princeps, denique, Konsum appellatur. Homo qui ipse exitum invenire non potest, damnatus est ad eos exitus et ad illa remedia quae ei societas circumstans offert. II. Mundus, vis multitudinis, turbae quae cotidie edere et bibere, moveri, necessitates suas fundamentales explere debet, non regitur ideali boni. Bonum in mundo non exsistit, nisi ut idea, ut imago in mente et spiritu unius hominis. Massa et multitudo ducuntur necessitatibus evolutionis, instinctu superstitis. Terror systematis, communitatis, multitudinis in unum hominem — hoc est quod in primum locum emergit in Processu Kafkae. Id simile est illi venationi quam Commissio Americana post bellum in cinematographicis operariis instituit, qua communistas in industria ludicra persequebantur. Et propter ipsam fragilitatem individui in prima parte saeculi XX orta sunt illa omnia praeclara opera — tamquam speculum certaminis inter singularem hominem et systema multitudinis deceptae. Sed tempus est ut nos ipsos interroguemus: num multitudo vere decepta fuit, an potius coetus hominum perterritorum, qui metu pro propria existentia ludum ac regulas acceperunt? Si omnes — dicamus, octoginta centesimae — renuerent stultitiam et dementiam perficere, quid facerent illi viginti centesimae furentes et irati, qui in persecutione aliorum proprium sensum vitae invenerunt? Num civitas et societas exsistere possunt, si octoginta centesimas sui ipsius populi trucidant? Cum crisis venit, unusquisque primum spectat quomodo cutem propriam servet, nec de numeris cogitat. Praelia et caedes primi atque secundi belli mundani nihil aliud fuerunt nisi opera multitudinis deceptae, multitudinis impotentis et desperatae, cui minoritas violenta et destructiva quasi remedium obtulit. Crisis primae partis saeculi XX fuit crisis singulorum hominum, qui non credebant se ipsos solvere posse difficultates quae eos premebant. Tamen nullum crimen collectivum effici potest sine participatione individui. III. Semel vidi pelliculam documentariam, sub patrocinio cuiusdam institutionis Nationum Unitarum factam, de caede Srebrenicense. Musulmani fugiebant, plerumque inermes, in silvas et in montes. Serbi eos vocabant atque invitabant: venite, tradite vos. Venerunt et se tradiderunt; illi autem in pratis et in clivis montium eos sclopetationibus necabant. Corpora corporibus superponebantur. Coetus sclopetatorum taedio caedis fessus erat. Post unam alteramve horam, sub cumulo corporum aliquis se movit. Parvus puer, circiter quinque ad sex annorum, in summam massam emersit. Stetit ante viros coetus sclopetatorum. Nemo eorum qui per horas sclopetaverant et occiderant, conspecto puero super acervum corporum, illum unum, ultimum puerum, interficere voluit. Stabant muti et spectabant. Omnes impetus occidendi iam satiati erant. Odium et metus satiati erant. Tum praefectus exarsit: Sclopeta! — imperavit. Nemo e praesentibus quidquam fecit. Praefectus in eos, qui armati ei proximi erant, exclamavit: Sclopeta! Unus e coetu respondit: Si eum occidere vis, ipse id facere debes. Praefectus animum non habuit, cum vidisset ceteros omnes cessisse. Puer processit et ad quendam virum in coetu accessit. Fortiter manum eius prehendit. Ille, e coetu sclopetatorum, dixit se numquam in vita tam validam comprehensionem sensisse. Puer ad nosocomium delatus est. Unus fuit ex paucis qui superfuerunt. Quis scit quid accidisset, si etiam antea omnes praesentes ita recusassent imperium superioris? IV. Multitudo effrenata, pro bono quod dicitur collectivo, ad caedem parata est. Tamen cultrum singulus homo tenet. Et ipse ferit. In Insula Nuda, multitudo perterritorum singulorum pulsabat — suos cognatos, sodales e subselliis universitariis et e subselliis factionis. Conflictus inter voluntatem collectivi et voluntatem individui non est exceptio, sed drama fundamentale et ubique praesens totius historiae humanae. Plurimi homines in condicionibus extremis, ut vitam suam terrenam servent, cedunt et submittunt se pressioni collectivi; et tunc unusquisque, velut formica in formicario, suam partem criminis collectivis peragit — quia metuit. Esse liber a metu pro vita terrena est una ex maximis libertatibus, quae tantum maximis credentibus et singularibus hominibus tribuitur. Ita genus damnatorum, metu oppressorum, procedit et durat. Solum ut diem unum, alterum supervivat. Nec consideratur quod omnes, omnino omnes, sive sic sive aliter, uno die mori debebimus. Ante circiter octoginta annos, homines Hitleriani per totam Europam — a Polonia usque ad Franciam et ad Balcanos — Iudaeos colligebant. Occiderunt eos — quot? — circiter sex miliones. Hodie, post octoginta annos, sola in Germania, pro quattuor milionibus Iudaeorum qui culturam Germanicam secuti erant, habent circiter quattuor miliones Turcarum et unum milionem Arabum. Num et illi tranquille in vagonas et in cellas intrabunt, cum tempus advenerit? V. Hi in Europa Orientali — Poloni, Bohemi, Slovaci, Hungari — sincerius agunt. Melius ostendunt se scire quid sit homo. Ita dicunt: ''non, non accipiemus magnas turmas profugorum ex Oriente Proximo in terras nostras. Non habemus facultates ad id; etiamsi haberemus, illi nostrae culturae non accommodantur, nec traditionem habemus talium magnarum peregrinarum turmarum inter nos.'' Certe non habent — cum Hitler et socii eius Iudaeos ex illis regionibus sustulerint. Sciunt tales turmas in futurum difficultates in terris suis allaturas. Xenophobia tempestiva praeventio est. Ut verba Mutti Merkel referam — dicta ante initium fluctus migrationis anno 2015: ''Multi-kulti ist tot!'', id est: ''Multi-kulti est mortuus.'' Recordatus sum imaginis puellae Palaestinensis lacrimantis, quae Germanice perfecte coram diurnariis filiae pastoris protestantis locuta est, petens sibi et familiae suae ius manendi in Germania. Merkel ei comiter, sed tamen firmiter explicavit id fortasse non futurum esse possibile. [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] l2dei9qq9xx50oxmsby6mzo1zwzt4ma 104 83161 269248 2026-06-06T15:07:57Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '&i, quantumuis abiecto loco nati, tamen pau- corum annorum ſpatio regales propè opes fibi concilient.Qua de cauffa ciuitates alia complu- resomnicontentione pugnarunt, vt eiufdem- modi confeſſus iuridiciales apud fe haberent: iamque celeberrima hæc Parlamenta numerã- tur: Parifienfe, Tholofanum, Rhotomagenfe, Gratianopolitanum, Burdegalenſe, Aquenfe, Diuionenſe: quæ omnia ftatația & fedentaria funt.Octauum verò mobile & ambulatorium, quod Gra... 269248 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|213}}</noinclude>&i, quantumuis abiecto loco nati, tamen pau- corum annorum ſpatio regales propè opes fibi concilient.Qua de cauffa ciuitates alia complu- resomnicontentione pugnarunt, vt eiufdem- modi confeſſus iuridiciales apud fe haberent: iamque celeberrima hæc Parlamenta numerã- tur: Parifienfe, Tholofanum, Rhotomagenfe, Gratianopolitanum, Burdegalenſe, Aquenfe, Diuionenſe: quæ omnia ftatația & fedentaria funt.Octauum verò mobile & ambulatorium, quod Grande Cófilium appellatur. Fuit & no- num Armoricis attributum, edicto Henrici re- gisanno MDLIII. In horum regnorum finibus funt & aliæ,vt fic dicam, Satrapiæ, quæ fuperio- rumillorum amplitudinem, quoad poffunt,i- mitantur: & vulgò Sedes præfidiales nominan- tur:tantaque huius morbi vis, atque contagio eft,vt quemadmodum olimÆgyptiorum bona pars Tyrannorum fuorum imperio in pyrami- dibus,& eiufmodi molibus extruendis occupa- ta erat, fic maximus gentis Gallicæ numerus in litibus & calumniis exercendis, & forenfibus fcriptitationibus operam cófumat. Extat Clau- dij Seyffellij Archiepifcopi Maffilienfis libellus Gallicè fcriptus, cui titulus eft, De.Monarchia Franciæ: cuius in capit.15. verba hæc funt: Opi- nione mea, plures funt in vna Francia fcribæ, procuratores, aduocati, & fimiles circumfora- nei, quàm in vniuerfo orbe Chriftiano:fi alij omnes vnum in locum conferatur. Neque dif- fimilis illa eft PhilippiCominçi querimonia lib. 03<noinclude></noinclude> 0xrnspm4uebbsjqqcc8y66un8as2r09 269249 269248 2026-06-06T15:09:12Z Benoit Soubeyran 25250 269249 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|213}}</noinclude>cti, quantumuis abiecto loco nati, tamen pau- corum annorum ſpatio regales propè opes fibi concilient.Qua de cauffa ciuitates alia complu- resomnicontentione pugnarunt, vt eiufdem- modi confeſſus iuridiciales apud fe haberent: iamque celeberrima hæc Parlamenta numerã- tur: Parifienfe, Tholofanum, Rhotomagenfe, Gratianopolitanum, Burdegalenſe, Aquenfe, Diuionenſe: quæ omnia ftatația & fedentaria funt.Octauum verò mobile & ambulatorium, quod Grande Cófilium appellatur. Fuit & no- num Armoricis attributum, edicto Henrici re- gisanno MDLIII. In horum regnorum finibus funt & aliæ,vt fic dicam, Satrapiæ, quæ fuperio- rumillorum amplitudinem, quoad poffunt,i- mitantur: & vulgò Sedes præfidiales nominan- tur:tantaque huius morbi vis, atque contagio eft,vt quemadmodum olimÆgyptiorum bona pars Tyrannorum fuorum imperio in pyrami- dibus,& eiufmodi molibus extruendis occupa- ta erat, fic maximus gentis Gallicæ numerus in litibus & calumniis exercendis, & forenfibus fcriptitationibus operam cófumat. Extat Clau- dij Seyffellij Archiepifcopi Maffilienfis libellus Gallicè fcriptus, cui titulus eft, De.Monarchia Franciæ: cuius in capit.15. verba hæc funt: Opi- nione mea, plures funt in vna Francia fcribæ, procuratores, aduocati, & fimiles circumfora- nei, quàm in vniuerfo orbe Chriftiano:fi alij omnes vnum in locum conferatur. Neque dif- fimilis illa eft PhilippiCominçi querimonia lib. 03<noinclude></noinclude> bh7nefjaj15qw016p47v9gkc69ljlcs 104 83162 269250 2026-06-06T15:12:49Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '6.cap.6.vbi de rege Ludouico x 1. fcribens: Ha- bebat,inquit,in animo leges de publico & pri- uato iure,Gallico fermone fcriptas,vnum in vo- Jumen conferre : quò facilius captiones & præ- ftigia aduocatorum vitari poffent:quorum nu- merus tantus eft in hoc Franciæ regno,vt par in mundo non reperiatur; id Nobilitas Francica iampridem fenfit,atque experta eft. Hæc adver bum Cominæus. Nomen autem Parlamenti (antiqua noftrorum hominum lingua)coll... 269250 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|214|{{sc|{{lsp|Hotomani}}}}|}}</noinclude>6.cap.6.vbi de rege Ludouico x 1. fcribens: Ha- bebat,inquit,in animo leges de publico & pri- uato iure,Gallico fermone fcriptas,vnum in vo- Jumen conferre : quò facilius captiones & præ- ftigia aduocatorum vitari poffent:quorum nu- merus tantus eft in hoc Franciæ regno,vt par in mundo non reperiatur; id Nobilitas Francica iampridem fenfit,atque experta eft. Hæc adver bum Cominæus. Nomen autem Parlamenti (antiqua noftrorum hominum lingua)collocu- tionem fignificat, multorum variis ex locis cer- tum aliquemin locum conuenientium, vt de communibus rebus inter fe conferant,acfer- mocinentur.Itaque in Chronicis veteribus, ſi- quando principes legatíve principum de pace, aut bellicis pactionibus conuencrunt, femper condictum illud colloquium, Parlamenti no- mine appellatur. Eadémque ratione publicum ordinum Concilium vetufta lingua noftra Par- lamentum dicebatur. quod nomen adhuc in Anglia retinetur.Thom.Walfimgamius in hift. Angl.fub anno 1287. Hoc anno Rex Angliæ in Gallias tranfiens, Ambianos peruenit: & fe- cit homagium Regi Francia, pro terris quas de eo in regno Fraciæ tenebat Parifius: & interfuit parliamento,quod Rex Francorum tenuit. Ita- que Philipp.Cominæus lib.4.c. 1. Rex Angliæ, inquit,tributa fuæ genti imperandi ius non ha- bet, fine confenfu atque auctoritate ſui Parla- menti, quod apud nos Trium ſtatuum Conci- lium appellatur. Eodémque nomine conuen- tus<noinclude></noinclude> 8wrfjcupirg86zagvt4a2cqoq08qvr8 104 83163 269251 2026-06-06T15:15:52Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'tus ordinum Britanniæ Armorica,quandiugés illa regem proprium habuit, femper appella- tus eft: quemadmodum ex illius Ånnalib.co- gnofcilicet: multis quidem locis,fed præfertim lib.3.vbi DucisMaliclerici, hoc eft indocti indo- &ta cum Franciæ rege pactio profertur:ex anno MCCXXX.Ité Dux in fignum fubmiffionis præ- dictæ, voluit quòd à fuo parlamento de cetero appellaretur ad parlamentum Franciæ, in duo- bus tantum cafibus.Ermox: A falfo & prau... 269251 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|215}}</noinclude>tus ordinum Britanniæ Armorica,quandiugés illa regem proprium habuit, femper appella- tus eft: quemadmodum ex illius Ånnalib.co- gnofcilicet: multis quidem locis,fed præfertim lib.3.vbi DucisMaliclerici, hoc eft indocti indo- &ta cum Franciæ rege pactio profertur:ex anno MCCXXX.Ité Dux in fignum fubmiffionis præ- dictæ, voluit quòd à fuo parlamento de cetero appellaretur ad parlamentum Franciæ, in duo- bus tantum cafibus.Ermox: A falfo & prauoiu- dicio fui parlamenti Britanniæ appellabitur de cetero ad Franciæ parlamentum. Dicebatur e- tiam Curia parlamentitrium ſtatuum :vt Ste- phanus Aufrerius Burdegalenfis Prætor, nobi- lis pragmaticus, teftaturin Commentario ftyli curiæ Parlamenti. Quinetiam video Bartolum aliofque Doctores Italos hac eadem voce paf- fim pro publico regionis alicuius concilio, fiue comitifs,vfurpare. Nam Bartolus in l.2.C.de le- gation.lib.io. Præfes prouinciæ, inquit,conuo- cat parlamentum in prouincia,& in eo propo- nit quod refpicit vtilitatem publicam. Ex mox: Nota, quòd præfides prouinciarum coadunant vniuerfale parlamentum prouinciæ: quod in- tellige, non quòd omnes de prouincia debeant ad illud ire, fed de omnibus ciuitatibus depu- tantur ambafiatores, qui ciuitatem repræſen- tant.Et in eandem lloa.de Platea: Vbifuper ali- quo, inquit, prouidendum eft pro vtilitate to- tius prouincia, debet congregarigenerale con- -cilium ſeu parlamentum: non quod omnes<noinclude> 0 4</noinclude> jld1ffaz60fa4gk1p66u551fwsfri25 269252 269251 2026-06-06T15:16:00Z Benoit Soubeyran 25250 269252 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|215}}</noinclude>tus ordinum Britanniæ Armorica,quandiugés illa regem proprium habuit, femper appella- tus eft: quemadmodum ex illius Ånnalib.co- gnofcilicet: multis quidem locis,fed præfertim lib.3.vbi DucisMaliclerici, hoc eft indocti indo- &ta cum Franciæ rege pactio profertur:ex anno MCCXXX.Ité Dux in fignum fubmiffionis præ- dictæ, voluit quòd à fuo parlamento de cetero appellaretur ad parlamentum Franciæ, in duo- bus tantum cafibus.Ermox: A falfo & prauoiu- dicio fui parlamenti Britanniæ appellabitur de cetero ad Franciæ parlamentum. Dicebatur e- tiam Curia parlamentitrium ſtatuum :vt Ste- phanus Aufrerius Burdegalenfis Prætor, nobi- lis pragmaticus, teftaturin Commentario ftyli curiæ Parlamenti. Quinetiam video Bartolum aliofque Doctores Italos hac eadem voce paf- fim pro publico regionis alicuius concilio, fiue comitifs,vfurpare. Nam Bartolus in l.2.C.de le- gation.lib.io. Præfes prouinciæ, inquit,conuo- cat parlamentum in prouincia,& in eo propo- nit quod refpicit vtilitatem publicam. Ex mox: Nota, quòd præfides prouinciarum coadunant vniuerfale parlamentum prouinciæ: quod in- tellige, non quòd omnes de prouincia debeant ad illud ire, fed de omnibus ciuitatibus depu- tantur ambafiatores, qui ciuitatem repræſen- tant.Et in eandem lloa.de Platea: Vbifuper ali- quo, inquit, prouidendum eft pro vtilitate to- tius prouincia, debet congregarigenerale con- -cilium ſeu parlamentum: non quod omnes<noinclude> 0 4</noinclude> girvdpknz9mhhxqekwnprrml8ae2te1 104 83164 269253 2026-06-06T15:17:19Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'de prouincia vadant: fed de qualibet ciuitate a- liqui ambafiatores vel fyndici,qui toram ciuita- tem reprefentent.in quo concilio feu parlamé. to petitur proponi fanum & vtile confilium. Ité Lucas de Penna: Modus proponendi in cófilio generali,feu parlamento eft, vt petatur propo- nifanum & vtile confilium. Budæus autem in Pandect. Nihilofecius (inquit) curiæ Parifienfis originem à conuentibus iuridicis manafle,haud dubia coiectura credideri... 269253 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|216|{{sc|{{lsp|Hotomani}}}}|}}</noinclude>de prouincia vadant: fed de qualibet ciuitate a- liqui ambafiatores vel fyndici,qui toram ciuita- tem reprefentent.in quo concilio feu parlamé. to petitur proponi fanum & vtile confilium. Ité Lucas de Penna: Modus proponendi in cófilio generali,feu parlamento eft, vt petatur propo- nifanum & vtile confilium. Budæus autem in Pandect. Nihilofecius (inquit) curiæ Parifienfis originem à conuentibus iuridicis manafle,haud dubia coiectura crediderim: quibus olim Prin- cipes intereffe,præeffeque folebant: quoniam indictiui erant,nec loco,nec tempore ftati. Va- gam enim Parlamenti rationem fuiffe conftar, quafiq; prætorianumPrincipis concilium.Cùm autem in Gallia noftra fummam illam Publici concilij auctoritatem imminuere Capeuingij molirentur, & certorum Senatorű numerum in eius concilij locum ſubſtituere, auguſtum il- lud parlamenti nomen in illum pragmaticoru & iudicum conceffum tranftulerunt:eique hác auctoritatem tribuerunt: primùm vt nullare- gia Lex, nulla conftitutio rata effet, nifi cuius il- li confiliarij auctores comprobatoréſque fuiſ- fent; deinde vt nullus tota Gallia Magiftratus, non modò vrbanus, verumetiam militaris ef- fet, quem non ab illo confeffu inaugurari, & a- pud eundem in leges iurare oporteret:tum vt ab eorum iudiciis appellandi ius non effet: fed vt eorum decreta rata & fixa effent. Is qui Prin- ceps eft fenatus(inquit Connanus libro 1.)cùm jus dicit,nemini, præterquam Regiipfi, hono- refe-<noinclude></noinclude> hjvxnvaqzg6bj8efg3k8s1zrffal0eb 104 83165 269254 2026-06-06T15:18:45Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 're fedendi cedit. quo tamen loco Connanus Cancellarij oblitus eft,cui Princeps ille fenatus loco cedit,quafi (vt Budæus fcribit) magiftratuu omnium antiftiti. Poftremò quicquid potefta- tis imperij, auctoritatis penes publicum Con- cilium & Statuum parlamentum pertot annos fuifle docuimus, id totum Senatus ille fubditi- tius fibi vfurpauit: in quem reges cooptandos curabant,quos ad fuas rationes accommodatos fore iudicabant, eaque tum Curia P... 269254 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|217}}</noinclude>re fedendi cedit. quo tamen loco Connanus Cancellarij oblitus eft,cui Princeps ille fenatus loco cedit,quafi (vt Budæus fcribit) magiftratuu omnium antiftiti. Poftremò quicquid potefta- tis imperij, auctoritatis penes publicum Con- cilium & Statuum parlamentum pertot annos fuifle docuimus, id totum Senatus ille fubditi- tius fibi vfurpauit: in quem reges cooptandos curabant,quos ad fuas rationes accommodatos fore iudicabant, eaque tum Curia Parlamenti vocata eft:vt in Anglico libello,cui titulus eft.A- learned commendatum: cap. 52.funt quippe in regno Franciæ, in curia ibidem fuprema, qua Curia Parlamenti vocitatur proceffus quidam, qui in ea plus quam triginta annis pependerút. Et noui ego appellationis caufam vnam quæ in curia illa agitata fuit iam per decem annos, & adhuc verifimile non eft, eam infra annos decé alios poffe decidi. Item cap.48.Omnes aduoca- ti in Francia etiam in curia parlamentifolét pla- citare cauffas fuas in lingua Gallica. Quare qui- bus initiis ac radicibus in tatam amplitudinem excreuerit,paulifper confiderádú eft. Primum igitur Bafilica regia Lutetiæ opere magnifico extructa eſt,imperio,vt plerique affirmant, re- gis Ludouici Hutini, quo nomine prifca lingua noftra Turbulentus fignificatur: vel, vt nõnul- li difputant,regis Philippi Pulchri, circiter annų MCCXCIIII. ftudio certè atque opera Enguer- rantij Marignij, comitis Longueuillij, qui ali- quot interiectis annis in patibulo Parificfi pro-<noinclude></noinclude> qjtgdgsbi3945dmfw150rdmyp7achq1 104 83166 269255 2026-06-06T15:20:31Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'pter peculatus crimen refte fufpenfus eft. Vtcu- que fit, quod Ægyptij reges feciffe narrantur,vt imperio fuo fubiectos in pyramidibus extruen- dis occuparent, in quibus rex Chemnis præci puè memoratur, qui hominum trecenta fexa- ginta millia ad pyramidem extruendam con- duxit: idemtum Francogalliæ reges in arte ra- bularia tradenda feciffe dici poffunt. Guaguini autem Hiftorici in Hutini regis vita,verba hæc funt:Hic Ludouicus inftituit Parl... 269255 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|218|{{sc|{{lsp|Hotomani}}}}|}}</noinclude>pter peculatus crimen refte fufpenfus eft. Vtcu- que fit, quod Ægyptij reges feciffe narrantur,vt imperio fuo fubiectos in pyramidibus extruen- dis occuparent, in quibus rex Chemnis præci puè memoratur, qui hominum trecenta fexa- ginta millia ad pyramidem extruendam con- duxit: idemtum Francogalliæ reges in arte ra- bularia tradenda feciffe dici poffunt. Guaguini autem Hiftorici in Hutini regis vita,verba hæc funt:Hic Ludouicus inftituit Parlamenti Cu- riam Parifiis ſtabilem effe, & loco non moue- ri,ne litigatores crebris circuitionibus vexaren- Hæc ille. Nam quòd nonnulli ad Pipi- num vel Carolum Magnum inftitutum illud referunt,quàm abfurdum id fit, facilè ex iis que mox docebimus, conftabit. Quinetiam eiuf- dem Caroli Magni leges & conftitutiones có- plures extant, quaru in nulla neq; parlamenti, neq; maioris illius Senatus mentio interponi- tur:fed tantum fancitur, vt certis locis forum à Iuridicis agatur,& conuentus habeatur, quæ il- levfitata confuetudine Placitum,& Mallam ap- pellat.veluti legis Francica lib.4.c.35. Vt in an- no tria folummodo generalia placita obferuare compellat:nifi fortè quilibet aut accufatus fue- rit,aut alium occupauerit, aut ad teftimonium perhibendum vocatus fuerit. Multaque aliæ in eandem fententiam eiufdem regis leges extat, ex quibus de litium paucitate exiftimare licet. Acplanè veriffimu arbitror, quod video à non- nullis hominibus noftris traditum,táram litiú, calu-<noinclude></noinclude> k2ydv2r1rnm5otigtq8gi0vbrnz3zkm 104 83167 269256 2026-06-06T15:22:55Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'calumniarum, & ſycophantiarum ſementem factam primùm à Papa Clemente v. qui Philip- pi illius Pulchri tempore Papatus fedem Aue- nionem tranftulit. cumque magnaipfius aulici & pragmatici cófuetudine cum hominibusno- ftris implicarentur,femina Romanę artis rabu- lariæ in mores noftros fparfiffe. Nam Eguinar- thus in vita Caroli Magnific fcribit: Cum calcia retur,aut amiciretur, no tantùm amicos admit- tebat.verumetiá fi comes palatij lité effe... 269256 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|219}}</noinclude>calumniarum, & ſycophantiarum ſementem factam primùm à Papa Clemente v. qui Philip- pi illius Pulchri tempore Papatus fedem Aue- nionem tranftulit. cumque magnaipfius aulici & pragmatici cófuetudine cum hominibusno- ftris implicarentur,femina Romanę artis rabu- lariæ in mores noftros fparfiffe. Nam Eguinar- thus in vita Caroli Magnific fcribit: Cum calcia retur,aut amiciretur, no tantùm amicos admit- tebat.verumetiá fi comes palatij lité effe aliqua diceret,quæ fine eius iuflų definiri non pofler, ftatim litigates introduci iuffit, & velut protri- bunali federet,lite cognita, fentétiam dixit. Ita- que eiufdem Caroli Magni in Capitulari hæc lex extat:Hoc miffi noftri notum faciant comi- tibus & populo, quòd nos in omni feptimana vnú diem ad cauflas audiendas federe volumus. Age, ceteros videamus. Regnauit circiter annú MCCxxx. Ludouicus cognomento Diuus: cu- ius vitam Ioan. Ionuillaus de quo fuperiùs ali- quoties meminimus, confcripfit. At ex huius commentario quanta per id tempus litium & calumniarum effet raritas, vel hinc licet intelli- gatur;quòd Rex ipſe Ludouicus vel controuer- fias difceptabat,vel difceptandi negotium non- nullis è fuo Comitatu mandabat. Itaque capit. 94.ita fcribit:Solebat,inquit, imperare Domi- no Nellio, Domino Sueffionenfi, & mihi, ve iudiciis quæ ad portam appellantur, operam daremus. Tum mittebat qui nos ad fe accerfe- ret:quærebatque ex nobis, quo ftatu res effet,<noinclude></noinclude> dj8ztz0pqfqleltcpb8gtabkjh12glt 104 83168 269257 2026-06-06T15:26:31Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'ecquod effet iudicium, quod fine ipfo exerceri nó poffet.ac fæpe accidit, vtre per nos ad ipfum delata, litigatores ipfos accerfiri ad fe impera- ret,cauffamq; ex bono & æquo difceptaret. Sæ- penumerò in faltum Vicennam animi cauffa e- xibat,viridique in cefpite ad quercus alicuius ra- dicem confidens, fibinos affidere, &,fi quis nc- gotij quid habebat, eum ad fe vocari iubebat. Quinetiam ipfe clarè pronuntiabat,fiquis litem & aduerfarium hab... 269257 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|220|{{sc|{{lsp|Hotomani}}}}|}}</noinclude>ecquod effet iudicium, quod fine ipfo exerceri nó poffet.ac fæpe accidit, vtre per nos ad ipfum delata, litigatores ipfos accerfiri ad fe impera- ret,cauffamq; ex bono & æquo difceptaret. Sæ- penumerò in faltum Vicennam animi cauffa e- xibat,viridique in cefpite ad quercus alicuius ra- dicem confidens, fibinos affidere, &,fi quis nc- gotij quid habebat, eum ad fe vocari iubebat. Quinetiam ipfe clarè pronuntiabat,fiquis litem & aduerfarium haberet, vt accederet, & iufta fua exponeret. Tum fi quis accedebat, Rexat- tentè ipfum audiebat, ac re cognita, fententiam exbono & æquo pronuntiabat. Interdum ne- gotium dabat Petro Fōtanio, & Godefrido Vi- lettio,vt litigatoribus operam darent,& cauffas difceptarent. Vidi etiam aliquoties, cum bonus ille Rex Luterię in hortum fuburbanum exiret, tunica mediocriindutus: ibique menfam tape- to inſterni imperabat. Tum filétio facto intro- duci ad fe litigatores iubebat, cauſſaſque ſuas a- gere:iúfq; ex tempore reddebat. Hæclouillæus. Ex quibus exiftimari poteft,quanta litium & li- tigatorum illis temporibus effet paucitas:quan- taque Regum illorum in auertédis litium mo- leftiis folicitudo. Quin ne illud quidem præter- mittendum eſt,quod fcribit Speculator fub tit. de Feriis,cùm fuo tempore,hoc eft circiter an- Dum MCCLXX. grauiores cauffæ ac lites in Có- cilio publico,(quod,vt iam antè dictum eft,Par- lamentum appellabatur) agi folerent,atq;illuc omnibus ex regni partibus in ius adiretur,mo- ris<noinclude></noinclude> 0h1aya2nqmxcr6sci2majs68bmtojsl 104 83169 269258 2026-06-06T15:33:37Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'ris fuiffe,propter eos quilonginquis ex regioni- bus venerant,vt etiam feftis diebus iudicia exer cerentur : Poteft, inquit, excufari confuetudo Curiæ Regis Franciæ,quæ tempore Parlamen- torum omni die ius reddit: vt venientes de lon- ginquis partibus citius expediantur. At fucceffu temporis,arte rabularia,fenfim, gangrena mo- do,ferpente,inftitutum eft,vt &læpius & pluri- bus locis iurifdictio exerceretur. Itaque Philip- pi1111. cognomento P... 269258 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|221}}</noinclude>ris fuiffe,propter eos quilonginquis ex regioni- bus venerant,vt etiam feftis diebus iudicia exer cerentur : Poteft, inquit, excufari confuetudo Curiæ Regis Franciæ,quæ tempore Parlamen- torum omni die ius reddit: vt venientes de lon- ginquis partibus citius expediantur. At fucceffu temporis,arte rabularia,fenfim, gangrena mo- do,ferpente,inftitutum eft,vt &læpius & pluri- bus locis iurifdictio exerceretur. Itaque Philip- pi1111. cognomento Pulchri conftitutio hæc extat,ex anno MCCCII. Præterea propter ſub- iectorum noftrorum cómodum, & cauffarum expeditioné proponimus ordinare, quòd duo Parlamenta Parifiis,& duo Scacaria Rhotoma- gi,Diéfque Trecenfes bis tenebuntur in anno: & quòd Parlamentum apud Tholofam tenebi- tur,ficut tenerifolebat temporibus retroactis, figentes terræ confentiant. Item, quia multæ cauffæ magnæ in noftro Parlamento inter ma- gnas & notabiles perfonas aguntur,ordinamus & volumus, quòd duo Prælati & duæ aliæ per- fonæ fufficientes, Laica,de noftro confilio, vel faltem vnuspręlatus,& vna perfona Laica,cauf- ſas prædictas audiendi, deliberandique gratia continuèin noftris Parlamentis exiftant, Qui- bus ex verbis intelligipoteft,primùm quàm ra- ro per eatempora iudicia exercerentur. deinde quàm pauci iudices in illo Parlamento federét. Nam quantum ad ceteras præfecturas Regní. que prouincias, extat eiufdem Philippi Pulchri conftitutio, in eodem libello his verbis edita,<noinclude></noinclude> f07y14d0bwn32eol1g50lvek2nghwva 104 83170 269259 2026-06-06T15:36:07Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'annoм CCCII. Præcipimus infuper, quòd Se- nefchalli & Balliui noftri teneant fuas affifias in circuitu Seneſchalliarum & Balliuiarú fum- mariè, de duobus menfibus in duobus ad mi- nus.Quinetiam Budæus eodem quem fuperiùs notauimus loco fcribit, anno MCCXCIIII. ab codem Rege Philippo conftitutum fuiſſe, vt in Parlamento trifarij generis federent Prælati, Barones, & mixti Clerici cum Laicis. Cùm lai- ci, inquit, partim ex equitibus, partim ex p... 269259 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|222|{{sc|{{lsp|Hotomani}}}}|}}</noinclude>annoм CCCII. Præcipimus infuper, quòd Se- nefchalli & Balliui noftri teneant fuas affifias in circuitu Seneſchalliarum & Balliuiarú fum- mariè, de duobus menfibus in duobus ad mi- nus.Quinetiam Budæus eodem quem fuperiùs notauimus loco fcribit, anno MCCXCIIII. ab codem Rege Philippo conftitutum fuiſſe, vt in Parlamento trifarij generis federent Prælati, Barones, & mixti Clerici cum Laicis. Cùm lai- ci, inquit, partim ex equitibus, partim ex pro- mifcuo genere hominum deligerentur. Item, vt Prælati & Barones ex illo tertio genere ſta- tuerent,qui ad quanq; iurifdictionem exercen- dam idonei videretur. fimul vttres viros delige rent, qui in eas regiones mitterentur, quæ iure fcripto vtebantur:vt in iis ius dicerent, & fi qua capitalis quæftio habenda effet, literatiffimos quofque adhiberent.Quo loco Budæus horum temporum corruptelam deplorans, fimulque viliffima rabularum capita forenfia,togatófq; vulturios (vt Apuleius loquitur) deteftans, ex Iuuenalis verfu fic exclamat:Quondam hocin- digenæ viuebant more:fimulque ita fubſcribit: Ita enim nobis exclamare in métem venit: An- tiquioribus illis feculis,florentetamen hoc Re- gno(quod ex numifmatis apparet,auro obryzo percuffis) fimplicem & facilem ius reddendira- tionem, raráfque lites, nec diuturnas,vt nunc, aut etiam feculares fuiffe: cùm nodum ifta tur- bainterpretum Iuris Remp.inuafiffet:necdum ſcientia iuris latiffime, atque etiam in infini- tum<noinclude></noinclude> nsdzcgz5qgo7qgr4g42or8x0t73weh6 104 83171 269260 2026-06-06T15:37:12Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'tum patere crederetur.fedæquum bonúmque & iudex prudens integritate atq; innocentia præditus,inftar fexcentorum voluminű effent. Nunc verò quò res reciderit, nemo quidem nó videt. fed omnes dicere muffant. Hactenus Bu- daus grauiffimus vbiq; & acerrimus artis rabu- larię aduerfarius. Nunc vrad noſtrá hiſtoriam redeamus, doceamúfq; quibus initiis ac funda- mentis Regnum iftud litigatorium excitatum fuerit: quemadmodum Cicero fcribit Ponti- fic... 269260 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|223}}</noinclude>tum patere crederetur.fedæquum bonúmque & iudex prudens integritate atq; innocentia præditus,inftar fexcentorum voluminű effent. Nunc verò quò res reciderit, nemo quidem nó videt. fed omnes dicere muffant. Hactenus Bu- daus grauiffimus vbiq; & acerrimus artis rabu- larię aduerfarius. Nunc vrad noſtrá hiſtoriam redeamus, doceamúfq; quibus initiis ac funda- mentis Regnum iftud litigatorium excitatum fuerit: quemadmodum Cicero fcribit Ponti- fices veteres propter facrificiorum multitudi- nem, tres vitos Epulones inftituifle, quamuis effent ipfi à Numa, vt etiam illud ludorum e- pulare facrificium facerét,inftituti: codem mo- do ex illo perexiguo ludicum Parlamentariorú numero, crefcente litium multitudine, incre- dibilis ludicum & Conciliariorum foboles pro- pagata eft. Ac primum Bafilica ingés, fumptuo- fa, magnifica, Regis,vt fuperiùs diximus, Ludo- uici Hutini,vel Philippi l'ulcti imperio ædifica- ta eſt:tum ex mediocri iudicum numero tres decuriæ factæ,Magna Cameræ, Inquifitionű, & Poftulatorum. quam partitionem Budaus eodem illo loco: fed copiofius Gaguinusin Re- gis Hutini vita commemorat. Video tamen, quiad-Stilum curiæ parlamenti, vbi Stephanus Auffrerius eundem numerum feruat, hanc notam aſcripferit: Imo initio duæ tantùm ca- meræ fuerunt. quia Camera Requeſtarum eſt tribunal inferius. poftea addita eft tertiag if.<noinclude></noinclude> fwmji07rgldetijoaifjodww8bbpr39 104 83172 269261 2026-06-06T15:38:56Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'quepatua Camera Inqueftaru appellatur. Sed anno MDXXII.fex Frácifcus,vt corraderet fexa- ginta millia aureorum quartam Cameram è vi- ginti nouis confiliariis creauit:à fingulis capiés ter mille aureos. vnde curia valde deturpata fuit. poftea præfidentiu quoque numerus pre- tio auctus eft.Rurfus idem Rexann. MDXLIII. alios xx. quæftus cauffa creauit. Quin neillud quidem prætermittendum videtur, quod & Guaguinus&Budæus eodé loco memorię pro- di... 269261 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|224|{{sc|{{lsp|Hotomani}}}}|}}</noinclude>quepatua Camera Inqueftaru appellatur. Sed anno MDXXII.fex Frácifcus,vt corraderet fexa- ginta millia aureorum quartam Cameram è vi- ginti nouis confiliariis creauit:à fingulis capiés ter mille aureos. vnde curia valde deturpata fuit. poftea præfidentiu quoque numerus pre- tio auctus eft.Rurfus idem Rexann. MDXLIII. alios xx. quæftus cauffa creauit. Quin neillud quidem prætermittendum videtur, quod & Guaguinus&Budæus eodé loco memorię pro- diderunt, atque infigne eft ad omnem memo- riam documentum,illum iudicum conuentum non perpetuum & perennem(vt hoc tempore) fed indictiuú fuiffe, necnifi certo Principis má- dato exerceri folitum:quod quotannis ineunte mēfe Nouembri edictum Regis proponi opor- tet, vt eum renouari liceat. Atque vt huius, in- quit eodem loco Guaguinus,coitionis Regé au- &orem effe certum fit,regia fingulis quibufque annis refcripta eduntur, quibus ad D. Martini diem feftum,id eft,11. Id. Nouem. Parlamétum inchoadiiudicibus à Rege auctoritas datur. De mirabili autem & celeri huius regni incremé- to etiam illud argumento effe poteft, quòd cir- citer centu pòft annis,hoc eft,ann.MCCCCLIII. regnante Carolo v11. hæc ab illo conſtitutio promulgata eft:A fefto Pafchæ, vfque ad finem Parlamenti,Præfidétes & Confiliarij hora ſex- ta de mane debent in fuis cameris effe congre- gati, à fefto S. Martini, poft horam prædictam, Et aliquantò poft.Perneceſſarium eſt, vt Præſi- dentes<noinclude></noinclude> swhhero3y8m56ddhis9y618w97wgiug 104 83173 269265 2026-06-06T17:24:15Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'dentes & Confiliarij Curiæ poft prandium ve- niant ad Parlamentum iudicandi & expediendi cauffa. Hæc Carolus v11.At Caroli Magnitem- pore, qui regnú triplo mains obtinebat, quam diflimilis iudiciorum ratio fuerit, vel ex haci pfius lege facile intelle&u eft: Legis Francicæ lib.4.c.74. V: comes placitum non habcat, nifi iciunus. Iam de voce Parlamenti ac nominis e- tiam au&oritate illud argumétum extat, quod cùm in ca parte Allobrogum qua Delp... 269265 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|225}}</noinclude>dentes & Confiliarij Curiæ poft prandium ve- niant ad Parlamentum iudicandi & expediendi cauffa. Hæc Carolus v11.At Caroli Magnitem- pore, qui regnú triplo mains obtinebat, quam diflimilis iudiciorum ratio fuerit, vel ex haci pfius lege facile intelle&u eft: Legis Francicæ lib.4.c.74. V: comes placitum non habcat, nifi iciunus. Iam de voce Parlamenti ac nominis e- tiam au&oritate illud argumétum extat, quod cùm in ca parte Allobrogum qua Delphinatus dicitor antiquitus Senatus inftitutus fuiflèt, cú fumma auctoritate,quod concilium Delphina- le dicebatur:ram. Ludouicus v1. qui bene defe meritis Delphinatibus benignè facere ſtude- bet,nomen concilij in Parlamentum mutauit: quamuis nihil ad ius atq; auctoritatem adderet: cuius rei Guidopapius teftis eft, q. Gratianop. 43. & rurfus q. 554. Cum autem in his iuridi- cialibus parlamentis, regnifque rabulariis per- multa fint, quæ boni & cordativirigrauiter & acerbè ferunt, tum verò quatuor hęc in primis numerantur, quòd publica iurifdictionis nun- dinatio exerceatur, quòd magiftratus publico periurio ineantur, quòd parlamenta litium fe- minaria fint, poftremò quod tertia propè Gal- liæ pars rabulariam artem exerceat. Nam quod ad primum attinet, quotufquifq; hodie nume- rari poteft,qui iudicandi munus non & præfen- ti pecunia fit mercatus, & præfenti pecunia vé- ditet? vt veriffimè Alexander Cæfar dixiffe vi- deatur, neceffe effe vt qui magiftratum emit, P<noinclude></noinclude> 1akarneiwp5ohtv1hcg7m4x5ojqn624 269266 269265 2026-06-06T17:24:37Z Benoit Soubeyran 25250 269266 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|225}}</noinclude>dentes & Confiliarij Curiæ poft prandium ve- niant ad Parlamentum iudicandi & expediendi cauffa. Hæc Carolus v11.At Caroli Magnitem- pore, qui regnú triplo mains obtinebat, quam diflimilis iudiciorum ratio fuerit, vel ex haci pfius lege facile intelle&u eft: Legis Francicæ lib.4.c.74. V: comes placitum non habcat, nifi iciunus. Iam de voce Parlamenti ac nominis e- tiam au&oritate illud argumétum extat, quod cùm in ca parte Allobrogum qua Delphinatus dicitor antiquitus Senatus inftitutus fuiflèt, cú fumma auctoritate,quod concilium Delphina- le dicebatur:ram. Ludouicus v1. qui bene defe meritis Delphinatibus benignè facere ſtude- bet,nomen concilij in Parlamentum mutauit: quamuis nihil ad ius atq; auctoritatem adderet: cuius rei Guidopapius teftis eft, q. Gratianop. 43. & rurfus q. 554. Cum autem in his iuridi- cialibus parlamentis, regnifque rabulariis per- multa fint, quæ boni & cordativirigrauiter & acerbè ferunt, tum verò quatuor hęc in primis numerantur, quòd publica iurifdictionis nun- dinatio exerceatur, quòd magiftratus publico periurio ineantur, quòd parlamenta litium fe- minaria fint, poftremò quod tertia propè Gal- liæ pars rabulariam artem exerceat. Nam quod ad primum attinet, quotufquifq; hodie nume- rari poteft,qui iudicandi munus non & præfen- ti pecunia fit mercatus, & præfenti pecunia vé- ditet? vt veriffimè Alexander Cæfar dixiffe vi- deatur, neceffe effe vt qui magiftratum emit,<noinclude> P</noinclude> asvq5tl3f22t4twkb9dmef99jbpzuqy 104 83174 269267 2026-06-06T17:26:20Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'vendat,nec fine rubore puniri poffe, qui quod emit,vendit. Et nummarium tribunal (inquit Senecalib. de benefic. 1.)audita vtrinque licita- tione alteri addici,non mirum. quando quæ e- meris,vendere gentiumius eft. Hanc boni viri Gallicæ iurifdictionis nundinationem, hoc co- mercium, hoc forenſe latrocinium appellant: quodres quæ humanarum rerum fanctiffima effe debuit promerçalis facta fit, pretioque & vendatur,& ematur:neque quicquá æquè Gal... 269267 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|226|{{sc|{{lsp|Hotomani}}}}|}}</noinclude>vendat,nec fine rubore puniri poffe, qui quod emit,vendit. Et nummarium tribunal (inquit Senecalib. de benefic. 1.)audita vtrinque licita- tione alteri addici,non mirum. quando quæ e- meris,vendere gentiumius eft. Hanc boni viri Gallicæ iurifdictionis nundinationem, hoc co- mercium, hoc forenſe latrocinium appellant: quodres quæ humanarum rerum fanctiffima effe debuit promerçalis facta fit, pretioque & vendatur,& ematur:neque quicquá æquè Gal- liæ exiftimationem apud exteras nationes one- rat,quàm quòd,ficuti lanij bouem opimum v- no pretio emptum, pòftin macello per partes venditant: ita magiftratus vno pretio compa- ratur, cuius adminiſtratio fingulis poſtea ius poftulantibus diuendatur. De quo Deum im- mortalem,Solemque, & cælum, & genus ho- minum qui hodie viuunt, quique pofthac vi- aturifunt, conteftor, fi non optimo iure ac me- ritiflìmo tam fœdam patriæ labem, infamiam, dedecus, acturpitudinem deploro: neque me Matharelli, aut Mafloni, aut nefcio cuius eiuf modi rabulæ ſcabiofi acfycophantæ meretri- cia impudentia, aut cuiufquam palpatoris auli- ci pretio conducta calumnia de hoc iuuanda patriæ ftudio, (fi Dei volutas ferat), dimouebit. Quid? an quifquam eft, qui cogitare illud fine lachrymis poflit, quòd non modo clientes & beneficiarij Romani Pontificis, & clerici iure- iurando ei deuincti, & opimis facerdotiis præ- diti, magnam illorű magiſtratuum parté obti- nent:<noinclude></noinclude> qxcog9s85q3qrzb4hoay4rxsla47a88 104 83175 269268 2026-06-06T17:29:23Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'ment:verumetiam ij, quife Laicos appellari vo- lunt, iftiufinodi beneficiis in fuos liberos con- ferendis eiufdem Pontificis tyrannidiſe, ſuam- que fidem ac religioné venditant? Iam verò, de periurio paffim toto Gallia vfitato, quid dice- mus? Vetus Imp.Theodofij lex eft gentium, vt opinor, omnium vfu ac moribus comprobata, vt qui magiftratum ineunt, publicè iufiuran- dum dent, le nihil eo nomine neque per fe, ne- que per alium dediffe,aut pr... 269268 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|227}}</noinclude>ment:verumetiam ij, quife Laicos appellari vo- lunt, iftiufinodi beneficiis in fuos liberos con- ferendis eiufdem Pontificis tyrannidiſe, ſuam- que fidem ac religioné venditant? Iam verò, de periurio paffim toto Gallia vfitato, quid dice- mus? Vetus Imp.Theodofij lex eft gentium, vt opinor, omnium vfu ac moribus comprobata, vt qui magiftratum ineunt, publicè iufiuran- dum dent, le nihil eo nomine neque per fe, ne- que per alium dediffe,aut promilille.l.vlt.C.de repetund. Hoc quidem iuliurandum, in Gallia quoque,omnibus magiftratuum mercatoribus in Parienfi aliove Parlamento defertur. at quid dixi defertur ? Imò verò confidenter accipitur, conceptífque verbis præftatur, cùm tamen ad- modum pauci ac prope dicam nulit,tota Gil- lia numerari poflint, qui non prafenti nun.e- rata ad manum quaftoris pecumia fuun, Offi- cium, ac iurifdictionem fir mercatus. atque is primus factis iſtis initiātibus aditus in Gallia pa- tet. Age, reliqua videamus. Nam con pluies iftiufmodi iudicium conuentus qui ad dimen das lites,ad ciues iudicialibus moleftiis liberan- dos inftituti funt, meras cffe litium officinas & ergaftula, quis ignorat? aut cuitandem notum in Gallia non cft, lite femel inftitutam hominú iftorum artificiis non modò immortalem red- di, fed etiam in alias complures propagari? Quod verò poftremo loco pofitum eft,cuinon miferum atque indignum videatur, gentem :<noinclude></noinclude> domi71vuffozx9rrjjn6y7oj8kivxfk 104 83176 269269 2026-06-06T17:30:53Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'Gallicá, omnium quas fol videt ad bonas qual- que artes, ac præfertim ad literarum, addo etiá ad pietatis ftudium aptiffimam, tamen in calu- mniis litiu,in lycophantiis exercendis, in fordi- bus denique rabulariis, quafi in cloacis ac latri- nis exhauriendis ætatem confumere? quæ na- tio trecentis abhinc annis litium propè expers, Reipub. & (vt turn loquebantur) boni publici curam in annuis comitiis gerebat, eam in iſtis lutulentis fordibus o... 269269 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|228|{{sc|{{lsp|Hotomani}}}}|}}</noinclude>Gallicá, omnium quas fol videt ad bonas qual- que artes, ac præfertim ad literarum, addo etiá ad pietatis ftudium aptiffimam, tamen in calu- mniis litiu,in lycophantiis exercendis, in fordi- bus denique rabulariis, quafi in cloacis ac latri- nis exhauriendis ætatem confumere? quæ na- tio trecentis abhinc annis litium propè expers, Reipub. & (vt turn loquebantur) boni publici curam in annuis comitiis gerebat, eam in iſtis lutulentis fordibus occuparam, totam Reipub. curam paucis aliquot affeclis atque allentatori- bus regiis permittere? Atque huius ego morbi Rabularij ( quam veriflimè fcabiem Gallicam appellate poffumus)quo magis magifque origi- nem inueftigo: eo magis in illa quam fuperius protuli, opinione confirmor,vt fuperftitionum lues,vt alia complura, ex Romanorum Ponti- ficum officina profluxerunt, fic rabulariæ artis difciplinam ex eorundem curia & iurifdictione ad nos defluxiffe quod peradmodú paucis poſt Decretalici iuris promulgationem annis conti- giffe conftat. Nam in Gratiani Decretum (c. vi- des. 10. dift.) relata eft Epiftola Leonis Papæ (quem illi in Deorum fuorum numerum retu- lerunt)ad Ludouicum It.vtriufque Francia Re- gem & Imperatorem fcripta, qua teſtåtur, ſe Imperatorum legibus, & conftitutionibus, & iuri ab illis conftituto parere. & in c. vlt. ab eo- dem Imp.pro fua clementia petit,vt iuris Ro.le- ges vbiq; obferuati velit. quinetiam exſtat Pa- pæ Honorij 111. Decretalis in c.1.Ext.de luram. cal.<noinclude></noinclude> j41ojlevakcavrywj004p7g8y68fmqk 104 83177 269271 2026-06-06T17:35:14Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'INDEX. Budaus rabularú ho- ftis infestiffimus 23 C Cafaris locus emedatus 9,10 Calicis in Coena plebi communicands mos vetus 204 33 Caninefates Fracorum populares Capillitij Regalis ius 79 Capilli honoris cauſſa filio regis pracidebă- tur 84 Carolus Magnus liti- gantes audiebat, & lite cognita, fenten- tiam dicebat. 219 Caroli Magnifilij re- ges a populo elečti 48 Carolus Simplex à Fra- 60 cis abdicatus Carolus Craffus rex à Francis abdicatus... 269271 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Inde}}x.}}|}}</noinclude>INDEX. Budaus rabularú ho- ftis infestiffimus 23 C Cafaris locus emedatus 9,10 Calicis in Coena plebi communicands mos vetus 204 33 Caninefates Fracorum populares Capillitij Regalis ius 79 Capilli honoris cauſſa filio regis pracidebă- tur 84 Carolus Magnus liti- gantes audiebat, & lite cognita, fenten- tiam dicebat. 219 Caroli Magnifilij re- ges a populo elečti 48 Carolus Simplex à Fra- 60 cis abdicatus Carolus Craffus rex à Francis abdicatus 59 Chanci & Chayci Fra- corй populares 19,83 Childericus primus Fra corum rex abulica- tus 56. alter Childericus Meronei 57 43 filius primus Fraco- galliarex Chilpericus rexa Fra cis abdicatus Chrotildis regina ma- 58 tris infana domina- tio 203 (icero differétiam fta- tuit inter regem & regnum 158 Ciuitas, Regioquema- giftratu eodem vti- tur 2 Colonia Agrippina a Francis liberata 4 1 Comati reges Franco- 79 galli Comes ftabuli qualis 138 Comeftabilij dignitas 139 Comites domus regia, Comites Palatij 130 Comini teftimonium de Concilii autori- tate 182 in Conci- lio quibus de rebus agatur 116,1 17, 119 Cócilian&toritas in Re ligionis negotiis 183 P 4<noinclude></noinclude> 8332jcqzpcya9yz5irmfr765ueskd6a 269272 269271 2026-06-06T17:35:37Z Benoit Soubeyran 25250 269272 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Inde}}x.}}|}}</noinclude>Budaus rabularú ho- ftis infestiffimus 23 C Cafaris locus emedatus 9,10 Calicis in Coena plebi communicands mos vetus 204 33 Caninefates Fracorum populares Capillitij Regalis ius 79 Capilli honoris cauſſa filio regis pracidebă- tur 84 Carolus Magnus liti- gantes audiebat, & lite cognita, fenten- tiam dicebat. 219 Caroli Magnifilij re- ges a populo elečti 48 Carolus Simplex à Fra- 60 cis abdicatus Carolus Craffus rex à Francis abdicatus 59 Chanci & Chayci Fra- corй populares 19,83 Childericus primus Fra corum rex abulica- tus 56. alter Childericus Meronei 57 43 filius primus Fraco- galliarex Chilpericus rexa Fra cis abdicatus Chrotildis regina ma- 58 tris infana domina- tio 203 (icero differétiam fta- tuit inter regem & regnum 158 Ciuitas, Regioquema- giftratu eodem vti- tur 2 Colonia Agrippina a Francis liberata 4 1 Comati reges Franco- 79 galli Comes ftabuli qualis 138 Comeftabilij dignitas 139 Comites domus regia, Comites Palatij 130 Comini teftimonium de Concilii autori- tate 182 in Conci- lio quibus de rebus agatur 116,1 17, 119 Cócilian&toritas in Re ligionis negotiis 183 P 4<noinclude></noinclude> ry1mk8v9ek1g9jkn9zs4zzteedkr2q1 104 83178 269274 2026-06-06T17:38:10Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'Concilij auctoritas in (uriappl. R. Curiata regem Ludouicum XI. 178 Concilij iurifdictio in leges, Curiata comi- tia 164, D controuerfiis de re- gno Difficilius nihil quàm bene imperare 93 166 Concilij auctoritas rege 168 capto Concilij Francogall.ci auctoritas qu'ata & qualis 95, 115, 116, 118 84 Concilium quò refera- tur à Seyffello ad Concilium vocaba tur Princeps crimi- nis infimulatus 119, 120 3 Concilium prifce Gal- lia publicum Confili... 269274 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Inde}}x.}}|}}</noinclude>Concilij auctoritas in (uriappl. R. Curiata regem Ludouicum XI. 178 Concilij iurifdictio in leges, Curiata comi- tia 164, D controuerfiis de re- gno Difficilius nihil quàm bene imperare 93 166 Concilij auctoritas rege 168 capto Concilij Francogall.ci auctoritas qu'ata & qualis 95, 115, 116, 118 84 Concilium quò refera- tur à Seyffello ad Concilium vocaba tur Princeps crimi- nis infimulatus 119, 120 3 Concilium prifce Gal- lia publicum Confiliarij alij regis, a- lij regni Druyda fcriptura non vtebantur E 10 Edilu de ritibus Ec- clefia Romano mï0- referuandis in Gal- lia 16 54 Elenare regem Ephoriregam cuftodes & obferuatores 96 Epherorum infiaran- dison 158 Endo fecundus Franco- rumrex abdicatus 56 93,157 F Criniti reges Franco- galli Faramundus à Fran- 79 Criftati Francorumre- cis rex electus Faramundus Franco- 48 } 83 rum no Francogal- lorum rex ges Curatores regni XXXVI. 181 Curia regis, qua 133. ire in curiam 111, 112, 113 43 Famineo fexui Franci olim fubiici noleba 202 t Francus,ideft,liber 35. unde<noinclude></noinclude> rrx7uf7fdjpvu8jwdbt6up0wcdrpync 104 83179 269276 2026-06-06T17:43:40Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'vnde Francifia pro Francorum nomě vn- afylo ibid. de Franci à Papa maledi. 37,38 Francoru nomě quam Eti, firegem non Ca- late propagatum 24, roli Magni de ftirpe 25, 26 habeant 137 Francorum nomen an- 39 Frăci maritimarum rerum periti 29,31 Francica Lex 77 Fi.incegallorйgens ge- melia, & unde no 43 Francog ill & regaum non hereditatu 46 à quibus inter gra tuor fratres diuifum 72 Franci,ideft,libertatis auctores 35,9 tiquiff. Franci & Galli pr... 269276 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Inde}}x.}}|}}</noinclude>vnde Francifia pro Francorum nomě vn- afylo ibid. de Franci à Papa maledi. 37,38 Francoru nomě quam Eti, firegem non Ca- late propagatum 24, roli Magni de ftirpe 25, 26 habeant 137 Francorum nomen an- 39 Frăci maritimarum rerum periti 29,31 Francica Lex 77 Fi.incegallorйgens ge- melia, & unde no 43 Francog ill & regaum non hereditatu 46 à quibus inter gra tuor fratres diuifum 72 Franci,ideft,libertatis auctores 35,9 tiquiff. Franci & Galli promi- fuo nomine appella ti 46 Fredegoda regina ma- tris infana domina. tto G in 205 Gallia tot is faĉtiones dua 4 Gallis filicitar ante parlamenta infiitu- 14 222 Franci Gailis commix Galli prifci cum R₂- ti 45 Francorum ius in pri- mogenitura 70 Francogallica lingua cofufio quadruplex 14 Francorum veteru in- cunabula 29,30 Francorum prodigiofa nauigatio & victo- ria 31,32 ma.oltingenios an- 17 nospugnarunt Galli profci Romanis formidabiles Gallia prifca fub opti- matibus 18 Gallica gētis virtus ab antiquis defcripta i Galli prifci Germa- nis formidabiles 18 Gallia prifcaciuitates 2<noinclude></noinclude> bk3vk0s0nhsz9tb6u9jl30o95m1hqch 104 83180 269277 2026-06-06T17:46:09Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'Concilij auĉtoritas in (uriappl. R.Curiata regem Ludouicum leges, Curiata comi- XI. 178 tin 164, Concilij iurifdictio in controuerfiis de re- D gno 166 Concilij au&toritas rege capio Difficilius nihil quàm bene imperare Druyda fcriptura non vtebantur 93 10 168 Concilij Francogall.ci auctoritas quãta & qualis 95, 115, 116, 118 84 Concilium quò refera- tur à Seyffello ad Concilium vocaba tur Princeps crimi- nis infimulatus 119, 120 Concilium pr... 269277 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Inde}}x.}}|}}</noinclude>Concilij auĉtoritas in (uriappl. R.Curiata regem Ludouicum leges, Curiata comi- XI. 178 tin 164, Concilij iurifdictio in controuerfiis de re- D gno 166 Concilij au&toritas rege capio Difficilius nihil quàm bene imperare Druyda fcriptura non vtebantur 93 10 168 Concilij Francogall.ci auctoritas quãta & qualis 95, 115, 116, 118 84 Concilium quò refera- tur à Seyffello ad Concilium vocaba tur Princeps crimi- nis infimulatus 119, 120 Concilium prifce Gal- liapublicum 3 Confiliarij alij regis, a- lij regni E Ediεlu de ritibus Ec- clefia Romano mio- referuandis in Gal- La 16 54 Eleware regem Exhoriregam cuftodes & obferuatores 96 Epherorum infiaran- dun 158 Endo fecundus Franco- rumrex abdicatus 96 93,157 F Criniti reges Franco. galli Faramundus à Fran- 79 cis rexoloεtus 48 Criftati Francorumre- Faramundus Franco- 83 rum no Francogal- ges Curatores regni xxXVI. 181 Curia regis, que 133. ire in curiam 111, 112, 113 lorum rex 43 Famineo fexui Franci olim fubiici nolebă 202 t Francus,id eft,liber 35. unde<noinclude></noinclude> q3l7vfxshcf98z1zyuvbwj2sp61v64x 104 83181 269278 2026-06-06T17:47:26Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'ibid. vnde Francifia pro afylo Franci à Papa maledi. Francorum nomě vn- 37,38 Francoru nome quam de Eti, firegem non Ca- late propagatum 24, voli Magni de ftirpe habeant 25, 26 137 Francorum nomen an- 39 Fraci maritimarum rerum periți 29,31 Francica Lex 77 Fincogallorйgens ge- melia, & unde no 77107 43 Francog ill & regnum non heredita iu 46 à quibus inter ghat tuor fratres diuifum 72 Franci,ideft,libertatis auctores tiquiff. Franci & Galli p... 269278 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Inde}}x.}}|}}</noinclude>ibid. vnde Francifia pro afylo Franci à Papa maledi. Francorum nomě vn- 37,38 Francoru nome quam de Eti, firegem non Ca- late propagatum 24, voli Magni de ftirpe habeant 25, 26 137 Francorum nomen an- 39 Fraci maritimarum rerum periți 29,31 Francica Lex 77 Fincogallorйgens ge- melia, & unde no 77107 43 Francog ill & regnum non heredita iu 46 à quibus inter ghat tuor fratres diuifum 72 Franci,ideft,libertatis auctores tiquiff. Franci & Galli promi- fuo nomine appella ti 46 : Fredegoda regina ma- tris infana domina. tio G 205 Gallia ration fuĉtiones dua Gallie filletes ante parlamenta inftitu- 35,0 14 Franci Gailis commix. 45 ti Francorum ius in pri- mogenitura 70 Francogallica lingua cofufio quadruplex 14 Francorum veteru in- cunabula 29,30 Francorum prodigiofa nauigatio & vičko- ria 31,32 222 Gaili prifci cum Ro- 17 ma.oltingenios an- nospugnarunt Gulli prifci Romanis formidabiles 18 Gallia prifca fub opti- matibus 2 Gallica gētis virtus ab antiquis defcripta 1 Galli prifci Germa- nis formidabiles 18 Gallia prifca ciuitatos 2 !<noinclude></noinclude> 9xetvbfaeejhkxz4jjx7wdky2zi327j 104 83182 269280 2026-06-06T17:48:56Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'Gallia comata 82 Huge Capetus quafa- milia natus 160,161, Galliæ omnes in quot prouincias à Roma- nis diuifa 21 Gallico fermone iudi- cia exercere, quis inffit 15 Gallis vnde Latina lin. gua confuetudo, & quid inuexit 14,15 Gallorum prifcorй vir- tus militaris 18,19 Gallorum à Romanis defectio Gallorum prifcorum Lingua 7. non Gra- ca 8, 9, 10.non Ger- manica Germanorum reges no 21,22 13 hereditarii 47 Gracia veteris admini- ftratio 95,96 Guil... 269280 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Inde}}x.}}|}}</noinclude>Gallia comata 82 Huge Capetus quafa- milia natus 160,161, Galliæ omnes in quot prouincias à Roma- nis diuifa 21 Gallico fermone iudi- cia exercere, quis inffit 15 Gallis vnde Latina lin. gua confuetudo, & quid inuexit 14,15 Gallorum prifcorй vir- tus militaris 18,19 Gallorum à Romanis defectio Gallorum prifcorum Lingua 7. non Gra- ca 8, 9, 10.non Ger- manica Germanorum reges no 21,22 13 hereditarii 47 Gracia veteris admini- ftratio 95,96 Guill Bellayifabula de Francoru origine 24 H Heluetii quida Grace lingua non ignari 10 Heluetii cur Suitti vo- 34,35 cati Hifpanorum virtus in rege coercendo 98 162 Hugo Capetus regni oc cupator.161,eius aftu tum facinus 163 I Ioannis Turpini mo- nachi libellus nnga- torius 37 Ifabella regine inſana dominatio 210,211 Iuditha regina matris infana dominatio 207 K Kal.Maii folennes con- cilio Frăcogallico 110 L Lacedemoniorum Ref- publ.qualis ១៩ Leges Francorum à po- puloiubentur 122,123 Lex verèregia à Caro- lo Magno lata 219 Lex Salica 75,76, & deinceps Lingua Francogallice confufio Litera Grace in Fran- ciam inuecta 14 I 2 Litiam<noinclude></noinclude> pla0jjx74slw28hgi3mvys5b41kbxv7 104 83183 269281 2026-06-06T17:50:33Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'Litium propagatio ex Parlamentis 223 Litiñ paucitas olim in Gall a incredibilis 219 Loqui Romanum 27 Ludouicusrex contro- nerfiones difcepta- bat 219 Ludouici Tranfmari- ni ad matrem regi- na Blanca litera ple- naria poteftatis 201 Lutetiarabularia ar- tis magiftra яг 212 Magiftri Palatii 124 Maieftas regia, qua 108. Eius fedes pro- pria in concilio publi 108 CO 9 Maiores domus 124,125 Maffilienfium vete. rum doctrina Meroueus rex Fracoru no... 269281 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Inde}}x.}}|}}</noinclude>Litium propagatio ex Parlamentis 223 Litiñ paucitas olim in Gall a incredibilis 219 Loqui Romanum 27 Ludouicusrex contro- nerfiones difcepta- bat 219 Ludouici Tranfmari- ni ad matrem regi- na Blanca litera ple- naria poteftatis 201 Lutetiarabularia ar- tis magiftra яг 212 Magiftri Palatii 124 Maieftas regia, qua 108. Eius fedes pro- pria in concilio publi 108 CO 9 Maiores domus 124,125 Maffilienfium vete. rum doctrina Meroueus rex Fracoru no Francogalloru 43 Morbusrabularius 212 Mulieres an à procura tione regni arcean. tur mit Catoni 204,209 Mulieres fubtutela200 P Palatii Parifienfis au- Etores 217,223 Papa no abrogauit re- gnum Childerico, fedpopul. 131 Paparu auctoritas in regib.abdīcādis vn- de nata 130 135 Papa Stephani Epifto- la mirifica Papa Stephani fomniñ infigne Pares Fracia 141 cauffa 136 142 inftituendoru 144 Pares à quo inftituti 141 Parium potestas quor tuplex Pariu (uria 145,147 Parium numerus 145 Pariatus honor 148 Pares ad quoru iudi- ciu adduci poffint 149 Parlametorūmultipli catio ex litibus 223 Parlamenti vocabu- lume 214 200 Parlamenta očło 213 Parlamētu propriè çol- Mulier animalindo<noinclude></noinclude> m17ad4hsis92reibhbo843nkkb7cwn8 104 83184 269282 2026-06-06T17:51:06Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Created blank page 269282 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" /></noinclude><noinclude></noinclude> eeiw413diahd182ea3j9njkbw1i8y4e 0 83185 269288 2026-06-06T17:59:42Z Benoit Soubeyran 25250 Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Franciscus Hotomanus |OperaeTitulus=Francogallia (1586) |SubTitulus=Capitum 22 |OperaeWikiPagina=Francogallia (1586) }} <div class=text> {{Liber |Ante= Capitum 21 |AnteNomen=Francogallia (1586)/21 |Post=Capitum 23 |PostNomen=Francogallia (1586)/23 }} <pages index="Hotman - Francogallia, 1586.djvu" from=184 to=191 fromsection=22 tosection=22 /> {{Liber |Ante= Capitum 21 |AnteNomen=Francogallia (1586)/21 |Post=Capitum 23 |PostNomen=Francogal...' 269288 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Franciscus Hotomanus |OperaeTitulus=Francogallia (1586) |SubTitulus=Capitum 22 |OperaeWikiPagina=Francogallia (1586) }} <div class=text> {{Liber |Ante= Capitum 21 |AnteNomen=Francogallia (1586)/21 |Post=Capitum 23 |PostNomen=Francogallia (1586)/23 }} <pages index="Hotman - Francogallia, 1586.djvu" from=184 to=191 fromsection=22 tosection=22 /> {{Liber |Ante= Capitum 21 |AnteNomen=Francogallia (1586)/21 |Post=Capitum 23 |PostNomen=Francogallia (1586)/23 }} </div> shsonm8k6t8e2vv2grfvoe0lqvp40ox 0 83186 269289 2026-06-06T18:05:19Z Benoit Soubeyran 25250 Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Franciscus Hotomanus |OperaeTitulus=Francogallia (1586) |SubTitulus=Capitum 23 |OperaeWikiPagina=Francogallia (1586) }} <div class=text> {{Liber |Ante= Capitum 22 |AnteNomen=Francogallia (1586)/22 |Post=Capitum 24 |PostNomen=Francogallia (1586)/24 }} <pages index="Hotman - Francogallia, 1586.djvu" from=192 to=199 fromsection=23 tosection=23 /> {{Liber |Ante= Capitum 22 |AnteNomen=Francogallia (1586)/22 |Post=Capitum 24 |PostNomen=Francogal...' 269289 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Franciscus Hotomanus |OperaeTitulus=Francogallia (1586) |SubTitulus=Capitum 23 |OperaeWikiPagina=Francogallia (1586) }} <div class=text> {{Liber |Ante= Capitum 22 |AnteNomen=Francogallia (1586)/22 |Post=Capitum 24 |PostNomen=Francogallia (1586)/24 }} <pages index="Hotman - Francogallia, 1586.djvu" from=192 to=199 fromsection=23 tosection=23 /> {{Liber |Ante= Capitum 22 |AnteNomen=Francogallia (1586)/22 |Post=Capitum 24 |PostNomen=Francogallia (1586)/24 }} </div> 9t1uf3mv5hsik8vsvu91aeox1m3jzo7 0 83187 269290 2026-06-06T18:12:01Z Benoit Soubeyran 25250 Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Franciscus Hotomanus |OperaeTitulus=Francogallia (1586) |SubTitulus=Capitum 24 |OperaeWikiPagina=Francogallia (1586) }} <div class=text> {{Liber |Ante= Capitum 23 |AnteNomen=Francogallia (1586)/23 |Post=Capitum 25 |PostNomen=Francogallia (1586)/25 }} <pages index="Hotman - Francogallia, 1586.djvu" from=199 to=202 fromsection=24 tosection=24 /> {{Liber |Ante= Capitum 23 |AnteNomen=Francogallia (1586)/23 |Post=Capitum 25 |PostNomen=Francogal...' 269290 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Franciscus Hotomanus |OperaeTitulus=Francogallia (1586) |SubTitulus=Capitum 24 |OperaeWikiPagina=Francogallia (1586) }} <div class=text> {{Liber |Ante= Capitum 23 |AnteNomen=Francogallia (1586)/23 |Post=Capitum 25 |PostNomen=Francogallia (1586)/25 }} <pages index="Hotman - Francogallia, 1586.djvu" from=199 to=202 fromsection=24 tosection=24 /> {{Liber |Ante= Capitum 23 |AnteNomen=Francogallia (1586)/23 |Post=Capitum 25 |PostNomen=Francogallia (1586)/25 }} </div> 7n0s6601iiqeeluflfnitj262s6auy1 0 83188 269291 2026-06-06T18:16:43Z Benoit Soubeyran 25250 Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Franciscus Hotomanus |OperaeTitulus=Francogallia (1586) |SubTitulus=Capitum 25 |OperaeWikiPagina=Francogallia (1586) }} <div class=text> {{Liber |Ante= Capitum 24 |AnteNomen=Francogallia (1586)/24 |Post=Capitum 26 |PostNomen=Francogallia (1586)/26 }} <pages index="Hotman - Francogallia, 1586.djvu" from=202 to=214 fromsection=25 tosection=25 /> {{Liber |Ante= Capitum 24 |AnteNomen=Francogallia (1586)/24 |Post=Capitum 26 |PostNomen=Francogal...' 269291 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Franciscus Hotomanus |OperaeTitulus=Francogallia (1586) |SubTitulus=Capitum 25 |OperaeWikiPagina=Francogallia (1586) }} <div class=text> {{Liber |Ante= Capitum 24 |AnteNomen=Francogallia (1586)/24 |Post=Capitum 26 |PostNomen=Francogallia (1586)/26 }} <pages index="Hotman - Francogallia, 1586.djvu" from=202 to=214 fromsection=25 tosection=25 /> {{Liber |Ante= Capitum 24 |AnteNomen=Francogallia (1586)/24 |Post=Capitum 26 |PostNomen=Francogallia (1586)/26 }} </div> 2lnnkell2fzdkovav5cg89y2z70s5kb 0 83189 269292 2026-06-06T18:19:59Z Benoit Soubeyran 25250 Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Franciscus Hotomanus |OperaeTitulus=Francogallia (1586) |SubTitulus=Capitum 26 |OperaeWikiPagina=Francogallia (1586) }} <div class=text> {{Liber |Ante= Capitum 25 |AnteNomen=Francogallia (1586)/25 |Post=Capitum 27 |PostNomen=Francogallia (1586)/27 }} <pages index="Hotman - Francogallia, 1586.djvu" from=214 to=225 fromsection=26 tosection=26 /> {{Liber |Ante= Capitum 25 |AnteNomen=Francogallia (1586)/25 |Post=Capitum 27 |PostNomen=Francogal...' 269292 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Franciscus Hotomanus |OperaeTitulus=Francogallia (1586) |SubTitulus=Capitum 26 |OperaeWikiPagina=Francogallia (1586) }} <div class=text> {{Liber |Ante= Capitum 25 |AnteNomen=Francogallia (1586)/25 |Post=Capitum 27 |PostNomen=Francogallia (1586)/27 }} <pages index="Hotman - Francogallia, 1586.djvu" from=214 to=225 fromsection=26 tosection=26 /> {{Liber |Ante= Capitum 25 |AnteNomen=Francogallia (1586)/25 |Post=Capitum 27 |PostNomen=Francogallia (1586)/27 }} </div> 28d412d65ywn2jktysctw8tei3zyrjf 0 83190 269297 2026-06-06T18:31:12Z Benoit Soubeyran 25250 Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Franciscus Hotomanus |OperaeTitulus=Francogallia (1586) |SubTitulus=Capitum 27 |OperaeWikiPagina=Francogallia (1586) }} <div class=text> {{Liber |Ante= Capitum 26 |AnteNomen=Francogallia (1586)/26 |Post=Index Rerum et Verborum |PostNomen=Francogallia (1586)/Index Rerum et Verborum }} <pages index="Hotman - Francogallia, 1586.djvu" from=226 to=243 fromsection=27 tosection=27 /> {{Liber |Ante= Capitum 26 |AnteNomen=Francogallia (1586)/26 |Po...' 269297 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Franciscus Hotomanus |OperaeTitulus=Francogallia (1586) |SubTitulus=Capitum 27 |OperaeWikiPagina=Francogallia (1586) }} <div class=text> {{Liber |Ante= Capitum 26 |AnteNomen=Francogallia (1586)/26 |Post=Index Rerum et Verborum |PostNomen=Francogallia (1586)/Index Rerum et Verborum }} <pages index="Hotman - Francogallia, 1586.djvu" from=226 to=243 fromsection=27 tosection=27 /> {{Liber |Ante= Capitum 26 |AnteNomen=Francogallia (1586)/26 |Post=Index Rerum et Verborum |PostNomen=Francogallia (1586)/Index Rerum et Verborum }} </div> 6oco9i8owyvzjaifl6tkfrx2ewt5ucb 0 83191 269306 2026-06-06T19:02:46Z Coronus Tenebrosius 31709 Paginam instituit, scribens '[[Puteus Chaosi]] = Odor discretus snobismi = Odor snobismi discretus est, valde discretus, sed interdum deprehenditur, cum subito in aere redolere incipit. Et tunc clare adest, quasi repente hic exstitisset, nullo signo praenuntiante; implet spatium toto suo gradu et intensitate. Idque fit praesertim tum, cum putavimus eum in nostra societate (propter evolutam conscientiae rationem civium quasi illuminatorum) iam fere evanuisse. Mihi tamen, ob varias vitae...' 269306 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = Odor discretus snobismi = Odor snobismi discretus est, valde discretus, sed interdum deprehenditur, cum subito in aere redolere incipit. Et tunc clare adest, quasi repente hic exstitisset, nullo signo praenuntiante; implet spatium toto suo gradu et intensitate. Idque fit praesertim tum, cum putavimus eum in nostra societate (propter evolutam conscientiae rationem civium quasi illuminatorum) iam fere evanuisse. Mihi tamen, ob varias vitae circumstantias et experientias, ita contigit ut ipsum snobismum iam procul olfacere possim. Sed quid est snobismus, et quomodo agnoscitur? Non est animus meus hic latius exponere quid sit snobismus; pauca tamen dicam de causis eius et de condicionibus in quibus maxime floret. Snobismus primum est habitus mentis; status animi in quem quis se ipse paulatim adduxit. Non significat hoc personam aliquam expresse voluisse fieri snob. Magis est quasi laqueus in quem quis incidit et ex quo difficillimum est, valde difficillimum, evadere. Unusquisque nostrum desiderat ut in aliquo vitae suae ambitu sit bonus, singularis, praestans, aliquo modo melior ceteris. Id omnes optamus. Quaestio est propriae autorealizationis et imaginis de se ipso aedificandae. Hodie homines plerumque se perficiunt per opus et per curriculum. In mente sociali Croatorum, labor ipse aestimatur ut valor universalis. Attamen, plus quam ipsum laborem, Croati (et ceteri qui cum eis hic habitant) magni faciunt “officium”; id est: officium stabile et securum , munus, servitium publicum. Finis talis muneris est reditus stabiles et regulares obtinere. Et omnia haec ordinantur ad summum valorem civium Croaticorum: securitatem; id est, sibi ipsi securam et tranquillam existentiam praestare. Haec est illa quaedam securitas et quasi aristocratica levitas ac incuria circa quaestiones materialis vitae. Cum igitur Croata ordinarius hoc assecutus est, putat se in vita successisse; invenisse locum suum in societate. Summus autem idealis est, ut notum est, obtinere munus publicum vel quodlibet officium publicum, si fieri potest ad vitam totam, et, si fieri potest, tale officium quod non nimium postulet laboris physici aut mentis. Cum enim munus ad vitam obtines, potes consilia facere. Sed tale officium, quod neque corpus neque animum nimis consumit, etiam suas habet insidias: saepe, ob impossibilitatem mutationis aut promotionis, oritur in homine sensus taedii, sensus quasi in quodam laqueo perpetuo haeserit — in opere quidem tuto et constanti, sed tedioso, quod (inter nos loquentes) non omnes facultates eius exigit. Ita, sine facultate mutationis aut progressus, sine spatio ad maiorem autorealizationem, multi in talibus officiis paulatim se sentiunt quasi patientes. Fere ut pars supellectilis, nam (sincere dicamus) eorum opus fere quilibet homo mediocris et normalis perficere posset. Itaque, adepti munus publicum, securi sunt quidem; sed sciunt se opus facere omnino mediocriter. Quidam inter eos se bene sentiunt et vitam privatam magis curant. Sed ambitiosiores saepe tacite patiuntur. Aliquo modo sibi ipsis probare debent suam existentiam, suam personam, suam dignitatem; sciunt enim se valere. Valere plus. Si igitur aliud nihil habent quo sibi probent suam excellentiam, restat ut aestiment quid in vita habeant, quae sint eorum “achievements”. Et habent: munus stabile, laborem qui ad intellectum pertinet (non sunt operarii manuales), et stipendium quod, quamvis saepe parum sufficiens videatur, tamen non est omnino malum. Extra orbem eorum vitae cotidianae, est totus mundus miserorum: sine opere, sine securitate, sine pecunia, sine futuro. Ita est; tales homines exsistunt et semper exsistent. Sed in vita et circulis socialibus publicorum officialium, tales homines non adsunt. Illi sunt alibi; ibi foris. Et quamvis homo debet (et potest) compassione affici tales “inclassicos” miseros, tamen sunt quasi alter mundus, mundus non prosperus, qui re vera confirmat prosperitatem officialium publicorum. De magistris autem et praeceptoribus in scholis primariis et secundariis, dici non potest eos esse officiales quibus taedium in opere dominatur. Ex omnibus professionibus publicis, hi maxime cum hominibus vivunt et cotidie provocantur. Praesertim illi infelices qui in scholis technicis secundariis docent: felices sunt si hora praeterit sine eo quod discipulus aliquis vivacior parietem vel cortinam flamma ex aerosolio et accenditore incendat. Felices sunt si discipuli in postmeridiana classe sobrii sunt et si nemo vomitum in aula vel in cortinas detergit. Praeterea, magistri in talibus scholis magnum gradum autocontinentiae ostendere debent: interdum, dum per corridors ambulant tempore intermissi, audiunt discipulum alteri submurmurantem, sed satis clare: “ecce stultus”, et subridentem. Magister se gerit quasi nihil audiverit, quia scit reactionem vehementem suam infirmitatem patefacturam esse. Melius est id praeterire. In quibusdam classibus discipuli ludicri exspectant ut magister tergum vertat ad tabulam scribendam, ut statim globulos chartae vel alia minuta obiecta iacient — quorum nonnulla ipsum magistrum feriunt. Cum magister subito se vertit, omnia silent, discipuli compositi reactionem eius exspectant. “Quis has chartulas iecit?” — quaestio plerumque est mere rhetorica. Magister iratus ad vindictam procedit: “Bene, si ludere vultis, ludamus ludum interrogationis”, et librum nominum sumit. Ut talia vitentur, magistri saepe discipulis tergum vertere nolunt; difficile est enim res explicare dum aliquis te iaculis petit. Ideo adsunt computatra et projectoria quibus magister notas discipulis ostendit, ita ut eis non necesse sit tergum vertere. Professio magistri certe non est aestimata. Etiamsi magister scit quis sit provocator, regulae ei vetant ut discipulum e classe expellat; invenire debet modum aptum ad operandum cum tali puero. Etiamsi eum in actu deprehendit, potest eum mittere ad psychologum vel paedagogum, ubi saepe domina paedagoga transgressori offert bombonem, ut relationem “humanam” constituat. Tamen, non obstante omnibus, magistri fine diei domum redeunt aliquo modo impleti; si nihil aliud, dies fuit dynamicus et plenus communicationis humanae. Saepius classes sunt pulverulentae (nam mulieres purgatrices plerumque solum scopis transeunt, sine suctione). Et fauces interdum dolent. Nec obliviscendum est viginti homines emissiones quasdam corporales emittere, quae novos odores toti rei addunt. Tamen ausim dicere snobismum apud magistros rarissime olfacies. Fortasse ipsa condicio cotidiana eos admonet qui sint, ubi sint, cur sint et quomodo sint. In perpetua interactione cum pueris et adolescentibus, omnia fieri possunt, et errores hodie minus tolerari solent. Nam omnes sumus sensibiles cum agitur de opere cum iuvenibus. Interdum etiam desideria, expectationes et ambitiones parentum considerandae sunt. Nec desunt desideria, mandata et expectationes directoris vel directricis. 1ruru4yx6uxylg6r5s4nl7mqndvx1m9 269308 269306 2026-06-06T19:19:28Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Odor discretus snobismi */ 269308 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = Odor discretus snobismi = Odor snobismi discretus est, valde discretus, sed interdum deprehenditur, cum subito in aere redolere incipit. Et tunc clare adest, quasi repente hic exstitisset, nullo signo praenuntiante; implet spatium toto suo gradu et intensitate. Idque fit praesertim tum, cum putavimus eum in nostra societate (propter evolutam conscientiae rationem civium quasi illuminatorum) iam fere evanuisse. Mihi tamen, ob varias vitae circumstantias et experientias, ita contigit ut ipsum snobismum iam procul olfacere possim. Sed quid est snobismus, et quomodo agnoscitur? Non est animus meus hic latius exponere quid sit snobismus; pauca tamen dicam de causis eius et de condicionibus in quibus maxime floret. Snobismus primum est habitus mentis; status animi in quem quis se ipse paulatim adduxit. Non significat hoc personam aliquam expresse voluisse fieri snob. Magis est quasi laqueus in quem quis incidit et ex quo difficillimum est, valde difficillimum, evadere. Unusquisque nostrum desiderat ut in aliquo vitae suae ambitu sit bonus, singularis, praestans, aliquo modo melior ceteris. Id omnes optamus. Quaestio est propriae autorealizationis et imaginis de se ipso aedificandae. Hodie homines plerumque se perficiunt per opus et per curriculum. In mente sociali Croatorum, labor ipse aestimatur ut valor universalis. Attamen, plus quam ipsum laborem, Croati (et ceteri qui cum eis hic habitant) magni faciunt “officium”; id est: officium stabile et securum , munus, servitium publicum. Finis talis muneris est reditus stabiles et regulares obtinere. Et omnia haec ordinantur ad summum valorem civium Croaticorum: securitatem; id est, sibi ipsi securam et tranquillam existentiam praestare. Haec est illa quaedam securitas et quasi aristocratica levitas ac incuria circa quaestiones materialis vitae. Cum igitur Croata ordinarius hoc assecutus est, putat se in vita successisse; invenisse locum suum in societate. Summus autem idealis est, ut notum est, obtinere munus publicum vel quodlibet officium publicum, si fieri potest ad vitam totam, et, si fieri potest, tale officium quod non nimium postulet laboris physici aut mentis. Cum enim munus ad vitam obtines, potes consilia facere. Sed tale officium, quod neque corpus neque animum nimis consumit, etiam suas habet insidias: saepe, ob impossibilitatem mutationis aut promotionis, oritur in homine sensus taedii, sensus quasi in quodam laqueo perpetuo haeserit — in opere quidem tuto et constanti, sed tedioso, quod (inter nos loquentes) non omnes facultates eius exigit. Ita, sine facultate mutationis aut progressus, sine spatio ad maiorem autorealizationem, multi in talibus officiis paulatim se sentiunt quasi patientes. Fere ut pars supellectilis, nam (sincere dicamus) eorum opus fere quilibet homo mediocris et normalis perficere posset. Itaque, adepti munus publicum, securi sunt quidem; sed sciunt se opus facere omnino mediocriter. Quidam inter eos se bene sentiunt et vitam privatam magis curant. Sed ambitiosiores saepe tacite patiuntur. Aliquo modo sibi ipsis probare debent suam existentiam, suam personam, suam dignitatem; sciunt enim se valere. Valere plus. Si igitur aliud nihil habent quo sibi probent suam excellentiam, restat ut aestiment quid in vita habeant, quae sint eorum “achievements”. Et habent: munus stabile, laborem qui ad intellectum pertinet (non sunt operarii manuales), et stipendium quod, quamvis saepe parum sufficiens videatur, tamen non est omnino malum. Extra orbem eorum vitae cotidianae, est totus mundus miserorum: sine opere, sine securitate, sine pecunia, sine futuro. Ita est; tales homines exsistunt et semper exsistent. Sed in vita et circulis socialibus publicorum officialium, tales homines non adsunt. Illi sunt alibi; ibi foris. Et quamvis homo debet (et potest) compassione affici tales “inclassicos” miseros, tamen sunt quasi alter mundus, mundus non prosperus, qui re vera confirmat prosperitatem officialium publicorum. De magistris autem et praeceptoribus in scholis primariis et secundariis, dici non potest eos esse officiales quibus taedium in opere dominatur. Ex omnibus professionibus publicis, hi maxime cum hominibus vivunt et cotidie provocantur. Praesertim illi infelices qui in scholis technicis secundariis docent: felices sunt si hora praeterit sine eo quod discipulus aliquis vivacior parietem vel cortinam flamma ex aerosolio et accenditore incendat. Felices sunt si discipuli in postmeridiana classe sobrii sunt et si nemo vomitum in aula vel in cortinas detergit. Praeterea, magistri in talibus scholis magnum gradum autocontinentiae ostendere debent: interdum, dum per corridors ambulant tempore intermissi, audiunt discipulum alteri submurmurantem, sed satis clare: “ecce stultus”, et subridentem. Magister se gerit quasi nihil audiverit, quia scit reactionem vehementem suam infirmitatem patefacturam esse. Melius est id praeterire. In quibusdam classibus discipuli ludicri exspectant ut magister tergum vertat ad tabulam scribendam, ut statim globulos chartae vel alia minuta obiecta iacient — quorum nonnulla ipsum magistrum feriunt. Cum magister subito se vertit, omnia silent, discipuli compositi reactionem eius exspectant. “Quis has chartulas iecit?” — quaestio plerumque est mere rhetorica. Magister iratus ad vindictam procedit: “Bene, si ludere vultis, ludamus ludum interrogationis”, et librum nominum sumit. Ut talia vitentur, magistri saepe discipulis tergum vertere nolunt; difficile est enim res explicare dum aliquis te iaculis petit. Ideo adsunt computatra et projectoria quibus magister notas discipulis ostendit, ita ut eis non necesse sit tergum vertere. Professio magistri certe non est aestimata. Etiamsi magister scit quis sit provocator, regulae ei vetant ut discipulum e classe expellat; invenire debet modum aptum ad operandum cum tali puero. Etiamsi eum in actu deprehendit, potest eum mittere ad psychologum vel paedagogum, ubi saepe domina paedagoga transgressori offert bombonem, ut relationem “humanam” constituat. Tamen, non obstante omnibus, magistri fine diei domum redeunt aliquo modo impleti; si nihil aliud, dies fuit dynamicus et plenus communicationis humanae. Saepius classes sunt pulverulentae (nam mulieres purgatrices plerumque solum scopis transeunt, sine suctione). Et fauces interdum dolent. Nec obliviscendum est viginti homines emissiones quasdam corporales emittere, quae novos odores toti rei addunt. Tamen ausim dicere snobismum apud magistros rarissime olfacies. Fortasse ipsa condicio cotidiana eos admonet qui sint, ubi sint, cur sint et quomodo sint. In perpetua interactione cum pueris et adolescentibus, omnia fieri possunt, et errores hodie minus tolerari solent. Nam omnes sumus sensibiles cum agitur de opere cum iuvenibus. Interdum etiam desideria, expectationes et ambitiones parentum considerandae sunt. Nec desunt desideria, mandata et expectationes directoris vel directricis. [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] 4qtkif6bhj3ec5xmgw0msoze0x361qe 0 83192 269310 2026-06-06T19:33:24Z Coronus Tenebrosius 31709 Paginam instituit, scribens '[[Puteus Chaosi]] = Privilegium Solitudinis = 1. Interdum bonum est se relaxare. Alte anhelare. Paululum panis sumere ut ille sensus aciditatis in stomacho sedetur. Paulum vini anni praeteriti bibere. Domestici, rubri. Non oxidati. Odoribus adhuc fructuosis. Cogitationes coërcere ne febriliter currant. De quocumque. Mundus non est gravis. (Semper fuit et semper erit.) Graves sumus nos. Noster momentum praesens, et nostra existentia in eo. Graves sumus nos....' 269310 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = Privilegium Solitudinis = 1. Interdum bonum est se relaxare. Alte anhelare. Paululum panis sumere ut ille sensus aciditatis in stomacho sedetur. Paulum vini anni praeteriti bibere. Domestici, rubri. Non oxidati. Odoribus adhuc fructuosis. Cogitationes coërcere ne febriliter currant. De quocumque. Mundus non est gravis. (Semper fuit et semper erit.) Graves sumus nos. Noster momentum praesens, et nostra existentia in eo. Graves sumus nos. Nam hic est noster vitae tempus. Quidquid circum nos accidat. (Profundus spiritus.) (Relaxatio et sensus quietis. Penetrat mentem, animum, corpus.) 2. Subito… motus in fruticeto. Ille nefarius, qui te iam sex menses observat. Iam ei minata es te matrem eius vocaturam esse, omnia nuntiaturam, nisi desistat. Homo stultus est. Te sequitur adhuc. Hoc tempore e fruticeto. Surgis e subsellio, paulum irata. Celeri passu discedes. Dum nervose exhalas ultimos fumos ex cigaretta paene exstincta. 3. Multi viri pro te suspiraverunt et salivaverunt. Illi perturbatiores ne hodie quidem desistunt. Illi autem rationabiliores conati sunt te oblivisci. Suam viam secuti sunt, sensus amoris memoriae tradentes. Magna vis et constantia requiritur ut sapiens sis. Ut pergatur. Quid potest homo homini offerre, praeter aestuosum et calidum postmeridianum aestivum, plenum tantum odore invisibilium pheromonum? Sequitur frigidum mane diei sequentis. 4. Pax est inaestimabilis. Ideo homines vitare soleo. Praesertim notos. Semper aliquid a me exspectant. Ut eorum opiniones confirmem. Salutatio. Quaestiones triviales, sententiae, commentarii. Solum quia putant se me nosse. Exspectant audire certas formulas, responsa, verba quae eorum cogitationes et valores confirment. Quaerunt in te, in suo cognito, speculum sui ipsorum. At in me id non invenient. 5. Solitudinem. Dum sub fenestra aperta caffeae urbanae transirem, intra illam ubique diffusam strepitationem, vox feminea clare pronuntiavit vocem… solitudo. Mens tantum non illuminata solitudinem horrere potest. Solitudo non est poena, sed privilegium. Ea communicandum est. Cur omnes solitudinem timent? Nonne omnes in seipsis fugam desiderant? Fugam… A quo? Ab aliis?… An a se?… (risus) A se fugere impossibile est. Unicus modus fugae a se est mutari, et fieri aliquid quod heri non fuisti. 6. Quam ingenui et leves sunt homines qui ab aliis exspectant confirmationem propriae rectitudinis et valoris! Quam perniciosum est, ad longum tempus, magno ingenio, adoptare modum fiduciae in se aedificandae qui in aliena opinione fundatur. Et hic, in hac fiducia, in hac conscientia sui et in hac independentia animi et spiritus, hic differt mens magna ab illis minoribus, quibus alii necessarii sunt. Si te aliquando veri amici tui honorabunt et aestimabunt, honorabunt te propter tuam independentiam; independentiam cogitandi; independentiam a modis dominantibus, ab opinionibus vulgatis et valoribus socialibus. Ceteri, qui te non intellegunt, putabunt te errantem, vel saltem mirum. Nonnulli te etiam miserabuntur. 7. Sensus taedii inter duos homines plerumque est mutuus. Itaque, cum tibi proximus interlocutor videbitur taediosus, verisimile est te quoque illi taediosum futurum esse. Vel esses, tempore procedente. Conversatio hominum iustificatur solum cum ambo simul aliquem finem communem assequuntur, qui necessitates utriusque implet. Cetera sunt iactura temporis. Quis enim alios homines eget? Mihi satis est eos e longinquo videre aut in televisione. Est etiam interrete, quod interdum me fatigat, ita ut per aliquot dies retiacula socialia in silentium ponam… Verbum cum venditrice in taberna mutatum satis est pro cotidiana communicatione cum hominibus. Homines ut multitudo; illa turba, strepitus, confusio. Illi sunt, re vera, nihil. Dum unusquisque homo, per se et intra se, est aliquid. 8. Redeo ad initium: solitudo nullo modo est poena, nec — ut quidam patheticus diceret — miserabilis affectus, sed privilegium; expressio libertatis et pacis individui. Alii nobis esse non possunt sensus, quia in quibusdam rebus incredibiliter diversi sumus et necessario incredibiliter soli. Solitudo est via ad verum ego et essentiam. Occasionem nobis praebet ad initiationem in nos ipsos. Et quis scit quem vel quid ibi invenire possimus? Interdum solitudo est unicus exitus verus, qui nobis permittit ut nosmet ipsos attingamus et servemus. 4feq3oo2tgn7v78bxj95ewom2eg7tsb 106 83193 269311 2026-06-06T19:35:34Z VGPaleontologist 26236 Paginam instituit, scribens '' 269311 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Ichneumonologia europaea |Language=la |Volume=1 |Author=[[Scriptor:Johann Ludwig Christian Carl Gravenhorst|Johann Ludwig Christian Carl Gravenhorst]] |Translator= |Editor= |Illustrator= |Publisher= |Address=Vratislavia |Year=1829 |Source= |Image=[[File:Ichneumonologia europaea. Pars 1, 1829 (IA ichneumonologiae01grav).pdf|page=7|200px]] |Progress=X |Pages=<pagelist 1="Cover" 2to6="–" 7=1 7to15="highroman" 16=8 16to39="highroman" 40="–" 41=1 107="Tab. I." 108="–" 109="Tab. II." 110="–" 111=67 872="Errata" 873to874="Explic." 875to879="–" 880="Cover" /> |Remarks= |Header= |Footer= }} 4zzywwsc2nle0zlpupcjcfznsgvnpgc 104 83194 269312 2026-06-06T19:35:50Z VGPaleontologist 26236 /* Without text */ 269312 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="VGPaleontologist" /></noinclude><noinclude></noinclude> 4v20pzmoqqq372nzlspo774wudhbtuo 104 83195 269313 2026-06-06T19:36:12Z VGPaleontologist 26236 /* Without text */ 269313 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="VGPaleontologist" /></noinclude><noinclude></noinclude> 4v20pzmoqqq372nzlspo774wudhbtuo 104 83196 269314 2026-06-06T19:36:19Z VGPaleontologist 26236 /* Without text */ 269314 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="VGPaleontologist" /></noinclude><noinclude></noinclude> 4v20pzmoqqq372nzlspo774wudhbtuo 104 83197 269315 2026-06-06T19:36:24Z VGPaleontologist 26236 /* Without text */ 269315 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="VGPaleontologist" /></noinclude><noinclude></noinclude> 4v20pzmoqqq372nzlspo774wudhbtuo 104 83198 269316 2026-06-06T19:36:31Z VGPaleontologist 26236 /* Without text */ 269316 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="VGPaleontologist" /></noinclude><noinclude></noinclude> 4v20pzmoqqq372nzlspo774wudhbtuo 104 83199 269317 2026-06-06T19:36:36Z VGPaleontologist 26236 /* Without text */ 269317 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="VGPaleontologist" /></noinclude><noinclude></noinclude> 4v20pzmoqqq372nzlspo774wudhbtuo 104 83200 269318 2026-06-06T19:36:46Z VGPaleontologist 26236 /* Without text */ 269318 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="VGPaleontologist" /></noinclude><noinclude></noinclude> 4v20pzmoqqq372nzlspo774wudhbtuo 0 83201 269320 2026-06-06T19:45:14Z Coronus Tenebrosius 31709 Paginam instituit, scribens '[[Puteus Chaosi]] = Paradigma (in)momentosi = Homo sibi ipsi aenigma est. Cur quaerimus? Quaerimus ut vivos nos sentiamus; ut vivamus. Quid quaerimus? Quaerimus possibilitatem, formam existentiae, quam plerumque libertatem appellamus. Ubi eam invenimus, illam libertatem? Invenimus eam in mutatione. Quamvis vita, summa summarum, sit lentus processus (maturationis), gaudium et satisfactio vitae pendent ab facultate intellectus vel intelligentiae ut satis celer...' 269320 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = Paradigma (in)momentosi = Homo sibi ipsi aenigma est. Cur quaerimus? Quaerimus ut vivos nos sentiamus; ut vivamus. Quid quaerimus? Quaerimus possibilitatem, formam existentiae, quam plerumque libertatem appellamus. Ubi eam invenimus, illam libertatem? Invenimus eam in mutatione. Quamvis vita, summa summarum, sit lentus processus (maturationis), gaudium et satisfactio vitae pendent ab facultate intellectus vel intelligentiae ut satis celeriter mutationes creativas efficiat, ut conclusiones concretas et practicas, in re fundatas, deducat, quae dynamismum vitae sustinent. Simile est in scribendo. Scriptor qui propter lassitudinem aut distractionem aliis curis praesentibus non est satis lucidus, quietus et compositus — non potest textui suo satis dynamismum praebere, quia lassitudine facultatem compendiandi amittit. Dynamica commutationis paragraphorum aut transitus ad aliam rem; saltus ex una re in aliam, coniungitur cum foco et conservatione attentionis. Qui dynamismum textui suo praestat, praestat etiam eius venustatem. Et dynamica textus vel vitae iterum coniungitur cum ideis, solutionibus, modo cogitandi. Inopia idearum est hostis pessimus dynamicae. Sunt etiam multae aliae res quae dynamismum occidunt: disciplinae defectus; timor opinionis alienae (scriptor qui timet quid alii de eius scriptis dicturi sint, atque ob id patitur obstructiones creativas et nimiam autocensuram, fortasse non debet hoc opus agere); defectus sensus pro iam dicto, etc. Vita est ludus qui voluptatem invenit in se ipsa, dum durat; sicut et scribere. Cetera omnia sunt: paradigma rei non momentosae. 27jxxtmyjvym04dr7jxyd13dcrztoyr 104 83202 269321 2026-06-06T19:46:42Z VGPaleontologist 26236 /* Proofread */ 269321 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="VGPaleontologist" /></noinclude>{{c|{{x-larger|VOBIS}}}} {{c|QUI HOC OPUS, TRANSMISSIS AD AUCTOREM ICHNEUMONIBUS, LIBERALITER ET SPENDIDE DOTAVISTIS:}} V. S. Besser, Cremienieceae.</br> C. Liber Baro DE BLOCK, Dresdae.</br> F. A. BONELLI, Tanrini.</br> A. BRONGNIART, Parisiis.</br> C. DAHL, Vindobonae.</br> A. G. DESMAREST, Alfortiae.</br> F. EHRENHAUS, Grunwitziae.</br> C. A. FEHLER, Gottingae.</br> E. F. GERMAR, Halae Saxonum.</br> C. GLOGER, Vratislaviae.</br> W. HARTLIEB, Militschiae.</br> I. F. L. HAUSMANN, Gottingae.</br> E. D. H. HEGEWISCH, Hannoverae.</br> C. H. G. DE HEYDEN, Trajecti ad Moenum.</br> J. C. Comes DE HOFFMANNSEGG, Dresdae.</br> F. W. HOPE, Londini.</br> C. JAENSCH, Vratislaviae.</br> I. E. KLOPSCH, Vratislaviae.</br> F. KLUG, Berolini.</br> F. Comes DE KÜENBURG, Vindobonae.</br><noinclude></noinclude> qarp2qptkonorokzq5pbr6nh2s8t2qw 104 83203 269323 2026-06-06T19:56:30Z VGPaleontologist 26236 /* Proofread */ 269323 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="VGPaleontologist" /></noinclude>G. KUNZE, Lipsiae.</br> C. G. LANGE, Hirschbergae defuncte.</br> G. H. {{sc|a}} LANGSDORF, nunc in Brasilia habitans.</br> A. G. LÜBBERT, Vratislaviae.</br> I. W. MANGER, Warmbrunnae obite.</br> L. MENZINGER, Friburgi in Brisgovia.</br> S. A. Liber Baro DE MINKWITZ, Grunwitziae.</br> C. G. NEES AB ESENBECK, Bonnae.</br> I. G. F. REUSMANN, Leertae.</br> C. F. W. RICHTER, Vratislaviae.</br> G. H. ROENTGEN, in desertis Africae occise.</br> H. W. ROTERMUND, Vratislaviae.</br> C. L. SAHLBURG, Aboae.</br> F. {{sc|a}} SANVITALE, Parmae.</br> P. S. SCHILLING, Vratislaviae.</br> F. E. SCHUMMEL, Vratislaviae.</br> F. SCHWAEGRICHEN, Lipsiae.</br> E. SPANGENBERG, Cellae.</br> G. SPANGENBERG, Hannoverae.</br> M. {{sc|a}} SPINOLA, Genuae.</br> F. {{sc|a}} STEVEN, in Russia.</br> C. Liber Baro DE STILLFRIED, Hirschbergae.</br> I. STURM, Norimbergae.</br> M. F. S. Liber Baro AB UECHTRITZ, Vratislaviae.</br> F. WIMMER, Vratislaviae. {{c|{{x-larger|VOBIS}}}} hanc Ichneumonologiam sacram esse jubet auctor.<noinclude></noinclude> n61potscy12ccaowvvty5ktxpnumgtu 104 83204 269325 2026-06-06T20:02:16Z VGPaleontologist 26236 /* Proofread */ 269325 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="VGPaleontologist" /></noinclude>{{c|{{x-larger|LECTURIS.}}}} {{larger|C}}um ante viginti quique annos intimiori studio Ichneumonidum me dicare incepissem, mox cognoscebam, in hac Piezatorum familia multas esse species adhuc indescriptas; simulatque consilium ceperam, has species edendi, propositum etiam in me nascebatur, monographiam Ichneumonum europaeorum conscribendi, quo opusculum, prout fieri posset confectius, in lucem prodiret. Hoc in animo volvens, anno 1806 entomologos invitabam, ut coeptum meum adjuvare et ichneumonides surarum regionum mecum communicare vellent. Jam tunc plures entomologi, liberalitate et copia specierum commissarum, quales vix exspectare auderam, invitationi illi respondebant, ita ut mox fundamenta monographiae ponere possem, in cujus parte literaria bibliotheca ditissima universitatis gottingensis, ubi eo tempore docebam, subsidia plenissima mihi suppeditabat, quod semper animo gratissimo<noinclude></noinclude> fzsd7z2trxdfm23dqmu77d0u79mbp2c 104 83205 269326 2026-06-06T20:10:28Z VGPaleontologist 26236 /* Proofread */ 269326 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="VGPaleontologist" /></noinclude>agnoscam. Avocatus autem anno 1810 in cathedram historiae naturalis universitatis francofurtensis, annoque sequente, cum universitate ipsa, Vratislaviam petens, negotia plane alius generis me cogebant, opusculum inchoatum per annos plures relinquere. Nunquam autem me poenituit, monographiam Ichneumonum tunc temporis nondum perficesse et edidisse; in Silesia enim collectanea tam multa et nova mecum communicabantur, ut quae conscripseram saltem duplo augerentur et denuo ea compenere me oporteret. Omnia me, pro meis viribus, fecisse credo, ut materiam omnibus partibus conficerem, ut genera et familias, seu subgenera, notis stabilibus, nec vacillantibus, oculoque facile se praebentibus, definirem et legibus naturae congruentia exhiberem, ut species accuratissime describerem et omnia, quae de vitae ratione earum, e mea vel ex aliorum observatorum experientia, mihi innotuerant, adderem, denique ut synonymiam, ubique e collatione religiossime a me ipso instituta, nulloque allegato e sola aliorum scriptorum auctoritate recepto, quam penisime adjungerem. Simul vero experientia me docuit, naturam infinitae profunditatis et, ratione legum, quas sequitur, nobis saepe inexplicabilem et obscuram esse. Genera et familiae, specierum numero insignia et ampla, saepius vix limitibus<noinclude></noinclude> ckfqtwh9afzndp6z6lxfikqsd2ylby2 0 83206 269327 2026-06-06T20:11:15Z Coronus Tenebrosius 31709 Paginam instituit, scribens '= Photographia Nigro‑Alba = * * * Quaedam res vetustae a te leviter reteruntur. Aliae politurae traditae sunt. Teredines adsunt. Ubi sunt vermes? Foramina adsunt. Foramina manent. Foramina testantur. De illis. De nobis. <center>—</center> In veteribus cuniculis viae ferriviariae interruptae sunt. Illae ducunt. Aliae ad orientem; aliae ad occidentem. Per eas curr...' 269327 wikitext text/x-wiki = Photographia Nigro‑Alba = * * * Quaedam res vetustae a te leviter reteruntur. Aliae politurae traditae sunt. Teredines adsunt. Ubi sunt vermes? Foramina adsunt. Foramina manent. Foramina testantur. De illis. De nobis. <center>—</center> In veteribus cuniculis viae ferriviariae interruptae sunt. Illae ducunt. Aliae ad orientem; aliae ad occidentem. Per eas currunt rattī. In magnis catervis. Alii sinistrorsum flectunt; alii dextrorsum. Lumine et gressibus perturbati. Dividuntur. Currunt ante se. In tenebras. In tenebras. Sine reditu. Lucem nolunt. Non egent ea. Non sunt assueti. Cuniculi in photographiis nigro‑albis se dividunt. Homines cuniculos obscuros non amant. In eos neque specula neque cameras ferunt. In eis non faciunt imagines sui ipsorum nec “selfia”. Non est satis luminis. <center>—</center> Rattīs non opus est speculis. Nec luminibus additis. Non faciunt selfia nec imagines sui. Sciunt quid sint. Et contenti sunt. Non indigent adulatione. Sufficit eis odor venti. Et reactio. (Audiuntur stridor et rodentia.) Rattī in acervis transeunt. Cuniculi manent. Sine vestigio imaginis. Solum vestigia stercoris. Et duo vel tres rattī mortui. Post secundum gradum, ex altera parte, ad dextram. Et veteres trabes obscuratae, bitumine olim crasso et nigro impregnatae, quod olim e magnis machinis effluxerat. <center>—</center> Photographiae nigro‑albae. Caelum hodie inclinatum est. Et odor ozonis. Res eo tactae sunt. In aere adest tristitia. Et quoddam levamen. Et odor desiderii. Ut semper post pluviam. Levamen secum fert sensum iacturae et mortis. Aliquis nos hodie reliquit. Mortui sunt quidam boni homines. Semper abeunt, die pluviali. <center>—</center> Alibi ardescunt ignes et flammae quae denudant neglectas superficies humanae incuriae et tela aranearum. Denudant usque ad lapidem. Aranei se subtrahunt a calore et linguis flammantibus. Fugere in altitudines non possunt. Altitudines pendent, et pendent ex tenuibus filis, e ramo. <center>—</center> In campo. Et in colle. Lapis iuxta lapidem: necropolis. <center>—</center> Quam magnus est oblivio! Caelum hodie inclinatum est. Res eo tactae sunt. Vita in memoriam labitur. Et pallescit. Photographia nigro‑alba: obscurae lineae, tempore et lumine expositæ, fiunt semper pallidiores. Velamen obscurum custodit acumen. * * * t8uc6eo251mrdn77ey2q0qduieadxnd 269328 269327 2026-06-06T20:13:32Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Photographia Nigro‑Alba */ 269328 wikitext text/x-wiki = Photographia Nigro‑Alba = Quaedam res vetustae a te leviter reteruntur. Aliae politurae traditae sunt. Teredines adsunt. Ubi sunt vermes? Foramina adsunt. Foramina manent. Foramina testantur. De illis. De nobis. <center>—</center> In veteribus cuniculis viae ferriviariae interruptae sunt. Illae ducunt. Aliae ad orientem; aliae ad occidentem. Per eas currunt rattī. In magnis catervis. Alii sinistrorsum flectunt; alii dextrorsum. Lumine et gressibus perturbati. Dividuntur. Currunt ante se. In tenebras. In tenebras. Sine reditu. Lucem nolunt. Non egent ea. Non sunt assueti. Cuniculi in photographiis nigro‑albis se dividunt. Homines cuniculos obscuros non amant. In eos neque specula neque cameras ferunt. In eis non faciunt imagines sui ipsorum nec “selfia”. Non est satis luminis. <center>—</center> Rattīs non opus est speculis. Nec luminibus additis. Non faciunt selfia nec imagines sui. Sciunt quid sint. Et contenti sunt. Non indigent adulatione. Sufficit eis odor venti. Et reactio. (Audiuntur stridor et rodentia.) Rattī in acervis transeunt. Cuniculi manent. Sine vestigio imaginis. Solum vestigia stercoris. Et duo vel tres rattī mortui. Post secundum gradum, ex altera parte, ad dextram. Et veteres trabes obscuratae, bitumine olim crasso et nigro impregnatae, quod olim e magnis machinis effluxerat. <center>—</center> Photographiae nigro‑albae. Caelum hodie inclinatum est. Et odor ozonis. Res eo tactae sunt. In aere adest tristitia. Et quoddam levamen. Et odor desiderii. Ut semper post pluviam. Levamen secum fert sensum iacturae et mortis. Aliquis nos hodie reliquit. Mortui sunt quidam boni homines. Semper abeunt, die pluviali. <center>—</center> Alibi ardescunt ignes et flammae quae denudant neglectas superficies humanae incuriae et tela aranearum. Denudant usque ad lapidem. Aranei se subtrahunt a calore et linguis flammantibus. Fugere in altitudines non possunt. Altitudines pendent, et pendent ex tenuibus filis, e ramo. <center>—</center> In campo. Et in colle. Lapis iuxta lapidem: necropolis. <center>—</center> Quam magnus est oblivio! Caelum hodie inclinatum est. Res eo tactae sunt. Vita in memoriam labitur. Et pallescit. Photographia nigro‑alba: obscurae lineae, tempore et lumine expositæ, fiunt semper pallidiores. Velamen obscurum custodit acumen. * * * 5t11xz5lsn13966xgx25jtvmq31gipy 269329 269328 2026-06-06T20:14:23Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Photographia Nigro‑Alba */ 269329 wikitext text/x-wiki = Photographia Nigro‑Alba = Quaedam res vetustae a te leviter reteruntur. Aliae politurae traditae sunt. Teredines adsunt. Ubi sunt vermes? Foramina adsunt. Foramina manent. Foramina testantur. De illis. De nobis. <center>—</center> In veteribus cuniculis viae ferriviariae interruptae sunt. Illae ducunt. Aliae ad orientem; aliae ad occidentem. Per eas currunt rattī. In magnis catervis. Alii sinistrorsum flectunt; alii dextrorsum. Lumine et gressibus perturbati. Dividuntur. Currunt ante se. In tenebras. In tenebras. Sine reditu. Lucem nolunt. Non egent ea. Non sunt assueti. Cuniculi in photographiis nigro‑albis se dividunt. Homines cuniculos obscuros non amant. In eos neque specula neque cameras ferunt. In eis non faciunt imagines sui ipsorum nec “selfia”. Non est satis luminis. <center>—</center> Rattīs non opus est speculis. Nec luminibus additis. Non faciunt selfia nec imagines sui. Sciunt quid sint. Et contenti sunt. Non indigent adulatione. Sufficit eis odor venti. Et reactio. (Audiuntur stridor et rodentia.) Rattī in acervis transeunt. Cuniculi manent. Sine vestigio imaginis. Solum vestigia stercoris. Et duo vel tres rattī mortui. Post secundum gradum, ex altera parte, ad dextram. Et veteres trabes obscuratae, bitumine olim crasso et nigro impregnatae, quod olim e magnis machinis effluxerat. <center>—</center> Photographiae nigro‑albae. Caelum hodie inclinatum est. Et odor ozonis. Res eo tactae sunt. In aere adest tristitia. Et quoddam levamen. Et odor desiderii. Ut semper post pluviam. Levamen secum fert sensum iacturae et mortis. Aliquis nos hodie reliquit. Mortui sunt quidam boni homines. Semper abeunt, die pluviali. <center>—</center> Alibi ardescunt ignes et flammae quae denudant neglectas superficies humanae incuriae et tela aranearum. Denudant usque ad lapidem. Aranei se subtrahunt a calore et linguis flammantibus. Fugere in altitudines non possunt. Altitudines pendent, et pendent ex tenuibus filis, e ramo. <center>—</center> In campo. Et in colle. Lapis iuxta lapidem: necropolis. <center>—</center> Quam magnus est oblivio! Caelum hodie inclinatum est. Res eo tactae sunt. Vita in memoriam labitur. Et pallescit. Photographia nigro‑alba: obscurae lineae, tempore et lumine expositæ, fiunt semper pallidiores. Velamen obscurum custodit acumen. * * * tpnjlc2pw07fwkef0uihbyrbuxzzqee 269330 269329 2026-06-06T20:15:09Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Photographia Nigro‑Alba */ 269330 wikitext text/x-wiki = Photographia Nigro‑Alba = Quaedam res vetustae a te leviter reteruntur. Aliae politurae traditae sunt. Teredines adsunt. Ubi sunt vermes? Foramina adsunt. Foramina manent. Foramina testantur. De illis. De nobis. <center>—</center> In veteribus cuniculis viae ferriviariae interruptae sunt. Illae ducunt. Aliae ad orientem; aliae ad occidentem. Per eas currunt rattī. In magnis catervis. Alii sinistrorsum flectunt; alii dextrorsum. Lumine et gressibus perturbati. Dividuntur. Currunt ante se. In tenebras. In tenebras. Sine reditu. Lucem nolunt. Non egent ea. Non sunt assueti. Cuniculi in photographiis nigro‑albis se dividunt. Homines cuniculos obscuros non amant. In eos neque specula neque cameras ferunt. In eis non faciunt imagines sui ipsorum nec “selfia”. Non est satis luminis. <center>—</center> Rattīs non opus est speculis. Nec luminibus additis. Non faciunt selfia nec imagines sui. Sciunt quid sint. Et contenti sunt. Non indigent adulatione. Sufficit eis odor venti. Et reactio. (Audiuntur stridor et rodentia.) Rattī in acervis transeunt. Cuniculi manent. Sine vestigio imaginis. Solum vestigia stercoris. Et duo vel tres rattī mortui. Post secundum gradum, ex altera parte, ad dextram. Et veteres trabes obscuratae, bitumine olim crasso et nigro impregnatae, quod olim e magnis machinis effluxerat. <center>—</center> Photographiae nigro‑albae. Caelum hodie inclinatum est. Et odor ozonis. Res eo tactae sunt. In aere adest tristitia. Et quoddam levamen. Et odor desiderii. Ut semper post pluviam. Levamen secum fert sensum iacturae et mortis. Aliquis nos hodie reliquit. Mortui sunt quidam boni homines. Semper abeunt, die pluviali. <center>—</center> Alibi ardescunt ignes et flammae quae denudant neglectas superficies humanae incuriae et tela aranearum. Denudant usque ad lapidem. Aranei se subtrahunt a calore et linguis flammantibus. Fugere in altitudines non possunt. Altitudines pendent, et pendent ex tenuibus filis, e ramo. <center>—</center> In campo. Et in colle. Lapis iuxta lapidem: necropolis. <center>—</center> Quam magnus est oblivio! Caelum hodie inclinatum est. Res eo tactae sunt. Vita in memoriam labitur. Et pallescit. Photographia nigro‑alba: obscurae lineae, tempore et lumine expositæ, fiunt semper pallidiores. Velamen obscurum custodit acumen. swpbi3t1fqhbh4b5nhwz0ddv2632k2v 104 83207 269331 2026-06-06T20:19:30Z VGPaleontologist 26236 /* Proofread */ 269331 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="VGPaleontologist" /></noinclude>firmis et definitis disjungi possunt, sed sensim sensimque inter se transeunt. Quam accurate et scrupulose, in examinandis et describendis speciebus, partium omnium corporis earum rationem etiam habui, saepe tamen dubia remanserunt, num individua consociata, si noannulis notis inter se discrepabant, re vera quoque ad unam eandemque speciem redigenda, numve in duas aut plurel species dispescenda essent. Hic autem natura in operibus suis permultiplex est, nunc secundum leges constantes et intra limites definitos creans et fingens, nunc in varietatibus innumerabilibus, sensim sensimque immutatis et una in alteram transeuntibus, quasi legibus solutis circumvagans. Hic quoque est ubi scrutatores naturae, ratione et modo agendi, diversissimi se praebent: auctores enim valde scrupulosi, qui diversitates laeviores respiciunt, plures creant species, quas alii, differentias earum pro nimis laevibus habentes, in unam specium consociant, seriem longam aut plures series varietatum producentes, quarum quidem remotissimae, ad fines serierum positae, admodum inter se discrepare solent. Suat species, quae nunquam, aut notis tantum producentes, quarem quidem remotissimae, ad fines serierum positae, admodum inter se discrepare solent. Sunt species, quae nunquam, aut notis tantum laevissimis, variant, quamvis individua earum ubique, in regionibus remotissimis, copia valde numerosa degant (e. g. Ichn. sarctitorius), cum in multis aliis species fere individuum quodque plus<noinclude></noinclude> d3sfmlt37ujvktn1ofw0jyh0vd44k2k 104 83208 269332 2026-06-06T20:20:12Z VGPaleontologist 26236 /* Without text */ 269332 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="VGPaleontologist" /></noinclude><noinclude></noinclude> 4v20pzmoqqq372nzlspo774wudhbtuo 104 83209 269333 2026-06-06T20:20:21Z VGPaleontologist 26236 /* Without text */ 269333 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="VGPaleontologist" /></noinclude><noinclude></noinclude> 4v20pzmoqqq372nzlspo774wudhbtuo 104 83210 269334 2026-06-06T20:20:35Z VGPaleontologist 26236 /* Without text */ 269334 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="VGPaleontologist" /></noinclude><noinclude></noinclude> 4v20pzmoqqq372nzlspo774wudhbtuo 0 83211 269342 2026-06-06T21:21:35Z Coronus Tenebrosius 31709 Paginam instituit, scribens ' = Consilium Dei et Amoeba Decepta = 1. Isolatio, Mundus et Stultitiae Cum nimis diu solus vixeris, in natura, in tuo mundo… post paucos dies id taedet, et novas excitationes quaeris. Spectas programmata nuntiorum et emissiones in quibus graviter disputatur de condicionibus oeconomicis patriae: inflatio pecuniaria effrenata est, atque regimen tributa augere vult, ut consumptio civium minuatur et pretium rerum paulatim sedetur. Nuntii e patria et ex orbe; p...' 269342 wikitext text/x-wiki = Consilium Dei et Amoeba Decepta = 1. Isolatio, Mundus et Stultitiae Cum nimis diu solus vixeris, in natura, in tuo mundo… post paucos dies id taedet, et novas excitationes quaeris. Spectas programmata nuntiorum et emissiones in quibus graviter disputatur de condicionibus oeconomicis patriae: inflatio pecuniaria effrenata est, atque regimen tributa augere vult, ut consumptio civium minuatur et pretium rerum paulatim sedetur. Nuntii e patria et ex orbe; politici qui alteram viam autocineticam pecunia publica factam inaugurant, rubram vittam secant, vel pala honoraria iactant in recentem concretum, quasi ipsi merito operum sint. Cogitas de stultitiis in quibus nihil mutare potes. Omnia quibus homo influere non potest, et tamen de eis sollicitatur — stultitiae sunt. Post aliquod tempus, iterum tibi omnia sufficiunt, et rursus te segregas. Sic procedit: necessitas, satietas, saturatio, fuga, quies, vacuitas, necessitas… Res est: nisi esset mundus exterior et omnes curae quas affert, nobis esset taedium. Unica quaestio vera est: quomodo nos ipsi structuramus relationem nostram ad phaenomena mundi exterioris? Quomodo ad ea nos gerimus? Quantum eis pondus tribuimus? Res est: nihil magni ponderis est, nec nos ipsi; nam in fine omnia transeunt, et ita transibimus et nos. rel2rb1usqpqv5kqr9wy9re7s3vcffg 269344 269342 2026-06-06T21:29:15Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Consilium Dei et Amoeba Decepta */ 269344 wikitext text/x-wiki = Consilium Dei et Amoeba Decepta = 1. Isolatio, Mundus et Stultitiae Cum nimis diu solus vixeris, in natura, in tuo mundo… post paucos dies id taedet, et novas excitationes quaeris. Spectas programmata nuntiorum et emissiones in quibus graviter disputatur de condicionibus oeconomicis patriae: inflatio pecuniaria effrenata est, atque regimen tributa augere vult, ut consumptio civium minuatur et pretium rerum paulatim sedetur. Nuntii e patria et ex orbe; politici qui alteram viam autocineticam pecunia publica factam inaugurant, rubram vittam secant, vel pala honoraria iactant in recentem concretum, quasi ipsi merito operum sint. Cogitas de stultitiis in quibus nihil mutare potes. Omnia quibus homo influere non potest, et tamen de eis sollicitatur — stultitiae sunt. Post aliquod tempus, iterum tibi omnia sufficiunt, et rursus te segregas. Sic procedit: necessitas, satietas, saturatio, fuga, quies, vacuitas, necessitas… Res est: nisi esset mundus exterior et omnes curae quas affert, nobis esset taedium. Unica quaestio vera est: quomodo nos ipsi structuramus relationem nostram ad phaenomena mundi exterioris? Quomodo ad ea nos gerimus? Quantum eis pondus tribuimus? Res est: nihil magni ponderis est, nec nos ipsi; nam in fine omnia transeunt, et ita transibimus et nos. 2. De Houellebecq, Critica et Morte Unicus scriptor cum quo aliquatenus consentio, et quem vere agnosco, est Michel Houellebecq. Priusquam Houellebecq invenissem, putabam me solum esse in universo; nunc scio nos saltem duos esse. Fateor tamen: quamvis eius prosa excellat, lepida sit et cogitationem moveat, eius poesis in aequabilitate animi subiecti principali quasi submergitur. Omnia et omnes in mundo critici subici possunt. Nullus est systema, nulla res, nulla persona quae non possit ratione dissolvi et reprehendi. Omne quod exsistit potest accusari et vituperari. Sola mors critici non subiacet; super eam tantum lugeri potest. Illa res et entia definitive finit — et hoc est totum. Revera, quas reprehensiones invenire possumus ipsi morti? Nullas. Tanto magis quod scimus eam esse processum naturalem et ordinarium. Quid, di boni, homini in vita (in lucidioribus momentis) aliud restat, nisi Mens et conatus utilitatem in rebus, in hominibus, in omnibus invenire? Inventio utilitatis rebus et vitae sensum tribuit. Sunt praeterea cynismus, sarcasmus et ironia — quasi forma primaria relationis ad mundum et ad omnia existentia — quae nos etiam ad quandam portionem humoris perducunt. Ut Angli fortasse dicerent: Si nescis quid aliud in vita agas, esto practicus. Ibi saltem invenies aliquem sensum, qualemcumque. Si omnia quae facimus et molimur in vita, sic et aliter, morte finiuntur — qualis ludus in medio esse debet? Forsitan… hilaris. jzcuuuisn4jnsom5p8p3te1bv965s9v 269346 269344 2026-06-06T21:32:42Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Consilium Dei et Amoeba Decepta */ 269346 wikitext text/x-wiki = Consilium Dei et Amoeba Decepta = 1. Isolatio, Mundus et Stultitiae Cum nimis diu solus vixeris, in natura, in tuo mundo… post paucos dies id taedet, et novas excitationes quaeris. Spectas programmata nuntiorum et emissiones in quibus graviter disputatur de condicionibus oeconomicis patriae: inflatio pecuniaria effrenata est, atque regimen tributa augere vult, ut consumptio civium minuatur et pretium rerum paulatim sedetur. Nuntii e patria et ex orbe; politici qui alteram viam autocineticam pecunia publica factam inaugurant, rubram vittam secant, vel pala honoraria iactant in recentem concretum, quasi ipsi merito operum sint. Cogitas de stultitiis in quibus nihil mutare potes. Omnia quibus homo influere non potest, et tamen de eis sollicitatur — stultitiae sunt. Post aliquod tempus, iterum tibi omnia sufficiunt, et rursus te segregas. Sic procedit: necessitas, satietas, saturatio, fuga, quies, vacuitas, necessitas… Res est: nisi esset mundus exterior et omnes curae quas affert, nobis esset taedium. Unica quaestio vera est: quomodo nos ipsi structuramus relationem nostram ad phaenomena mundi exterioris? Quomodo ad ea nos gerimus? Quantum eis pondus tribuimus? Res est: nihil magni ponderis est, nec nos ipsi; nam in fine omnia transeunt, et ita transibimus et nos. 2. De Houellebecq, Critica et Morte Unicus scriptor cum quo aliquatenus consentio, et quem vere agnosco, est Michel Houellebecq. Priusquam Houellebecq invenissem, putabam me solum esse in universo; nunc scio nos saltem duos esse. Fateor tamen: quamvis eius prosa excellat, lepida sit et cogitationem moveat, eius poesis in aequabilitate animi subiecti principali quasi submergitur. Omnia et omnes in mundo critici subici possunt. Nullus est systema, nulla res, nulla persona quae non possit ratione dissolvi et reprehendi. Omne quod exsistit potest accusari et vituperari. Sola mors critici non subiacet; super eam tantum lugeri potest. Illa res et entia definitive finit — et hoc est totum. Revera, quas reprehensiones invenire possumus ipsi morti? Nullas. Tanto magis quod scimus eam esse processum naturalem et ordinarium. Quid, di boni, homini in vita (in lucidioribus momentis) aliud restat, nisi Mens et conatus utilitatem in rebus, in hominibus, in omnibus invenire? Inventio utilitatis rebus et vitae sensum tribuit. Sunt praeterea cynismus, sarcasmus et ironia — quasi forma primaria relationis ad mundum et ad omnia existentia — quae nos etiam ad quandam portionem humoris perducunt. Ut Angli fortasse dicerent: Si nescis quid aliud in vita agas, esto practicus. Ibi saltem invenies aliquem sensum, qualemcumque. Si omnia quae facimus et molimur in vita, sic et aliter, morte finiuntur — qualis ludus in medio esse debet? Forsitan… hilaris. 3. De Mundo, Nihilo et Collisionibus Si mundus, et omnes, et omnia in eo, non essent pars magni Consilii Divini, de hoc mundo libere dici posset eum esse stercus et ludibrium Nihili; a Nihilo ortum, Nihil esse, et in Nihilum tendere. At quoniam mundus, atque homines, non sunt Nihil sed Aliquid, et omnes illi synchronismi et congruentiae quae exsistunt — omnia haec testantur hunc mundum quoque partem esse magni Consilii Divini. Quadam vespera physica quaedam venusta, voce iucunda, in televisione disseruit nos vivere in universo aggressivo, in quo nova corpora oriuntur ex continuis collisionibus corporum iam existentium. Et mecum cogitavi illam sententiam esse profundissime veram; denique, et liberi nascuntur ex collisione unius corporis cum altero. Videtur omnia in vita ad collisiones destinata esse. Novum semper oritur ex concursu contrariorum, ex occursu contradictionum complementarium. Ad instar illius: No pain, no game! Ego autem cogitabam tantum quomodo tardarem, et quomodo in margine glareoso viae montanae vehiculum sisterem, atque inde, ex latere, spectarem omnia illa stercora quae in illo luto iuxta me et infra me eveniunt. Nolui tamen omnino ludum fugere, sed prudenter agere, ita ut mihi optimum esset. Paululum manipulare in meam utilitatem. Hoc enim est sensus et modus ludi, nonne? Manipulatio periti, qui scit quomodo res se habeant, in propriam utilitatem? Si non perfecisti quod voluisti, et si res non evenerunt sicut sperabas, tunc patet te non omnia scire, nec omnes rationes et subtilitates rerum intellegere; nonne? Non es peritus qualem te ipse fingere soles. Aut fortasse tibi deest illud aliquid; una pars gravis et decisiva quae lusores prosperos prosperos facit? 30899nfnj7f83b0v2xtdznp8ax0dehn 269347 269346 2026-06-06T21:36:25Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Consilium Dei et Amoeba Decepta */ 269347 wikitext text/x-wiki = Consilium Dei et Amoeba Decepta = 1. Isolatio, Mundus et Stultitiae Cum nimis diu solus vixeris, in natura, in tuo mundo… post paucos dies id taedet, et novas excitationes quaeris. Spectas programmata nuntiorum et emissiones in quibus graviter disputatur de condicionibus oeconomicis patriae: inflatio pecuniaria effrenata est, atque regimen tributa augere vult, ut consumptio civium minuatur et pretium rerum paulatim sedetur. Nuntii e patria et ex orbe; politici qui alteram viam autocineticam pecunia publica factam inaugurant, rubram vittam secant, vel pala honoraria iactant in recentem concretum, quasi ipsi merito operum sint. Cogitas de stultitiis in quibus nihil mutare potes. Omnia quibus homo influere non potest, et tamen de eis sollicitatur — stultitiae sunt. Post aliquod tempus, iterum tibi omnia sufficiunt, et rursus te segregas. Sic procedit: necessitas, satietas, saturatio, fuga, quies, vacuitas, necessitas… Res est: nisi esset mundus exterior et omnes curae quas affert, nobis esset taedium. Unica quaestio vera est: quomodo nos ipsi structuramus relationem nostram ad phaenomena mundi exterioris? Quomodo ad ea nos gerimus? Quantum eis pondus tribuimus? Res est: nihil magni ponderis est, nec nos ipsi; nam in fine omnia transeunt, et ita transibimus et nos. 2. De Houellebecq, Critica et Morte Unicus scriptor cum quo aliquatenus consentio, et quem vere agnosco, est Michel Houellebecq. Priusquam Houellebecq invenissem, putabam me solum esse in universo; nunc scio nos saltem duos esse. Fateor tamen: quamvis eius prosa excellat, lepida sit et cogitationem moveat, eius poesis in aequabilitate animi subiecti principali quasi submergitur. Omnia et omnes in mundo critici subici possunt. Nullus est systema, nulla res, nulla persona quae non possit ratione dissolvi et reprehendi. Omne quod exsistit potest accusari et vituperari. Sola mors critici non subiacet; super eam tantum lugeri potest. Illa res et entia definitive finit — et hoc est totum. Revera, quas reprehensiones invenire possumus ipsi morti? Nullas. Tanto magis quod scimus eam esse processum naturalem et ordinarium. Quid, di boni, homini in vita (in lucidioribus momentis) aliud restat, nisi Mens et conatus utilitatem in rebus, in hominibus, in omnibus invenire? Inventio utilitatis rebus et vitae sensum tribuit. Sunt praeterea cynismus, sarcasmus et ironia — quasi forma primaria relationis ad mundum et ad omnia existentia — quae nos etiam ad quandam portionem humoris perducunt. Ut Angli fortasse dicerent: Si nescis quid aliud in vita agas, esto practicus. Ibi saltem invenies aliquem sensum, qualemcumque. Si omnia quae facimus et molimur in vita, sic et aliter, morte finiuntur — qualis ludus in medio esse debet? Forsitan… hilaris. 3. De Mundo, Nihilo et Collisionibus Si mundus, et omnes, et omnia in eo, non essent pars magni Consilii Divini, de hoc mundo libere dici posset eum esse stercus et ludibrium Nihili; a Nihilo ortum, Nihil esse, et in Nihilum tendere. At quoniam mundus, atque homines, non sunt Nihil sed Aliquid, et omnes illi synchronismi et congruentiae quae exsistunt — omnia haec testantur hunc mundum quoque partem esse magni Consilii Divini. Quadam vespera physica quaedam venusta, voce iucunda, in televisione disseruit nos vivere in universo aggressivo, in quo nova corpora oriuntur ex continuis collisionibus corporum iam existentium. Et mecum cogitavi illam sententiam esse profundissime veram; denique, et liberi nascuntur ex collisione unius corporis cum altero. Videtur omnia in vita ad collisiones destinata esse. Novum semper oritur ex concursu contrariorum, ex occursu contradictionum complementarium. Ad instar illius: No pain, no game! Ego autem cogitabam tantum quomodo tardarem, et quomodo in margine glareoso viae montanae vehiculum sisterem, atque inde, ex latere, spectarem omnia illa stercora quae in illo luto iuxta me et infra me eveniunt. Nolui tamen omnino ludum fugere, sed prudenter agere, ita ut mihi optimum esset. Paululum manipulare in meam utilitatem. Hoc enim est sensus et modus ludi, nonne? Manipulatio periti, qui scit quomodo res se habeant, in propriam utilitatem? Si non perfecisti quod voluisti, et si res non evenerunt sicut sperabas, tunc patet te non omnia scire, nec omnes rationes et subtilitates rerum intellegere; nonne? Non es peritus qualem te ipse fingere soles. Aut fortasse tibi deest illud aliquid; una pars gravis et decisiva quae lusores prosperos prosperos facit? 4. De Audacia, Sorte et Amoeba Forsitan tibi deest ipsum illud: audacia et constantia; promptitudo ad periculum sub devotione inconcussa erga finem. At fortasse nihil horum est. Forsitan simpliciter debes sequi fatum tuum, auscultare vocem in te quae tibi loquitur et te movet: quae te inspirat ad id quod agere debes, et quando agere debes. Vocem quae intellegit tuam cunctationem, tuam nolentiam; vocem quae scit quantum timeas levitatem et res leves et solutiones faciles; vocem quae scit quantus sis homo gravitatis, et quomodo censeas solas res veras et pretiosas esse eas quas labore et difficultate evicisti. Rebus levibus non credis; omnia levia tibi displicent: levis amor, levis concubitus. Credis solum in id quod in se aliquam gravitatem continet, et quod post se aliquam complexitatem structurae, scientiae et artis abscondit. Aliquis iure diceret te esse hominem gravem et complicatum, qui in omnibus quaerit onus, dolorem, laborem — ut se vivum sentiat. Quocumque modo, stercus hominis es. Molestus, et tibi et aliis. Et quis scit quomodo aliquis tui generis in Consilium Dei includi possit aut omnino includi? Nam hominibus tui generis opus est omni auxilio divino quod dari potest, ut vivant, ut felices sint — saltem paulum felices — et ut quicquam in vita efficere possint praeter satisfactionem necessitatum corporalium minimarum. Breviter: sine Deo ad quem te convertis, sine illo Centro Unico cui coniungeris — Tu es nemo et nihil; Tu non exsistis. Nisi misera amoeba! Quae spirat, edit, et stercorat. b3dvy1ls4u303q38d51x7wv70uw0nf6 269348 269347 2026-06-06T21:38:36Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Consilium Dei et Amoeba Decepta */ 269348 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = Consilium Dei et Amoeba Decepta = 1. Isolatio, Mundus et Stultitiae Cum nimis diu solus vixeris, in natura, in tuo mundo… post paucos dies id taedet, et novas excitationes quaeris. Spectas programmata nuntiorum et emissiones in quibus graviter disputatur de condicionibus oeconomicis patriae: inflatio pecuniaria effrenata est, atque regimen tributa augere vult, ut consumptio civium minuatur et pretium rerum paulatim sedetur. Nuntii e patria et ex orbe; politici qui alteram viam autocineticam pecunia publica factam inaugurant, rubram vittam secant, vel pala honoraria iactant in recentem concretum, quasi ipsi merito operum sint. Cogitas de stultitiis in quibus nihil mutare potes. Omnia quibus homo influere non potest, et tamen de eis sollicitatur — stultitiae sunt. Post aliquod tempus, iterum tibi omnia sufficiunt, et rursus te segregas. Sic procedit: necessitas, satietas, saturatio, fuga, quies, vacuitas, necessitas… Res est: nisi esset mundus exterior et omnes curae quas affert, nobis esset taedium. Unica quaestio vera est: quomodo nos ipsi structuramus relationem nostram ad phaenomena mundi exterioris? Quomodo ad ea nos gerimus? Quantum eis pondus tribuimus? Res est: nihil magni ponderis est, nec nos ipsi; nam in fine omnia transeunt, et ita transibimus et nos. 2. De Houellebecq, Critica et Morte Unicus scriptor cum quo aliquatenus consentio, et quem vere agnosco, est Michel Houellebecq. Priusquam Houellebecq invenissem, putabam me solum esse in universo; nunc scio nos saltem duos esse. Fateor tamen: quamvis eius prosa excellat, lepida sit et cogitationem moveat, eius poesis in aequabilitate animi subiecti principali quasi submergitur. Omnia et omnes in mundo critici subici possunt. Nullus est systema, nulla res, nulla persona quae non possit ratione dissolvi et reprehendi. Omne quod exsistit potest accusari et vituperari. Sola mors critici non subiacet; super eam tantum lugeri potest. Illa res et entia definitive finit — et hoc est totum. Revera, quas reprehensiones invenire possumus ipsi morti? Nullas. Tanto magis quod scimus eam esse processum naturalem et ordinarium. Quid, di boni, homini in vita (in lucidioribus momentis) aliud restat, nisi Mens et conatus utilitatem in rebus, in hominibus, in omnibus invenire? Inventio utilitatis rebus et vitae sensum tribuit. Sunt praeterea cynismus, sarcasmus et ironia — quasi forma primaria relationis ad mundum et ad omnia existentia — quae nos etiam ad quandam portionem humoris perducunt. Ut Angli fortasse dicerent: Si nescis quid aliud in vita agas, esto practicus. Ibi saltem invenies aliquem sensum, qualemcumque. Si omnia quae facimus et molimur in vita, sic et aliter, morte finiuntur — qualis ludus in medio esse debet? Forsitan… hilaris. 3. De Mundo, Nihilo et Collisionibus Si mundus, et omnes, et omnia in eo, non essent pars magni Consilii Divini, de hoc mundo libere dici posset eum esse stercus et ludibrium Nihili; a Nihilo ortum, Nihil esse, et in Nihilum tendere. At quoniam mundus, atque homines, non sunt Nihil sed Aliquid, et omnes illi synchronismi et congruentiae quae exsistunt — omnia haec testantur hunc mundum quoque partem esse magni Consilii Divini. Quadam vespera physica quaedam venusta, voce iucunda, in televisione disseruit nos vivere in universo aggressivo, in quo nova corpora oriuntur ex continuis collisionibus corporum iam existentium. Et mecum cogitavi illam sententiam esse profundissime veram; denique, et liberi nascuntur ex collisione unius corporis cum altero. Videtur omnia in vita ad collisiones destinata esse. Novum semper oritur ex concursu contrariorum, ex occursu contradictionum complementarium. Ad instar illius: No pain, no game! Ego autem cogitabam tantum quomodo tardarem, et quomodo in margine glareoso viae montanae vehiculum sisterem, atque inde, ex latere, spectarem omnia illa stercora quae in illo luto iuxta me et infra me eveniunt. Nolui tamen omnino ludum fugere, sed prudenter agere, ita ut mihi optimum esset. Paululum manipulare in meam utilitatem. Hoc enim est sensus et modus ludi, nonne? Manipulatio periti, qui scit quomodo res se habeant, in propriam utilitatem? Si non perfecisti quod voluisti, et si res non evenerunt sicut sperabas, tunc patet te non omnia scire, nec omnes rationes et subtilitates rerum intellegere; nonne? Non es peritus qualem te ipse fingere soles. Aut fortasse tibi deest illud aliquid; una pars gravis et decisiva quae lusores prosperos prosperos facit? 4. De Audacia, Sorte et Amoeba Forsitan tibi deest ipsum illud: audacia et constantia; promptitudo ad periculum sub devotione inconcussa erga finem. At fortasse nihil horum est. Forsitan simpliciter debes sequi fatum tuum, auscultare vocem in te quae tibi loquitur et te movet: quae te inspirat ad id quod agere debes, et quando agere debes. Vocem quae intellegit tuam cunctationem, tuam nolentiam; vocem quae scit quantum timeas levitatem et res leves et solutiones faciles; vocem quae scit quantus sis homo gravitatis, et quomodo censeas solas res veras et pretiosas esse eas quas labore et difficultate evicisti. Rebus levibus non credis; omnia levia tibi displicent: levis amor, levis concubitus. Credis solum in id quod in se aliquam gravitatem continet, et quod post se aliquam complexitatem structurae, scientiae et artis abscondit. Aliquis iure diceret te esse hominem gravem et complicatum, qui in omnibus quaerit onus, dolorem, laborem — ut se vivum sentiat. Quocumque modo, stercus hominis es. Molestus, et tibi et aliis. Et quis scit quomodo aliquis tui generis in Consilium Dei includi possit aut omnino includi? Nam hominibus tui generis opus est omni auxilio divino quod dari potest, ut vivant, ut felices sint — saltem paulum felices — et ut quicquam in vita efficere possint praeter satisfactionem necessitatum corporalium minimarum. Breviter: sine Deo ad quem te convertis, sine illo Centro Unico cui coniungeris — Tu es nemo et nihil; Tu non exsistis. Nisi misera amoeba! Quae spirat, edit, et stercorat. j8mbc1mcvjl73np57ych2p1x5pe1che 0 83212 269353 2026-06-06T21:55:53Z Coronus Tenebrosius 31709 Paginam instituit, scribens '[[Puteus Chaosi]] = De Successu Houellebecqiano = Status mentis Europaeae hodie talis est ut singulus homo vix inveniat intimum sodalem sententiarum — illum cui aperte, sine larvis urbanitatis et fictae civilitatis, possit sine pudore exponere vera sua cogitata de omnibus rebus et quaestionibus. Baudelaire adhuc medio saeculo XIX tali sodali in versibus clamabat: “Tu, lector hypocrita — frater meus!” Houellebecq locum suum apud lectores invenit eo ip...' 269353 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = De Successu Houellebecqiano = Status mentis Europaeae hodie talis est ut singulus homo vix inveniat intimum sodalem sententiarum — illum cui aperte, sine larvis urbanitatis et fictae civilitatis, possit sine pudore exponere vera sua cogitata de omnibus rebus et quaestionibus. Baudelaire adhuc medio saeculo XIX tali sodali in versibus clamabat: “Tu, lector hypocrita — frater meus!” Houellebecq locum suum apud lectores invenit eo ipso quod in chartam (vel in scrinium computatri sui) transtulit rationem cogitandi civis mediocris, sed bene educati, Francogalli — immo totius Unionis Europaeae. Protagonistae eius sine exceptione sunt viri aetatis mediae vel provectae, bene instructi, gradu academico ornati. Nonnumquam, sicut ipse auctor, sunt ingeniarii agronomiae, ordinis medii vel etiam superioris, initio in aliqua institutione publica occupati. Fabula quam hi heroës experiuntur, et quam secundum lineam proprii interitus co‑creant, non est eadem ac vitae nostrae privatae; plerumque multo tragoedior in exitibus. Houellebecq tamen auctor facetus est, capax grotescam vitae hodiernae exprimere. Attamen, quamvis personae eius in quadam fabula versentur, fabula ipsa non est causa cur Houellebecqum legere amemus (non omnes libros, fateor). Mihi maxime placuerunt Extension du domaine de la lutte et Sérotonine; Particulae elementares mihi paulo nimis longae sunt, cum multis partibus quae sine damno amputari possent. Plateforme quoque suas venustates habet usque ad medium — usque ad descriptionem concubitus cum meretrice Thailandica; reliquum languet. Houellebecq scriptor est mundi fracti, societatis fractae, in qua homo singulus maxima sua voluptates invenit in rebus elementaribus: in cibo, in alcoholi, in sexu. Quod significat omnia alia in vita re vera esse levia, fere semper fontes frustrationis, inanitatem, perturbationes animi. n59wignjohzox0hinlpg53i2qssd77e 269354 269353 2026-06-06T22:00:21Z Coronus Tenebrosius 31709 /* De Successu Houellebecqiano */ 269354 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = De Successu Houellebecqiano = Status mentis Europaeae hodie talis est ut singulus homo vix inveniat intimum sodalem sententiarum — illum cui aperte, sine larvis urbanitatis et fictae civilitatis, possit sine pudore exponere vera sua cogitata de omnibus rebus et quaestionibus. Baudelaire adhuc medio saeculo XIX tali sodali in versibus clamabat: “Tu, lector hypocrita — frater meus!” Houellebecq locum suum apud lectores invenit eo ipso quod in chartam (vel in scrinium computatri sui) transtulit rationem cogitandi civis mediocris, sed bene educati, Francogalli — immo totius Unionis Europaeae. Protagonistae eius sine exceptione sunt viri aetatis mediae vel provectae, bene instructi, gradu academico ornati. Nonnumquam, sicut ipse auctor, sunt ingeniarii agronomiae, ordinis medii vel etiam superioris, initio in aliqua institutione publica occupati. Fabula quam hi heroës experiuntur, et quam secundum lineam proprii interitus co‑creant, non est eadem ac vitae nostrae privatae; plerumque multo tragoedior in exitibus. Houellebecq tamen auctor facetus est, capax grotescam vitae hodiernae exprimere. Attamen, quamvis personae eius in quadam fabula versentur, fabula ipsa non est causa cur Houellebecqum legere amemus (non omnes libros, fateor). Mihi maxime placuerunt Extension du domaine de la lutte et Sérotonine; Particulae elementares mihi paulo nimis longae sunt, cum multis partibus quae sine damno amputari possent. Plateforme quoque suas venustates habet usque ad medium — usque ad descriptionem concubitus cum meretrice Thailandica; reliquum languet. Houellebecq scriptor est mundi fracti, societatis fractae, in qua homo singulus maxima sua voluptates invenit in rebus elementaribus: in cibo, in alcoholi, in sexu. Quod significat omnia alia in vita re vera esse levia, fere semper fontes frustrationis, inanitatem, perturbationes animi. Quocumque modo res se habeant, Houellebecq efficit ut nos, lectores, intime possimus magna ex parte nos ipsos cum cogitationibus protagonistæ eius identificare. Ipsa illa ratio cogitandi de mundo, de hominibus, de relationibus, de omnibus — prorsus talis qualis est modus cogitandi hominum hodiernorum — causa est cur personae eius nobis tam propinquae sint. Monologi interiores et observationes sunt fundamentum huius propinquitatis et identitatis; ibi clavis est, ne dicam arcanum — nam arcanum nullum est, sed tantum peculiaris vis ingenii scriptoris. Vis eius non in descriptione est, non in dialogis, non in fabula, non in politia stilistica aut arte compositionis; sed in facultate proferendi commentarium interiorem et perceptiones quae sunt intimae, lepidae, saepe ironicae, sarkasticae, ad stereotypos proclives, sed semper propinquae veritati psychologicae temporis nostri. Omnis enim veritas in opere artistico primum psychologica est — veritas experientiae — praesertim his temporibus, cum ad omnia nimis sensibiles simus et parati in nobis ipsis aestimare et iudicare homines circa nos. Protagonistae Houellebecqiani sunt viri, ut iam diximus, aetatis mediae, qui sunt victimae. Victimae sunt pueritiae suae, parentum suorum, relationum inter eos; victimae officiorum inaniorum; victimae cotidianae vitae sine facie; victimae relationum intimarum non implentium; interdum etiam confitentur se ipsos errasse (ut heros Sérotonine). Plurimum frustrati sunt, inanes, mundum experiuntur quasi scaenam banalitatis et inanitionis; animi eorum paulatim in crises devolvuntur, ubi ad limen conflictus perveniunt, parati ut secum ipsis pugnent et cum vita sua vacua et absurda. Personae Houellebecqianae multum bibunt — immo supra modum, fere surrealiter — ut heros Sérotonine, quem memoravi quia recentissimus est in memoria mea. Plerumque male se regunt, laborant, et cum tandem aliquam decisionem capiunt quae mutationem afferre posset, rursus in inanitatem banalitatis cotidianae dilabuntur, et iterum sunt victimae, participes ruinae communis societatis, mundi et valorum. Tamen, inter haec omnia, semper valent ad commentaria mordacia et observationes nigrohumore tinctas. Mira res est quanta acumen et vivacitas in his itineribus ad imum exprimatur. Personae Houellebecqianae, ut videtur, secundum spiritum aetatis nostrae, natura sunt pessimistae de futuro — et proprio et humano universim. Eas servat tantum mordax facetia erga praesentiam. Putemur omnes nos hodie satis immersos esse in sarkasmum et ironiam quibus abundant observationes Houellebecqianorum; satis expositos absurditati societatis et mundi in quo vivimus; satis ut in nonnullis eius libris nos ipsos quasi domi sentiamus. q5m5309o7t8mby13md3hn5mbi6qmmwx 269356 269354 2026-06-06T22:05:57Z Coronus Tenebrosius 31709 /* De Successu Houellebecqiano */ 269356 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = De Successu Houellebecqiano = Status mentis Europaeae hodie talis est ut singulus homo vix inveniat intimum sodalem sententiarum — illum cui aperte, sine larvis urbanitatis et fictae civilitatis, possit sine pudore exponere vera sua cogitata de omnibus rebus et quaestionibus. Baudelaire adhuc medio saeculo XIX tali sodali in versibus clamabat: “Tu, lector hypocrita — frater meus!” Houellebecq locum suum apud lectores invenit eo ipso quod in chartam (vel in pagina computatri sui) transtulit rationem cogitandi civis mediocris, sed bene educati, Francogalli — immo totius Unionis Europaeae. Protagonistae eius sine exceptione sunt viri aetatis mediae vel provectae, bene instructi, gradu academico ornati. Nonnumquam, sicut ipse auctor, sunt ingeniarii agronomiae, ordinis medii vel etiam superioris, initio in aliqua institutione publica occupati. Fabula quam hi heroës experiuntur, et quam secundum lineam proprii interitus co‑creant, non est eadem ac vitae nostrae privatae; plerumque multo tragoedior in exitibus. Houellebecq tamen auctor facetus est, capax grotescam vitae hodiernae exprimere. Attamen, quamvis personae eius in quadam fabula versentur, fabula ipsa non est causa cur Houellebecqum legere amemus (non omnes libros, fateor). Mihi maxime placuerunt Extension du domaine de la lutte et Sérotonine; Particulae elementares mihi paulo nimis longae sunt, cum multis partibus quae sine damno amputari possent. Plateforme quoque suas venustates habet usque ad medium — usque ad descriptionem concubitus cum meretrice Thailandica; reliquum languet. Houellebecq scriptor est mundi fracti, societatis fractae, in qua homo singulus maxima sua voluptates invenit in rebus elementaribus: in cibo, in alcoholi, in sexu. Quod significat omnia alia in vita re vera esse levia, fere semper fontes frustrationis, inanitatem, perturbationes animi. Quocumque modo res se habeant, Houellebecq efficit ut nos, lectores, intime possimus magna ex parte nos ipsos cum cogitationibus protagonistæ eius identificare. Ipsa illa ratio cogitandi de mundo, de hominibus, de relationibus, de omnibus — prorsus talis qualis est modus cogitandi hominum hodiernorum — causa est cur personae eius nobis tam propinquae sint. Monologi interiores et observationes sunt fundamentum huius propinquitatis et identitatis; ibi clavis est, ne dicam arcanum — nam arcanum nullum est, sed tantum peculiaris vis ingenii scriptoris. Vis eius non in descriptione est, non in dialogis, non in fabula, non in politia stilistica aut arte compositionis; sed in facultate proferendi commentarium interiorem et perceptiones quae sunt intimae, lepidae, saepe ironicae, sarkasticae, ad stereotypos proclives, sed semper propinquae veritati psychologicae temporis nostri. Omnis enim veritas in opere artistico primum psychologica est — veritas experientiae — praesertim his temporibus, cum ad omnia nimis sensibiles simus et parati in nobis ipsis aestimare et iudicare homines circa nos. Protagonistae Houellebecqiani sunt viri, ut iam diximus, aetatis mediae, qui sunt victimae. Victimae sunt pueritiae suae, parentum suorum, relationum inter eos; victimae officiorum inaniorum; victimae cotidianae vitae sine facie; victimae relationum intimarum non implentium; interdum etiam confitentur se ipsos errasse (ut heros Sérotonine). Plurimum frustrati sunt, inanes, mundum experiuntur quasi scaenam banalitatis et inanitionis; animi eorum paulatim in crises devolvuntur, ubi ad limen conflictus perveniunt, parati ut secum ipsis pugnent et cum vita sua vacua et absurda. Personae Houellebecqianae multum bibunt — immo supra modum, fere surrealiter — ut heros Sérotonine, quem memoravi quia recentissimus est in memoria mea. Plerumque male se regunt, laborant, et cum tandem aliquam decisionem capiunt quae mutationem afferre posset, rursus in inanitatem banalitatis cotidianae dilabuntur, et iterum sunt victimae, participes ruinae communis societatis, mundi et valorum. Tamen, inter haec omnia, semper valent ad commentaria mordacia et observationes nigrohumore tinctas. Mira res est quanta acumen et vivacitas in his itineribus ad imum exprimatur. Personae Houellebecqianae, ut videtur, secundum spiritum aetatis nostrae, natura sunt pessimistae de futuro — et proprio et humano universim. Eas servat tantum mordax facetia erga praesentiam. Putemur omnes nos hodie satis immersos esse in sarkasmum et ironiam quibus abundant observationes Houellebecqianorum; satis expositos absurditati societatis et mundi in quo vivimus; satis ut in nonnullis eius libris nos ipsos quasi domi sentiamus. ola85ioraib19js3c7kbmilis18ktjs 269357 269356 2026-06-06T22:09:51Z Coronus Tenebrosius 31709 /* De Successu Houellebecqiano */ 269357 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = De Successu Houellebecqiano = Status mentis Europaeae hodie talis est ut singulus homo vix inveniat intimum sodalem sententiarum — illum cui aperte, sine larvis urbanitatis et fictae civilitatis, possit sine pudore exponere vera sua cogitata de omnibus rebus et quaestionibus. Baudelaire adhuc medio saeculo XIX tali sodali in versibus clamabat: “Tu, lector hypocrita — frater meus!” Houellebecq locum suum apud lectores invenit eo ipso quod in chartam (vel in pagina computatri sui) transtulit rationem cogitandi civis mediocris, sed bene educati, Francogalli — immo totius Unionis Europaeae. Protagonistae eius sine exceptione sunt viri aetatis mediae vel provectae, bene instructi, gradu academico ornati. Nonnumquam, sicut ipse auctor, sunt ingeniarii agronomiae, ordinis medii vel etiam superioris, initio in aliqua institutione publica occupati. Fabula quam hi heroës experiuntur, et quam secundum lineam proprii interitus co‑creant, non est eadem ac vitae nostrae privatae; plerumque multo tragoedior in exitibus. Houellebecq tamen auctor facetus est, capax grotescam vitae hodiernae exprimere. Attamen, quamvis personae eius in quadam fabula versentur, fabula ipsa non est causa cur Houellebecqum legere amemus (non omnes libros, fateor). Mihi maxime placuerunt ''Extension du domaine de la lutte'' et ''Sérotonine''; ''Particulae elementares'' mihi paulo nimis longae sunt, cum multis partibus quae sine damno amputari possent. ''Plateforme'' quoque suas venustates habet usque ad medium — usque ad descriptionem concubitus cum meretrice Thailandica; reliquum languet. Houellebecq scriptor est mundi fracti, societatis fractae, in qua homo singulus maxima sua voluptates invenit in rebus elementaribus: in cibo, in alcoholi, in sexu. Quod significat omnia alia in vita re vera esse levia, fere semper fontes frustrationis, inanitatem, perturbationes animi. Quocumque modo res se habeant, Houellebecq efficit ut nos, lectores, intime possimus magna ex parte nos ipsos cum cogitationibus protagonistæ eius identificare. Ipsa illa ratio cogitandi de mundo, de hominibus, de relationibus, de omnibus — prorsus talis qualis est modus cogitandi hominum hodiernorum — causa est cur personae eius nobis tam propinquae sint. Monologi interiores et observationes sunt fundamentum huius propinquitatis et identitatis; ibi clavis est, ne dicam arcanum — nam arcanum nullum est, sed tantum peculiaris vis ingenii scriptoris. Vis eius non in descriptione est, non in dialogis, non in fabula, non in politia stilistica aut arte compositionis; sed in facultate proferendi commentarium interiorem et perceptiones quae sunt intimae, lepidae, saepe ironicae, sarkasticae, ad stereotypos proclives, sed semper propinquae veritati psychologicae temporis nostri. Omnis enim veritas in opere artistico primum psychologica est — veritas experientiae — praesertim his temporibus, cum ad omnia nimis sensibiles simus et parati in nobis ipsis aestimare et iudicare homines circa nos. Protagonistae Houellebecqiani sunt viri, ut iam diximus, aetatis mediae, qui sunt victimae. Victimae sunt pueritiae suae, parentum suorum, relationum inter eos; victimae officiorum inaniorum; victimae cotidianae vitae sine facie; victimae relationum intimarum non implentium; interdum etiam confitentur se ipsos errasse (ut heros Sérotonine). Plurimum frustrati sunt, inanes, mundum experiuntur quasi scaenam banalitatis et inanitionis; animi eorum paulatim in crises devolvuntur, ubi ad limen conflictus perveniunt, parati ut secum ipsis pugnent et cum vita sua vacua et absurda. Personae Houellebecqianae multum bibunt — immo supra modum, fere surrealiter — ut heros Sérotonine, quem memoravi quia recentissimus est in memoria mea. Plerumque male se regunt, laborant, et cum tandem aliquam decisionem capiunt quae mutationem afferre posset, rursus in inanitatem banalitatis cotidianae dilabuntur, et iterum sunt victimae, participes ruinae communis societatis, mundi et valorum. Tamen, inter haec omnia, semper valent ad commentaria mordacia et observationes nigrohumore tinctas. Mira res est quanta acumen et vivacitas in his itineribus ad imum exprimatur. Personae Houellebecqianae, ut videtur, secundum spiritum aetatis nostrae, natura sunt pessimistae de futuro — et proprio et humano universim. Eas servat tantum mordax facetia erga praesentiam. Putemur omnes nos hodie satis immersos esse in sarkasmum et ironiam quibus abundant observationes Houellebecqianorum; satis expositos absurditati societatis et mundi in quo vivimus; satis ut in nonnullis eius libris nos ipsos quasi domi sentiamus. 079a0g7dm189z652i9czk4zs856mvaz 828 83213 269361 2026-06-06T22:24:43Z Saumache 27923 Paginam instituit, scribens '--[[ This module converts Arabic numerals into Roman numerals. It currently works for any non-negative integer below 5 billions (up to 4 999 999 999). Zero is represented as "N" (from Classical Latin adverbs "nec" or "non"), like in standard CLDR data. For numbers starting at 4 thousands, this version no longer generates any HTML+CSS, but only plain-text: standard Unicode combining diacritics are used for overlines (U+0305 for the first level, then U+0304 for...' 269361 Scribunto text/plain --[[ This module converts Arabic numerals into Roman numerals. It currently works for any non-negative integer below 5 billions (up to 4 999 999 999). Zero is represented as "N" (from Classical Latin adverbs "nec" or "non"), like in standard CLDR data. For numbers starting at 4 thousands, this version no longer generates any HTML+CSS, but only plain-text: standard Unicode combining diacritics are used for overlines (U+0305 for the first level, then U+0304 for the second level, but both are treated equivalently when parsing Roman numbers). For numbers starting at 4 billions, it still uses 4 letters M with double overlines because triple overlines are not supported in plain-text (this is acceptable, just like "MMMM" is also acceptable for representing 4000 but this version chooses the shorter "IV" with a single overline). The Roman number parser will accept all valid notations (except apostrophic/Claudian/lunate notations using reversed C), more than what it generates, and will correctly convert them to Arabic numbers. Please do not modify this code without applying the changes first at Module:Roman/sandbox and testing at Module:Roman/sandbox/testcases and Module talk:Roman/sandbox/testcases. Authors and maintainers: * User:RP88, User:Verdy_p ]] local p = {} local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs --[============[ Private data --]============] -- See CLDR data /common/rbnf/root.xml for "roman-upper" rules. However we still don't -- use the rarely supported Roman extension digits after 'M' (in U+2160..2188), but use -- the more common notation with diacritical overlines ('ↁ'='V̅', 'ↂ'='X̅', etc.). -- Please avoid using HTML with "text-decoration:overline" style, but use plain-text -- combining characters (U+0304 or U+0305 for single overline, U+033F for double). -- In this table, combining overlines (U+0304) are preferred to macrons (U+0305), as -- they align with double overlines (U+033F). None of them are precombined, so you -- can easily detect and remove them from generated strings. As well the other -- compatiblity forms (in the next table) are avoided in the generated strings. local decimalRomans = { d0 = { [0] = '', 'I', 'II', 'III', 'IV', 'V', 'VI', 'VII', 'VIII', 'IX' }, d1 = { [0] = '', 'X', 'XX', 'XXX', 'XL', 'L', 'LX', 'LXX', 'LXXX', 'XC' }, d2 = { [0] = '', 'C', 'CC', 'CCC', 'CD', 'D', 'DC', 'DCC', 'DCCC', 'CM' }, d3 = { [0] = '', 'M', 'MM', 'MMM', 'I̅V̅', 'V̅', 'V̅I̅', 'V̅I̅I̅', 'V̅I̅I̅I̅', 'I̅X̅' }, d4 = { [0] = '', 'X̅', 'X̅X̅', 'X̅X̅X̅', 'X̅L̅', 'L̅', 'L̅X̅', 'L̅X̅X̅', 'L̅X̅X̅X̅', 'X̅C̅' }, d5 = { [0] = '', 'C̅', 'C̅C̅', 'C̅C̅C̅', 'C̅D̅', 'D̅', 'D̅C̅', 'D̅C̅C̅', 'D̅C̅C̅C̅', 'C̅M̅' }, d6 = { [0] = '', 'M̅', 'M̅M̅', 'M̅M̅M̅', 'I̿V̿', 'V̿', 'V̿I̿', 'V̿I̿I̿', 'V̿I̿I̿I̿', 'I̿X̿' }, d7 = { [0] = '', 'X̿', 'X̿X̿', 'X̿X̿X̿', 'X̿L̿', 'L̿', 'L̿X̿', 'L̿X̿X̿', 'L̿X̿X̿X̿', 'X̿C̿' }, d8 = { [0] = '', 'C̿', 'C̿C̿', 'C̿C̿C̿', 'C̿D̿', 'D̿', 'D̿C̿', 'D̿C̿C̿', 'D̿C̿C̿C̿', 'C̿M̿' }, d9 = { [0] = '', 'M̿', 'M̿M̿', 'M̿M̿M̿', 'M̿M̿M̿M̿' }, } local romanDecimals = { -- Basic Latin capital letters C = 100, D = 500, -- TODO: add Medieval "apostrophic/Claudian/lunate" notations like "IƆ" I = 1, J = 1, -- = 'I'. Modern distinct form of the formerly unified Roman letter 'I' L = 50, M = 1000, N = 0, -- Abbreviated "nec" or "non" adverb in Classical Latin O = 0, -- = 'N'. U = 5, -- = 'V'. Modern distinct form of the formerly unified Roman letter 'V' V = 5, W = 10, -- = 'VV' = 'X'. Modern distinct form of the former Roman archaic digram 'VV' used as a numeral before 'X' X = 10, Y = 2, -- = 'IJ' = 'II'. Uncommon ligature (borrowed from the lowercased form) -- Basic Latin small letters (not used in Classical Latin, but added in Medieval Latin) c = 100, -- = 'C'. d = 500, -- = 'D'. TODO: add Medieval "apostrophic/Claudian/lunate" notations like "IƆ" i = 1, -- = 'I'. j = 1, -- = 'J' = 'I'. Modern distinct form of the formerly unified Roman letter 'I' l = 50, -- = 'L'. m = 1000, -- = 'M'. n = 0, -- = 'N'. Abbreviated "nec" or "non" adverb in Classical Latin o = 0, -- = 'O' == 'N'. u = 5, -- = 'U' = 'V'. Modern distinct form of the formerly unified Roman letter 'V' v = 5, -- = 'V'. w = 10, -- = 'W' = 'VV' = 'X'. Modern distinct form of the former Roman archaic digram 'VV' used as a numeral before 'X' x = 10, -- = 'X'. y = 2, -- = 'Y' = 'IJ' = 'II'. Uncommon ligature -- U+012A .. U+012B : LATIN LETTER I/i WITH COMBINING MACRON, canonically equivalent to "I" and U+0304 ['Ī'] = 1000, ['ī'] = 1000, -- U+016A .. U+016B : LATIN LETTER U/u WITH COMBINING MACRON, canonically equivalent to "U" and U+0304, modern distinct form of the formerly unified Roman letter ['Ū'] = 5000, ['ū'] = 5000, -- U+026A : LATIN SMALL CAPITAL LETTER I ['ɪ'] = 1, -- = 'I' -- U+029F : LATIN SMALL CAPITAL LETTER L ['ʟ'] = 50, -- = 'L' -- U+0304 .. U+0305 : COMBINING MACRON/OVERLINE ['\204\132'] = -1000, -- (0xCC,0x84 in UTF-8) multiplier (thousand), MACRON (compatiblity) ['\204\133'] = -1000, -- (0xCC,0x85 in UTF-8) multiplier (thousand), OVERLINE (recommanded) -- U+033F : COMBINING DOUBLE OVERLINE ['\204\191'] = -1000000, -- (0xCC,0xBF in UTF-8) multiplier (million) -- U+1D04 : LATIN SMALL CAPITAL LETTER C ['ᴄ'] = 100, -- = 'C' -- U+1D05 : LATIN SMALL CAPITAL LETTER D ['ᴅ'] = 500, -- = 'D' -- U+1D0A : LATIN SMALL CAPITAL LETTER J ['ᴊ'] = 1, -- = 'J' = 'I' -- U+1D0D : LATIN SMALL CAPITAL LETTER M ['ᴍ'] = 1000, -- = 'M' -- U+1D1C : LATIN SMALL CAPITAL LETTER U ['ᴜ'] = 5, -- = 'U' = 'V' -- U+1D20 : LATIN SMALL CAPITAL LETTER V ['ᴠ'] = 5, -- = 'V' -- U+2160 .. U+216F : Roman capital digit symbols (compatibility, monospaced in CJK fonts) ['Ⅰ'] = 1, ['Ⅱ'] = 2, ['Ⅲ'] = 3, ['Ⅳ'] = 4, ['Ⅴ'] = 5, ['Ⅵ'] = 6, ['Ⅶ'] = 7, ['Ⅷ'] = 8, ['Ⅸ'] = 9, ['Ⅹ'] = 10, ['Ⅺ'] = 11, ['Ⅻ'] = 12, ['Ⅼ'] = 50, ['Ⅽ'] = 100, ['Ⅾ'] = 500, ['Ⅿ'] = 1000, -- U+2170 .. U+217F : Roman lowercase digit symbols (compatibility, monospaced in CJK fonts) ['ⅰ'] = 1, ['ⅱ'] = 2, ['ⅲ'] = 3, ['ⅳ'] = 4, ['ⅴ'] = 5, ['ⅵ'] = 6, ['ⅶ'] = 7, ['ⅷ'] = 8, ['ⅸ'] = 9, ['ⅹ'] = 10, ['ⅺ'] = 11, ['ⅻ'] = 12, ['ⅼ'] = 50, ['ⅽ'] = 100, ['ⅾ'] = 500, ['ⅿ'] = 1000, -- U+2180 .. U+2182 : Old Roman symbols (these have no case pairs) ['ↀ'] = 1000, -- = 'I̅' = 'M'. TODO: add Medieval "apostrophic/Claudian/lunate" notations like "CIƆ"; do not confuse it with "CD" (400=500-100) ['ↁ'] = 5000, -- = 'V̅'. TODO: add Medieval "apostrophic/Claudian/lunate" notations like "DƆ" and "IƆƆ" ['ↂ'] = 10000, -- = 'X̅'. TODO: add Medieval "apostrophic/Claudian/lunate" notations like "CCIƆƆ" -- U+2183..U+2184 : ROMAN DIGIT (CAPITAL|LOWER) REVERSED C. TODO: add for "apostrophic/Claudian/lunate" notations (and support "Ɔ" OPEN O as aliases) -- The reversed "C" is a trailing multiplier by 10 but if it is not paired by a leading "C", the surrounded value will be divided by 2: -- * "I" = 1, but if followed by followed by "Ɔ", it takes the value 100: -- * when followed by a first "Ɔ" it multiplies it by 10 giving 1000 (assuming "CIƆ"), but if not prefixed by a pairing "C", gives 500 for "IƆ" = "D". -- * when followed by a second "Ɔ" it multiplies it by 10 giving 1000 (assuming "CCIƆƆ"), but if not prefixed by a pairing "C", gives 5000 for "IƆƆ" = "DƆ". -- * for higher multiples, using overlines is highly preferred for noting multipliers by 1000. -- U+2185: ROMAN NUMERAL SIX LATE FORM ['ↅ'] = 6, -- = 'L' -- U+2186: ROMAN NUMERAL FIFTY EARLY FORM (Borrowed in Latin in capital form, from Greek Final sigma, similar to "C" with a leg meaning "half") ['ↆ'] = 50, -- = 'VI' (overstriked letters) -- U+2187 .. U+2188: ROMAN NUMERAL (ONE HUNDRED|FIFTY) THOUSAND (Archaic, rarely supported in fonts) ['ↇ'] = 50000, -- = 'L̅'. TODO: add Medieval "apostrophic/Claudian/lunate" notations like "DƆƆ" and "IƆƆƆ" ['ↈ'] = 100000, -- = 'C̅'. TODO: add Medieval "apostrophic/Claudian/lunate" notations like "CCCDƆƆ" and "CCCIƆƆƆ" -- TODO: map mathematical symbols (Latin letters in designated styles), enclosed Latin letters, CJK wide variants } --[=================[ Private functions --]=================] --[==[ This function returns a string containing the input value formatted as a Roman numeral. It works for non-negative integers lower than 5 billions (up to 4 999 999 999: this covers all unsigned 32-bit integers), otherwise it returns the number formatted using Latin digits. The result string will be an UTF-8-encoded plain-text alphabetic string. ]==]-- local function convertArabicToRoman(value) if value and value >= 1 and value <= 4999999999 and value == math.floor(value) then local d0, d1, d2, d3, d4, d5, d6, d7, d8 d0, value = value % 10, math.floor(value / 10) d1, value = value % 10, math.floor(value / 10) d2, value = value % 10, math.floor(value / 10) d3, value = value % 10, math.floor(value / 10) d4, value = value % 10, math.floor(value / 10) d5, value = value % 10, math.floor(value / 10) d6, value = value % 10, math.floor(value / 10) d7, value = value % 10, math.floor(value / 10) d8, value = value % 10, math.floor(value / 10) return table.concat({ decimalRomans.d9[value], decimalRomans.d8[d8], decimalRomans.d7[d7], decimalRomans.d6[d6], decimalRomans.d5[d5], decimalRomans.d4[d4], decimalRomans.d3[d3], decimalRomans.d2[d2], decimalRomans.d1[d1], decimalRomans.d0[d0], }) elseif value == 0 then return 'N' -- for adverbs "nec" or "non" in Classical Latin (which had no zero) end return tostring(value) end --[==[ This function converts a plain-text string containing a Roman numeral to an integer. It works for values between 0 (N) and 4 999 999 999 (M̿M̿M̿M̿C̿M̿X̿C̿I̿X̿C̅M̅X̅C̅I̅X̅CMXCIX). ]==]-- local function convertRomanToArabic(roman) if roman == '' then return nil end local result, prevRomanDecimal, multiplier = 0, 0, 1 for i = mw.ustring.len(roman), 1, -1 do local currentRomanDecimal = romanDecimals[mw.ustring.sub(roman, i, i)] if currentRomanDecimal == nil then return nil elseif currentRomanDecimal < 0 then multiplier = multiplier * -currentRomanDecimal else currentRomanDecimal, multiplier = currentRomanDecimal * multiplier, 1 if currentRomanDecimal < prevRomanDecimal then result = result - currentRomanDecimal else result = result + currentRomanDecimal prevRomanDecimal = currentRomanDecimal end end end return result end --[==[ This function converts a string containing a Roman numeral to an integer. It works for values between 0 and 4999999999. The input string may contain HTML tags using style="text-decoration:overline" (not recommended). ]==]-- local function convertRomanHTMLToArabic(roman) local result = convertRomanToArabic(roman) if result == nil then result = tonumber(roman) end return result [==[ DISABLED FOR NOW, NOT REALLY NEEDED AND NOT CORRECTLY TESTED local result = 0 local overline_start_len = mw.ustring.len(overline_start) if mw.ustring.sub(roman, 1, overline_start_len) == overline_start then local end_tag_start, end_tag_end = mw.ustring.find(roman, overline_end, overline_start_len, true) if end_tag_start ~= nil then local roman_high = mw.ustring.sub(roman, overline_start_len + 1, end_tag_start - 1) local roman_low = mw.ustring.sub(roman, end_tag_end + 1, mw.ustring.len(roman)) or '' if (mw.ustring.find(roman_high, "^[mdclxvi]+$") ~= nil) and (mw.ustring.find(roman_low, "^[mdclxvi]*$") ~= nil) then result = convertRomanToArabic(roman_high) * 1000 + convertRomanToArabic(roman_low) end end end return result ]==] end --[==[ Helper function to handle error messages. ]==]-- local function outputError(message) return table.concat({ '<strong class="error">Roman Module Error: ', message, '</strong>[[Category:Errors reported by Module Roman]]' }) end --[================[ Public functions --]================] --[==[ isRoman Tests if the trimmed input is a valid Roman numeral. Returns true if so, false if not. For the purposes of this function, the empty string (after trimming whitespaces) is not a Roman numeral. Parameters s: string to test if it is a valid Roman numeral Error Handling: If the input is not a valid Roman numeral this function returns false. ]==]-- function p.isRoman(s) return type(s) == 'string' and convertRomanToArabic(mw.text.trim(s)) ~= nil end --[==[ toArabic This function converts a Roman numeral into an Arabic numeral. It works for values between 0 and 4999999999. 'N' is converted to 0 and the empty string is converted to nil. Parameters roman: string containing value to convert into an Arabic numeral Error Handling: If the input is not a valid Roman numeral, this function returns nil. ]==]-- function p.toArabic(roman) if type(roman) == 'string' then roman = mw.text.trim(roman) local result = convertRomanToArabic(roman) if result == nil then result = tonumber(roman) end return result elseif type(roman) == 'number' then return roman else return nil end end --[==[ Arabic This function for MediaWiki converts a Roman numeral into an Arabic numeral. It works for values between 0 and 4999999999. 'N' is converted to 0 and the empty string is converted to nil. Usage: {{#invoke:Roman|Arabic|<value>}} {{#invoke:Roman|Arabic}} - uses the caller's parameters Parameters 1: Value to convert into an Arabic numeral. Must be a valid Roman numeral. Error Handling: If the input does not look like it contains a number or the number is outside of the supported range, an error message is returned. ]==]-- function p.Arabic(frame) -- if no argument provided than check parent template/module args local args = getArgs(frame) return p.toArabic(args[1]) end --[==[ _Numeral This function returns a string containing the input value formatted as a Roman numeral. It works for values between 0 and 4999999999. Parameters value: integer or string containing value to convert into a Roman numeral Error Handling: If the input does not look like it contains a number or the number is outside of the supported range, an error message is returned. ]==]-- function p._Numeral(value) if value == nil then return outputError('missing value') end if type(value) == 'string' then value = tonumber(value) elseif type(value) ~= 'number' then return outputError('unsupported value') end return convertArabicToRoman(value) end --[==[ Numeral This function for MediaWiki converts an Arabic numeral into a Roman numeral. It works for values between 0 and 4999999999 (includes the whole range of unsigned 32-bit integers). Arabic numeral zero is output as 'N' (for Latin negation adverbs "nec" or "non"). Usage: {{#invoke:Roman|Numeral|<value>}} {{#invoke:Roman|Numeral}} - uses the caller's parameters Parameters 1: Value to convert into a Roman numeral. Must be at least 0 and less than 5,000,000. Error Handling: If the input does not look like it contains a number or the number is outside of the supported range, an error message is returned. ]==]-- function p.Numeral(frame) local args = getArgs(frame) return p._Numeral(args[1]) end return p 0qlm4hueas93z8fvf3tvx8us4849spc 104 83214 269389 2026-06-07T02:17:00Z Y Magaly Holguin M 32211 /* Problemático */ 269389 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Y Magaly Holguin M" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 49. [48. H. 51. V.] AFRICANUS libro VIII. Quae- stionum . Si rem, quam servus venditus surripu- isset a me venditore, emtor vendiderit, eaque in rerum natura esse desierit, de pretio negotiorum gestorum actio mihi danda sit, ut dari deberet, si negotium, quod tuum esse existimares, quum esset meum, gessisses. Sicut ex contrario in me tibi daretur, si, quum hereditatem, quae ad me pertinet, tuam putares, res tuas proprias legatas <ref>"legatariis , Hal."</ref> solvisses, quandoque de<ref>"(En lugar de quandoque de), quandoquidem, acertadamente Hal. Vulg."</ref> ea solutione libe- rarer. {{c|TIT . VI}} {{c|DE CALUMNIATORIBUS}} {{c|[Cf. Cod. IX. 46.]}} 1. ULPIANUS libro X. ad Edictum . In eum, qui ut calumniae causa negotium faceret vel non faceret, pecuniam accepisse dicetur, intra annum in quadruplum eius pecuniae, quam accepisse di- cetur, post annum simpli in factum actio com- petit. § 1. Hoc autem iudicium non solum in pecu- niariis causis, sed et ad publica crimina pertine- re Pomponius scribit; maxime quum et lege<ref>"Iulia, inserta la Vulg."</ref> repetundarum teneatur, qui ob negotium facien- dum aut non faciendum per calumniam pecuniam accepit. § 2. Qui autem accepit pecuniam, sive ante iudicium, sive post iudicium acceptum tenetur. §3. Sedet Constitutio Imperatoris nostri, quae scripta est ad Cassium Sabinum<ref>"L. 1. Cód. de poen, iud. etc. VII. 49."</ref>, prohibuit iudici, vel adversario in publicis, vel privatis, vel fiscalibus causis pecuniam dare; et ex hac causa litem perire iussit. Nam tractari potest, si adver- sarius non per calumniam transigendi animo ac- cepit, an Constitutio cessat? Et puto cessare, si- cuti hoc quoque iudicium; neque enim transactio- nibus<ref>"licitis, inserta Hal."</ref> est interdictum, sed sordidis concussio- nibus. 4.-Pecuniam autem accepisse dicemus, etiam si aliquid pro pecunia acceptum. 2. PAULUS libro X. ad Edictum.- Quin etiam , si quis obligatione liberatus sit, potest videri ce- pisse<ref>"accepisse, Hal."</ref>. Idemque, si gratuita pecunia utenda data sit, aut minoris locata venditave res sit. Nec refert, ipse pecuniam acceperit, an alii dari ius- serit, vel acceptum suo nomine ratum habuerit. 3. ULPIANUS libro X. ad Edictum. Et<ref>"At, antiguamente en el códice Fl., Br."</ref> ge- neraliter idem erit, si quid omnino compendii sen- sit propter hoc, sive ab adversario, sive ab alio quocunque. § 1. Si igitur accepit, ut negotium faceret, si- ve fecit, sive non fecit, et qui accepit, ne faceret, et si<ref>"non, inserta Br. por conjetura. "</ref> fecit, tenetur. § 2. Hoc Edicto tenetur etiam is, qui depectus est; depectus<ref>"dispectus, otros en Hal."</ref> autem dicitur turpiter pactus. ___________________<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 92289bgwtir1p03qenkxruh24j11vxz 269390 269389 2026-06-07T02:18:23Z Y Magaly Holguin M 32211 269390 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Y Magaly Holguin M" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>49. [48. H. 51. V.] AFRICANUS libro VIII. Quae- stionum . Si rem, quam servus venditus surripu- isset a me venditore, emtor vendiderit, eaque in rerum natura esse desierit, de pretio negotiorum gestorum actio mihi danda sit, ut dari deberet, si negotium, quod tuum esse existimares, quum esset meum, gessisses. Sicut ex contrario in me tibi daretur, si, quum hereditatem, quae ad me pertinet, tuam putares, res tuas proprias legatas <ref>"legatariis , Hal."</ref> solvisses, quandoque de<ref>"(En lugar de quandoque de), quandoquidem, acertadamente Hal. Vulg."</ref> ea solutione libe- rarer. {{c|TIT . VI}} {{c|DE CALUMNIATORIBUS}} {{c|[Cf. Cod. IX. 46.]}} 1. ULPIANUS libro X. ad Edictum . In eum, qui ut calumniae causa negotium faceret vel non faceret, pecuniam accepisse dicetur, intra annum in quadruplum eius pecuniae, quam accepisse di- cetur, post annum simpli in factum actio com- petit. § 1. Hoc autem iudicium non solum in pecu- niariis causis, sed et ad publica crimina pertine- re Pomponius scribit; maxime quum et lege<ref>"Iulia, inserta la Vulg."</ref> repetundarum teneatur, qui ob negotium facien- dum aut non faciendum per calumniam pecuniam accepit. § 2. Qui autem accepit pecuniam, sive ante iudicium, sive post iudicium acceptum tenetur. §3. Sedet Constitutio Imperatoris nostri, quae scripta est ad Cassium Sabinum<ref>"L. 1. Cód. de poen, iud. etc. VII. 49."</ref>, prohibuit iudici, vel adversario in publicis, vel privatis, vel fiscalibus causis pecuniam dare; et ex hac causa litem perire iussit. Nam tractari potest, si adver- sarius non per calumniam transigendi animo ac- cepit, an Constitutio cessat? Et puto cessare, si- cuti hoc quoque iudicium; neque enim transactio- nibus<ref>"licitis, inserta Hal."</ref> est interdictum, sed sordidis concussio- nibus. 4.-Pecuniam autem accepisse dicemus, etiam si aliquid pro pecunia acceptum. 2. PAULUS libro X. ad Edictum.- Quin etiam , si quis obligatione liberatus sit, potest videri ce- pisse<ref>"accepisse, Hal."</ref>. Idemque, si gratuita pecunia utenda data sit, aut minoris locata venditave res sit. Nec refert, ipse pecuniam acceperit, an alii dari ius- serit, vel acceptum suo nomine ratum habuerit. 3. ULPIANUS libro X. ad Edictum. Et<ref>"At, antiguamente en el códice Fl., Br."</ref> ge- neraliter idem erit, si quid omnino compendii sen- sit propter hoc, sive ab adversario, sive ab alio quocunque. § 1. Si igitur accepit, ut negotium faceret, si- ve fecit, sive non fecit, et qui accepit, ne faceret, et si<ref>"non, inserta Br. por conjetura. "</ref> fecit, tenetur. § 2. Hoc Edicto tenetur etiam is, qui depectus est; depectus<ref>"dispectus, otros en Hal."</ref> autem dicitur turpiter pactus. ___________________<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> czlzcyynccqsln3mymj095z7jez1t39 269394 269390 2026-06-07T03:01:47Z Y Magaly Holguin M 32211 /* Corregido */ 269394 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Y Magaly Holguin M" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>49. [48. H. 51. V.] AFRICANUS libro VIII. Quae- stionum . Si rem, quam servus venditus surripu- isset a me venditore, emtor vendiderit, eaque in rerum natura esse desierit, de pretio negotiorum gestorum actio mihi danda sit, ut dari deberet, si negotium, quod tuum esse existimares, quum esset meum, gessisses. Sicut ex contrario in me tibi daretur, si, quum hereditatem, quae ad me pertinet, tuam putares, res tuas proprias legatas <ref>"legatariis , Hal."</ref> solvisses, quandoque de<ref>"(En lugar de quandoque de), quandoquidem, acertadamente Hal. Vulg."</ref> ea solutione libe- rarer. {{c|TIT . VI}} {{c|DE CALUMNIATORIBUS}} {{c|[Cf. Cod. IX. 46.]}} 1. ULPIANUS libro X. ad Edictum . In eum, qui ut calumniae causa negotium faceret vel non faceret, pecuniam accepisse dicetur, intra annum in quadruplum eius pecuniae, quam accepisse di- cetur, post annum simpli in factum actio com- petit. § 1. Hoc autem iudicium non solum in pecu- niariis causis, sed et ad publica crimina pertine- re Pomponius scribit; maxime quum et lege<ref>"Iulia, inserta la Vulg."</ref> repetundarum teneatur, qui ob negotium facien- dum aut non faciendum per calumniam pecuniam accepit. § 2. Qui autem accepit pecuniam, sive ante iudicium, sive post iudicium acceptum tenetur. §3. Sedet Constitutio Imperatoris nostri, quae scripta est ad Cassium Sabinum<ref>"L. 1. Cód. de poen, iud. etc. VII. 49."</ref>, prohibuit iudici, vel adversario in publicis, vel privatis, vel fiscalibus causis pecuniam dare; et ex hac causa litem perire iussit. Nam tractari potest, si adver- sarius non per calumniam transigendi animo ac- cepit, an Constitutio cessat? Et puto cessare, si- cuti hoc quoque iudicium; neque enim transactio- nibus<ref>"licitis, inserta Hal."</ref> est interdictum, sed sordidis concussio- nibus. 4.-Pecuniam autem accepisse dicemus, etiam si aliquid pro pecunia acceptum. 2. PAULUS libro X. ad Edictum.- Quin etiam , si quis obligatione liberatus sit, potest videri ce- pisse<ref>"accepisse, Hal."</ref>. Idemque, si gratuita pecunia utenda data sit, aut minoris locata venditave res sit. Nec refert, ipse pecuniam acceperit, an alii dari ius- serit, vel acceptum suo nomine ratum habuerit. 3. ULPIANUS libro X. ad Edictum. Et<ref>"At, antiguamente en el códice Fl., Br."</ref> ge- neraliter idem erit, si quid omnino compendii sen- sit propter hoc, sive ab adversario, sive ab alio quocunque. § 1. Si igitur accepit, ut negotium faceret, si- ve fecit, sive non fecit, et qui accepit, ne faceret, et si<ref>"non, inserta Br. por conjetura. "</ref> fecit, tenetur. § 2. Hoc Edicto tenetur etiam is, qui depectus est; depectus<ref>"dispectus, otros en Hal."</ref> autem dicitur turpiter pactus. ___________________<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> j6yhcgjn0n48qoh5vwxqt2kn7j1bunr 104 83215 269391 2026-06-07T02:21:27Z Trooper57 22870 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '0l cI 3 unum lata. pinnam habet plus uno digito longum & quatuor latam paululum que exterin verſus interiora areuatam. Veſtitur ſquamis paulo maioribus. coloris ar¬ gentei & ſtrijs flayis & ex argenteo ru¬ foſcentibus ſocundum longitudinem tonſis a capito ad caudam iliue In utroque latere etiam ¶ cpire ai gan¬ dam ominens linca tendit. Caput cx argenteo ruio. ſauo mintum Pinna alba ſie argenieæ caudæ pinna tuſfa S venter albis. Capitur in ma... 269391 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Trooper57" /></noinclude>0l cI 3 unum lata. pinnam habet plus uno digito longum & quatuor latam paululum que exterin verſus interiora areuatam. Veſtitur ſquamis paulo maioribus. coloris ar¬ gentei & ſtrijs flayis & ex argenteo ru¬ foſcentibus ſocundum longitudinem tonſis a capito ad caudam iliue In utroque latere etiam ¶ cpire ai gan¬ dam ominens linca tendit. Caput cx argenteo ruio. ſauo mintum Pinna alba ſie argenieæ caudæ pinna tuſfa S venter albis. Capitur in mari inter ſcopulos. boni eſt ſaporis. & lingua & caro dirca mandibulas longo optimi ut in Carpione. Iσλησ Praſilienſibus. Luſitanis Eημητεσε marinus piſcis qui capitur inter ſcopulo carne eſt boni ſaporis. cutc & colore ut noſtrates Caltupe longus eſt totus fere undecim di gitos Corpus autom verſus po¬ ſteriora paulum gracileſcit Ca I put illi eſt magnum latum & craſ. ſum inſtat orbis. ricturanx O lunatum. amplum & in eo in u¬ traque maxilla unus ordo den tium non acntorum quidom ſod ſolidorum. in inferiori maxilla vero. antica oris parte. ordo eſt duplex Ogulos habet haud mao niuro on longo ab in icom diſt intes. ptominentes & iupra quomlibet ogulum ominentiam quandam curacoam inſtar corniculi. quomadmodum & in qualiber gena & irer inferius. quatuor. Poſt branchias (quas carnoſas haber & molles anguſta que) pinnam ob¬ tinet mollom cuticeam in quolibet latere. quos digitos longam & plus uno latam in venere etiam ſubter has duas cuticeas pinnas anguſtas. ieiquidigitum fere longa. figura inſtar lum. brici conſpicuas. Pinnæ ab ano ¶ medierte dorſi ad caudam deſinentes ix prominent, ſuntue tutaoexat molles Cauda pinnam habet plus uno digito longam cuticeam item ē mollom Gutis eſt glabia & in utroque latere a branchiis ad eandam quadruplicem lubet or dinem punctulorum alborum. Pinguis eſt piſcis Evalde boma camē. Cutis illius facile de nahi poteſt. llatus tamen melior eſt quam coctus oAldrorandus lib i d Liigibus cap 6 Sibit ranam matinam ſeu diſcatticem in Luſitania uocati Emnares. ſed Icones quas dat multum differunt ab hac noſba. Iετιην s Braſihenſibus. vulgo Tabat pipe/ afigura dictus: Tiſcis tres aut qua¬ tuor podes longus. corpore inſtat Anguillæ Oedentulum apuminatum ſuper mandi bula breyiori quam ſit inferio eſt que longitudo oris ſeſquidigiti. amplitudo ubi maxima unius Caput nonem digitos longum eſt ab oculis ad oris cxtremum. caſſtios cius poſt oculos quinque digitorum. hinc paulatim minuitur. ita ut prope o ſit trium tantum digito¬ rum In ſumma autem longitudo capitis a ſincbranchiarum ad oris exiromum eſt unius pe¬ dis Euiius digiti. Oculos haber ſaris magnos. magnitudine nacis auellanæ & pene figura. pu¬ pilla ſplondida cæruleſcente. quam tunica ambit argentea. in parte anteriori & poſteriori ma¬ cula miniata notata. Poſt branchias in uttoque latere. pinna direqte protenditur a latere ſcſ¬ quidigitum lata & longa rufeſcentis coloris. hinc ſe & ſemis digitorum interi allo verſus po¬ ſticam corporis partem dux pinnæ parya rufeſcumt in quolibet latere uns. ſed magis verius venttem. Poſt has pedis interrallo ſequitur pinna tnfeſcens duos digitos longa. ſeſquidigitum lata lub hac autem ciuſdem magnitudinis coloris uns in infimo venire demuma ſincha¬ rum intere allo fere quinque digitorum ſunt adhuc duæ pinug ruſoſcentos paulo minores fu¬ perioribis uia ſurſum. altera deorſum elata & inter has ortum ſumit canda inſtar muren¬ tens tero lex digitos longa Corpotis autem longitdo a ſinc branchiarum ad caudæ ini¬ nium eſt duorum pedum & mtium digitorum Gute eſt inſtar Anguiliæ elabra, coloris in toro corpore & latcribus ihore ad caudam. hepatici. in dorſo triplici. in capite duplici. ilate ribus unica ſerit macularum cetulentum mugnitudinē nummi miſnigi fere hæ maculæ a mēdio corporis in latcribus ad caudam uſque in lineas cobunt: inter omnes autem maculas ru<noinclude></noinclude> jwz5f54om4jgdcoz4ap9o27ojj0hum4 104 83216 269392 2026-06-07T02:53:29Z Y Magaly Holguin M 32211 /* Problemático */ 269392 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Y Magaly Holguin M" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>§ 3. Illud erit notandum, quod, qui dedit pe- cuniam, ut negotium quis pateretur, non habebit ipse repetitionem; turpiter enim fecit. Sed ei da- bitur petitio<ref>"repetitio , Hal."</ref>, propter quem datum est, ut ca- lumnia ei fiat. Quare, si quis et a te pecuniam ac- cepit<ref>"Según conjetura Krieg.; accipit, Fl."</ref>, ut mihi negotium faceret, et a me, ne mihi faceret, duobus iudiciis mihi tenebitur. 4. GAIUS libro IV.<ref>"III., Hal."</ref> ad Edictum provinciale. -Haec actio heredi quidem non competit, quia sufficere ei debet, quod eam pecuniam, quam de- functus dedit, repetere potest; 5. ULPIANUS libro X. ad Edictum .-in heredem autem competit in id, quod ad eum pervenit. Nam est constitutum, turpia lucra heredibus quoque extorqueri, licet crimina extinguantur; utputa ob falsum<ref>"testimonium, insertan Hal. Vulg."</ref> , vel iudici ob gratiosam sententiam datum et heredi extorquebitur, et si quid aliud scelere quaesitum. § 1. Sed etiam praeter hanc actionem condi- ctio competit, si sola turpitudo accipientis verse- tur; nam si et dantis, melior causa erit possiden- tis. Quare<ref>"Quaeritur, Hal. Vulg."</ref> si fuerit condictum, utrum tollitur haec actio, an vero in triplum danda sit? An exemplo furis et in quadruplum actionem damus et condictionem? Sed puto sufficere alterutram actionem. Ubi autem condictio competit, ibi non est necesse post annum dare in factum actionem. 6. GAIUS libro IV.<ref>"III., Hal."</ref> ad Edictum provinciale. -Annus autem in personam<ref>"in persona, Hal."</ref> quidem eius, qui dedit pecuniam, ne secum ageretur, ex eo tem- pore cedit, ex quo dedit, si modo potestas ei fieret experiundi. In illius vero personam, cum quo ut agatur, alius pecuniam dedit, dubitari potest, utrum ex die datae pecuniae numerari debeat, an potius ex quo cognovit datam esse; quia qui nescit, is videtur experiundi potestatem non ha- bere. Et verius est, ex eo annum numerari, ex quo cognovit. 7. PAULUS libro X. ad Edictum. - Si quis ab alio acceperit pecuniam, ne mihi negotium faciat, siquidem mandatu meo datum est, vel a procura- tore meo omnium rerum, vel ab eo, qui negotium meum gerere volebat, et ratum habui, ego dedis- se intelligor. Si autem non mandatu meo alius ei, licet misericordiae causa dederit, ne fiat, ne- que ratum habui, tunc et ipsum repetere, et me in quadruplum agere posse. § 1.- Si , ut filiofamilias negotium fieret, acce- ptum est, et patri actio danda est. Item si filius- familias pecuniam acceperit , ut faceret nego- tium, vel non faceret, in ipsum iudicium dabitur; et si alius non meo mandatu<ref>" etsi alius nomine meo ei, Vulg.2</ref> ei dederit, ne fiat, tunc etiam ipsum repetere, et me in quadru- plum agere posse .<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> sdkdgxrzdkgf4wxexj7n0qdhwnydar2 269393 269392 2026-06-07T02:54:45Z Y Magaly Holguin M 32211 269393 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Y Magaly Holguin M" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>§ 3. Illud erit notandum, quod, qui dedit pe- cuniam, ut negotium quis pateretur, non habebit ipse repetitionem; turpiter enim fecit. Sed ei da- bitur petitio<ref>"repetitio , Hal."</ref>, propter quem datum est, ut ca- lumnia ei fiat. Quare, si quis et a te pecuniam ac- cepit<ref>"Según conjetura Krieg.; accipit, Fl."</ref>, ut mihi negotium faceret, et a me, ne mihi faceret, duobus iudiciis mihi tenebitur. 4. GAIUS libro IV.<ref>"III., Hal."</ref> ad Edictum provinciale. -Haec actio heredi quidem non competit, quia sufficere ei debet, quod eam pecuniam, quam de- functus dedit, repetere potest; 5. ULPIANUS libro X. ad Edictum .-in heredem autem competit in id, quod ad eum pervenit. Nam est constitutum, turpia lucra heredibus quoque extorqueri, licet crimina extinguantur; utputa ob falsum<ref>"testimonium, insertan Hal. Vulg."</ref> , vel iudici ob gratiosam sententiam datum et heredi extorquebitur, et si quid aliud scelere quaesitum. § 1. Sed etiam praeter hanc actionem condi- ctio competit, si sola turpitudo accipientis verse- tur; nam si et dantis, melior causa erit possiden- tis. Quare<ref>"Quaeritur, Hal. Vulg."</ref> si fuerit condictum, utrum tollitur haec actio, an vero in triplum danda sit? An exemplo furis et in quadruplum actionem damus et condictionem? Sed puto sufficere alterutram actionem. Ubi autem condictio competit, ibi non est necesse post annum dare in factum actionem. 6. GAIUS libro IV.<ref>"III., Hal."</ref> ad Edictum provinciale. -Annus autem in personam<ref>"in persona, Hal."</ref> quidem eius, qui dedit pecuniam, ne secum ageretur, ex eo tem- pore cedit, ex quo dedit, si modo potestas ei fieret experiundi. In illius vero personam, cum quo ut agatur, alius pecuniam dedit, dubitari potest, utrum ex die datae pecuniae numerari debeat, an potius ex quo cognovit datam esse; quia qui nescit, is videtur experiundi potestatem non ha- bere. Et verius est, ex eo annum numerari, ex quo cognovit. 7. PAULUS libro X. ad Edictum. - Si quis ab alio acceperit pecuniam, ne mihi negotium faciat, siquidem mandatu meo datum est, vel a procura- tore meo omnium rerum, vel ab eo, qui negotium meum gerere volebat, et ratum habui, ego dedis- se intelligor. Si autem non mandatu meo alius ei, licet misericordiae causa dederit, ne fiat, ne- que ratum habui, tunc et ipsum repetere, et me in quadruplum agere posse. § 1.- Si , ut filiofamilias negotium fieret, acce- ptum est, et patri actio danda est. Item si filius- familias pecuniam acceperit , ut faceret nego- tium, vel non faceret, in ipsum iudicium dabitur; et si alius non meo mandatu<ref>" etsi alius nomine meo ei, Vulg.2</ref> ei dederit, ne fiat, tunc etiam ipsum repetere, et me in quadru- plum agere posse. ______________________<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 8yi7v7r7h494xnef1qdk66qabq3ycfv 269395 269393 2026-06-07T03:03:08Z Y Magaly Holguin M 32211 /* Corregido */ 269395 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Y Magaly Holguin M" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>§ 3. Illud erit notandum, quod, qui dedit pe- cuniam, ut negotium quis pateretur, non habebit ipse repetitionem; turpiter enim fecit. Sed ei da- bitur petitio<ref>"repetitio , Hal."</ref>, propter quem datum est, ut ca- lumnia ei fiat. Quare, si quis et a te pecuniam ac- cepit<ref>"Según conjetura Krieg.; accipit, Fl."</ref>, ut mihi negotium faceret, et a me, ne mihi faceret, duobus iudiciis mihi tenebitur. 4. GAIUS libro IV.<ref>"III., Hal."</ref> ad Edictum provinciale. -Haec actio heredi quidem non competit, quia sufficere ei debet, quod eam pecuniam, quam de- functus dedit, repetere potest; 5. ULPIANUS libro X. ad Edictum .-in heredem autem competit in id, quod ad eum pervenit. Nam est constitutum, turpia lucra heredibus quoque extorqueri, licet crimina extinguantur; utputa ob falsum<ref>"testimonium, insertan Hal. Vulg."</ref> , vel iudici ob gratiosam sententiam datum et heredi extorquebitur, et si quid aliud scelere quaesitum. § 1. Sed etiam praeter hanc actionem condi- ctio competit, si sola turpitudo accipientis verse- tur; nam si et dantis, melior causa erit possiden- tis. Quare<ref>"Quaeritur, Hal. Vulg."</ref> si fuerit condictum, utrum tollitur haec actio, an vero in triplum danda sit? An exemplo furis et in quadruplum actionem damus et condictionem? Sed puto sufficere alterutram actionem. Ubi autem condictio competit, ibi non est necesse post annum dare in factum actionem. 6. GAIUS libro IV.<ref>"III., Hal."</ref> ad Edictum provinciale. -Annus autem in personam<ref>"in persona, Hal."</ref> quidem eius, qui dedit pecuniam, ne secum ageretur, ex eo tem- pore cedit, ex quo dedit, si modo potestas ei fieret experiundi. In illius vero personam, cum quo ut agatur, alius pecuniam dedit, dubitari potest, utrum ex die datae pecuniae numerari debeat, an potius ex quo cognovit datam esse; quia qui nescit, is videtur experiundi potestatem non ha- bere. Et verius est, ex eo annum numerari, ex quo cognovit. 7. PAULUS libro X. ad Edictum. - Si quis ab alio acceperit pecuniam, ne mihi negotium faciat, siquidem mandatu meo datum est, vel a procura- tore meo omnium rerum, vel ab eo, qui negotium meum gerere volebat, et ratum habui, ego dedis- se intelligor. Si autem non mandatu meo alius ei, licet misericordiae causa dederit, ne fiat, ne- que ratum habui, tunc et ipsum repetere, et me in quadruplum agere posse. § 1.- Si , ut filiofamilias negotium fieret, acce- ptum est, et patri actio danda est. Item si filius- familias pecuniam acceperit , ut faceret nego- tium, vel non faceret, in ipsum iudicium dabitur; et si alius non meo mandatu<ref>" etsi alius nomine meo ei, Vulg.2</ref> ei dederit, ne fiat, tunc etiam ipsum repetere, et me in quadru- plum agere posse. ______________________<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> nc4wqy9qyzpdtmcwoirwy9f5yzwdmuk 0 83217 269406 2026-06-07T07:22:31Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Xenia (Epigrammaton liber XIII)]] ad [[Xenia]] 269406 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Xenia]] 2hr6dhrw17dqhhtnsc6bde86xa6fi90 0 83218 269407 2026-06-07T07:22:46Z Saumache 27923 Redirigens ad [[Xenia]] 269407 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Xenia]] 2hr6dhrw17dqhhtnsc6bde86xa6fi90 0 83219 269409 2026-06-07T07:24:32Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Apophoreta (Epigrammaton liber XIV)]] ad [[Apophoreta]] 269409 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Apophoreta]] mv89xds0t5l9fh4ts5o2lxayu7f5war 0 83220 269411 2026-06-07T07:28:24Z Saumache 27923 Redirigens ad [[Apophoreta]] 269411 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Apophoreta]] mv89xds0t5l9fh4ts5o2lxayu7f5war 104 83221 269420 2026-06-07T08:27:41Z JimKillock 19003 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '9 Cooperarii, non Petri aut Pauli, Honorificum @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@ane @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@ed @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@ummi {{et}} omnipotentis Dei. 1.Cor.3, 9. suvipyol, adjutores, admini@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@tri; quia Deus eorum operâ utitur ad @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@idem effici- endam, in quibus vult, {{et}} ad eundem fi- nem labor eorum confertur, quem Deus habet in promulgando Evangelio (1) @@@PROTECTED... 269420 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JimKillock" />{{rvh|22|SAL TERR{{AE}}.}}</noinclude>9 Cooperarii, non Petri aut Pauli, Honorificum @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@ane @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@ed @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@ummi {{et}} omnipotentis Dei. 1.Cor.3, 9. suvipyol, adjutores, admini@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@tri; quia Deus eorum operâ utitur ad @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@idem effici- endam, in quibus vult, {{et}} ad eundem fi- nem labor eorum confertur, quem Deus habet in promulgando Evangelio (1) @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@a- lutem animarum. elogium! q.d. Deus magno honore di- gnatus e@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@t vos, ut adaptarit in coadjuto- res; poterat quidem @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@ine vobis opus @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@uum perficere, @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@ed noluit. Ingens h{{ae}}c, Ange-> lica, imò divina dignitas; ingens utilitas: po@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@umo enim hinc mirificè no@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@met ip@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@os con@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@olari; quod @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@i no@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@tro non de@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@unus of ficio, Deus nobis adjutor aderit. Quis enim @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@uos aratores, Pa@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@tores, oeconomos {{et}} agricolas unquam de@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@tituit? Imperator bonus @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@uos milites tutatur {{et}} remunerat, Quin etiam Pa@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@tores hoc nomine appel- antur, @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@ocü Dei, Zach.13,7. quia organa @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@unt ejus ad opus @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@uum exequendum.Hic locus licèt primariò @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@pectet ad Chri@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@tum; ecundariò tamen competit omnibus pa toribus, 10. Dii,Mo@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@es Sacerdos {{et}} Legatus Dei, nuncupatur in terminis, Elohim, (1) Deus.Exod.4,16.{{et}} 7,7. eris Aaroni pro DEO, {{et}} con@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@titui te Pharaoni Deum; Deum non e@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@entiâ {{et}} naturâ; @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@ed nuncu<noinclude></noinclude> fxhq940wy31gndc7q7tn6q032x4914u 269421 269420 2026-06-07T08:28:39Z JimKillock 19003 269421 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JimKillock" />{{rvh|22|SAL TERR{{AE}}.}}</noinclude>9 Cooperarii, non Petri aut Pauli, Honorificum {{s}}ane {{s}}ed {{s}}ummi {{et}} omnipotentis Dei. 1.Cor.3, 9. suvipyol, adjutores, admini{{s}}tri; quia Deus eorum operâ utitur ad {{s}}idem effici- endam, in quibus vult, {{et}} ad eundem fi- nem labor eorum confertur, quem Deus habet in promulgando Evangelio (1) {{s}}a- lutem animarum. elogium! q.d. Deus magno honore di- gnatus e{{s}}t vos, ut adaptarit in coadjuto- res; poterat quidem {{s}}ine vobis opus {{s}}uum perficere, {{s}}ed noluit. Ingens h{{ae}}c, Ange-> lica, imò divina dignitas; ingens utilitas: po{{s}}{{s}}umo enim hinc mirificè no{{s}}met ip{{s}}os con{{s}}olari; quod {{s}}i no{{s}}tro non de{{s}}unus of ficio, Deus nobis adjutor aderit. Quis enim {{s}}uos aratores, Pa{{s}}tores, oeconomos {{et}} agricolas unquam de{{s}}tituit? Imperator bonus {{s}}uos milites tutatur {{et}} remunerat, Quin etiam Pa{{s}}tores hoc nomine appel- antur, {{s}}ocü Dei, Zach.13,7. quia organa {{s}}unt ejus ad opus {{s}}uum exequendum.Hic locus licèt primariò {{s}}pectet ad Chri{{s}}tum; ecundariò tamen competit omnibus pa toribus, 10. Dii,Mo{{s}}es Sacerdos {{et}} Legatus Dei, nuncupatur in terminis, Elohim, (1) Deus.Exod.4,16.{{et}} 7,7. eris Aaroni pro DEO, {{et}} con{{s}}titui te Pharaoni Deum; Deum non e{{s}}{{s}}entiâ {{et}} naturâ; {{s}}ed nuncu<noinclude></noinclude> 30pqh8jkdxdaln7oqlut1pffzj9u7co 269422 269421 2026-06-07T08:35:12Z JimKillock 19003 269422 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JimKillock" />{{rvh|22|SAL TERR{{AE}}.}}</noinclude>9 Cooperarii, non Petri aut Pauli, Honorificum {{s}}ane {{s}}ed {{s}}ummi {{et}} omnipotentis Dei. {{sci}}. Cor.3, 9. {{graeca|''suvipyol''}}, adjutores, admini{{s}}tri; quia Deus eorum operâ utitur ad fidem efficiendam, in quibus vult, {{et}} ad eundem finem labor eorum confertur, quem Deus habet in promulgando Evangelio ({{sc|i}}) {{s}}alutem animarum. Honorificum {{s}}anè elogium! q.d. Deus magno honore dignatus e{{s}}t vos, ut adaptârit in coadjutores; poterat quidem {{s}}ine vobis opus {{s}}uum perficere, {{s}}ed noluit. Ingens h{{ae}}c, Angelica, imò divina dignitas; ingens utilitas: po{{s}}{{s}}um{{us}} enim hinc mirificè no{{s}}met ip{{s}}os con{{s}}olari; quod {{s}}i no{{s}}tro non de{{s}}imus officio, Deus nobis adjutor aderit. Quis enim {{s}}uos aratores, Pa{{s}}tores, oeconomos {{et}} agricolas unquam de{{s}}tituit? ''Imperator'' bonus {{s}}uos milites tutatur {{et}} remunerat, Quin etiam Pa{{s}}tores hoc nomine appellantur, {{s}}ocii Dei, Zach.13, 7. quia organa {{s}}unt ejus ad opus {{s}}uum exequendum. Hic locus licèt primariò {{s}}pectet ad Chri{{s}}tum; {{s}}ecundariò tamen competit omnibus pa{{s}}toribus. 10. Dii, Mo{{s}}es Sacerdos {{et}} Legatus Dei, nuncupatur in terminis, Elohim, ({{sc|i}}) Deus. Exod.4, 16.{{et}} 7, 7. eris Aaroni pro DEO, {{et}} con{{s}}titui te Pharaoni Deum; Deum non e{{s}}{{s}}entiâ {{et}} naturâ; {{s}}ed {{pt|nuncu-|}}<noinclude></noinclude> lbvm5jsulcmr9h0ti7h15fb3o58cwxe 269423 269422 2026-06-07T08:36:33Z JimKillock 19003 269423 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JimKillock" />{{rvh|22|SAL TERR{{AE}}.}}</noinclude>9 Cooperarii, non Petri aut Pauli, Honorificum {{s}}ane {{s}}ed {{s}}ummi {{et}} omnipotentis Dei. {{sci}}. Cor.3, 9. {{graeca|''suvipyol''}}, adjutores, admini{{s}}tri; quia Deus eorum operâ utitur ad fidem efficiendam, in quibus vult, {{et}} ad eundem finem labor eorum confertur, quem Deus habet in promulgando Evangelio ({{sc|i}}) {{s}}alutem animarum. Honorificum {{s}}anè elogium! q.d. Deus magno honore dignatus e{{s}}t vos, ut adaptârit in coadjutores; poterat quidem {{s}}ine vobis opus {{s}}uum perficere, {{s}}ed noluit. Ingens h{{ae}}c, Angelica, imò divina dignitas; ingens utilitas: po{{s}}{{s}}um{{us}} enim hinc mirificè no{{s}}met ip{{s}}os con{{s}}olari; quod {{s}}i no{{s}}tro non de{{s}}imus officio, Deus nobis adjutor aderit. Quis enim {{s}}uos aratores, Pa{{s}}tores, oeconomos {{et}} agricolas unquam de{{s}}tituit? ''Imperator'' bonus {{s}}uos milites tutatur {{et}} remunerat, Quin etiam Pa{{s}}tores hoc nomine appellantur, {{s}}ocii Dei, Zach.13, 7. quia organa {{s}}unt ejus ad opus {{s}}uum exequendum. Hic locus licèt primariò {{s}}pectet ad Chri{{s}}tum; {{s}}ecundariò tamen competit omnibus pa{{s}}toribus. 10. Dii, Mo{{s}}es Sacerdos {{et}} Legatus Dei, nuncupatur in terminis, Elohim, ({{sc|i}}) Deus. Exod.4, 16.{{et}} 7, 7. eris Aaroni pro DEO, {{et}} con{{s}}titui te Pharaoni Deum; Deum non e{{s}}{{s}}entiâ {{et}} naturâ; {{s}}ed {{pt|nuncu-|}} Eximium flogium Mi nifterii, quod cum per fe agere posfit Deas, pos homun ciones tan- quam adju. tores adfci- fcat, & tan- quam orga- nis utatur. Calvin, V.Calvin.in Joc. Quoties par tem gloriæ fuz Deus videtur Mi piftris fuis refignare, tantum do.. cet virtute atque effi caciam Spiritus fui cumillor laborefore conjunctam,he fit infructuofus.Calv.<noinclude></noinclude> 5m48e30ieub70ibmsdpf20riyrsnusv 269424 269423 2026-06-07T08:42:57Z JimKillock 19003 /* Incerta */ 269424 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="JimKillock" />{{rvh|22|SAL TERR{{AE}}.}}</noinclude>{{marginalia dextra|Eximium elogium Mini{{s}}terii, quod cum per {{s}}e agere pos{{s}}it Deus, nos homunciones tanquam adjutores ad{{s}}ci{{s}}cat, {{et}} tanquam organis utatur. Calvin.}}9 Cooperarii, non Petri aut Pauli, Honorificum {{s}}ane {{s}}ed {{s}}ummi {{et}} omnipotentis Dei. {{sci}}. Cor.3, 9. {{graeca|''suvipyol''}}, adjutores, admini{{s}}tri; quia Deus eorum operâ utitur ad fidem efficiendam, in quibus vult, {{et}} ad eundem finem labor eorum confertur, quem Deus habet in promulgando Evangelio ({{sc|i}}) {{s}}alutem animarum. Honorificum {{s}}anè elogium! q.d. Deus magno honore dignatus e{{s}}t vos, ut adaptârit in coadjutores; poterat quidem {{s}}ine vobis opus {{s}}uum perficere, {{s}}ed noluit. Ingens h{{ae}}c, Angelica, imò divina dignitas; ingens utilitas: po{{s}}{{s}}um{{us}} enim hinc mirificè no{{s}}met ip{{s}}os con{{s}}olari; quod {{s}}i no{{s}}tro non de{{s}}imus officio, Deus nobis adjutor aderit. Quis enim {{s}}uos aratores, Pa{{s}}tores, oeconomos {{et}} agricolas unquam de{{s}}tituit? ''Imperator'' bonus {{s}}uos milites tutatur {{et}} remunerat, Quin etiam Pa{{s}}tores hoc nomine appellantur, {{s}}ocii Dei, Zach.13, 7. quia organa {{s}}unt ejus ad opus {{s}}uum exequendum.{{marginalia dextra|V. Calvin.in loc.}} Hic locus licèt primariò {{s}}pectet ad Chri{{s}}tum; {{s}}ecundariò tamen competit omnibus pa{{s}}toribus. {{marginalia dextra|Quoties partem glori{{ae}} {{s}}u{{ae}} Deus videtur Mini{{s}}tris {{s}}uis re{{s}}ignare, tantum docet virtut{{em}} atque efficaciam Spiritus {{s}}ui cumillor{{um}} labore fore conjunctam, ne fit infructuo{{s}}us. Calv.}}10. Dii, Mo{{s}}es Sacerdos {{et}} Legatus Dei, nuncupatur in terminis, Elohim, ({{sc|i}}) Deus. Exod.4, 16.{{et}} 7, 7. eris Aaroni pro DEO, {{et}} con{{s}}titui te Pharaoni Deum; Deum non e{{s}}{{s}}entiâ {{et}} naturâ; {{s}}ed {{pt|nuncu-|}}<noinclude></noinclude> ljraw5m35oyonps3z3seb3zmdqxpgdn 269425 269424 2026-06-07T08:43:28Z JimKillock 19003 269425 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="JimKillock" />{{rvh|22|SAL TERR{{AE}}.}}</noinclude>{{marginalia dextra|Eximium elogium Mini{{s}}terii, quod cum per {{s}}e agere pos{{s}}it Deus, nos homunciones tanquam adjutores ad{{s}}ci{{s}}cat, {{et}} tanquam organis utatur. Calvin.}}9 Cooperarii, non Petri aut Pauli, Honorificum {{s}}ane {{s}}ed {{s}}ummi {{et}} omnipotentis Dei. {{sc|i}}. Cor.3, 9. {{graeca|''suvipyol''}}, adjutores, admini{{s}}tri; quia Deus eorum operâ utitur ad fidem efficiendam, in quibus vult, {{et}} ad eundem finem labor eorum confertur, quem Deus habet in promulgando Evangelio ({{sc|i}}) {{s}}alutem animarum. Honorificum {{s}}anè elogium! q.d. Deus magno honore dignatus e{{s}}t vos, ut adaptârit in coadjutores; poterat quidem {{s}}ine vobis opus {{s}}uum perficere, {{s}}ed noluit. Ingens h{{ae}}c, Angelica, imò divina dignitas; ingens utilitas: po{{s}}{{s}}um{{us}} enim hinc mirificè no{{s}}met ip{{s}}os con{{s}}olari; quod {{s}}i no{{s}}tro non de{{s}}imus officio, Deus nobis adjutor aderit. Quis enim {{s}}uos aratores, Pa{{s}}tores, oeconomos {{et}} agricolas unquam de{{s}}tituit? ''Imperator'' bonus {{s}}uos milites tutatur {{et}} remunerat, Quin etiam Pa{{s}}tores hoc nomine appellantur, {{s}}ocii Dei, Zach.13, 7. quia organa {{s}}unt ejus ad opus {{s}}uum exequendum.{{marginalia dextra|V. Calvin.in loc.}} Hic locus licèt primariò {{s}}pectet ad Chri{{s}}tum; {{s}}ecundariò tamen competit omnibus pa{{s}}toribus. {{marginalia dextra|Quoties partem glori{{ae}} {{s}}u{{ae}} Deus videtur Mini{{s}}tris {{s}}uis re{{s}}ignare, tantum docet virtut{{em}} atque efficaciam Spiritus {{s}}ui cumillor{{um}} labore fore conjunctam, ne fit infructuo{{s}}us. Calv.}}10. Dii, Mo{{s}}es Sacerdos {{et}} Legatus Dei, nuncupatur in terminis, Elohim, ({{sc|i}}) Deus. Exod.4, 16.{{et}} 7, 7. eris Aaroni pro DEO, {{et}} con{{s}}titui te Pharaoni Deum; Deum non e{{s}}{{s}}entiâ {{et}} naturâ; {{s}}ed {{pt|nuncu-|}}<noinclude></noinclude> ha4g2tik3ufyf2yerinj1prc1mo11nq 269426 269425 2026-06-07T08:44:32Z JimKillock 19003 269426 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="JimKillock" />{{rvh|22|SAL TERR{{AE}}.}}</noinclude>{{marginalia dextra|Eximium elogium Mini{{s}}terii, quod cum per {{s}}e agere pos{{s}}it Deus, nos homunciones tanquam adjutores ad{{s}}ci{{s}}cat, {{et}} tanquam organis utatur. Calvin.}}9 Cooperarii, non Petri aut Pauli, Honorificum {{s}}ane {{s}}ed {{s}}ummi {{et}} omnipotentis Dei. {{sc|i}}. Cor.3, 9. {{graeca|''σεωεργοί''}}, adjutores, admini{{s}}tri; quia Deus eorum operâ utitur ad fidem efficiendam, in quibus vult, {{et}} ad eundem finem labor eorum confertur, quem Deus habet in promulgando Evangelio ({{sc|i}}) {{s}}alutem animarum. Honorificum {{s}}anè elogium! q.d. Deus magno honore dignatus e{{s}}t vos, ut adaptârit in coadjutores; poterat quidem {{s}}ine vobis opus {{s}}uum perficere, {{s}}ed noluit. Ingens h{{ae}}c, Angelica, imò divina dignitas; ingens utilitas: po{{s}}{{s}}um{{us}} enim hinc mirificè no{{s}}met ip{{s}}os con{{s}}olari; quod {{s}}i no{{s}}tro non de{{s}}imus officio, Deus nobis adjutor aderit. Quis enim {{s}}uos aratores, Pa{{s}}tores, oeconomos {{et}} agricolas unquam de{{s}}tituit? ''Imperator'' bonus {{s}}uos milites tutatur {{et}} remunerat, Quin etiam Pa{{s}}tores hoc nomine appellantur, {{s}}ocii Dei, Zach.13, 7. quia organa {{s}}unt ejus ad opus {{s}}uum exequendum.{{marginalia dextra|V. Calvin.in loc.}} Hic locus licèt primariò {{s}}pectet ad Chri{{s}}tum; {{s}}ecundariò tamen competit omnibus pa{{s}}toribus. {{marginalia dextra|Quoties partem glori{{ae}} {{s}}u{{ae}} Deus videtur Mini{{s}}tris {{s}}uis re{{s}}ignare, tantum docet virtut{{em}} atque efficaciam Spiritus {{s}}ui cumillor{{um}} labore fore conjunctam, ne fit infructuo{{s}}us. Calv.}}10. Dii, Mo{{s}}es Sacerdos {{et}} Legatus Dei, nuncupatur in terminis, Elohim, ({{sc|i}}) Deus. Exod.4, 16.{{et}} 7, 7. eris Aaroni pro DEO, {{et}} con{{s}}titui te Pharaoni Deum; Deum non e{{s}}{{s}}entiâ {{et}} naturâ; {{s}}ed {{pt|nuncu-|}}<noinclude></noinclude> lsl02av4svstexxgza4utzr0d7d5p44 269427 269426 2026-06-07T08:48:14Z JimKillock 19003 269427 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="JimKillock" />{{rvh|22|SAL TERR{{AE}}.}}</noinclude>{{marginalia dextra|Eximium elogium Mini{{s}}terii, quod cum per {{s}}e agere pos{{s}}it Deus, nos homunciones tanquam adjutores ad{{s}}ci{{s}}cat, {{et}} tanquam organis utatur. Calvin.}}9 Cooperarii, non Petri aut Pauli, Honorificum {{s}}ane {{s}}ed {{s}}ummi {{et}} omnipotentis Dei. {{sc|i}}. Cor.3, 9. {{graeca|''συνεργοί''}}, adjutores, admini{{s}}tri; quia Deus eorum operâ utitur ad fidem efficiendam, in quibus vult, {{et}} ad eundem finem labor eorum confertur, quem Deus habet in promulgando Evangelio ({{sc|i}}) {{s}}alutem animarum. Honorificum {{s}}anè elogium! q.d. Deus magno honore dignatus e{{s}}t vos, ut adaptârit in coadjutores; poterat quidem {{s}}ine vobis opus {{s}}uum perficere, {{s}}ed noluit. Ingens h{{ae}}c, Angelica, imò divina dignitas; ingens utilitas: po{{s}}{{s}}um{{us}} enim hinc mirificè no{{s}}met ip{{s}}os con{{s}}olari; quod {{s}}i no{{s}}tro non de{{s}}imus officio, Deus nobis adjutor aderit. Quis enim {{s}}uos aratores, Pa{{s}}tores, oeconomos {{et}} agricolas unquam de{{s}}tituit? ''Imperator'' bonus {{s}}uos milites tutatur {{et}} remunerat, Quin etiam Pa{{s}}tores hoc nomine appellantur, {{s}}ocii Dei, Zach.13, 7. quia organa {{s}}unt ejus ad opus {{s}}uum exequendum.{{marginalia dextra|V. Calvin.in loc.}} Hic locus licèt primariò {{s}}pectet ad Chri{{s}}tum; {{s}}ecundariò tamen competit omnibus pa{{s}}toribus. {{marginalia dextra|Quoties partem glori{{ae}} {{s}}u{{ae}} Deus videtur Mini{{s}}tris {{s}}uis re{{s}}ignare, tantum docet virtut{{em}} atque efficaciam Spiritus {{s}}ui cumillor{{um}} labore fore conjunctam, ne fit infructuo{{s}}us. Calv.}}10. Dii, Mo{{s}}es Sacerdos {{et}} Legatus Dei, nuncupatur in terminis, Elohim, ({{sc|i}}) Deus. Exod.4, 16.{{et}} 7, 7. eris Aaroni pro DEO, {{et}} con{{s}}titui te Pharaoni Deum; Deum non e{{s}}{{s}}entiâ {{et}} naturâ; {{s}}ed {{pt|nuncu-|}}<noinclude></noinclude> 9nzmxon4usv4gvcnz9qe0u2juj9vn1u